Beschikking van de Commissie

van 27 november 2002

betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde steunregeling "Leningsprogramma voor KMO's van de deelstaat Thüringen"

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 4358)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/626/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) De richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende het leningsprogramma voor kleine en middelgrote ondernemingen (hierna: "de richtsnoeren") zijn op 16 januari 1996 voor onbepaalde tijd in werking getreden(1). De autoriteiten van de deelstaat gingen ervan uit dat de richtsnoeren in overeenstemming waren met de de-minimisregel van de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf van 1992(2) (hierna: "MKB-kaderregeling"); de richtsnoeren werden bijgevolg niet overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag aangemeld.

(2) Bij brief SG(99) D/760 van 1 februari 1999 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit ten aanzien van deze maatregel de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure werd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(3) bekendgemaakt. De Commissie verzocht alle belanghebbenden hun opmerkingen over de betrokken maatregel kenbaar te maken, maar ontving geen opmerkingen van andere belanghebbenden.

(4) Bij brief van 2 maart 1999 verzocht Duitsland om een verlenging van de termijn voor de indiening van opmerkingen; deze verlenging werd op 11 maart 1999 door de Commissie toegekend. Bij brief van 8 maart 1999 verzocht de Commissie om toelichting bij informatie die de Duitse autoriteiten in het kader van de procedure betreffende de steunmaatregel ten gunste van Korn Fahrzeuge und Technik GmbH (C 36/99, ex NN 29/98) hadden verstrekt(4).

(5) De Duitse autoriteiten dienden hun opmerkingen in bij brieven van 29 maart, 19 augustus en 26 augustus 1999.

(6) Bij brief van 15 maart 2001 verzocht de Commissie om aanvullende statistische gegevens betreffende de toepassing van de richtsnoeren na 1998; deze werden door Duitsland bij brief van 19 april 2001 gezonden. In deze brief bracht Duitsland de Commissie ervan op de hoogte dat de richtsnoeren op 1 juni 1999 door nieuwe richtsnoeren waren vervangen. Deze nieuwe steunregeling wordt echter niet behandeld in het kader van de onderhavige beoordeling.

(7) Op 24 april 2001 vond een gesprek plaats tussen vertegenwoordigers van de Commissie en Duitsland. Duitsland zond zijn definitieve standpunt bij brief van 1 februari 2002.

2. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

2.1. Rechtsgrond

(8) De steun wordt verleend door de overheidsbank Thüringer Aufbaubank in opdracht van het ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Thüringen, overeenkomstig de paragrafen 23, 44 en 44a van het financieel reglement van de deelstaat Thüringen en de bepalingen van de betrokken richtsnoeren.

2.2. Begunstigden

(9) Overeenkomstig punt 3 van de richtsnoeren ("Zuwendungsempfänger") is deze bestemd voor kleine en middelgrote ondernemingen (hierna: "KMO's"), volgens de definitie van de thans geldende MKB-kaderregeling, en voor beoefenaren van vrije beroepen die verband houden met het bedrijfsleven. In uitzonderlijke gevallen kan de steun, bij besluit van de bevoegde minister, ook aan grote ondernemingen worden verleend. Wat steun voor ondernemingen in de gevoelige sectoren betreft, is in punt 3 van de richtsnoeren bepaald dat elk geval individueel door de Commissie dient te worden goedgekeurd. Uit het verslag over de toepassing van de richtsnoeren in 1997 blijkt echter dat deze bepaling in een aantal gevallen niet is nageleefd (bijvoorbeeld bij de verlening van steun aan Ferkelaufzucht GmbH, Spedition Rothe GmbH, Dreistreif Kaffeerösterei, Fleisch- und Wurstwaren GmbH, Meininger Privatbrauerei Müller en Pafahg Mischfutter GmbH).

2.3. Looptijd

(10) De richtsnoeren zijn op 16 januari 1996 voor onbepaalde tijd in werking getreden en op 1 juni 1999 vervangen door een nieuwe steunregeling in het kader van het leningsprogramma van de deelstaat Thüringen ("Existenzfestigungs- und Betriebsmitteldarlehen - Programm" van de Thüringer Aufbaubank)(5).

2.4. Doelstelling

(11) De richtsnoeren bestaan uit twee gedeelten - een gedeelte "bedrijfskapitaal" ("Umlaufmitteldarlehen") en een gedeelte "consolidatie" ("Konsolidierungsdarlehen") - waardoor vroegere afzonderlijke programma's worden samengevoegd.

(12) Overeenkomstig punt 2, onder a), van de richtsnoeren ("Gegenstand der Förderung") is het gedeelte "bedrijfskapitaal" bestemd voor ondernemingen die geen voldoende zekerheid kunnen stellen. Doel is de ondernemingen bedrijfskapitaal, met inbegrip van voorfinancieringen en overbruggingskredieten, ter beschikking te stellen en ze te ondersteunen bij hun oprichting en uitbreiding of met het oog op hun instandhouding ("Sicherung"), met name om de gevaren die het voortbestaan van de onderneming en het behoud van arbeidsplaatsen bedreigen, af te wenden. De leningen van dit gedeelte van het programma worden verstrekt op voorwaarde dat de onderneming een plan op middellange termijn indient waarin wordt uiteengezet aan welke middelen zij behoefte heeft om haar rentabiliteit en liquiditeitspositie veilig te stellen. De leningen worden verstrekt tegen een rentetarief tussen 4,5 % en 8 % en hebben een looptijd tot drie jaar, met een aflossingsvrije periode van maximaal drie jaar.

(13) Volgens punt 5 van de richtsnoeren ("Art, Umfang und Höhe der Zuwendung") mag het bedrag van de lening niet hoger zijn dan noodzakelijk is om de onderneming in staat te stellen haar moeilijkheden te overwinnen.

(14) Volgens punt 2, onder b), van de richtsnoeren ("Gegenstand der Förderung") is het gedeelte "consolidatie" bestemd voor ondernemingen die met liquiditeits- en rentabiliteitsproblemen te kampen hebben. Doel is een schuldherschikking door de omzetting van kortetermijnschulden in leningen op lange termijn tegen goedkope rentetarieven. Een herschikking van de schulden van de onderneming bij haar huisbank of bij andere financiële instellingen is uitgesloten, indien voor die schulden een garantie is verleend door de Thüringer Aufbaubank.

(15) De consolidatieleningen worden verstrekt op voorwaarde dat de onderneming een valabel, omvattend herstructureringsplan indient door middel waarvan, met inaanmerkingneming van de consolidatielening, een duurzame oplossing van de problemen mag worden verwacht. In dit plan moet worden uiteengezet wat de consolidatiebehoeften van de onderneming zijn en welke de bijdrage van de begunstigde en van de huisbank is; het plan moet ook vermelden welke staatssteun reeds aan de onderneming is verleend.

(16) De leningen worden verstrekt tegen een rentetarief tussen 4,5 % en 8 % en hebben een looptijd van drie tot tien jaar, met een aflossingsvrije periode van maximaal twee jaar.

(17) Ook bij consolidatieleningen mag het bedrag van de lening niet hoger zijn dan hetgeen noodzakelijk is om de onderneming in staat te stellen haar moeilijkheden te overwinnen (punt 5 van de richtsnoeren).

(18) In beide gedeelten van het programma wordt de steun door de Thüringer Aufbaubank verleend in de vorm van goedkope leningen, die - in de regel en zoals in alle bekende gevallen van toepassing van de regeling gebeurd is - aan de begunstigde ondernemingen worden verstrekt via hun huisbank, waarop het primaire risico rust. De bank kan een garantie ("Haftungsfreistellung") verkrijgen tot 60 % van het bedrag van de lening tegen een jaarlijkse vergoeding van 1 % van dit bedrag. De Thüringer Aufbaubank en de huisbank kunnen een behandelingsvergoeding van 0,1 % van het bedrag van de lening ontvangen.

2.5. Intensiteit

(19) In punt 5 van de richtsnoeren ("Art, Umfang und Höhe der Zuwendung") wordt uitdrukkelijk op het de-minimiskarakter van het programma gewezen.

(20) In de richtsnoeren is bepaald dat het steunelement van een goedkope lening wordt berekend op basis van het verschil tussen het toegepaste rentetarief en een aangenomen referentierentetarief. Er wordt geen rekening gehouden met het steunelement dat in de garantie besloten ligt, noch met het feit dat bij de begunstigde ondernemingen bijzondere risico's aanwezig zijn. Er is geen maximumbedrag voor de steun vastgesteld. Het bedrag van de steun die de onderneming kan ontvangen (enkel het steunelement dat in de rentesubsidie besloten ligt), mag echter niet het de-minimisplafond overschrijden die in de thans geldende de-minimisregeling is vastgelegd.

(21) In de richtsnoeren is uitdrukkelijk bepaald dat de hoogte van de rentesubsidie ten opzichte van de referentierentevoet kan worden gewijzigd, teneinde het leningsbedrag te kunnen goedkeuren dat noodzakelijk wordt geacht.

2.6. Cumulatie

(22) Volgens punt 4 van de richtsnoeren moet in de steunaanvraag worden vermeld welke staatssteun de begunstigde onderneming reeds heeft ontvangen. Het is echter niet duidelijk welke praktische gevolgen hieraan zijn verbonden.

