Beschikking van de Commissie

van 9 februari 2000

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard

(Zaak nr. COMP/M.1628 - TotalFina/Elf)

Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad

(Kennisgeving geschied onder nummer C (2000) 363)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/402/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), inzonderheid op artikel 8, lid 2,

Gelet op het besluit van de Commissie van 5 oktober 1999 tot inleiding van de procedure in deze zaak,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt inzake de bezwaren van de Commissie kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 24 augustus 1999 werd bij de Commissie overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 een concentratievoornemen aangemeld waarbij de onderneming TotalFina de zeggenschap over de gehele onderneming Elf Aquitaine verkrijgt in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89 door een op 5 juli 1999 aangekondigd openbaar overnamebod.

I. DE PARTIJEN BIJ DE TRANSACTIE

(2) TotalFina is een naamloze vennootschap naar Frans recht die haar activiteiten uitoefent op de gebieden van de aardolie- en gasproductie, de raffinage, de distributie van aardolieproducten, de petrochemie en de fijnchemie. Zij oefent haar activiteiten op mondiaal niveau uit.

(3) Elf Aquitaine is een naamloze vennootschap naar Frans recht die haar activiteiten uitoefent op de gebieden van de aardolie- en gasproductie, de raffinage, de distributie van aardolieproducten, de petrochemie, de fijnchemie, en de gezondheidszorgsector. Zij oefent haar activiteiten op mondiaal niveau uit.

II. DE CONCENTRATIE

(4) De concentratie bestaat in een door TotalFina bekendgemaakt openbaar ruilaanbod voor alle aandelen Elf Aquitaine die in handen zijn van het publiek. Derhalve komt deze concentratie neer op de verwerving van de uitsluitende zeggenschap in de zin van artikel 3, lid l, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(5) De betrokken ondernemingen bereiken wereldwijd een totale omzet van meer dan 5000 miljoen EUR(4) TotalFina: 34981 miljoen EUR; Elf: 32251 miljoen EUR). Elk van de ondernemingen heeft in de Gemeenschap een omzetcijfer van meer dan 250 miljoen EUR [...](5), maar geen van hen realiseert meer dan tweederde van haar omzet in een enkele lidstaat. De transactie heeft dus een communautaire dimensie.

IV. PROCEDURE

(6) Op 15 september 1999 heeft TotalFina in het kader van de eerste onderzoeksfase ingevolge artikel 6 voorstellen tot het aangaan van verplichtingen gedaan. Overeenkomstig de bepalingen van de verordening werd de wettelijke termijn derhalve verlengd. De betrokken verplichtingen werden niet voldoende noch nauwkeurig genoeg geacht om alle twijfels omtrent de aangemelde transactie uit de weg te ruimen.

(7) Op 18 oktober 1999 heeft TotalFina overeenkomstig artikel 8, lid 2, voorstellen tot het aangaan van verplichtingen gedaan. [...]

(8) De betrokken verplichtingen waren volgens de Commissie niet voldoende nauwkeurig en niet van aard om alle ernstige twijfels omtrent de aangemelde transactie uit de weg te ruimen.

(9) Op 17 september 1999 hebben de Franse autoriteiten een verzoek ingediend voor een gedeeltelijke verwijzing krachtens artikel 9 van de concentratieverordening. Dit verzoek betreft bepaalde markten, die als plaatselijke markten worden beschouwd, van opslagdiensten van aardolie-eindproducten, de verkoop van brandstof via het net langs de autowegen en de levering van LPG in flessen aan detailhandelaars. Bij beschikking van 26 november 1999 heeft de Commissie naar de Franse autoriteiten de aspecten van de zaak verwezen die verband hielden met de opslagdiensten in distributiedepots in het noorden van de regio Parijs, het zuiden van de regio Parijs, Lyon en Port-la-Nouvelle. Het bleek niet nodig te zijn de andere aspecten, waarom was verzocht, te verwijzen omdat de mededeling van punten van bezwaar onder andere betrekking had op de opslag van aardolieproducten in de gebieden van Nantes Saint Nazaire en Le Havre, de verkoop van brandstof langs autowegen en de verkoop van LPG. Op 3 februari 2000 hebben de Franse autoriteiten hun verzoek om verwijzing ingetrokken voor de gebieden waarover de Commissie zich nog niet had uitgesproken.

(10) Op 26 november 1999 werd TotalFïna een mededeling en punten van bezwaar toegestuurd, waarop zij op 13 december 1999 heeft geantwoord. TotalFina heeft niet om een hoorzitting verzocht.

V. OMSCHRIJVING VAN DE RELEVANTE MARKTEN EN ANALYSE UIT MEDEDINGINGSOOGPUNT

1. INLEIDING: RAFFINAGE EN VERKOOP VAN GERAFFINEERDE PRODUCTEN

1.1. De vraag

(11) Het verbruik van aardolie in Frankrijk (1997) bedraagt 48,5 miljoen m3/jaar voor benzine en dieselolie en 19,5 miljoen m3/jaar voor huisbrandolie; er bestaat een stijgende trend van rondom en nabij de 4,1 % voor de brandstoffen, 3,5 % voor de huisbrandolie en 5,8 % voor LPG-producten.

1.2. De bevoorradingskanalen en de logistieke keten

(12) Er bestaan momenteel 13 raffinaderijen in Frankrijk waarvan de belangrijkste gegroepeerd zijn in twee "raffinagecentra": één bevindt zich aan Etang de Berre (Marseille) en het andere aan de Beneden-Seine (Normandië), waar de belangrijkste raffinaderijen van Frankrijk zijn geconcentreerd. Daarnaast zijn er een aantal geïsoleerde raffinaderijen te Duinkerke, Donges (regio Nantes), Grandpuits (regio Parijs), Feyzin (regio Lyon) en Reichstett (Elzas). Elf en TotalFina bezitten elk drie raffinaderijen (regio Parijs, regio Lyon en regio Nantes voor Elf/Duinkerke, Seinevallei en Etang de Berre voor TotalFina). Shell, Esso en BP/Mobil bezitten er elk twee, die zich bevinden in de Seinevallei en Etang de Berre. Ten slotte komt daarbij de raffinaderij van Reichstett in de Elzas, die voor 65 % in het bezit is van Shell, voor 8 % van TotalFina en voor 10 % van Elf.

(13) Frankrijk is een olie-invoerend land en beschikt over een infrastructuur waarmee het grotere hoeveelheden kan invoeren en opslaan dan thans het geval is. De ingevoerde producten worden over het algemeen gekocht op de vrachtmarkt van de Noordzee of de Middellandse Zee, op basis van marktnoteringen zoals die van Platt. Frankrijk is netto-invoerder van dieselolie en netto-uitvoerder van benzine.

(14) De ingevoerde producten worden gelost in de zogenaamde invoerdepots. De invoerdepots en de raffinaderijen zijn de bronnen voor de geraffineerde producten. Zij zijn normaal gezien verbonden met bulktransportmiddelen (in de meerderheid van de gevallen oliepijpleidingen en in mindere mate treinen en aken) waarmee de geraffineerde producten over het gehele grondgebied kunnen worden vervoerd. Vervolgens worden de producten verkocht vanuit de zogenaamde distributiedepots, die kleiner zijn dan de invoerdepots, waardoor de producten kunnen worden opgeslagen in de nabijheid van de verkooppunten voor de detailhandel (tankstations), die worden bevoorraad door het vervoer per vrachtwagen. De raffinaderijen en de invoerdepots dienen tevens voor de plaatselijke bevoorrading.

(15) Er bestaan vier oliepijpleidingsystemen in Frankrijk.

(16) Het oliepijpleidingsysteem Trapil (dat in het bezit is van de onderneming met dezelfde naam) wordt bevoorraad door de vier raffinaderijen van de Seinevallei en door de invoerdepots van Le Havre (dat gecontroleerd wordt door de onderneming Compagnie Industrielle et Maritime - CIM) en van Rouen (gecontroleerd door de onderneming Compagnie Parisienne des Asphaltes - CPA). Behalve de Beneden-Seine zelf, worden met dit systeem de regio Parijs en de regio's van Orleans, Tours en Caen bevoorraad. Trapil levert eveneens geraffineerde producten voor de oliepijpleiding Donges-Melun-Metz (DMM) via welke de producten naar het oosten van Frankrijk worden vervoerd.

(17) De oliepijpleiding SPMR wordt bevoorraad door de vier raffinaderijen van Etang de Berre (Esso, BP/Mobil, Shell en TotalFina), de raffinaderij van Feyzin (Elf, regio Lyon) en door het invoerdepot van Dépôt Pétrolier de Fos (DP Fos). Het verbindt de raffinaderijen met de regio Lyon, de Côte d'Azur en, via de Alpijnse tak, met Zwitserland.

(18) De oliepijpleiding DMM wordt bevoorraad door de raffinaderij van Donges (Elf) en door het invoerdepot van Donges dat in handen is van SFDM (dat zelf gecontroleerd wordt door Elf, zie overweging 134) en door de raffinaderij van Grandpuits. DMM staat in verbinding met Trapil (Levesville en Champeaux) maar door deze verbinding kunnen de producten niet vervoerd worden naar de regio Parijs (het vervoer van geraffineerde producten gaat van west naar oost). De aankomstpunten zijn de depots van Le Mans of Saint-Gervais, la Ferté Allais (SFDM), Grandpuits (raffinaderij Elf) en de depots van Châlons-sur-Marne en Saint-Baussant (verbinding met de oliepijpleiding van de Organisation de la Défense Commune - ODC).

(19) De oliepijpleiding ODC is eigendom van de NATO. Zij wordt beheerd door Trapil. De oliepijpleidingen ODC worden slechts weinig gebruikt wegens een verouderde configuratie. Het is mogelijk dat het gedeelte van de oliepijpleiding dat dient voor de bevoorrading van Straatsburg zal worden gemoderniseerd met het oog op de sluiting van de raffinaderij van Reichstett. Om het afzetgebied van de raffinaderijen van Duinkerke en van Normandië te optimaliseren, heeft TotalFina voor het gedeelte dat Duinkerke met Cambrai verbindt, aanpassingsinvesteringen uitgevoerd (pompstations). Het nieuwe pompstation bevindt zich in de raffinaderij van TotalFina te Duinkerke (privatief gebruiksrecht).