2.7. Redenen voor de inleiding van de procedure

(23) Aangezien in de richtsnoeren bij de berekening van het steunbedrag geen rekening wordt gehouden met de steunelementen die in de garantie besloten liggen, noch met de bijzondere risico's die de begunstigde ondernemingen opleveren, berusten zij op een onjuiste toepassing van de de-minimisregels. In tegenstelling tot hetgeen in de richtsnoeren is bepaald, werd op grond van de richtsnoeren ook steun verleend aan ondernemingen in gevoelige sectoren. De richtsnoeren hebben derhalve ook toepassing gevonden in de gevoelige sectoren, ofschoon deze van de destijds geldende de-minimisregelingen waren uitgesloten.

(24) De goedkope leningen kunnen, met inaanmerkingneming van de garantie van de Thüringer Aufbaubank, de de-minimisplafonds overschrijden en derhalve staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst ten gunste van de betrokken ondernemingen vormen. Deze steun stelt de begunstigde ondernemingen immers in staat hun activiteiten in stand te houden of zelfs uit te breiden. De Commissie is derhalve van mening dat deze maatregelen de mededinging ongunstig kunnen beïnvloeden.

(25) Uit de bewoordingen van de richtsnoeren blijkt dat het programma, althans met betrekking tot het gedeelte "consolidatie" en in mindere mate tot het gedeelte "bedrijfskapitaal" (in zoverre dat gericht is op de instandhouding van de onderneming), bestemd is voor ondernemingen in moeilijkheden (zoals omschreven in de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden(6) van 1994 (hierna: "kaderregeling van 1994")).

(26) Duitsland heeft in het kader van de procedure van voorafgaande toetsing betwist dat de regeling voor ondernemingen in moeilijkheden gold, op grond van het argument dat het primaire risico voor de verstrekte leningen op de huisbank rust, die in elk geval - na aftrek van de garantie van 60 % - een risico van 40 % blijft dragen. Dit resterende risico zou niet door een garantie van andere oorsprong worden gedekt. Volgens de Duitse autoriteiten leent een bank normaal niet aan een onderneming in moeilijkheden, indien dit niet gepaard gaat met toereikende bancaire garanties en zekerheden.

(27) Dit argument houdt volgens de Commissie geen steek, omdat in het leningsprogramma ondernemingen in moeilijkheden niet worden uitgesloten. Uit een vergelijking van de lijsten voor 1997 van de begunstigden in het kader van bepaalde goedgekeurde steun voor ondernemingen in moeilijkheden in de deelstaat Thüringen (NN 74/95 en N 370/97) met de begunstigden van het hier onderzochte leningsprogramma voor 1997, blijkt dat in sommige gevallen ondernemingen op grond van twee regelingen steun hebben ontvangen; dit geldt bijvoorbeeld voor Automatisierungs- und Elektronik GmbH, Allenburger Automaten und Metallgießerei GmbH en Dreistreif Kaffeerösterei.

(28) Wat de consolidatieleningen en bedrijfskapitaalleningen betreft, was de Commissie bovendien van mening dat, in het kader van de herschikking van de schulden van ondernemingen in moeilijkheden, het leningsprogramma in enkele gevallen ertoe kon leiden dat de risico's die de banken aanvankelijk liepen, aanzienlijk werden verminderd.

(29) De Commissie ging in dit stadium ervan uit dat de richtsnoeren - met uitzondering van het gedeelte "bedrijfskapitaal", in zoverre dit op de oprichting en uitbreiding van ondernemingen is gericht - voor ondernemingen in moeilijkheden waren bestemd.

(30) In zoverre de richtsnoeren voor ondernemingen in moeilijkheden waren bestemd, had ze, overeenkomstig punt 2, onder a) (gedeelte "bedrijfskapitaal"), het afwenden van de gevaren die het voortbestaan van de onderneming en het behoud van haar arbeidsplaatsen bedreigen, en overeenkomstig punt 2, onder b) (gedeelte "consolidatie"), de herstructurering van de onderneming tot doel. In beide gevallen diende de regeling op grond van de kaderregeling van 1994 op haar verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt te worden getoetst.

(31) In zoverre de richtsnoeren gericht waren op de redding van een onderneming in moeilijkheden, moet worden geconstateerd dat in de kaderregeling van 1994 als voorwaarde voor de verenigbaarheid van reddingssteun met de gemeenschappelijke markt geldt dat die steun ofwel in de vorm van een overheidslening tegen marktvoorwaarden, ofwel in de vorm van een overheidsgarantie ter dekking van een particuliere lening moet worden verleend. Aan deze voorwaarde was in dat geval niet voldaan, omdat het om goedkope leningen gaat. Bovendien is in richtsnoeren niet voorzien in de door de communautaire kaderregeling vereiste individuele aanmelding voor steun aan grote ondernemingen en ondernemingen in gevoelige sectoren, wordt in de richtsnoeren steun aan grote ondernemingen niet uitgesloten en werden de richtsnoeren in een gevoelige sector toegepast. De Commissie maakte bijgevolg twijfel kenbaar omtrent de verenigbaarheid van de richtsnoeren met de gemeenschappelijke markt, wat betreft de toepassing ervan in het kader van de verlening van reddingssteun.

(32) In zoverre de richtsnoeren gericht waren op de herstructurering van een onderneming in moeilijkheden, stelde de Commissie vast dat volgens de kaderregeling van 1994, vooral aan de volgende voorwaarden moet zijn voldaan, wil de steun met de gemeenschappelijke markt verenigbaar zijn:

a) indiening en verwezenlijking van een herstructureringsplan door middel waarvan de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn kan worden hersteld;

b) beperking van het bedrag van de steun tot hetgeen noodzakelijk is om deze doelstelling te bereiken;

c) passende bijdrage van de begunstigde onderneming en van haar aandeelhouders;

d) naleving van de bijzondere regels die op de gevoelige sectoren van toepassing zijn, inclusief het fundamentele vereiste dat elk geval individueel wordt aangemeld;

e) individuele aanmelding van elk geval van verlening van steun aan een grote onderneming;

f) verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen, behoudens in uitzonderlijke, onvoorzienbare en buiten de verantwoordelijkheid van de onderneming vallende gevallen;

g) indiening van een gedetailleerd verslag over de uitvoering van de goedgekeurde regelingen voor KMO's.

(33) In het leningsprogramma is niet bepaald dat elk geval van verlening van steun aan een grote onderneming individueel moet worden aangemeld, noch dat het verboden is herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen. Ofschoon in de kaderregeling van 1994 is bepaald dat elk geval van toepassing van de regeling in een gevoelige sector individueel moet worden aangemeld, blijkt uit het door de Duitse autoriteiten ingediende verslag over 1997 dat deze bepaling niet in alle gevallen is nageleefd.

(34) De Commissie had derhalve twijfel bij de verenigbaarheid van het leningsprogramma met de gemeenschappelijke markt, wat betreft de toepassing ervan in het kader van de verlening van herstructureringssteun.

(35) In zoverre het programma voor economisch gezonde ondernemingen was bestemd en voorzag in steun voor de oprichting en uitbreiding van ondernemingen, ging het volgens de Commissie om exploitatiesteun, die aan de betrokken regels inzake regionale steunmaatregelen diende te worden getoetst. Voor dergelijke steunmaatregelen geldt met name het volgende:

a) ze moeten in de tijd beperkt en degressief zijn;

b) ze mogen slechts worden verleend in regio's ex artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag;

c) de gevoelige sectoren moeten worden uitgesloten.

(36) De Commissie stelde echter vast dat de richtsnoeren niet in de tijd beperkt zijn, niet in degressiviteit voorziet, dat bij de toepassing van de richtsnoeren de gevoelige sectoren niet worden uitgesloten en dat de regeling, omdat deze voor onbepaalde tijd is ingevoerd, zou kunnen gelden voor regio's die niet langer voor de uitzondering van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag in aanmerking komen.

(37) Derhalve had de Commissie ook ten aanzien van dit aspect twijfel bij de verenigbaarheid van het leningsprogramma met de gemeenschappelijke markt.

3. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(38) In zijn opmerkingen gaf Duitsland aan dat in de periode van 16 januari 1996 tot 1 juni 1999 in totaal 624 leningen zijn verstrekt voor een totaalbedrag van 124,6 miljoen EUR.

(39) Duitsland is het met de Commissie eens dat het leningsprogramma van de deelstaat Thüringen zowel voor gezonde ondernemingen als ondernemingen in moeilijkheden is bestemd. Zolang het steunbedrag, ook met inaanmerkingneming van andere steun waarvoor de de-minimisregels gelden, onder de de-minimisdrempel blijft, is het programma volgens de Duitse autoriteiten echter verenigbaar met de de-minimisregeling, ongeacht of de begunstigde onderneming een onderneming in moeilijkheden is of niet.

(40) Wat de door de Commissie genoemde individuele gevallen betreft, voert Duitsland het volgende aan.

(41) De onderneming Altenburger Automaten und Metallgießerei GmbH had in 1995 steun in de vorm van leningen en kapitaaldeelnemingen uit het consolidatiefonds(7) ontvangen. Sindsdien zou de onderneming een positieve ontwikkeling hebben gekend, waardoor zij op het tijdstip van de toekenning van de consolidatielening (juni 1997) niet als een onderneming in moeilijkheden kon worden beschouwd.

(42) Dreistreif Kaffeerösterei ontving eind 1996 middelen uit het consolidatiefonds(8). Op het tijdstip van de toekenning van de consolidatielening (eind 1997) zou de onderneming niet in moeilijkheden hebben verkeerd.

(43) Aan de onderneming Automatisierungs- und Elektronik GmbH werd op 22 juni 1995 een consolidatielening ten bedrage van 500000 DEM verstrekt. Op dit tijdstip zou de onderneming niet in moeilijkheden hebben verkeerd. In februari 1997 ontving de onderneming steun in de vorm van een kapitaaldeelneming uit middelen van het consolidatiefonds(9) ten bedrage van 500000 DEM, waardoor de onderneming haar moeilijkheden kon overwinnen. Op een later tijdstip zou nogmaals een consolidatielening ten bedrage van 150000 DEM aan de onderneming zijn verstrekt.

(44) Samenvattend is Duitsland van mening dat de genoemde ondernemingen op het tijdstip dat de consolidatieleningen op grond van de richtsnoeren werden toegekend, geen ondernemingen in moeilijkheden waren en dat de de-minimisplafonds in geen enkel geval zijn overschreden.

(45) Voor de jaren 1996 en 1997 werd bij de berekening van de steunintensiteit uitsluitend rekening gehouden met het steunelement van de rentesubsidie. Pas daarna werd, ingevolge een gesprek tussen vertegenwoordigers van de Bondsrepubliek Duitsland en de Commissie in het najaar van 1997, naast het steunelement van de rentesubsidie ook het steunelement dat in de garantie ("Haftungsfreistellung") besloten ligt, bij de berekening van het steunbedrag in aanmerking genomen.

(46) De garantie zou zijn verleend tegen een afzonderlijke jaarlijkse vergoeding van 1 % van het gegarandeerde leningsbedrag. Duitsland was oorspronkelijk van mening dat een dergelijke garantie geen steunelement inhoudt, indien een risicotoeslag, berekend op basis van de marktprijzen, wordt betaald. Aangezien dit bij het leningsprogramma het geval is, vonden de Duitse autoriteiten het niet noodzakelijk het steunelement van dergelijke garanties te berekenen.

(47) Door de ontwikkeling in de jaren 1996 en 1997 is echter gebleken dat de risicopremie de risico's niet dekte en de garantie een eigen steunelement inhield.

(48) Volgens Duitsland werd de methode voor de berekening van het bedrag van de steun in de vorm van garanties definitief vastgelegd bij brief D/54570 van de Commissie van 11 november 1998(10).

(49) Vanaf 1 januari 1998 zou het steunbedrag van de garanties volgens de criteria van de Commissie zijn berekend, zodat er vanaf dat tijdstip geen overschrijdingen van de de-minimisdrempel zouden hebben plaatsgevonden. Volgens de door Duitsland verstrekte gegevens werd vanaf januari 1998 het steunbedrag van garanties voor gezonde ondernemingen op 0,5 % vastgesteld. Wat ondernemingen in moeilijkheden betreft, werd voor één individueel geval het steunbedrag van de garantie voor 1999 op 100 % vastgesteld.

(50) Duitsland beweert dat de door de huisbank verstrekte garantie van 40 % daadwerkelijk een eigen risico inhield. Volgens Duitsland was het uitgesloten dat dit eigen risico van de huisbank door garanties uit andere overheidsbronnen werd gedekt. Uit de lijst van de in 1997 verleende steunmaatregelen zou blijken dat de garantie van de huisbank van 40 % een minimumgarantie was.

(51) Indien de lening waarvan het primaire risico op de huisbank rustte, aan een andere bank werd doorgegeven, was een herschikking van de schulden bij de huisbank uitgesloten, indien voor die schulden een garantie door de Thüringer Aufbaubank was verleend. De door de huisbank verstrekte kredietlijnen, waardoor de begunstigde onderneming over liquide middelen kon beschikken, moesten derhalve gedurende de looptijd van de lening waarvoor de garantie was verleend voor het volledige bedrag worden gehandhaafd.

(52) In een brief van 27 juli 1999, die werd geschreven in het kader van de procedure betreffende steunmaatregel C 36/99 ten gunste van Korn Fahrzeuge und Technik GmbH, heeft Duitsland echter aangevoerd dat leningen die op grond van het onderhavige leningsprogramma werden verstrekt, tot 80 % door garanties uit hoofde van de "richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende de toekenning van garanties door de Thüringer Aufbaubank aan ondernemingen en beoefenaren van vrije beroepen"(11) of door een garantie uit hoofde van de onderhavige richtsnoeren konden worden gedekt. Het was derhalve mogelijk leningen die op grond van de richtsnoeren werden verstrekt tot 80 % te waarborgen.

(53) In zoverre het gaat om exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen, voert Duitsland aan dat zowel de bedrijfskapitaalleningen als de consolidatieleningen in de tijd beperkt zijn. De maximale looptijd van de leningen bedraagt drie jaar voor het gedeelte "bedrijfskapitaal" en tien jaar voor het gedeelte "consolidatie". De degressiviteit van het leningsprogramma bestaat hierin, dat de lening binnen de vastgestelde termijnen en volledig binnen het aflossingsschema moet worden terugbetaald. Voor steun aan ondernemingen die in een gevoelige sector actief zijn, wordt in het leningsprogramma bepaald dat elk geval individueel moet worden aangemeld. Voorts wijst Duitsland erop dat de deelstaat Thüringen een economisch zwakke regio in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag is.

(54) Wat de gevoelige sectoren betreft, benadrukt Duitsland dat in het leningsprogramma is vastgesteld dat leningen aan ondernemingen die in een gevoelige sector actief zijn, individueel moeten worden aangemeld.

(55) Volgens Duitsland bleek uit een onderzoek naar de toekenning van steun aan de ondernemingen Spedition Rothe GmbH, Dreistreiff Kaffeerösterei GmbH en Meininger Privatbrauerei Müller, dat in deze gevallen een aanmelding van de steunmaatregelen niet noodzakelijk was, omdat deze ondernemingen niet actief zijn in een sector waarvoor bijzondere communautaire bepalingen gelden.

(56) Duitsland voert aan dat de kaderregeling inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten van 1996(12) pas sinds 1998 als bijzondere regelgeving op het gebied van staatssteun geldt, zulks op grond van Beschikking 1999/183/EG van de Commissie van 20 mei 1998 betreffende mogelijke staatssteun van Duitsland voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten in Duitsland op grond van bestaande regionale steunregelingen(13). Er bestond derhalve geen bijzondere wetgeving inzake staatssteun voor de levens- en genotmiddelenindustrie.

(57) Duitsland erkent dat in de volgende gevallen de verplichting inzake individuele aanmelding niet is nageleefd:

a) Getreidemühle Hans-Georg Hirn (steun toegezegd op 5 juni 1996),

b) Pafahg Mischfutter GmbH (steun toegezegd op 7 november 1997),

c) Ferkelaufzucht GmbH (steun toegezegd op 29 april 1997).

(58) Voor de steunmaatregelen ten gunste van Ostthüringer Obst- und Gemüsezentrale Laasdorf (NN 108/98) (ex N 801/97), Hohenölsener Fleisch- und Wurstwaren GmbH (N 628/97), Molkerei Großbraunshain GmbH (NN 35/98) (ex N 796/97) en AGK Fleisch- und Wurstwaren Kölleda (N 799/97) zijn aanmeldingsprocedures ingeleid.

(59) Tijdens de besprekingen van 24 april 2001 heeft Duitsland verklaard dat in enkele bijzondere gevallen leningen uit het gedeelte "bedrijfskapitaal" van de richtsnoeren in combinatie met andere steun uit goedgekeurde steunregelingen aan ondernemingen in moeilijkheden zijn toegekend. In dergelijke gevallen was in de goedgekeurde steunprogramma's als voorwaarde bepaald dat een herstructureringsplan zou worden ingediend, door middel waarvan de levensvatbaarheid van de onderneming op duurzame wijze kon worden veilig gesteld.

4. BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

4.1. Aanwezigheid van staatssteun

(60) Ofschoon alle financiële bijstand aan ondernemingen de mededingingsvoorwaarden in zekere mate beïnvloedt, hebben niet alle steunmaatregelen merkbare gevolgen voor het handelsverkeer en de mededinging tussen de lidstaten. Tegen deze achtergrond zijn steunmaatregelen die een absolute limiet niet overschrijden en als de-minimissteun niet onder de toepassing van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen, vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag.

(61) In de MKB-kaderregeling(14) is voor het eerst bepaald wat onder de-minimissteun moet worden verstaan.

(62) Onder punt 3.2 van de MKB-kaderregeling wordt het de-minimisbedrag vastgesteld op 50000 EUR per onderneming voor een ruim bepaald soort uitgaven (bijvoorbeeld investeringen, opleiding) gedurende een periode van drie jaar. Derhalve waren eenmalige steunbetalingen tot 50000 EUR voor een bepaald soort uitgaven en regelingen op grond waarvan het steunbedrag dat een bepaalde onderneming mocht ontvangen met betrekking tot een bepaald soort uitgaven gedurende een periode van drie jaar tot dat bedrag beperkt was, niet langer onderworpen aan de aanmeldingsverplichting ingevolge artikel 88, lid 3 (ex artikel 93, lid 3) van het EG-Verdrag. Daarbij was echter als voorwaarde gesteld dat in het besluit betreffende de eenmalige steunbetaling of in de steunregeling uitdrukkelijk was bepaald dat het steunbedrag, met inbegrip van alle aanvullende steun die hetzelfde bedrijf eventueel voor hetzelfde soort uitgaven uit andere bronnen of op grond van andere regelingen zou ontvangen, het plafond van 50000 EUR niet mocht overschrijden. In punt 3.2 was ook duidelijk vastgesteld dat de de-minimisregeling niet van toepassing was op de gevoelige sectoren (ijzer- en staalindustrie, scheepsbouw, synthetische vezels, automobielindustrie, landbouw, visserij, vervoer en kolenindustrie).