(20) De geraffineerde producten worden, na het vervoer ervan via oliepijpleiding, of in enkele zeldzame gevallen via aak of trein, opgeslagen in zogenaamde distributiedepots, van waaruit zij worden geleverd aan wederverkopers of aan de eindverbruikers.

(21) Onder "logistieke keten" wordt verstaan de opeenvolging van de verschillende distributie-etappes van de raffinaderij tot de detailhandelaar.

1.3. De verkoop van geraffineerde producten via het netwerk en buiten het netwerk

(22) Om de kosten voor het vervoer per schip te beperken, komen de in Frankrijk verkochte geraffineerde producten over het algemeen uit de Franse raffinaderijen. Het saldo wordt uitgevoerd of ingevoerd via vrachtschepen met grote capaciteit. De door een raffinaderij geproduceerde brandstoffen of andere afgewerkte producten worden hetzij via het geïntegreerde netwerk van de producent voor de verkoop aan de detailhandelaar in de handel gebracht, hetzij via de groothandel (tevens "buiten het netwerk" genaamd) verkocht aan detailhandelaars, groothandelaars of grote klanten, of nog uitgewisseld met andere raffinadeurs. De groot- en kleinhandelaren bevoorraden zich bij voorkeur lokaal bij een depot of een raffinaderij.

(23) In haar vorige beschikkingen heeft de Commissie verschillende markten omschreven in verband met geraffineerde producten op het niveau van de groothandel en de detailhandel. Zij heeft onder meer een markt omschreven voor de detailverkoop van brandstof (benzine en diesel) in het algemeen en langs autowegen in het bijzonder, alsmede voor de detailverkoop van huisbrandolie. Behalve voor de verkoop van brandstof langs autowegen heeft de transactie geen rechtstreekse invloed op de mededingingssituatie op de detailmarkt, wegens de concurrentiedruk die wordt uitgeoefend door de grote en middelgrote warenhuisketens (grandes et moyennes surfaces - GMS). Deze ketens hebben immers in de loop van de jaren gezamenlijk ongeveer 50 % van de markt ingenomen. TotalFina/Elf zou voor haar part een gezamenlijk marktaandeel van [20-30 %] hebben.

(24) Een duurzame aanwezigheid en een goede concurrentiepositie op de markt van de detailhandel in geraffineerde producten over het algemeen is echter zeer afhankelijk van het feit of een logistieke infrastructuur beschikbaar is voor de bevoorrading. Zo hebben de grote en middelgrote warenhuisketens, die belangrijke concurrenten zijn op het niveau van de detailverkoop van brandstoffen, geprobeerd zich toegang te verschaffen tot de drie elementen van de logistieke keten (invoerdepots, oliepijpleidingen en distributiedepots). Zij kunnen derhalve kiezen tussen twee mogelijkheden: 1. verzoeken om lokale leveringen door de raffinadeurs (die dan, indien nodig, het transport van het product op zich nemen tot de distributiedepots die zich het dichtst bij de tankstations van hun klanten bevinden), of 2. zich het product aanschaffen op de internationale markt (via een invoerdepot) of bij een Franse raffinaderij. In de laatste twee gevallen zorgen zij zelf voor het vervoer, hetzij per vrachtwagen (indien de te bevoorraden tankstations in de buurt van de raffinaderij of het invoerdepot liggen), hetzij via het oliepijpleidingsysteem en vervolgens de "lokale" opslag in de distributiedepots. Dank zij deze keuze, en door in te spelen op de concurrentie tussen de raffinadeurs, in het bijzonder die tussen de twee belangrijkste, TotalFina en Elf, zijn de grote en middelgrote warenhuisketens erin geslaagd hun aanwezigheid op de markt van de detailhandel in brandstoffen te ontwikkelen en in stand te houden.

(25) De aangemelde transactie maakt echter niet alleen een einde aan de rivaliteit tussen TotalFina en Elf, maar daarenboven zorgt zij voor concurrentieproblemen op alle hierboven beschreven logistieke niveaus.

2. DE MARKTEN VAN BENZINE, DIESEL EN HUISBRANDOLIE BUITEN HET NETWERK

2.1. De referentiemarkten

2.1.1. Productmarkten

(26) Onder "markt buiten het netwerk" wordt verstaan de markt voor de brandstoffenbevoorrading van, enerzijds, de detailhandelaars (zoals de grote en middelgrote warenhuisketens) die hoger in de productieketen niet zijn geïntegreerd en, anderzijds, de grote eindgebruikers (transportondernemingen). De verkopers buiten het netwerk omvatten de raffinadeurs en de handelaars zoals Louis Dreyfus of Cargill. In de praktijk kunnen de klanten het product af depot (distributiedepot) kopen. Alle raffinadeurs hebben aldus "transitovereenkomsten" met derden voor het merendeel van hun depots waarvan zij volledig of gedeeltelijk eigenaar zijn. De klanten kunnen het product ook kopen af raffinaderij of af invoerdepot, hetzij voor de bevoorrading van hun netwerk van tankstations in de omgeving van deze bronnen (in dat geval worden de raffinaderij en/of het invoerdepot gebruikt als een eenvoudig distributiedepot), hetzij omdat zij willen onderhandelen over de aankoop van grote hoeveelheden producten (bijvoorbeeld de invoer via schepen) die dan worden opgeslagen in het invoerdepot. In dit laatste geval is het absoluut noodzakelijk dat zij toegang krijgen tot de infrastructuur voor het bulktransport vanuit het invoerdepot of de raffinaderij en vervolgens tot de distributiedepots. Dan spreekt men over de huur van capaciteit of transit; de raffinadeurs maken voor sommige van hun locaties gebruik van de onderhandse verhuur van capaciteit.

(27) De verkoop buiten het netwerk van elk van de betrokken geraffineerde producten (loodhoudende en loodvrije benzine, diesel en huisbrandolie) vormt een relevante markt op zich, die verschillend is van de verkoop buiten het netwerk van de andere producten. Deze producten zijn immers niet onderling substitueerbaar uit het oogpunt van de vraag. Er is eveneens geen sprake van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde, want daarvoor is een aanpassing van de raffinaderijen nodig, wat afhangt van een groot aantal andere parameters.

(28) Voor de omschrijving van de relevante markten dient geen onderscheid te worden gemaakt tussen de twee categorieën van klanten. Indien er een verschil zou zijn tussen de prijs die aan de grote eindgebruikers in rekening wordt gebracht en die welke aan de detailhandelaars of wederverkopers in rekening wordt gebracht, zouden deze laatste profiteren van de arbitrage om weder te verkopen aan de grote eindgebruikers. Het verschil in prijs zou dan niet winstgevend zijn voor de verkoop op de markt buiten het netwerk.

(29) De markten van de verkoop buiten het netwerk zijn van wezenlijk belang voor de instandhouding van de mededinging op de markt van de detailhandel omdat het concurrentievermogen van de niet-geïntegreerde detailhandelaars afhangt van hun mogelijkheden om zich te bevoorraden tegen dezelfde voorwaarden als de geïntegreerde detailhandelaars.

2.1.2. Geografische markt

(30) De geografische markt van de verkoop buiten het netwerk hangt zeer nauw samen met de geografie van de logistieke keten in Frankrijk. Wegens de beperkingen op het gebied van de infrastructuur die het vervoer van geraffineerde producten via de oliepijpleiding met zich brengt, lijkt de markt van de verkoop buiten het netwerk van regionale aard te kunnen zijn. De volumes eindproducten die af raffinaderij of af invoerdepot worden gekocht, worden meestal hetzij in de buurt van deze depots of deze raffinaderijen verbruikt, hetzij door de verkoper getransporteerd via de oliepijpleiding of via andere transportmiddelen naar de distributiedepots, van waaruit het dichtbij gelegen netwerk van tankstations wordt bevoorraad. De distributiedepots zijn dus voornamelijk leveringspunten voor een product waarvan 25 % op lokaal niveau en 75 % op regionaal of nationaal niveau wordt verkocht.

(31) Volgens de logistieke infrastructuur in Frankrijk moeten zes verschillende geografische zones voor de markt van de verkoop buiten het netwerk worden onderscheiden:

i) de zone Zuid (Provence, Midi-Pyrénées), waar de producten voor 90 % worden aangevoerd via de oliepijpleiding SPMR, die zelf wordt bevoorraad door de raffinaderijen van Berre-Marseille, en door de invoer over zee te Fos(6);

ii) de zone Oost, die voor het grootste deel bevoorraad wordt door de raffinaderij van Reichstett en de raffinaderijen van TotalFina te Mardyck (Duinkerke) via de oliepijpleiding ODC en van Elf te Donges via de oliepijpleiding DMM, alsmede via aken op de Rijn(7);

iii) de zone Noord, die voor het grootste deel bevoorraad wordt door de raffinaderij TotalFina van Mardyck en het depot van Féluy (België), dat via een eigen oliepijpleiding is verbonden met de raffinaderij van TotalFina te Antwerpen, alsmede door de invoerdepots langs de kust(8);

iv) De zone Normandië en regio Parijs, die hoofdzakelijk bevoorraad wordt door de raffinaderijen van de Beneden-Seine (TotalFina, Shell, Esso en BP) en de verschillende invoerdepots, via de oliepijpleiding TRAPIL/LHP, alsmede door de raffinaderij Elf van Grandpuits(9);

v) De zone Groot-West en Centrum, die wordt bevoorraad door de raffinaderij Elf van Donges via de oliepijpleiding DMM en door de invoer over zee langs de Atlantische kust(10);

vi) De zone Rhône-Bourgogne die wordt bevoorraad door de raffinaderij Elf van Feyzin (Lyon) en via de oliepijpleiding SPMR, vanuit de raffinaderijen van Etang de Berre(11).

(32) Volgens TotalFina is de geografische omvang van de markt van de verkoop buiten het netwerk van nationale aard. Ten eerste zouden er belangrijke stromen van geraffineerde producten bestaan van één regio naar de andere. Ten tweede zou er geen aanzienlijk prijsverschil bestaan tussen de zones.

(33) Via elk bevoorradingspunt, zij het een raffinaderij of een depot, kan een bepaald verzorgingsgebied (hinterland) worden bevoorraad, waarbij de omtrek afhangt van de transportkosten voor de verzending van het product naar de eindbestemming. Uit het oogpunt van de vraag kunnen verschillende verzorgingsgebieden worden gegroepeerd, en deze kunnen een invloed hebben op de homogeniteit van de concurrentievoorwaarden. De in aanmerking komende geografische markten voor een analyse van de mededinging zouden kunnen bestaan uit groepen van verschillende verzorgingsgebieden die een ineengevlochten karakter hebben.

(34) TotalFina heeft zich onder meer gebaseerd op het bestaan van een productstroom tussen de vastgestelde regio's om duidelijk te maken dat de betrokken markten niet regionaal kunnen zijn. De raffinaderij van Reichstett bijvoorbeeld, past haar prijzen aan de prijzen af raffinaderij van Duinkerke, Donges, Feyzin of Fos aan, rekening houdend met de transportkosten. Deze stromen zijn het gevolg van het bestaan van oliepijpleidingen die deze regio's doorkruisen. Daardoor is een deelname aan de betrokken markt echter niet mogelijk, omdat een dergelijke deelname het gebruik van de depots veronderstelt. Doch de overlappingen van de door de depots bevoorrade verzorgingsgebieden lijken geografisch beperkt en onvoldoende te zijn om ervan uit te gaan dat een eenvormige prijsverhoging in een bepaalde regionale zone niet winstgevend zou zijn wegens een substitueerbaar aanbod uit de aanpalende regio's. Zo laat een geografisch onderzoek van de logistiek in elk van de zes voorheen omschreven regio's bundels van depots zien die gegroepeerd zijn langs de oliepijpleidingen en geconcentreerd zijn rond de grote stedelijke zones. De verzorgingsgebieden van deze bundels overlappen elkaar niet. Het lijkt er dus op dat de ontmoetingsplaats van het aanbod en de vraag normaal gezien is beperkt tot een regionaal gebied volgens de lijnen van de zes voorheen omschreven zones.

(35) TotalFina verklaart eveneens dat er slechts marginale verschillen zouden bestaan tussen de voor de verkoop buiten het net geldende prijzen in elk van de omschreven regio's. Er zij evenwel op gewezen dat de prijzen buiten het netwerk een combinatie zijn van de Platt's notering (notering van een vrachtlading) en de transport- en opslagkosten. Deze laatste maken slechts een klein deel uit van de Platt's prijs, wat de kleine verschillen tussen de verschillende regio's verklaart. Er bestaan echter twee Platt's prijzen voor de geraffineerde producten: één voor de Noordzee en een andere voor de Middellandse Zee. Tevens rekent TotalFina zelf interne prijzen voor de verkoop buiten het netwerk aan volgens vier regio's die bepaald zijn op basis van de Franse raffinagecentra.

(36) Er bestaan dus aanwijzingen dat de geografische markt een regionale dimensie zou hebben. Het is evenwel niet uitgesloten dat hij van nationale omvang zou zijn. Uit de door de Commissie verzamelde gegevens blijkt dat het grootste aandeel van de aankopen op de markt van de verkoop buiten het netwerk af raffinaderij of af invoerdepot (75 %) gebeurt. Bovendien hebben de belangrijkste marktdeelnemers een nationale aanwezigheid. De grote en middelgrote warenhuisketens schrijven op nationaal niveau aanbestedingen uit voor hoeveelheden geraffineerde producten die op welbepaalde punten van het grondgebied moeten worden geleverd. Het is een gangbare praktijk dat de raffinadeurs de grote en middelgrote warenhuisketens iedere dag offertes aanbieden met prijzen die worden berekend op basis van de Platt's notering (notering van de geraffineerde producten op de internationale markt) waaraan, afhankelijk van het leveringspunt, transportkosten en een marge voor de raffinadeur worden toegevoegd.

(37) De omschrijving van de relevante geografische markt kan echter open worden gelaten omdat deze de analyse van de mededinging niet beïnvloedt.

2.1.3. Wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt

(38) Elk van de zes hierboven beschreven zones vormt, door haar geografische dimensie en de aard van de betrokken producten, die gedeeltelijk zijn ingevoerd, een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt.

2.2. Beoordeling

2.2.1. Huidige toestand van de mededinging

(39) Zoals blijkt uit de voorgaande beschrijving van de zes regionale zones, nemen TotalFina en Elf symmetrische en complementaire posities in op de Franse markt. Het evenwicht van deze relatie heeft een rivaliteit tussen deze twee groepen bevorderd die de stuwende kracht is geweest voor de mededinging op de Franse brandstoffenmarkten.

(40) Volgens TotalFina zijn TotalFina en Elf tezamen goed voor [45-55 %] van de benzine die beschikbaar is op de markt van de benzineverkoop buiten het netwerk, welke een traditionele exportmarkt is. Zo ook is de gezamenlijke onderneming goed voor [45-55 %] van de dieselolie die beschikbaar is op de markt voor de verkoop buiten het netwerk, welke een traditionele invoermarkt is. De tabel hieronder bevat een raming van de marktaandelen die door de Commissie werden berekend op basis van de tijdens haar marktonderzoek vergaarde informatie

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

CO-formulier en antwoorden op de vragenlijst van de Commissie.

(41) Aan de vraagzijde worden de markten van de brandstoffenverkoop buiten het netwerk gekenmerkt door de opkomst, de voorbije 15 jaren, van de grote en middelgrote warenhuisketens. Deze ketens geven echter aan dat zij nog minimaal aanwezig zijn op de detailhandelsmarkten van huisbrandolie (eveneens "FOD" genaamd) en LPG-brandstof. Eén van de redenen daarvoor die zij bij de Commissie hebben opgegeven is dat Elf en TotalFina tot op heden slechts zeer beperkte hoeveelheden van deze beide producten aan de grote en middelgrote warenhuisketens zouden hebben geleverd. Tevens moeten aan de vraagzijde de andere onafhankelijke wederverkopers worden vermeld, zoals Bolloré, Dyneff of Avia (Thévenin-Ducrot en Picoty). Bolloré is aanwezig op alle markten voor de verkoop buiten het netwerk en voor de detailhandel in huisbrandolie. Dyneff bezit een netwerk van tankstations in het zuidelijk deel van Frankrijk. Avia is een gezamenlijke merknaam waaronder een aantal onafhankelijke wederverkopers in Europa zijn gegroepeerd.

2.2.2. Gevolgen van de concentratie

(42) Het voornemen van TotalFina om Elf over te nemen zet alle elementen op losse schroeven waardoor een concurrerende markt voor de verkoop buiten het netwerk (en dus een detailmarkt) mogelijk zou zijn. Door de fusie zal TotalFina/Elf alle schakels van de logistieke keten voor de distributie van brandstoffen kunnen controleren. Doordat de concurrentie tussen beide raffinadeurs wordt uitgeschakeld, zal de nieuwe eenheid een transitpunt worden waar de andere deelnemers op de markten van de verkoop buiten het netwerk (concurrenten - raffinadeurs of klanten - wederverkopers) niet omheen kunnen. De combinatie van deze positie op het gebied van de raffinage en de overheersende aanwezigheid op het vlak van de distributielogistiek zal knelpunten creëren waardoor de toegang tot het product voor de niet-geïntegreerde marktdeelnemers, zoals de grote en middelgrote warenhuisketens of de onafhankelijken, moeilijker of duurder zal worden.

Analyse van het aanbod

- Controle over de bevoorradingsbronnen

(43) Na de fusie zal TotalFina/Elf de controle hebben over [45-55 %] van de raffinagecapaciteit in Frankrijk.

Raffinagecapaciteit in Frankrijk

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

TotalFina.

(44) TotalFina/Elf zal eveneens [50-60 %] (van de capaciteit) controleren in de invoerdepots. Dit cijfer is een onderwaardering van de werkelijke controle van TotalFina. Er werd immers van uitgegaan dat het door BP gecontroleerde depot van Frontignan (met een belangrijke capaciteit op papier), werkelijk concurreert op de markt. Uit het door de Commissie uitgevoerde marktonderzoek blijkt echter dat de levensvatbaarheid van dit depot twijfelachtig is. Zoals ook de Franse mededingingsautoriteit heeft vastgesteld, is de doorstroming in Frontignan immers zeer zwak en wordt deze niet als concurrerend beschouwd. [...]. Indien Frontignan wegvalt, zou de totale door TotalFina/Elf gecontroleerde capaciteit stijgen tot [55-65 %]. In de berekening van deze percentages zijn de capaciteiten vervat van de depots waarover TotalFina/Elf een uitsluitende of gezamenlijke controle zou kunnen uitvoeren.

(45) De door TotalFina/Elf gecontroleerde capaciteiten op het vlak van de bevoorradingsbronnen (raffinaderijen en invoerdepots) per regio laten de volgende cijfers zien. De aangegeven percentages vertegenwoordigen het aandeel van TotalFina/Elf in elk van de bevoorradingsbronnen en voor elke regio wordt de totale capaciteit van de raffinaderijen in aanmerking genomen.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

CO-formulier.

(46) Van de 20 invoerdepots op het Franse grondgebied zullen er slechts zeven worden gecontroleerd door derden: CPA Duinkerke (Noord), CPA Rouen (Normandië/regio Parijs), CPA StockBrest (Groot-West/Centrum), Picoty La Pallice (Groot-West/Centrum), Shell Pauillac (Groot-West/Centrum), EPG Ambès (Groot-West/Centrum) en Mobil Frontignan (Zuid).

(47) Niettemin moet worden gepreciseerd dat TotalFina/Elf een blokkeringsminderheid van 38 % in CPA en het recht van voorverkoop op de opslagcapaciteiten zal hebben. Bovendien is Shell Pauillac een terminal voor het lossen van schepen en de intermediaire opslag, die niet over een laadinstallatie voor vrachtwagens beschikt. De producten worden vervolgens naar DPA Ambès (door TotalFina/Elf gecontroleerd depot) gestuurd, waar de vrachtwagens worden geladen. Bovendien heeft EPG Ambès te kampen met structurele problemen (het depot is te klein om aan de vraag te voldoen en het is slecht gelegen). Wat de regio Elzas betreft moet worden benadrukt dat de zogenaamde invoerdepots in deze regio in feite dienst doen als "kust"-depots of distributiedepots. Zij kunnen slechts kleine schepen ontvangen die afhankelijk zijn van de wisselvalligheden van de Rijnvaart. Alleen het depot van Picoty La Pallice zou in staat zijn om in alle onafhankelijkheid concurrentiedruk uit te oefenen voor de invoer van geraffineerde producten. Zeer recentelijk heeft TotalFina echter een huurovereenkomst gesloten waarbij zij [...] in dit depot [...].