(63) De de-minimisregel van de MKB-kaderregeling werd gewijzigd door de mededeling van de Commissie inzake de-minimissteun(15) van 1996. Het maximale totaalbedrag van de de-minimissteun werd vastgesteld op 100000 EUR gedurende drie jaar vanaf het tijdstip waarop de eerste de-minimissteun werd toegekend. Dit bedrag omvatte alle soorten staatssteun die in de vorm van de-minimissteun werd verleend, en deed niet af aan de mogelijkheid dat de begunstigde andere steun op grond van door de Commissie goedgekeurde regelingen ontving.

(64) De onder het EGKS-Verdrag vallende sectoren, de scheepsbouw, de vervoersector, alsmede steunmaatregelen in de landbouw of de visserij bleven buiten het toepassingsgebied van de regeling.

(65) Uit hoofde van artikel 1 van Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de minimis-steun(16) werd het toepassingsgebied van de de-minimisregeling uitgebreid. De vervoersector en de werkzaamheden die verband houden met de productie, verwerking of afzet van de in bijlage I bij het Verdrag opgenomen producten blijven echter nog steeds buiten het toepassingsgebied van de verordening. Dat geldt ook voor werkzaamheden die verband houden met de uitvoer, waaronder wordt verstaan steun die rechtstreeks aan de uitgevoerde hoeveelheden, de oprichting en exploitatie van een distributienet of andere lopende uitgaven in verband met werkzaamheden op het gebied van de uitvoer is gerelateerd. Ten slotte is de verordening ook niet van toepassing op steun die afhankelijk wordt gesteld van het gebruik van binnenlandse producten in plaats van ingevoerde producten.

(66) Volgens artikel 2 van bovengenoemde verordening mag het totale bedrag van de de-minimissteun die aan één onderneming wordt verleend niet hoger zijn dan 100000 EUR over een periode van drie jaar. Dit plafond is van toepassing ongeacht de vorm van de steun en ongeacht het daarmee beoogde doel.

(67) Gelet op het feit dat Verordening (EG) nr. 69/2001 pas op 2 februari 2001 in werking is getreden - terwijl de looptijd van de hier onderzochte richtsnoeren de periode van 16 januari 1996 tot 1 juni 1999 bestrijkt - is het niet duidelijk of de Commissie voor haar beschikking Verordening (EG) nr. 69/2001 met terugwerkende kracht kan toepassen op steunmaatregelen die vóór de inwerkingtreding van deze verordening zijn toegekend, of dat in casu de de-minimisregel van de MKB-kaderregeling van 1992, die gedurende de betrokken periode van toepassing was, alsmede de mededeling van de Commissie inzake de-minimissteun, in aanmerking moeten worden genomen (consecutio legis).

(68) In Verordening (EG) nr. 69/2001 wordt niet vermeld of de bovengenoemde verordening kan worden toegepast op steun die vóór de inwerkingtreding van de verordening is toegekend. Volgens de bewoordingen van de verordening zijn vroegere gevallen echter niet uitgesloten van haar toepassingsgebied. Ze vallen hoe dan ook onder het controlemechanisme van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 69/2001. De Commissie is tot de conclusie gekomen dat, bij gebrek aan andere uitdrukkelijke regelingen, Verordening (EG) nr. 69/2001 moet worden toegepast op de-minimissteun die vóór haar inwerkingtreding is toegekend. Voorzover in Verordening (EG) nr. 69/2001 een bepaald soort maatregelen wordt vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting, stelt de verordening een procedurele regeling in die als zodanig onmiddellijk moet worden toegepast op lopende procedures. Bovendien is de onmiddellijke toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 ook in overeenstemming met de door deze verordening beoogde vereenvoudiging van procedures en decentralisatie. Alleen voor steun die niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 valt en derhalve niet op grond daarvan kan worden vrijgesteld, zal de Commissie de regelingen die op het tijdstip van de toekenning van de steun van kracht waren, in aanmerking nemen. Aangezien Verordening (EG) nr. 69/2001 in beginsel een ruimer toepassingsgebied heeft dan de vorige de-minimisregelingen en deze regelingen in ieder geval van toepassing zijn voorzover de steun niet is vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001, worden in casu de algemene rechtsbeginselen van bescherming van gewettigd vertrouwen en rechtszekerheid naar behoren geëerbiedigd. De Commissie is van oordeel dat, uit economisch oogpunt, een financiële maatregel die op grond van de thans geldende Verordening (EG) nr. 69/2001 niet als "steunmaatregel" in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag kan worden beschouwd in een geïntegreerde markt, in het verleden ook geen "steunmaatregel" kan hebben gevormd in een minder geïntegreerde markt. Derhalve zal de Commissie zich bij de verdere beoordeling van de financiële maatregelen baseren op Verordening (EG) nr. 69/2001, waarbij niet is uitgesloten dat zij de regelingen die golden op het tijdstip van de uitvoering van de maatregelen, zal toepassen voorzover deze maatregelen niet zijn vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001.

(69) De inleiding van de procedure heeft derhalve betrekking op zowel de richtsnoeren zelf als de gevallen van toepassing van de richtsnoeren die niet onder de sectorale toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere de-minimisregelingen vallen, alsmede de gevallen die weliswaar onder de sectorale toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere relevante de-minimisregelingen vallen, maar waarbij de vastgestelde de-minimisdrempel is overschreden.

(70) Alle werkzaamheden die verband houden met de productie, verwerking of afzet van de in bijlage I bij het Verdrag opgenomen producten, vallen niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 en van de voorgaande de-minimisregelingen. De Commissie is derhalve van mening dat leningen die aan ondernemingen in de voedingsindustrie worden toegekend en die verband houden met de productie, verwerking of afzet van de in bijlage I bij het Verdrag opgenomen producten, niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 en van de voorgaande de-minimisregelingen kunnen vallen.

(71) Het argument van Duitsland dat de kaderregeling inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten van 1996 pas sinds 1998 als bijzondere wetgeving inzake staatssteun geldt, is in casu niet relevant, omdat deze bijzondere regelgeving geen invloed heeft gehad op het toepassingsgebied van de de-minimisregelingen(17).

(72) Volgens de Commissie kunnen steunmaatregelen ook buiten het resterende toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 en van de overige relevante de-minimisregelingen vallen, voorzover de in Verordening (EG) nr. 69/2001 en andere de-minimisregelingen vastgestelde drempel bij de toekenning van leningen is overschreden, doordat het steunelement dat in de garantie besloten ligt niet in aanmerking is genomen of door de wijze waarop dit steunelement is berekend. De richtsnoeren bieden geen enkele waarborg dat het de-minimisplafond in elk geval wordt geëerbiedigd. Dit geldt met name voorzover de richtsnoeren zijn gericht op ondernemingen in moeilijkheden, waarbij een hoog risico bestaat dat de schuldenaar in gebreke blijft.

(73) Volgens de Commissie bestonden de begunstigden van de richtsnoeren in ieder geval voor een groot deel uit ondernemingen in moeilijkheden.

(74) Om een onderneming in moeilijkheden van andere ondernemingen te kunnen onderscheiden, heeft de Commissie in punt 2.1 van de kaderregeling van 1994 het begrip onderneming in moeilijkheden nader toegelicht(18).

(75) Een onderneming in moeilijkheden wordt in de kaderregeling van 1994 omschreven als een onderneming die "niet in staat is uit deze moeilijkheden te komen, noch met eigen middelen, noch door het nodige kapitaal te verkrijgen van aandeelhouders of via leningen. (...) Zij worden gekenmerkt door een verminderende rentabiliteit of toenemend verlies, een dalende omzet, groeiende voorraden, overcapaciteit, een geringere cash flow, een stijgende schulden- en rentelast en een lage nettowaarde van de activa. In acute gevallen kan de onderneming reeds insolvent zijn geworden of in ontbinding verkeren".

(76) Volgens punt 2, onder a), van de richtsnoeren (gedeelte "bedrijfskapitaal") heeft deze tot doel ondernemingen te steunen bij hun oprichting en uitbreiding of met het oog op hun instandhouding, met name om de gevaren die het voortbestaan van de onderneming en het behoud van haar arbeidsplaatsen bedreigen, af te wenden. Overeenkomstig punt 2, onder b), van de richtsnoeren (gedeelte "consolidatie") is deze ook bestemd voor ondernemingen die wegens hun slechte financiële positie en rentabiliteit met liquiditeits- en rentabiliteitsproblemen te kampen hebben.

(77) Duitsland heeft aangevoerd dat indien een garantie werd verleend, de ten laste van de huisbank blijvende garantie ("Eigenobligo") 40 % bedroeg en het uitgesloten was dat dit eigen risico van de huisbank door een garantie uit andere overheidsbronnen werd gedekt. Dit eigen risico van de huisbank vormde een passende prikkel voor de kredietgever om de kredietwaardigheid van de kredietnemer grondig te onderzoeken, teneinde het risico dat deze in gebreke zou blijven te verkleinen.