(48) Er zij op gewezen dat de bouw van nieuwe invoerdepots om economische en milieuredenen vrijwel onmogelijk is. De uitbreiding van een invoerdepot is mogelijk om de capaciteit ervan aan te passen aan de behoeften van de zone. Dit brengt echter geen oplossing voor de verzadiging van de invoerdepots. De werkelijke capaciteit van deze laatste hangt af van de bezettingsgraad van de aanlegsteiger (een invoerdepot wordt als verzadigd beschouwd zodra de steiger meer dan 50 % van de tijd wordt gebruikt). Bijgevolg zal de situatie zoals zij zich vandaag voordoet, waarschijnlijk in de toekomst dezelfde blijven.

(49) Elk van de concurrenten van TotalFina/Elf heeft een relatief klein deel van de invoerdepots in het bezit. Dit komt doordat zij een minderheidsaandeel hebben in een bepaald aantal invoerdepots.

(50) In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar verklaart TotalFina dat een zeer grote hoeveelheid producten beschikbaar zal blijven, zij het via de andere in Frankrijk aanwezige raffinadeurs of de capaciteiten in invoerdepots die onafhankelijk zijn van de nieuwe groep, waarmee aan de volledige behoefte van de klanten van de markt buiten het netwerk kan worden voldaan. Dat zou het uitoefenen van marktmacht door TotalFina/Elf niet rendabel maken.

(51) De Commissie stelt vast dat de door TotalFina gemaakte berekeningen drie belangrijke analysefouten bevatten. Ten eerste wordt bij deze berekeningen de invoercapaciteit van geraffineerde producten overgewaardeerd omdat wordt uitgegaan van een productenstroom in de invoerdepots die hoger ligt dan wat materieel haalbaar is. De Commissie betwist dat de omloopsnelheid het door de partijen aangegeven theoretische niveau (omloopsnelheid van 10) kan bereiken. Het merendeel van de invoerdepots draait immers momenteel tussen [...] maal per jaar (met uitzondering van de depots van Straatsburg/Mulhouse die een omloopsnelheid van [...] hebben) en kunnen een maximale verhoging van [...] aan (een aantal depots [...] worden overigens als zo goed als verzadigd beschouwd). Uit het voorgaande vloeit voort dat de omloopsnelheden de theoretische niveaus waarop TotalFina haar berekeningen heeft gebaseerd, niet zullen bereiken.

(52) Vervolgens gaat het om gemiddelden over de totaliteit van de producten (loodvrij 95, loodvrij 98, diesel en huisbrandolie) die worden verkocht op de markten buiten het netwerk. De Franse markt is echter structureel een invoermarkt voor diesel en huisbrandolie (tezamen distillaten genaamd) en structureel een uitvoermarkt voor benzine.

(53) Ten slotte, uitgaande van de veronderstelling van een regionale omschrijving van de markten, gaat het hier om gemiddelden voor het gehele Franse grondgebied, terwijl de situatie van regio tot regio verschillend is.

(54) Het voorgaande buiten beschouwing gelaten, is moeilijk te begrijpen op welke manier de beschikbaarheid van dergelijke invoervolumes TotalFina/Elf ervan zou kunnen weerhouden om onafhankelijk op de markt op te treden. Zelfs indien een invoerdepot vier keer meer product zou kunnen ontvangen dan thans het geval is, blijft de vraag welke regio via dit depot zou kunnen worden bevoorraad. Indien dit depot niet verbonden is met een oliepijpleiding of een ander bulktransportmiddel, blijft het verzorgingsgebied beperkt tot een straal van maximaal 150 km.

(55) Na een correctie met betrekking tot de werkelijke capaciteit van de invoerdepots, daalt het aandeel van de vraag in Frankrijk op de markten buiten het netwerk waaraan de concurrerende raffinadeurs en onafhankelijke invoerdepots kunnen voldoen, tot 50 à 60 %. Derhalve zou TotalFina/Elf een onvermijdelijke partner worden voor de bevoorrading van 40 à 50 % van de Franse markt terwijl de onderneming momenteel ongeveer 50 à 55 % levert. Indien TotalFina/Elf haar prijzen zou verhogen, zou zij een vijfde van haar afzet buiten het netwerk kunnen verliezen (het verlies op het gebied van het omzetcijfer zou overigens kunnen worden gecompenseerd door een stijging van de marges). Maar de niet-geïntegreerde concurrenten op de detailmarkt zouden hun bevoorradingskosten noodzakelijkerwijze zien stijgen, wat de concurrentiekracht van de raffinadeurs op de detailmarkt zou versterken.

- Controle over de logistieke keten

De oliepijpleidingen

(56) TotalFina/Elf zal de beheercontrole hebben over drie belangrijke oliepijpleidingen waarmee het Franse grondgebied wordt bevoorraad (Trapil, DMM en SPMR). Bovendien zal zij de voornaamste gebruiker zijn van ODC-Noord, de oliepijpleiding die het noorden met de oostelijke zone van Frankrijk verbindt, waarlangs zij eigen pompinstallaties bezit en de toegang van de invoerdepots tot deze pijpleiding controleert (raffinaderij Total van Duinkerke). De gefuseerde eenheid zal eveneens zeggenschap hebben over het enige depot van Straatsburg dat een directe toegang heeft tot het ODC-Zuid (Middellandse Zee - Straatsburg)(12).

(57) De zeggenschap over de oliepijpleidingen maakt indirecte zeggenschap mogelijk over alle opslaginstallaties die door de oliepijpleiding worden bevoorraad, zij het in termen van kwaliteit van dienstverlening (contingentering, prioriteitenbeheer, transport van specifieke producten) dan wel van de vertrouwelijkheid van het handelsverkeer tussen marktdeelnemers. Bovendien levert dit toegang op tot gevoelige informatie over de handelsactiviteiten van de concurrenten (het verkeer) op de markten buiten het netwerk.

(58) Voorts gelden er voor bepaalde oliepijpleidingen voorkeurstarieven voor belangrijke gebruikers door een kortingsysteem dat afhankelijk is van de vervoerde hoeveelheden. Bovendien worden de hoeveelheden in geval van verzadiging toegewezen volgens het verbruik in het verleden, wat de verworven posities nog versterkt.

(59) TotalFina verklaart dat haar sterke participatie in de drie belangrijkste Franse oliepijpleidingen haar niet in staat stelt marktmacht uit te oefenen. Gezien het statuut van de Franse oliepijpleidingen zou de eigendom van de activa geen garantie bieden voor een bevoorrecht gebruik. De tarieven zouden openbaar, doorzichtig en niet-discriminerend zijn. Daarenboven zouden de exploitanten gecontroleerd worden door de regeringscommissarissen die aanwezig zijn bij de raden van bestuur van deze drie oliepijpleidingen.

(60) Het bestaan van nationale bepalingen die ervoor zorgen dat een belangrijke strategische infrastructuur overeenkomstig het openbaar belang wordt gebruikt, stelt de Commissie niet vrij van haar plicht om op basis van het Gemeenschapsrecht het ontstaan van een machtspositie te voorkomen. Dat is des te meer het geval wanneer deze bepalingen van algemene aard zijn en niet specifiek gericht zijn op de eerbiediging van de concurrentieregels.

(61) Deze overwegingen gelden voor de controle die door de Franse regeringscommissarissen wordt uitgeoefend. Deze controle is niet specifiek gericht op het mededingingsrecht noch omvat zij een onvoorwaardelijke controle van prijzen en hoeveelheden. Er kan voor de exploitanten van de oliepijpleidingen dus voldoende manoeuvreerruimte overblijven om marktmacht uit te oefenen. Bovendien worden de beslissingen van de ondernemingen die de oliepijpleidingen beheren, welke een negatieve invloed zouden kunnen hebben op de mededinging op de markt buiten het netwerk of op de transportmarkt van geraffineerde producten via oliepijpleidingen, niet noodzakelijk op het niveau van de raad van bestuur genomen.

(62) Hier kan worden verwezen naar de uitspraak van de Franse Conseil de la Concurrence(13) wegens een door Trapil ingediende klacht tegen de benoeming van SFDM als beheerder van DMM. Voor deze uitspraak heeft de Conseil zich niet gebaseerd op de betrokken bepalingen noch op de aanwezigheid van regeringscommissarissen om het risico uit te sluiten dat een concurrentieprobleem ontstaat. De Commissie is van mening dat ook zij zich niet louter kan baseren op de aanwezigheid van regeringscommissarissen om uit te sluiten dat een machtspositie tot stand komt of wordt versterkt.

(63) Volgens de door de Commissie geraadpleegde derden bieden de op de handelingen van de exploitanten van de oliepijpleidingen toepasselijke regelingen niet voldoende garanties op het gebied van de vaststelling van prijzen en het gebruik van capaciteit. Voor elk van deze oliepijpleidingsystemen zal TotalFina/Elf de controlerende aandeelhouder zijn en terzelfder tijd verreweg de belangrijkste klant-gebruiker. Volgens bepaalde klanten zou TotalFina/Elf deze oliepijpleidingen kunnen gebruiken als een economisch wapen om hen te destabiliseren bij hun detailhandelsactiviteiten. Deze destabilisatie zou zich gemakkelijk kunnen vertalen in een prijsverhoging op de markt buiten het netwerk waartegen de cliënten zich niet zouden kunnen verzetten.

De distributiedepots

(64) Wat de opslaglogistiek betreft, zal TotalFina/Elf aanzienlijke participaties hebben in het grote merendeel van de invoerdepots in Frankrijk en de strategische depots via welke het grondgebied wordt bevoorraad. De gefuseerde onderneming zal eveneens de controle hebben over een groot deel van de binnenlandse distributiedepots [45-55 %] en de kustdepots [40-50 %].

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(65) Bij de berekening van het aandeel van TotalFina/Elf in de distributiedepotcapaciteit werd rekening gehouden met de binnenlandse distributiedepots, de zogenaamde "kust"-depots alsmede de invoerdepots die niet verbonden zijn met een bulktransportmiddel. De depots daarentegen die slechts een bufferfunctie hebben om het debiet van een oliepijpleiding te regelen, zoals die in Vienne, werden van de berekening uitgesloten.

(66) In het noorden heeft Total zich ertoe verbonden, in het kader van de procedure Total/Fina, om de participaties in twee depots (DPC St-Pol en EP Valenciennes) die overeenkomen met de handelsstromen van Fina in deze regio, te verkopen. De toevoeging van Elf, die het resterende deel van EP Valenciennes in handen heeft, vernietigt het effect van de oplossingen die de Commissie had aanvaard in de zaak Total/PetroFina. De nieuwe onderneming zal eveneens de zeggenschap hebben over het depot van Féluy in België, dat via een oliepijpleiding verbonden is met de raffinaderij TotalFina van Antwerpen. Volgens de resultaten van de door de Commissie uitgevoerde enquête en de bij de aanmelding verstrekte informatie, zullen de partijen een rechtstreekse controle uitoefenen over ongeveer [70-80 %] van de opslagcapaciteit.

(67) In de strook die wordt gevormd tussen Le Havre, de Seinevallei en de regio Parijs, zullen TotalFina en Elf aandeelhouder zijn in tien depots van de regio Parijs, die er een vijftiental telt. De belangrijkste depots zijn Fina Nanterre en Elf Antar Gennevilliers ten noorden van Parijs en CIM Grigny (gecontroleerd door Elf) ten zuiden van Parijs. De klanten van deze depots bestaan uit merken van grote distributieketens en distributiebedrijven voor huisbrandolie. Deze depots hebben evenwichtige opslagcapaciteiten voor benzine, dieselolie of huisbrandolie, waardoor de onafhankelijke distributeurs multiproductenvrachtwagens kunnen gebruiken. Momenteel bestaan er geen huurmogelijkheden in een depot waarin TotalFina/Elf geen meerderheid heeft. De depots die niet in het bezit zijn van TotalFina en Elf bieden geen toegang aan derden of kunnen de noodzakelijke flexibiliteit niet aanbieden wegens een te klein beschikbaar volume De nieuwe onderneming zal de rechtstreekse controle hebben over [35-45 %] van de opslagcapaciteit in de distributiedepots in de regio Normandië/regio Parijs.

(68) In de regio Groot-West/Centrum (regio Bretagne, Nantes, Tours, Orléans) zal de nieuwe onderneming de zeggenschap hebben over het depot van Vern. Via deze uitbreiding van de raffinaderij van Donges kan Elf een sterke invloed uitoefenen in de regio van Nantes en het centrale gedeelte van Bretagne. Door de verzending van de goederen over zee kan Elf de depots van Brest, La Rochelle en Bordeaux bevoorraden. De zones van Le Mans en Lorient lopen het gevaar om na de concentratie gemonopoliseerd te worden. In Orléans zal TotalFina/Elf de controle hebben over één depot (EPS) en een participatie bezitten (samen met Shell en Esso) in een ander depot. In Tours zal de nieuwe eenheid zeer sterk aanwezig zijn in twee van de drie depots te St-Pierre des Corps, waarbij het derde (CCMP) verzadigd is. De nieuwe eenheid zal de zeggenschap hebben over [45-55 %] van de opslagcapaciteit in de distributiedepots.

(69) In het zuiden en het zuidwesten (Midi-Pyrénées) zal de nieuwe eenheid het grootste deel van de distributiedepots controleren, waarvan onder andere twee van de drie depots van Toulouse. De depots in het zuiden en zuidwesten zijn vaak volledig verzadigd wegens de activiteiten van de aandeelhouders (zoals bijvoorbeeld EPPA Puget in Argens) of zitten regelmatig zonder voorraad wegens de exploitatieproblemen van SPMR. De nieuwe onderneming zal de rechtstreekse controle hebben over [45-55 %] van de opslagcapaciteit in de distributiedepots van de regio Zuid.

(70) In de regio Lyon zal de nieuwe onderneming de zeggenschap hebben over het grootste depot van Lyon (EPL). Dit is het enige depot dat het voordeel heeft over een riviersteiger te beschikken waardoor het van Elf Feyzin afkomstige schepen kan ontvangen. Dit depot, waarin Elf een overheersende aanwezigheid heeft, is het depot dat het meeste capaciteit ter beschikking stelt van derden in de regio, samen met het depot van Saint-Priest. Indien TotalFina meerderheidsaandeelhouder van EPL wordt, kan ervan worden uitgegaan dat het depot veel minder open zal worden, in de lijn van het tot op heden door TotalFina gevolgde beleid dat gericht is op de sluiting van haar depots voor derden. Het depot van Saint-Priest (CPA), waarin TotalFina/Elf een aanzienlijke participatie zal hebben, is het depot van de regio waarop het meeste beroep wordt gedaan, en kan ondanks de uitbreiding van zijn capaciteit als verzadigd worden beschouwd (dit depot heeft de grootste omloopsnelheid van Frankrijk) wegens de beperkingen op het niveau van de infrastructuur voor het ontvangen en laden van vrachtwagens. De vier depots van Vienne (Shell, Esso, TotalFina en SPMR) zijn niet substitueerbaar met EPL of Saint-Priest omdat er geen laadinstallatie voor vrachtwagens aanwezig is. Deze depots zijn feitelijk leveringsterminals van SPMR. Andere depots (zoals BP Clermont) zijn te klein om te voldoen aan de stijgende vraag of zijn slechts geschikt voor een enkel product, waardoor de onafhankelijke distributeuren hun multiproductenvrachtwagens niet kunnen gebruiken om hun verkooppunten te bevoorraden. Door haar positie in EPL (het enige depot met een aanzienlijke capaciteit dat mogelijkheden biedt), zou TotalFina/Elf kunnen profiteren van de toekomstige groei van de markt buiten het netwerk in Lyon, [...]. De nieuwe eenheid zal een directe controle uitoefenen over ongeveer [35-45 %] van de opslagcapaciteit in de distributiedepots in de regio Rhône-Bourgogne.

(71) In de regio van Straatsburg zal de gezamenlijke onderneming een van de drie invoerdepots controleren (GPS) en een belang hebben in een van de twee andere depots (SES). Bovendien bestaat een knelpunt betreffende de verbinding van SES met de oliepijpleiding ODC, die slechts mogelijk is via het depot GPS, dat op zijn beurt onder de controle van TotalFina/Elf zal staan. De nieuwe eenheid zal de controle hebben over [45-55 %] van de opslagcapaciteit in de regio Oost.

(72) Op enkele uitzonderingen na wordt de oliesector in Frankrijk gekenmerkt door het feit dat er slechts weinig logistieke olie-infrastructuur bestaat die niet wordt gecontroleerd door de geïntegreerde oliebedrijven. Het is weinig waarschijnlijk dat in de toekomst nieuwe depots zullen worden gebouwd, gezien de druk van milieuoverwegingen en de uitbreiding van de stedelijke zones, welke veeleer een tendens tot sluiting van de bestaande installaties tot gevolg hebben (bijvoorbeeld in de regio Parijs).

(73) In tegenstelling tot andere landen van de Gemeenschap (zoals Duitsland of het Verenigd Koninkrijk) is de aanwezigheid van professionele depothouders in Frankrijk zeer klein. Bepaalde exploitanten zoals bijvoorbeeld Oiltanking of VOPAK hebben slechts een bescheiden aanwezigheid. VTG heeft zich uit de markt teruggetrokken. De enige depothouder die zich zou kunnen uitbreiden zou op dit moment CPA zijn, waarvan 38,8 % van het kapitaal na de fusie zou worden gecontroleerd door TotalFina/Elf, die dan in staat zou zijn iedere toekomstige ontwikkeling van deze onderneming in te perken. [...] De bewegingsvrijheid van CPA is dus beperkt.

(74) Kortom, TotalFina/Elf zal een aanzienlijke controle uitoefenen op de invoer en het transport en derhalve de beschikbaarheid van de geraffineerde producten op het gehele Franse grondgebied.

- De concurrerende raffinadeurs zullen eveneens afhankelijk zijn van de logistieke infrastructuur van TotalFina/Elf

(75) De positie van de marktdeelnemer(14) na de concentratie zal als volgt zijn, uitgesplitst naar de hierboven beschreven zes regio's:

Positie buiten net per product en per regio

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Antwoorden op de vragenlijsten van de Commissie.

(76) De concurrerende raffinadeurs zouden niet kunnen profiteren van een verschuiving van de vraag in hun voordeel als reactie op een door TotalFina/Elf ingezette prijsverhoging buiten het netwerk. Zij bezitten onvoldoende distributiedepots om het volledige grondgebied te bevoorraden. Bovendien moeten zij, om hun producten te verdelen, gebruikmaken van de oliepijpleidingen Trapil, DMM en SPMR, die gecontroleerd worden door TotalFina/Elf.

(77) TotalFina heeft de aandacht van de Commissie gevestigd op het feit dat het aandeel van de door de raffinaderijen van haar concurrenten vervaardigde producten in Frankrijk die door deze zelfde concurrenten wordt verkocht op de detailmarkt, groter is dan het aandeel van de producten die door TotalFina en Elf worden geraffineerd en bestemd zijn voor de tankstations van deze twee exploitanten. De andere raffinadeurs reserveren dus het beperkte aantal depots waarover zij de controle hebben voor hun eigen gebruik en beschikken in deze depots slechts over een beperkte capaciteit die zij eventueel ter beschikking van andere gebruikers kunnen stellen.

(78) De concurrerende raffinadeurs hebben verklaard dat zij in het geval van een prijsverhoging door TotalFina/Elf aanvullende hoeveelheden kunnen aanbieden in bepaalde zones waar zij overschotten hebben zoals vanuit de Beneden-Seine en Berre-Marseille. In de andere regio's hebben zij een tekort voor één of meerdere categorieën producten (benzine of distillaten), en kunnen zij dus geen producten aanbieden, behalve door de aankoop bij concurrerende raffinadeurs of via de vrachtmarkt (in het noordwesten van Europa en de Middellandse Zee).

(79) De capaciteit om supplementaire hoeveelheden in te voeren is echter afhankelijk van de opvanginfrastructuur en wat dit betreft hebben de concurrerende raffinadeurs aangegeven dat de opslagcapaciteit kleiner zal zijn, behalve in de depots die zij samen met TotalFina en Elf exploiteren. Aangezien de concurrerende raffinadeurs slechts minderheidsparticipaties bezitten, hebben zij absoluut geen garantie dat zij bijkomende capaciteit zullen krijgen. Wanneer Exxon bijvoorbeeld samen met TotalFina en Elf 23 van haar 25 depots in Frankrijk bezit, zou het antwoord van Exxon verschillend kunnen zijn indien TotalFina en Elf zouden beslissen om over te gaan tot een aanzienlijke rationalisering van de middelen.