(78) Dit argument vormt geen overtuigend bewijs voor de niet-toepassing van de richtsnoeren op ondernemingen in moeilijkheden. Volgens de tekst van de richtsnoeren hadden deze juist tot doel om steun - met name consolidatieleningen, maar ook leningen met betrekking tot bedrijfskapitaal en garanties voor leningen - te verstrekken aan ondernemingen die in financiële moeilijkheden verkeerden. De kans dat de begunstigde onderneming daadwerkelijk een onderneming in moeilijkheden was, werd weliswaar verkleind door het eigen risico van de huisbank, maar de mogelijkheid van steun aan ondernemingen in moeilijkheden wordt in de tekst van de richtsnoeren geenszins uitgesloten.

(79) Duitsland heeft bovendien erkend dat leningen die op grond van de richtsnoeren zijn verstrekt, tot 80 % konden worden gedekt uit hoofde van de "richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende de toekenning van garanties door de Thüringer Aufbaubank aan ondernemingen en beoefenaren van vrije beroepen" of door een garantie uit hoofde van de onderhavige richtsnoeren.

(80) Het argument van Duitsland dat het eigen risico van 40 % ten laste van de huisbank als een criterium voor de uitsluiting van ondernemingen in moeilijkheden kan worden beschouwd, is volgens de Commissie derhalve niet relevant.

(81) De Commissie is bovendien van mening dat, met name ten aanzien van ondernemingen in moeilijkheden, de huisbank baat had kunnen hebben bij deelneming aan leningen die op grond van de richtsnoeren werden verstrekt, omdat de toekenning van leningen in het kader van de gedeelten "bedrijfskapitaal" en "consolidatie" van de richtsnoeren resulteerde in een verbetering van de algemene liquiditeitspositie van de begunstigde onderneming en tot een verkleining van het debiteurenrisico van leningen die reeds vroeger door de huisbank waren verstrekt. Voor een bank kan het inderdaad economisch zinvol zijn om het hoge debiteurenrisico dat op oude leningen rust te verkleinen door nieuwe middelen voor herstructurering aan de betrokken onderneming te verstrekken, met name wanneer het daaraan verbonden risico gedeeltelijk door de staat wordt gedragen.

(82) Ten slotte blijkt uit de door Duitsland gezonden lijsten van steunmaatregelen die in het kader van de richtsnoeren zijn toegezegd of uitbetaald, dat ook ondernemingen in moeilijkheden steun hebben ontvangen.

(83) De Commissie kan het standpunt van Duitsland niet onderschrijven dat de bij de inleiding van de procedure genoemde individuele gevallen (Automatisierungs- und Elektronik GmbH, Altenburger Automaten und Metallgießerei GmbH en Dreistreiff Kaffeerösterei) geen ondernemingen in moeilijkheden waren. Aan al deze ondernemingen werden, voordat zij steun in het kader van de onderhavige richtsnoeren ontvingen, financiële middelen uit het consolidatiefonds van de deelstaat Thüringen verstrekt. Derhalve bevonden deze ondernemingen zich in een met staatsmiddelen gefinancierd herstructureringsproces en ontvingen zij gedurende dit proces alleen aanvullende middelen op grond van de richtsnoeren. Volgens de Commissie gaat het echter om één enkel herstructureringsproces, zodat de ondernemingen nog steeds als ondernemingen in moeilijkheden moeten worden beschouwd, ook al hebben zij hun onmiddellijke financiële problemen overwonnen dankzij de steunmaatregelen. De middelen die op grond van de richtsnoeren zijn verleend, moeten derhalve als nieuwe herstructureringssteun of als versterking van een bestaand herstructureringsplan worden beschouwd.

(84) De door Duitsland verstrekte uitleg, met name met betrekking tot Automatisierungs- und Elektronik GmbH, dat aan een onderneming die oorspronkelijk niet in moeilijkheden verkeerde een consolidatielening is toegekend, dat vervolgens aan dezelfde onderneming middelen uit het consolidatiefonds zijn verstrekt (om de moeilijkheden van de onderneming te verhelpen), dat op een later tijdstip opnieuw een consolidatielening aan deze onderneming is toegekend, en dat deze onderneming desondanks nog steeds niet in moeilijkheden verkeert, is voor de Commissie onbegrijpelijk.

(85) Ten slotte heeft ook Duitsland in zijn opmerkingen erkend dat de richtsnoeren betreffende het leningsprogramma van de deelstaat Thüringen zowel op gezonde ondernemingen als op ondernemingen in moeilijkheden was gericht.

(86) Het steunelement dat in de garantie besloten ligt, had bij de berekening van het bedrag van de steun van de lening in aanmerking moeten worden genomen, met name gezien het grote debiteurenrisico bij leningen aan ondernemingen in moeilijkheden.

(87) Aan deze beoordeling wordt ook niet afgedaan door het argument van de Duitse autoriteiten dat zij niet op de hoogte waren van het feit dat het steunelement dat besloten ligt in de garantie en in de bijzondere risico's die leningen aan ondernemingen in moeilijkheden opleveren, bij de berekening van het bedrag van de steun voor de jaren 1996 en 1997 in aanmerking moest worden genomen.

(88) De Commissie kan dit standpunt niet onderschrijven, aangezien zij reeds in 1989 een brief aan de lidstaten heeft gezonden, waarin zij erop wees dat zij ervan uitgaat dat alle garanties die door de staat worden verleend, onder de toepassing van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen(19).

(89) De Duitse autoriteiten hadden bij de toekenning van garanties voor leningen aan ondernemingen met liquiditeitsproblemen op zijn minst bedenkingen bij het steunkarakter van deze maatregelen moeten hebben, en zij hadden de in de regeling vervatte maatregelen tijdig bij de Commissie moeten aanmelden, om deze in staat te stellen haar opmerkingen te maken(20).

(90) Volgens de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties(21) kan voor garanties ter dekking van leningen het contante subsidie-equivalent in een bepaald jaar als volgt worden berekend:

a) op dezelfde wijze als het subsidie-equivalent van een zachte lening, na aftrek van de betaalde premies, waarbij de rentesubsidie gelijk is aan het verschil tussen de marktrentevoet en de dankzij de staatsgarantie verkregen rentevoet;

b) als het verschil tussen het gegarandeerde verschuldigde bedrag, vermenigvuldigd met de risicofactor (de waarschijnlijkheid dat de schuldenaar in gebreke blijft) en alle betaalde garantiepremies, volgens de formule: (gegarandeerd bedrag x risico) - premie;

c) volgens een andere, objectief gerechtvaardigde en algemeen aanvaarde methode.

(91) De Commissie bevestigt haar in bovengenoemde mededeling ingenomen standpunt dat voorzover, zoals in het onderhavige geval, garanties op grond van een steunregeling worden toegekend, de tweede methode als standaardberekeningsformule moet worden gekozen.

(92) De Commissie bevestigt ook de reeds lange tijd door haar verdedigde opvatting dat, indien op het tijdstip van de toekenning van de lening het zeer waarschijnlijk is dat de kredietnemer insolvent zal worden, de waarde van de steun kan oplopen tot het volledige door de garantie gedekte bedrag.

(93) Overigens kan het steunelement dat in de garantie besloten ligt, ook bij gezonde ondernemingen in een overschrijding van het de-minimisplafond resulteren.

(94) Volgens de Commissie moeten de richtsnoeren en de gevallen van toepassing van de richtsnoeren als steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag worden beschouwd, voorzover ze niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallen, respectievelijk wel onder het toepassingsgebied van deze verordening vallen, maar de in artikel 2, lid 2, vastgestelde drempel overschrijden. Hetzelfde geldt voor de andere de-minimisregelingen die ten tijde van de uitvoering van de maatregelen van kracht waren.

(95) Voorzover de richtsnoeren op ondernemingen in moeilijkheden zijn gericht, stelt zij de begunstigde ondernemingen in staat om van een particuliere bank financiële middelen te verkrijgen, die anders wegens hun financiële situatie niet meer tegen de gebruikelijke kredietvoorwaarden door particuliere kredietinstellingen zouden worden verstrekt. Door deze financiële middelen kunnen de begunstigde ondernemingen voorkomen dat zij de markt moeten verlaten of kunnen zij hun marktpositie verbeteren. Wanneer een onderneming zich terugtrekt uit de markt, worden bestaande overcapaciteiten afgebouwd of de beschikbaar geworden marktaandelen overgenomen door concurrenten, die in beide gevallen hun rentabiliteit kunnen verbeteren. In het leningsprogramma waarop deze procedure betrekking heeft, wordt de toekenning van leningen aan ondernemingen die goederen produceren of diensten verrichten waarvoor intracommunautair handelsverkeer plaatsvindt, niet uitgesloten. Derhalve moet ervan worden uitgegaan dat de financiële maatregelen waarop de onderhavige procedure betrekking heeft, het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden.

(96) Ook gezonde ondernemingen zouden deze financiële middelen normaalgesproken niet tegen de aangeboden voorwaarden kunnen verkrijgen. Derhalve konden zij door de leningen uit het gedeelte "bedrijfskapitaal" van de richtsnoeren hun marktpositie op de gemeenschappelijke markt tegenover concurrenten verbeteren. Dit geldt met name voor gezonde ondernemingen die actief zijn in de gevoelige sectoren. Aangezien de markten van de gevoelige sectoren worden gekenmerkt door overcapaciteiten, leiden de financiële voordelen die door middel van de leningen aan deze ondernemingen worden toegekend tot een versterking van hun positie tegenover andere concurrenten in het intracommunautaire handelsverkeer, dat hierdoor ongunstig kan worden beïnvloed.