(80) TotalFina verklaart dat zij aan de spits heeft gestaan van de beweging om logistieke capaciteit open te stellen voor wederverkopers die geen raffinadeurs zijn. Toegegeven dat dit het geval zou zijn, dan zou het verdwijnen van de concurrentie tussen TotalFina en Elf de stimulans om de openheid van het logistieke systeem in stand te houden, doen verdwijnen. In een groot aantal van de gevallen zijn de depots in het gemeenschappelijke bezit van verschillende raffinadeurs (zogenaamde "gemeenschappelijke" depots), waaronder TotalFina en/of Elf die bijgevolg hun goedkeuring moeten geven betreffende het openstellen van de toegang voor derden. Zo lang deze twee marktdeelnemers met elkaar concurreren hebben zij er belang bij te aanvaarden dat toegang wordt verleend aan derden (onder andere aan de middelgrote en grote warenhuisketens) in de depots die elk van hen deelt met andere raffinadeurs. Immers, indien één van de grote of middelgrote warenhuisketens geen toegang krijgt tot een depot waarin de ene (bijvoorbeeld TotalFina) een participatie heeft, kan zij zich wenden tot een concurrerend depot waarin de andere (bijvoorbeeld Elf) een participatie heeft, om op deze wijze in ieder geval de bevoorrading van haar netwerk van tankstations veilig te stellen. Deze mogelijkheid zal verdwijnen indien TotalFina/Elf niet voldoende concurrentie meer ondervindt vanwege de andere depots. TotalFina en Elf zijn de enige marktdeelnemers met een algemene overcapaciteit op hun netwerk van opslagmogelijkheden. In ieder geval staat TotalFina slechts in zeer beperkte mate de openstelling van haar depots toe.

(81) In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar schrijft Elf dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met de mate van openheid van de invoerdepots die in handen zijn van de concurrerende raffinadeurs. Deze raffinadeurs hebben weliswaar transitovereenkomsten met derden in het grootste deel van hun depots, maar daarbij gaat het hoofdzakelijk over capaciteit die wordt verhuurd aan ondernemingen die hun product kopen en dit heeft geen invloed op het mededingingsniveau op de markt buiten het netwerk.

(82) Ten slotte heeft de openstelling van de depots slechts zin indien de oliepijpleidingen via welke deze worden bevoorraad, eveneens toegankelijk zijn tegen marktvoorwaarden, hetgeen niet het geval zou zijn aangezien na de fusie TotalFina/Elf de totaliteit van deze oliepijpleidingen zou controleren.

(83) In deze omstandigheden hebben de concurrerende raffinadeurs er geen belang bij een confrontatie aan te gaan met TotalFina/Elf door een bepaalde prijsverhoging niet te volgen. Van hun kant zou het integendeel rationeel zijn een eventueel door TotalFina/Elf gevoerd beleid van prijsverhoging op de markt buiten het netwerk of van uitsluiting van niet-geïntegreerde detailhandelaars te volgen.

- Conclusie: een transitpunt waar men niet omheen kan

(84) In elk van de zes grote hierboven beschreven regio's zullen er raffinaderijen van TotalFina/Elf zijn, waardoor de onderneming het gehele Franse grondgebied met haar eigen middelen kan bevoorraden.

(85) De concurrerende raffinadeurs hebben daarentegen geen nationale dekking. BP/Mobil, Esso en Shell beschikken slechts over raffinaderijen in de Seinevallei en l'Etang de Berre. Uit de analyse blijkt dat het handelsverkeer met de andere geïntegreerde oliemaatschappijen, waaronder TotalFina en Elf op de eerste plaats, ongeveer [...] van hun leveringen uitmaakt, met een hoger percentage in de regio Noord [...]. Via de raffinaderij Elf te Donges (in de buurt van Nantes), die het enige raffinagecentrum is tussen het zuiden van de Seine en de Spaanse grens, wordt een groot deel van de tankstations van de andere raffinadeurs in deze uitgestrekte regio bevoorraad. Indien BP/Mobil, Esso en Shell willen doorgaan met de bevoorrading van hun netwerk in het gehele land, zullen zij onvermijdelijk een beroep moeten doen op TotalFina/Elf, zij het om de geraffineerde producten in te voeren, te transporteren of te betrekken bij de raffinaderijen.

(86) Overigens zal TotalFina/Elf, die in het gehele grondgebied aan haar eigen behoeften zal kunnen voldoen, in staat zijn de handelsovereenkomsten met de andere raffinadeurs te beëindigen of haar voorwaarden op te leggen. Een dergelijk onevenwicht tussen raffinadeurs waarvan er slechts één (naast een sterke positie op het gebied van de invoerdepots) over productiecentra in het gehele grondgebied beschikt, kan een ernstig negatief effect op de mededinging hebben in een sector waar, wegens de transportkosten en de homogeniteit van het product, het handelsverkeer tussen producenten een veel voorkomende praktijk is. Deze situatie zou kunnen leiden tot een aanzienlijke stijging van het marktaandeel van TotalFina/Elf op de markt buiten het netwerk.

(87) Overigens, in de veronderstelling dat TotalFina/Elf minder producten via "swaps" zou verhandelen, zou dit in bepaalde regio's de beschikbare capaciteit van de andere raffinadeurs vergroten. De concurrerende raffinadeurs hebben evenwel een logistiek die is aangepast aan hun behoeften en beschikken over het algemeen niet over de logistieke capaciteit om te verkopen in Frankrijk. TotalFina/Elf zal daarentegen, wegens haar nationale logistieke dekking, in staat zijn de producten die zij voorheen met de andere raffinadeurs had verhandeld, te verkopen in de regio's waar de nieuwe onderneming geen vragende partij meer zal zijn voor handel zoals bijvoorbeeld in het zuiden van de Atlantische kust of het westen van de Middellandse-Zeekust.

(88) TotalFina heeft aangevoerd dat het beëindigen van de handelsakkoorden met de andere raffinadeurs die aanwezig zijn op het Franse grondgebied, haar zal blootstellen aan represailles op het grondgebied van andere lidstaten. Er zij echter op gewezen dat TotalFina/Elf de grootste Europese raffinadeur zou zijn met raffinaderijen in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Nederland, België en Spanje. Geen enkele andere raffinadeur zal in staat zijn druk uit te oefenen op TotalFina/Elf in de andere landen, daar hij in geen enkel land over een voldoende grote machtspositie beschikt. Exxon/Mobil, noch BP, noch Shell hebben een voldoende grote aanwezigheid op een nationale markt zoals dit het geval zal zijn voor TotalFina/Elf. Deze raffinadeurs zouden dus niet over de noodzakelijke marktmacht beschikken om represailles te nemen ten aanzien van TotalFina/Elf. Alleen een identiek gedrag van de andere raffinadeurs ten aanzien van TotalFina/Elf zou efficiënt kunnen zijn, maar de belangen en de marktposities in de andere lidstaten zijn uiteenlopend en dit is dus zeer onwaarschijnlijk. Bovendien is de nieuwe eenheid TotalFina/Elf, aangezien bepaalde in Europa aanwezige raffinadeurs niet aanwezig zijn in Frankrijk (zoals Texaco, Conoco of Philips), er zeker van dat zij zich in Europa kan bevoorraden ongeacht haar gedrag in Frankrijk.

(89) Op de detailhandelsmarkt hebben de andere raffinadeurs ten aanzien van de grote en middelgrote warenhuisketens soortgelijke belangen als die van TotalFina/Elf. Deze ketens oefenen immers een sterke concurrentiedruk uit op de raffinadeurs omdat zij een goedkopere kostenstructuur hebben. Indien de andere raffinadeurs hun prijzen zouden afstemmen op een door TotalFina/Elf ingezette prijsstijging op de markt buiten het netwerk, zou dit slechts kunnen worden gecompenseerd indien de grote en middelgrote warenhuisketens en de andere onafhankelijken zich zouden wenden tot de invoer wat tot winststijging zou leiden voor alle raffinadeurs op de beide markten.

(90) Wegens de zwakke situatie van de andere raffinadeurs, de mogelijkheid van een tegenaanval buiten Frankrijk en het bestaan van een soortgelijk belang om de marges op de markt buiten het netwerk en de detailhandelsmarkt te verhogen zal de houding van de onafhankelijken er rationeel gezien in bestaan TotalFina/Elf te volgen.

- Analyse van de vraag: Onvoldoende beperkingen aan de vraagzijde

(91) Uit het voorgaande volgt dat in het geval van een prijsverhoging vanwege TotalFina/Elf, de andere raffinadeurs, zoals hierboven werd aangegeven, er belang bij zouden hebben deze stijging te volgen. Wegens hun verticale integratie zijn de concurrerende raffinadeurs beter beschermd dan hun concurrenten in de detailhandel - de grote en middelgrote warenhuisketens voor brandstoffen en de onafhankelijken voor de verkoop van huisbrandolie - tegen een misbruik van de sterke machtspositie van TotalFina/Elf (bijvoorbeeld in het geval van een prijsverhoging van de buiten het netwerk verkochte geraffineerde producten). Een prijsverhoging van buiten het netwerk verkochte producten zou slechts weinig invloed hebben op hun kosten terwijl de kosten van de niet-geïntegreerde concurrenten erdoor zouden worden verhoogd. De niet-geïntegreerde detailhandelaars hebben slechts een gedeeltelijke toegang tot de logistieke keten. Een aantal handelaars heeft participaties in de depots (zoals Carfuel en Distriservice) andere hebben dit niet (zoals Siplec en Petrovex). Zelfs diegene die participaties in depots hebben verkregen, hebben dit echter slechts in bepaalde zones gerealiseerd en dan nog meestal in depots waarin TotalFina/Elf een controlepositie behoudt.

(92) Het blijft te bezien of de koopkracht van de onafhankelijke wederverkopers (zoals de grote en middelgrote warenhuisketens) een dergelijke prijsverhoging kan tegenhouden. Om dat te doen, zouden deze laatste een beroep moeten doen op de invoer, hetzij rechtstreeks door de aankoop op de vrachtmarkt, hetzij door internationale handelaars. Deze ketens zijn echter slechts gedeeltelijk geïntegreerd in de logistieke keten. Zij beschikken niet over voldoende opslagcapaciteit in de invoerdepots en hebben geen enkele participatie in de oliepijpleidingen om hun productie te kunnen distribueren.

(93) De grote en middelgrote warenhuisketens zijn tegelijk klant en concurrent van de raffinadeurs. In 1998 hebben zij zich ten belope van [...] bevoorraad bij de raffinagebedrijven; de rest was voornamelijk afkomstig van internationale handelaars (Cargill, Dreyfus Energie, MVW, Société Générale Energie, Lagerhauser, Bolloré...). TotalFina/Elf zou echter in staat zijn de toegang van de internationale handelaars tot de door haar gecontroleerde infrastructuur te beperken.

(94) Zoals hierboven werd uitgelegd, ontsnapt alleen het depot van Picoty La Pallice momenteel aan de invloed van TotalFina/Elf. Dit depot heeft echter een capaciteit van 213500 m3 die reeds wordt gebruikt. Zelfs indien men zou uitgaan van een theoretische omloopsnelheid van 10, zouden de ingevoerde hoeveelheden niet voldoende zijn om een door TotalFina/Elf toegepaste prijsverhoging voor de verkoop buiten het netwerk onrendabel te maken. Dit is des te meer het geval omdat via dit depot slechts een klein gedeelte van de zone Groot-West/Centrum en geen enkel van de vijf andere zones kan worden bevoorraad met ingevoerde producten.

(95) Zelfs in de veronderstelling, ten behoeve van de analyse, dat CPA haar invoerdepots in alle vrijheid zou kunnen beheren, is het weinig waarschijnlijk dat een prijsverhoging door TotalFina/Elf in gelijk welke van de zes omschreven regio's, onrendabel zou kunnen worden gemaakt door over te gaan op invoerproducten. Zo zou TotalFina/Elf in het Noorden CPA Duinkerke financieel kunnen verzwakken door DPC St-Pol uitzonderlijk voordelige voorwaarden aan te bieden [...]. In de regio Normandië/regio Parijs zou een soortgelijke strategie kunnen worden gevolgd wat het depot CPA Rouen betreft. In de regio Groot-West/Centrum, is het depot StockBrest van CPA geïsoleerd en kan via dit depot slechts een gering deel van Bretagne worden bevoorraad. Ook het depot Picoty La Pallice heeft een beperkt verzorgingsgebied. In de regio Zuid zou alleen het depot van Frontignan aan de controle van TotalFina/Elf ontsnappen. Deze laatste zou de reeds broze levensvatbaarheid van Frontignan definitief in gevaar kunnen brengen door [...] of eventuele klanten aan te trekken in haar depots van Sète of Port-la-Nouvelle.

(96) Het lijkt er dus op dat TotalFina/Elf de mogelijkheid zou hebben om de concurrerende invoerdepots uit te schakelen of hun concurrentiedruk in te perken. De gezamenlijke onderneming zou aldus de transittarieven in de door haar gecontroleerde invoerdepots kunnen verhogen waarbij de waarschijnlijkheid groot is dat dit wordt gevolgd door de concurrenten. Daardoor zal de via de invoerproducten uitgeoefende concurrentiedruk op een mogelijke prijsstijging buiten het netwerk, beperkt worden.

(97) De volgende tabel illustreert de controle die TotalFina/Elf zou hebben op de prijzen buiten het netwerk. Zelfs in de veronderstelling dat de andere op het grondgebied van Frankrijk aanwezige raffinadeurs in staat zouden zijn hun afzet te verhogen in antwoord op een prijsverhoging vanwege TotalFina/Elf, zou ten minste 5 miljoen t producten moeten worden ingevoerd om het aanbod en de vraag in Frankrijk in evenwicht te brengen en het verkoopniveau van TotalFina/Elf op het huidige niveau in stand te houden. Dit komt neer op een omloopsnelheid van 5 à 6 voor de hieronder vermelde invoerdepots. Echter, aangezien alleen het depot CPA Rouen verbonden is met een oliepijpleiding, zullen deze depots waarschijnlijk niet in staat zijn om materieel onmiddellijk hun omloopsnelheid te verhogen. Het zij bovendien benadrukt dat de concurrerende raffinadeurs waarschijnlijk niet over de onafhankelijke logistieke capaciteit zullen beschikken om hun volledige productie in Frankrijk te verkopen. Bovendien zouden zij profiteren van een prijsverhoging bij de verkoop buiten het netwerk maar tegelijkertijd bij hun detailverkoopactiviteiten, die concurrerender zouden worden.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Berekeningen van de Commissie op basis van de in het formulier CO verstrekte informatie.

(98) Het is dus weinig waarschijnlijk dat de wederverkopers zich zouden kunnen verzetten tegen een prijsstijging. De grote en middelgrote warenhuisketens zouden de prijsverhoging dan afschuiven op de verbruiker. Aangezien het verschil momenteel meer dan [...] FRF bedraagt [...], zal de uiteindelijke door de wederverkopers in rekening gebrachte detailhandelsprijs onder de prijs van de raffinadeurs blijven. [...]

(99) [...]

(100) TotalFina voert aan dat de fusie de klanten van de markt buiten het netwerk en met name de grote distributeurs niet in een situatie van afhankelijkheid zal brengen aangezien zij over arbitragemogelijkheden beschikken en zij een sterke positie innemen op de detailhandelsmarkt. Volgens TotalFina waren de grote en middelgrote warenhuisketens in 1998 goed voor [...] van haar verkoop buiten het netwerk, voor alle producten samen, en voor [...] van haar verkoop van benzine.

(101) De vraag is weliswaar geconcentreerd en heeft een ingewikkelde structuur, maar dat schept geen bijkomende mogelijkheden om het aanbod van TotalFina/Elf te omzeilen om aan de vraag te voldoen. De grote en middelgrote warenhuisketens hebben een onafhankelijke bevoorradingspolitiek kunnen voeren (in 1998 hebben zij zich ten belope van [...] bevoorraad bij internationale handelaren)(15) door een beroep te doen op de toen beschikbare logistieke middelen. Hij die de controle heeft over de logistieke keten zou op de markt van de verkoop buiten het netwerk, de grote of middelgrote warenhuisketens of andere detailhandelaars die een prijsstijging niet zouden volgen, selectief kunnen bestraffen.

2.3. Conclusie

(102) De uit de concentratie ontstane nieuwe onderneming zal in staat zijn controle uit te oefenen over een groot deel van de bevoorradingsbronnen en van de logistieke keten (invoer, transport en distributie) van de geraffineerde producten in Frankrijk. TotalFina/Elf zal derhalve in staat zijn de aan de kopers in rekening gebrachte prijs te verhogen op de markten buiten het netwerk van benzine, diesel en huisbrandolie hetzij in geheel Frankrijk, hetzij in elk van de zes betrokken regio's, zonder dat zij ervoor moet vrezen dat de concurrenten of de klanten een dergelijke prijsverhoging onrendabel zouden maken. Derhalve zal de aangemelde transactie leiden tot het ontstaan van een machtspositie van TotalFina/Elf op de markten buiten het netwerk van benzine, diesel en huisbrandolie, die zal leiden tot een aanzienlijke verstoring van de concurrentie op deze markten.

3. DE MARKT VAN HET TER BESCHIKKING STELLEN VAN OPSLAGCAPACITEIT IN DE INVOERDEPOTS DIE VERBONDEN ZIJN MET BULKTRANSPORTMIDDELEN

3.1. De referentiemarkt

3.1.1. De productmarkt

(103) Invoerdepots worden omschreven als de depots die schepen met grote capaciteit (van 30 kt tot 50 kt) kunnen ontvangen. Alle aardolieproducten kunnen er worden opgeslagen en de belangrijkste depots zijn verbonden met twee bulktransportmiddelen. De invoerdepots kunnen dezelfde rol spelen als de kustdepots en de distributiedepots voor de bevoorrading van de nabijgelegen tankstations.

(104) Er bestaat een vraag naar diensten voor het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen. Zij is afkomstig van exploitanten die zich op een bepaald punt bevinden van het traject dat kan worden bereikt via het bulktransportmiddel dat verbonden is met het invoerdepot.

(105) Frankrijk telt acht invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen(16). Het gaat om de volgende depots:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(106) Indien de prijs van de diensten voor de terbeschikkingstelling van opslagcapaciteit in invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen zou verhogen voor alle invoerdepots, zou de enige mogelijkheid aan de vraagzijde erin bestaan een beroep te doen op de kustdepots of invoerdepots met grote capaciteit zonder toegang tot bulktransportmiddelen. Echter, het feit dat er geen toegang is tot bulktransportmiddelen vormt een fysieke beperking voor de substitueerbaarheid van deze depots met de invoerdepots welke verbonden zijn met bulktransportmiddelen. Bovendien zijn de kustdepots niet geschikt om schepen met grote capaciteit te ontvangen waardoor hun bevoorradingskosten hoger zijn. Uit het marktonderzoek is gebleken dat de transportkosten 35 % hoger zijn voor de schepen van 10 kt dan voor de schepen met grote capaciteit van 30 kt en meer. De door de kustdepots aangeboden capaciteit zou niet alleen duurder zijn maar er zou bovendien lager in de productieketen geen bulktransportmiddel voorhanden zijn.

(107) Om deze redenen bestaat er geen economisch levensvatbaar substituut voor de invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen om diensten te verlenen op het gebied van het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots.

3.1.2. Geografische markt

(108) Zoals hierboven werd beschreven (zie overweging 21 en volgende) wordt de Franse logistieke infrastructuur georganiseerd vanaf de raffinaderijen en de invoerdepots. Deze bronnen van geraffineerde producten dienen voor de bevoorrading van verschillende Franse regio's, via vijf oliepijpleidingen en in beperkte mate via het spoor. Voor elk van de betrokken depots kan de vraag naar diensten voor het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots uitgaan van verschillende regio's. De invoerdepots aan de Atlantische kust en de Kanaalkust zijn verbonden met de regio's Groot-West/Centrum, Noord, Normandië/regio Parijs en Oost. Bepaalde delen van de zones Groot-West/Centrum en Oost kunnen zowel via DMM als via Trapil worden bevoorraad. Op dezelfde wijze kan de regio Oost worden bevoorraad door Trapil, ODC-Noord en DMM. Door deze verschillende mogelijkheden is er aan de vraagzijde een keuze mogelijk tussen deze invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen. Alleen de invoerdepots aan de Middellandse-Zeekust, zoals DP Fos, voldoen aan een lokale vraag en er bestaan voor hen geen direct substitueerbare depots. Zo worden via DP Fos de regio's Zuid en Rhône-Bourgogne bevoorraad. Derhalve zouden twee geografische markten kunnen worden omschreven die overeenkomen met het noordelijke en het zuidelijke deel van Frankrijk. De analyse zou echter niet verschillend zijn indien de geografische markt van nationale omvang zou zijn.