(97) Derhalve komt de Commissie tot de conclusie dat de richtsnoeren en de gevallen van toepassing van de richtsnoeren moeten worden beschouwd als steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag ten gunste van ondernemingen die actief zijn in het intracommunautaire handelsverkeer.

(98) Op basis van de opmerkingen van de Duitse autoriteiten komt de Commissie tot de conclusie dat de particuliere bank als kredietgever niet van de toekenning van consolidatieleningen heeft geprofiteerd op een manier die als concurrentieverstorend kan worden beschouwd.

(99) In de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties gaat de Commissie ervan uit dat, wanneer een staatsgarantie achteraf ter dekking van een reeds aangegane lening of andere financiële verbintenis wordt verleend, zonder dat de voorwaarden van die lening of financiële verbintenis worden aangepast, of wanneer een gegarandeerde lening wordt gebruikt om aan dezelfde kredietinstelling een andere, niet gegarandeerde lening terug te betalen, er eveneens van steun aan de kredietgever sprake kan zijn, in zoverre de voor de leningen gestelde zekerheid hoger wordt.

(100) Hoewel volgens de bewoordingen van punt 2, onder b), van de richtsnoeren bestaande liquiditeitsproblemen van ondernemingen moeten worden opgelost door middel van de omzetting van schulden op korte termijn in leningen tegen goedkope rentetarieven, heeft Duitsland in zijn standpunt erop gewezen dat een herschikking van de schulden van de onderneming bij haar huisbank door de Thüringer Aufbaubank uitsluitend mogelijk was indien deze laatste geen aandeel kreeg in de risico's.

(101) Aangezien een herschikking van de schulden bij de huisbank was uitgesloten indien de Thüringer Aufbaubank moest participeren in het risico, blijken de in de richtsnoeren vastgestelde maatregelen geen steun aan de kredietgever in te houden. Dat de stabilisering van een onderneming in moeilijkheden alle schuldeisers van deze onderneming ten goede komt, is een normaal gevolg van steun en vormt op zich geen steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag ten gunste van deze schuldeisers.

4.2. Rechtmatigheid van de steunmaatregel

(102) De Commissie betreurt het dat Duitsland de steun op grond van een onjuiste toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 en in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag heeft toegekend.

4.3. Verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt, voorzover het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van een van de andere de-minimisregelingen wordt overschreden

(103) Bij de beoordeling van het onderhavige leningsprogramma stelt de Commissie vast dat dit zowel voor gezonde ondernemingen als ondernemingen in moeilijkheden was bestemd.

(104) Voorzover de steun werd toegekend aan ondernemingen in moeilijkheden, ging het om herstructurerings- of reddingssteun in de zin van de kaderregeling van 1994, die door de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun van 1999 zijn bevestigd.(22).

(105) Voorzover de steun werd toegekend aan gezonde ondernemingen, gaat het om exploitatiesteun in de zin van de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen(23). Deze mededeling werd grotendeels bevestigd en nader uitgewerkt door de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen(24) van 1998, zoals gewijzigd bij de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen(25) van 2000.

(106) Voor elk van deze toepassingsgebieden zal de verenigbaarheid worden getoetst aan de bepalingen die van kracht waren op het ogenblik waarop de steun werd verleend(26).

4.3.1. Herstructureringssteun in het kader van de richtsnoeren

(107) Wat de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden betreft, moet worden vastgesteld dat in de kaderregeling van 1994 de volgende criteria voor de verenigbaarheid van de steun waren vastgesteld:

a) indiening en verwezenlijking van een herstructureringsplan door middel waarvan de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn kan worden hersteld;

b) passende bijdrage van de begunstigde onderneming en van haar aandeelhouders;

c) beperking van het bedrag van de steun tot hetgeen noodzakelijk is om deze doelstelling te bereiken;

d) naleving van de bijzondere regels die op de gevoelige sectoren van toepassing zijn, en die normaalgesproken vereisen dat elk geval individueel wordt aangemeld;

e) verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen, behoudens in uitzonderlijke onvoorzienbare en buiten de verantwoordelijkheid van de onderneming vallende gevallen. Vanaf 1995 heeft de Commissie in haar beschikkingen altijd de regel toegepast dat, bij herhaalde verlening van herstructureringssteun aan dezelfde onderneming, deze steun individueel moest worden aangemeld indien de vroeger verleende herstructureringssteun meer dan 1 miljoen EUR bedroeg(27);

f) individuele aanmelding van elk geval van verlening van steun aan een grote onderneming;

(108) Als voorwaarde voor de toekenning van leningen uit het gedeelte "bedrijfskapitaal" wordt in de richtsnoeren bepaald dat de onderneming een plan moet indienen waarin wordt uiteengezet aan welke middelen zij behoefte heeft om haar rentabiliteit en liquiditeitspositie op middellange termijn veilig te stellen. Bovendien moeten de onderneming en de huisbank een passende bijdrage leveren. De indiening van een herstructureringsplan is niet vereist.

(109) Als voorwaarde voor de verstrekking van leningen uit het gedeelte "consolidatie" wordt in de richtsnoeren bepaald dat de onderneming een valabel, omvattend herstructureringsplan moet indienen door middel waarvan, met inaanmerkingneming van de consolidatielening, een duurzame oplossing van de problemen mag worden verwacht. Ook voor dit soort leningen dienen de onderneming en de huisbank een passende bijdrage te leveren.

(110) Wat de beperking van het bedrag van de steun betreft, is in de richtsnoeren bepaald dat bij leningen die uit de gedeelten "consolidatie" en "bedrijfskapitaal" worden verstrekt, het bedrag van de lening niet hoger mag zijn dan noodzakelijk is om de onderneming in staat te stellen haar moeilijkheden te overwinnen.

(111) In de richtsnoeren is weliswaar bepaald dat elk geval van toepassing van de richtsnoeren in gevoelige sectoren individueel moet worden aangemeld, maar deze bepaling werd op zijn minst gedeeltelijk niet nageleefd in de gevoelige sector landbouw.

(112) In de richtsnoeren wordt niet voorzien in een verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen noch in de verplichting om een herhaalde verlening van herstructureringssteun aan te melden indien het bedrag van de vroeger verleende herstructureringssteun meer dan 1 miljoen EUR bedroeg. In de richtsnoeren wordt ten slotte evenmin voorzien in een individuele aanmelding voor steun aan grote ondernemingen.

(113) De Commissie concludeert derhalve dat de richtsnoeren niet voldoen aan de voorwaarden van de kaderregeling van 1994 en onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. Voorzover op grond van de richtsnoeren herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden is verleend, is deze steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

4.3.2. Reddingssteun

(114) Voorzover de steun betrekking heeft op de redding van ondernemingen in moeilijkheden, moet worden vastgesteld dat in de kaderregeling van 1994 als voorwaarde voor de verenigbaarheid van reddingssteun met de gemeenschappelijke markt is bepaald dat de steun ofwel in de vorm van een overheidslening tegen marktvoorwaarden, ofwel in de vorm van een overheidsgarantie ter dekking van een particuliere lening moet worden verleend. Aan deze voorwaarde is in dit geval niet voldaan, omdat het om leningen met rentesubsidie gaat.

(115) In zoverre op grond van de richtsnoeren reddingssteun is verleend, is deze steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

4.3.3. Exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen

(116) In zoverre leningen aan gezonde ondernemingen werden verstrekt, ging het volgens de bewoordingen van de richtsnoeren om de terbeschikkingstelling aan de begunstigde ondernemingen van liquide middelen voor niet-specifieke investeringen. De Commissie beschouwt deze steun als exploitatiesteun, die moet worden beoordeeld op grond van de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), van op regionale steunmaatregelen, en op grond van de uit deze mededeling voortvloeiende beschikkingspraktijk van de Commissie, zoals bevestigd door de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998.

(117) Volgens de regionalesteunkaart voor de periode 1996-1999 was de deelstaat Thüringen in die periode een steungebied ex artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. In de bovengenoemde mededeling van de Commissie van 1988 is bepaald dat de Commissie als erkenning van de bijzondere moeilijkheden waarmee steungebieden ex artikel 87, lid 3, onder a) (ex artikel 92, lid 3, onder a)), van het EG-Verdrag te kampen hebben, uitzonderlijk bepaalde exploitatiesteun aan ondernemingen in deze regio's kan goedkeuren, op voorwaarde dat de steun in de tijd beperkt is en bedoeld om de structurele achterstand van bedrijven die in dergelijke regio's gelegen zijn, te compenseren en niet in gevoelige sectoren wordt toegekend.

(118) Bovendien heeft de Commissie in de jaren negentig een beleid ontwikkeld, volgens welke de steun degressief moet zijn. Dit vereiste wordt bevestigd in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998.

(119) Volgens de Commissie is niet voldaan aan het vereiste dat de richtsnoeren beperkt moeten zijn in de tijd, ook al verstreek zij op 31 mei 1999(28).

(120) Om te beoordelen in hoeverre het vereiste van de beperking in de tijd van de richtsnoeren is nagekomen, dient de Commissie zich niet uitsluitend te beperken tot de richtsnoeren zelf, maar moet zij ook rekening houden met het feit dat de richtsnoeren werden voorafgegaan door twee eerdere regelingen(29). Deze beide eerdere regelingen zijn op 20 juli 1993 in werking getreden en op 16 januari 1996 door de onderhavige richtsnoeren vervangen. De Commissie is van oordeel dat de verlenging van beide voorgaande regelingen door de onderhavige richtsnoeren niet in overeenstemming is met het vereiste van de beperking in de tijd zoals omschreven in de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen en in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen. Bovendien heeft Duitsland geen enkel argument aangevoerd op grond waarvan kan worden uitgesloten dat in de periode van 20 juli 1993 tot 31 mei 1999 exploitatiesteun in het kader van de onderhavige richtsnoeren werd toegekend. Het argument dat elke lening op zich in de tijd beperkt was, doet hier niets aan af.

(121) In de jaren negentig heeft de Commissie een vast beleid ontwikkeld, volgens welke exploitatiesteun degressief moet zijn(30). De Commissie is van oordeel dat de richtsnoeren zelf en de gevallen van toepassing van de richtsnoeren vanaf het tijdstip van de inwerkingtreding van de richtsnoeren op 16 januari 1996 aan het vereiste van degressiviteit moesten voldoen. Dit was niet bepaald in de richtsnoeren.

(122) De tekst van de richtsnoeren bevat ook geen verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen. In ten minste één geval (Automatisierungs- und Elektronik GmbH) is gebleken dat een onderneming zowel op grond van het consolidatieprogramma van de deelstaat Thüringen (op 22 juni 1995) als op grond van de onderhavige richtsnoeren steun heeft ontvangen. Duitsland heeft ook niet aangetoond dat voortzetting van de steunverlening noodzakelijk was.

(123) In deze context moet worden benadrukt dat de Commissie slechts in zeer uitzonderlijke gevallen exploitatiesteun kan goedkeuren. Noch de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen, noch de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998 (punt 4.15) bieden de mogelijkheid om exploitatiesteun te verlenen voor de handhaving van regionale structuren. De strekking van de mededeling van 1988 wordt in algemenere zin bevestigd door de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen, waarin is vastgesteld dat regionale steun door de bijdrage aan de regionale ontwikkeling en de aard ervan gerechtvaardigd moet zijn en de hoogte ervan in verhouding moet staan tot de te verhelpen handicaps, waarvan het bestaan door de lidstaten moet worden aangetoond.

(124) Het gebied van de voormalige DDR, waartoe de deelstaat Thüringen behoort, had in de eerste jaren na de Duitse eenmaking weliswaar nog te kampen met infrastructurele handicaps. Volgens de Commissie waren deze handicaps echter tegen 1996, toen het onderhavige steunprogramma van de deelstaat Thüringen in werking trad, door de grootschalige infrastructuurinvesteringen van Duitsland in het kader van de wederopbouw in de nieuwe Duitse deelstaten aanzienlijk verminderd. De Duitse autoriteiten hebben gedurende de procedure overigens geen enkel argument aangevoerd om aan te tonen dat de ten uitvoer gelegde steunmaatregelen noodzakelijk waren om belangrijke handicaps op het gebied van kosten en infrastructuur te compenseren.

(125) Gelet op de belangrijke investeringen die sinds 1996 in de deelstaat Thüringen hebben plaatsgevonden, is er ook geen sprake van dat de instandhouding van bestaande investeringen een noodzakelijke voorwaarde voor het aantrekken van nieuwe investeringen zou zijn. Dergelijke argumenten met betrekking tot de instandhouding van "industriële kernen" golden misschien in de eerste fase van de integratie van de nieuwe deelstaten in het verenigde Duitsland, en de Commissie heeft dit argument destijds ook in aanmerking genomen in haar beschikkingen in verband met de Treuhandanstalt en enkele grote projecten (zoals EKO-Stahl of Leuna 2000); voor de hier relevante periode moet dit argument echter worden verworpen, en het is ook niet door Duitsland naar voren gebracht.

(126) Bovendien stelt de Commissie vast dat het leningsprogramma van de deelstaat Thüringen ook niet specifiek bestemd is voor kleine bedrijven in traditionele economische sectoren, die zonder steun van buitenaf niet kunnen uitbreiden. De Commissie stelt vast dat, wat de bevordering van investeringen in de nieuwe deelstaten betreft, er destijds geen gebrek was aan door de Commissie goedgekeurde instrumenten voor de financiering van initiële investeringen. De Commissie heeft inderdaad in verschillende beschikkingen erkend dat de nieuwe deelstaten te kampen hebben met een historisch bepaald gebrek aan eigen vermogen, omdat de mogelijkheden tot kapitaalvorming in de voormalige DDR beperkt waren. Op grond hiervan heeft de Commissie ook een aantal zeer strikt begrensde steunmaatregelen goedgekeurd.

(127) In de richtsnoeren wordt de mogelijkheid van groeibevordering weliswaar niet uitgesloten, maar over het geheel genomen is het programma niet gericht op het stimuleren van groei en de daarmee gepaard gaande herstructurering van de industrie; de richtsnoeren zijn daarentegen overwegend defensief van aard en vormen derhalve een belemmering voor structurele hervorming. Maatregelen die structurele hervorming in de weg staan, dragen op de lange termijn echter niet bij tot een succesvolle regionale ontwikkeling.

(128) Op grond van deze overwegingen acht de Commissie het niet bewezen dat de onderhavige exploitatiesteun een bijdrage levert aan de regionale ontwikkeling.

(129) De Commissie stelt bovendien vast dat, in tegenstelling tot wat in de tekst van de richtsnoeren staat, de toekenning van exploitatiesteun in gevoelige sectoren niet is uitgesloten. Het feit dat de richtsnoeren ook toepassing vonden in de landbouw, laat zien dat de richtsnoeren in ten minste één gevoelige sector werden toegepast, ook al gebeurde dit in strijd met de tekst van de richtsnoeren.

(130) Om alle bovengenoemde redenen concludeert de Commissie dat exploitatiesteun die op grond van de richtsnoeren aan gezonde ondernemingen is verstrekt, onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. In de richtsnoeren is voorzien in een verlenging van de periode waarin exploitatiesteun kan worden toegekend en bepaalt niet dat de steun degressief moet zijn; gevoelige sectoren worden niet uitgesloten van de steunregeling - wat de toepassing ervan betreft - en derhalve is deze onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(131) De Commissie is van oordeel dat de uitzonderingen van artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag niet op het onderhavige geval van toepassing zijn, omdat de richtsnoeren geen betrekking hebben op de in deze bepaling vermelde doelstellingen. Duitsland heeft ook niet aangevoerd dat deze uitzonderingen van toepassing zouden zijn(31).

(132) De Commissie komt tot de conclusie dat, behalve de regelingen voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, er geen speciale regelingen voor steun met horizontale doelstellingen overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag op de richtsnoeren van toepassing zijn, aangezien de richtsnoeren geen betrekking hebben op een van de specifieke doelstellingen en Duitsland evenmin heeft aangevoerd dat dit het geval zou zijn.

(133) Volgens de Commissie zijn de steunmaatregelen ook niet gericht op de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang of op de opheffing van een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat. De steunmaatregelen dienen evenmin om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. De Commissie concludeert derhalve dat noch artikel 87, lid 3, onder c), noch artikel 87, lid 3, onder d), van het EG-Verdrag op de onderhavige richtsnoeren van toepassing is.

(134) Sommige gevallen van toepassing van de onderhavige richtsnoeren waren mogelijk het voorwerp van een andere formele onderzoekprocedure overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag. De onderhavige beschikking heeft geen betrekking op deze gevallen.

5. CONCLUSIE

(135) De steunregeling is niet aangemeld en derhalve onrechtmatig op grond van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag. Steun die niet valt onder het toepassingsgebied van (EG) nr. 69/2001, noch onder dat van de andere de-minimisregelingen die ten tijde van de uitvoering van de steunmaatregel van kracht waren, en die werd toegekend aan ondernemingen die actief zijn in het intracommunautaire handelsverkeer, is onrechtmatig verleend.

(136) In zoverre de toepassing van de richtsnoeren het intracommunautaire handelsverkeer beïnvloedt, zijn de richtsnoeren onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, aangezien zij buiten het toepassingsgebied van de de-minimisregelingen toelaat dat reddingssteun tegen zachte voorwaarden wordt verleend en herhaaldelijk herstructureringssteun wordt toegekend en niet bepaalt dat bij herhaalde verlening van herstructureringssteun deze steun moet worden aangemeld indien het steunbedrag meer dan 1 miljoen EUR bedraagt. Voorzover herstructureringssteun uit het gedeelte "bedrijfskapitaal" van de richtsnoeren werd verstrekt, diende volgens de richtsnoeren geen herstructureringsplan te worden ingediend. Bovendien werden de richtsnoeren in ten minste één gevoelige sector toegepast en voorziet zij in de toekenning van exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen, zonder dat de steun degressief is.

(137) Derhalve is de toepassing van de richtsnoeren, voorzover deze buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de relevante voorgaande regelingen inzake steun aan ondernemingen in moeilijkheden of exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen valt, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(138) Volgens vaste beschikkingspraktijk van de Commissie moet steun die overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag onrechtmatig is verleend en onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, van de begunstigden worden teruggevorderd, voorzover de steun niet door de de-minimisregelingen wordt gedekt. Deze praktijk is bevestigd door artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 92 van het EG-Verdrag(32). Volgens dit artikel moet de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen nemen om de steun van de begunstigden terug te vorderen. De Commissie is van mening dat, om precies te kunnen vaststellen in hoeveel gevallen de steun moet worden teruggevorderd, Duitsland een lijst moet opstellen van alle ondernemingen die buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

In de richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende het leningsprogramma voor KMO's ("de richtsnoeren") wordt voorzien in staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

In de richtsnoeren wordt niet voorzien in staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, voorzover de steun onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of, voorzover zulks niet het geval is, onder het toepassingsgebied van de de-minimisregelingen die van kracht waren ten tijde van de uitvoering van de steunmaatregel valt en, gecumuleerd met andere de-minimissteun, de toepasselijke de-minimisdrempel van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere de-minimisregelingen niet overschrijdt.

In de richtsnoeren wordt niet voorzien in steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, voorzover de steun werd toegekend aan ondernemingen die goederen produceren of diensten verrichten die niet het voorwerp zijn van intracommunautair handelsverkeer.

In zoverre de richtsnoeren onder artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen, voorzien zij in onrechtmatige steun.

Artikel 2

In zoverre in de richtsnoeren wordt voorzien in exploitatiesteun ten gunste van gezonde ondernemingen, zijn zij onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover zij onder het toepassingsgebied van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen.

Artikel 3

In zoverre in de richtsnoeren wordt voorzien in reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, zijn zij onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover zij onder het toepassingsgebied van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen.

Artikel 4

Deze beschikking heeft geen betrekking op de gevallen van toepassing van de richtsnoeren die reeds het voorwerp van een andere formele onderzoekprocedure of formele beschikking van de Commissie waren. Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van de onderhavige beschikking een lijst van de betrokken ondernemingen op.

Artikel 5

Duitsland neemt alle nodige maatregelen om de in artikelen 2 en 3 bedoelde en reeds onrechtmatig ter beschikking gestelde steun van de begunstigden terug te vorderen.

De terugvordering geschiedt onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures voorzover deze procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de onderhavige beschikking toelaten. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de steun aan de begunstigden ter beschikking is gesteld tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

Artikel 6

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van de ondernemingen die zijn uitgesloten van de sectorale toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of die, met inaanmerkingneming van het steunelement dat besloten ligt in de garantie ("Haftungsfreistellung") en van andere op het betrokken tijdstip verleende de-minimissteun, de in Verordening (EG) nr. 69/2001 vastgelegde drempel overschrijden.

In deze lijst worden ondernemingen in moeilijkheden en gezonde ondernemingen alsmede het deelprogramma op grond waarvan de steun is verleend, afzonderlijk vermeld. Daarbij geeft Duitsland ook aan op basis van welke criteria wordt bepaald of een onderneming in moeilijkheden verkeert.

Met het oog hierop ontwikkelt Duitsland een methode voor de vaststelling van het steunelement van de garantie aan de hand van de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties.

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van ondernemingen die steun op grond van de richtsnoeren hebben ontvangen en niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallen en goederen produceren of diensten verrichten die niet het voorwerp zijn van intracommunautair handelsverkeer; daarbij vermeldt Duitsland de toegepaste criteria.

Artikel 7

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan de beschikking te voldoen.

Artikel 8

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 27 november 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) Thüringer Staatsanzeiger nr. 7/1996, blz. 390.

(2) PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2.

(3) PB C 108 van 17.4.1999, blz. 29.

(4) Aan Korn Fahrzeuge und Technik GmbH werd een lening verstrekt op grond van de onderhavige richtsnoeren.

(5) Thüringer Staatsanzeiger nr. 22/1999, blz. 1236-1237.

(6) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(7) Hiermee wordt blijkbaar procedure NN 74/95 bedoeld.

(8) Hiermee wordt blijkbaar procedure NN 74/95 bedoeld.

(9) Hiermee wordt blijkbaar procedure NN 74/95 bedoeld.

(10) Volgens deze brief moet voor gezonde ondernemingen het steunbedrag worden vastgesteld op 0,5 % van het leningsbedrag waarvoor de garantie is verstrekt, terwijl bij ondernemingen in moeilijkheden het bedrag van de steun tot 100 % van het gegarandeerde leningsbedrag kan bedragen.

(11) "Richtlinie des Freistaates Thüringen für die Übernahme von Bürgschaften und Garantien zugunsten der Wirtschaft und der freien Berufe durch die Thüringer Aufbaubank". Steunmaatregel N 117/96, PB C 288 van 23.9.1997, blz. 5.

(12) PB C 29 van 2.2.1996, blz. 2.

(13) PB L 60 van 9.3.1999, blz. 61.

(14) Zie voetnoot 2.

(15) PB C 68 van 6.3.1996, blz. 9.

(16) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 30.

(17) Overigens is deze communautaire kaderregeling in werking getreden op de dag van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen. In Beschikking 1999/183/EG heeft de Commissie opgemerkt dat nationale steunregelingen van Duitsland onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, wanneer zij niet in overeenstemming zijn met de kaderregeling en dienstige maatregelen (inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten) die bij brief SG(95) D/13086 van 20 oktober 1995 aan Duitsland zijn meegedeeld.

(18) Wat niet-aangemelde steunmaatregelen betreft, is in punt 101, onder b), van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden van 1999 (PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2) bepaald dat de Commissie de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt van alle reddings- en herstructureringssteun die zonder toestemming van de Commissie wordt toegekend en derhalve een inbreuk vormt op artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag zal onderzoeken, op de grondslag van de ten tijde van de toekenning van de steun geldende kaderregeling. Derhalve heeft de Commissie de richtsnoeren beoordeeld op grond van de kaderregeling van 1994.

(19) Brief SG(89) D/4328 van 5 april 1989 van de Commissie aan de lidstaten.

(20) Dit geldt met name tegen de achtergrond van de beschikking van de Commissie betreffende steunmaatregel C 19/95 - Duitsland - negatieve eindbeschikking, staatsgarantieregelingen van de deelstaten Saksen-Anhalt, Nedersaksen, Noord-Rijnland-Westfalen, Rijnland-Palts, Beieren, Bremen, Mecklenburg-Voor-Pommeren, Sleeswijk-Holstein en Saksen voor herstructureringsmaatregelen van grote ondernemingen in moeilijkheden (brief SG(96) D/3694 van 3 april 1996), waarin de Commissie uitvoerig op het steunkarakter van garanties ingaat.

(21) PB C 71 van 11.3.2000, blz. 14.

(22) Overeenkomstig punt 2.2 van de kaderregeling van 1994 was deze regeling slechts van toepassing voorzover zij in overeenstemming was met de bijzondere voorschriften die golden in de gevoelige sectoren. In de betrokken periode bestonden er bijzondere voorschriften inzake staatssteun in de landbouw, de visserij, de ijzer- en staalindustrie, de scheepsbouw, de textiel- en confectie-industrie, de synthetischevezelindustrie, de automobielindustrie, de vervoersector en de steenkoolindustrie. In de landbouwsector konden de lidstaten, indien zij dat wensten, in plaats van de kaderregeling de bijzondere voorschriften van de Commissie inzake reddings- en herstructureringssteun blijven toepassen op individuele gevallen.

De nieuwe communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, die op 1 januari 1998 in werking zijn getreden, bevatten, met uitzondering van de regels voor de landbouw, dezelfde bepalingen als de kaderregeling van 1994 (PB C 283 van 19.9.1997, blz. 2).

(23) PB C 212 van 12.8.1988, blz. 2.

(24) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(25) PB C 258 van 9.9.2000, blz. 5.

(26) PB C 119 van 22.5.2002 (voor de precieze definities verwijst de Commissie naar de bovengenoemde teksten. De Commissie heeft de steun aan gezonde ondernemingen beoordeeld aan de hand van de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen. Deze beoordeling zou niet worden gewijzigd bij toepassing van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998).

(27) Zie bijvoorbeeld de beschikking van de Commissie SG(96) D/1946 van 6 februari 1996 betreffende steunmaatregel nr. 74/95 - Consolidatiefonds van de deelstaat Thüringen voor ondernemingen in moeilijkheden.

(28) De Commissie stelt vast dat het onderhavige leningsprogramma van de deelstaat Thüringen op 1 juni 1999 is vervangen door een nieuw leningsprogramma, dat op het eerste gezicht met de toepasselijke de-minimisregels blijkt overeen te stemmen.

(29) Leningsprogramma van de deelstaat Thüringen, C 85/98, en programma "bedrijfskapitaal" van de deelstaat Thüringen, C 28/99.

(30) Deze praktijk is bevestigd door de goedkeuring, bij brief SG(98) D/1670 van de Commissie van 24 februari 1998, van dienstige maatregelen om bestaande regionale steunregelingen zodanig aan te passen dat zij voldoen aan de bepalingen van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 2000.

(31) Voor de toepassing van de in artikel 87, lid 2, onder c), van het EG-Verdrag vermelde uitzondering verwijst de Commissie naar de uiteenzetting van het Hof van Justitie met betrekking tot § 52, punt 8, van de Duitse wet op de inkomstenbelasting; zie arrest van 19 september 2000 in zaak C 156/98 - Duitsland/Commissie, Jurispr. 2000, blz. I-6857.

(32) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.