3.1.3. Wezenlijk deel

(109) De omschreven geografische markten (een regio noord en een regio zuid of een nationale markt) vormen elk een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt wegens hun geografische omvang, hun bevolking en de rol van de invoer bij het handelsverkeer van geraffineerde producten tussen Frankrijk en de andere lidstaten.

3.2. Beoordeling

(110) [...] de controle over de eigen logistiek is voor een exploitant "absoluut noodzakelijk teneinde de controle te behouden over de operaties met betrekking tot de kwaliteit, de zekerheid van de bevoorrading, de commerciële flexibiliteit en het vermogen om te reageren op crisissen". De Commissie heeft de cijfers inzake het aandeel in de capaciteit berekend op basis van de aard van de door TotalFina/Elf uitgeoefende controle (alleen of gezamenlijk) op de ondernemingen die depots bezitten. De capaciteiten die zijn geblokkeerd wegens de verhuur aan SAGESS zijn niet afgetrokken van de operationele capaciteit. Volgens deze berekening zou, zelfs met inbegrip van Frontignan, TotalFina/Elf [50-60 %] van de opslagcapaciteit in invoerdepots in handen hebben, hetzij met uitsluitende zeggenschap [40-50 %] of gezamenlijke zeggenschap [0-10 %].

(111) Op regionaal niveau leidt de concentratie tot de volgende situatie:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(112) TotalFina heeft aangevoerd dat de nieuwe groep niet autonoom zou kunnen optreden wat de toewijzing betreft van opslagcapaciteit voor ingevoerde geraffineerde producten, omdat meer dan de helft van deze infrastructuur minstens onder de gedeeltelijke controle zal blijven van onafhankelijke exploitanten die over voldoende bevoorradingscapaciteit beschikken op de markt om aan de vraag te voldoen.

(113) In het geval van een gezamenlijke controle over de depots door TotalFina/Elf met één of verschillende derden, stelt zich de vraag of deze depots zouden ingaan tegen het uitoefenen van marktmacht door TotalFina/Elf. Dit is weinig waarschijnlijk aangezien dit een blokkering van de bestuursorganen van deze structuren tot gevolg zou hebben. Indien de andere aandeelhouders raffinadeurs zouden zijn, zouden zij soortgelijke belangen hebben als die van TotalFina/Elf om niet-raffinadeurs de toegang tot de depots te ontzeggen. Indien de andere aandeelhouders geen raffinadeurs zouden zijn, zouden zij veel sterker lijden onder een blokkeringssituatie dan TotalFina/Elf (die verschillende bedrijfsactiviteiten uitoefent).

(114) Zelfs indien de concurrerende raffinadeurs hun opslagcapaciteit momenteel niet optimaal benutten, zullen zij geneigd zijn een bepaalde strategische hoeveelheid opslagcapaciteit te behouden om de verliezen van productiecapaciteit (tijdelijk of structureel)(17) in evenwicht te brengen, om de uitvoer of de distributie naar de meer naar binnen gelegen gebieden van Frankrijk mogelijk te maken daar waar zij een lokaal overschot aan productiecapaciteit hebben, of ten slotte om het product in te voeren naar de regio's waar de productiecapaciteit niet kan voldoen aan de vraag. Ten slotte, zelfs indien er voldoende opslagcapaciteit zou zijn om te voldoen aan een bijkomende vraag naar benzine, is de opslagcapaciteit voor huisbrandolie en diesel aanzienlijk kleiner.

(115) Wat de regio Zuid betreft zou de werking van DP Fos grondig worden gewijzigd. De aandeelhouders van dit depot zijn: TotalFina (25,7 %), Elf (25,7 %), de onafhankelijke depothouder Vopak (21,3 %), de Italiaanse raffinadeur Agip (13,8 %) en het onafhankelijke aardoliebedrijf Thévenin-Ducrot (7,7 %). Iedere aandeelhouder heeft het recht op opslagcapaciteit in verhouding tot zijn aandeel in het kapitaal. Indien hij een deel van zijn capaciteit wil verhuren, moet hij de commerciële aspecten ervan toevertrouwen aan de depotbeheerder. Vóór de concentratie had iedere aandeelhouder er belang bij zijn ongebruikte capaciteit ter beschikking te stellen van de depotbeheerder die statutair verplicht was deze in de handel te brengen. Daardoor kon de depotbeheerder eventueel marktmacht uitoefenen via de prijzen maar niet via de beschikbare hoeveelheden. Na de fusie zal TotalFina/Elf de zeggenschap over dit depot hebben. Zij zal de grootste eigenaar van capaciteit en derhalve de beheerder zijn. Het recht op capaciteit dat zij als aandeelhouder zal hebben, zal groter zijn dan haar behoeften. Deze overschotten zullen ter beschikking worden gesteld van de beheerder die zij zelf controleert. Door de behandeling van haar eigen capaciteit en die van de andere aandeelhouders die zij ter beschikking van de beheerder hebben gesteld, zal TotalFina/Elf via verschillende middelen de concurrentieregels controleren. Zo zal zij meester blijven over haar eigen hoeveelheden die zij ter beschikking stelt van de beheerder. Bovendien zal zij, doordat zij de handelingen van de betrokken beheerder controleert, een invloed hebben op de prijs van het geheel van de hoeveelheden die hem ter beschikking worden gesteld, zij het door haarzelf of door haar medeaandeelhouders.

(116) DP Fos heeft slechts met een marginale concurrentie af te rekenen in termen van invoeropslagcapaciteit wat het zuiden en Rhône-Bourgogne betreft. Deze concurrentie is afkomstig van de depots van Frontignan en Port-la-Nouvelle, die over grote capaciteiten beschikken maar die slechts goed zijn voor de bevoorrading van een lokale zone wegens het gebrek aan bulktransportmiddelen. Zoals hierboven werd aangegeven, werd de aantrekkelijkheid van Frontignan in twijfel getrokken tijdens het marktonderzoek.

(117) Voor de noordelijke helft van Frankrijk heeft TotalFina/Elf op de markt van het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen, alleen te kampen met de concurrentie van de onafhankelijke depothouder CPA (depots in Duinkerke, Rouen en Brest). Zoals hierboven werd vermeld, zou de nieuwe onderneming over een blokkeringsminderheid beschikken in CPA.

3.3. Conclusie

(118) TotalFina/Elf zal derhalve in staat zijn het logistieke apparaat voor de opslag van ingevoerde geraffineerde producten te monopoliseren en de toegang voor de onafhankelijke exploitanten tot de markt van de distributie van geraffineerde aardolieproducten moeilijker en duurder te maken. De aangemelde concentratie leidt tot het ontstaan van een machtspositie op de markten van het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen.

4. DE MARKT VAN DE DIENSTEN VOOR HET VERVOER VAN GERAFFINEERDE PRODUCTEN VIA DE OLIEPIJPLEIDINGEN

4.1. De referentiemarkt

4.1.1. De productmarkt

(119) De oliepijpleidingen voor het vervoer van aardolie-eindproducten (benzine, diesel, huisbrandolie) zijn logistieke instrumenten die worden gebruikt voor de ontvangst en distributie van geraffineerde producten door verschillende aardolie-exploitanten, te weten, de raffinadeurs, de onafhankelijken of de grote distributeurs. Onafhankelijke oliepijpleidingsystemen vormen, zoals de aardoliedepots, een wezenlijke voorwaarde om de concurrentie in stand te houden op de markt van de distributie van brandstoffen.

(120) De belangrijkste oliepijpleidingsystemen zijn de volgende:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(121) Het vervoer van afgewerkte aardolieproducten wordt over het algemeen "intern behandeld" door de meeste raffinadeurs, die de afgewerkte producten af invoerdepot en af raffinaderij naar hun eigen opslaginfrastructuur transporteren. Historisch gezien(18), beschikken de raffinadeurs gezamenlijk over een meerderheid in de ondernemingen die de oliepijpleidingen beheren. Deze zelfde raffinadeurs zijn eveneens de belangrijkste gebruikers en dus de voornaamste klanten van deze oliepijpleidingbeheerondernemingen. Niettemin kunnen ook klanten die geen raffinadeur zijn en niet noodzakelijk aandeelhouder van de oliepijpleidingbeheerondernemingen zijn, zoals de grote en middelgrote warenhuisketens, toegang krijgen tot deze oliepijpleidingen. Er bestaat dus een markt van diensten voor het vervoer van geraffineerde producten via oliepijpleidingen. Deze diensten worden hetzij rechtstreeks aangeboden door de beheerondernemingen, hetzij wederverkocht door de raffinadeurs die de belangrijkste gebruikers van de oliepijpleidingen zijn.

(122) Behalve via oliepijpleidingen kunnen de afgewerkte producten ook via aken en het spoor over grote afstanden worden vervoerd. Op de eerste plaats komt het vervoer via de oliepijpleidingen, met 72 % van de vervoerde volumes binnen Frankrijk, vervolgens komt het spoor, waarmee 15 % van de volumes wordt vervoerd en ten slotte de aken met 13 %.

(123) Een oliepijpleiding is het goedkoopste transportmiddel. De andere transportmiddelen zijn zo goed als verdwenen in de zones die via de oliepijpleidingen worden bevoorraad. Daar waar geen oliepijpleidingen zijn, is het gebruik van het spoor belangrijk. De trein kan echter slechts worden gebruikt daar waar speciale laadinstallaties aanwezig zijn en voorzover kaderovereenkomsten werden gesloten met de SNCF. Door deze overeenkomsten kan na een korting een vervoerprijs worden bekomen die overeenkomt met de kosten voor het gebruik van de oliepijpleidingen. In de praktijk werd dit soort overeenkomsten evenwel tot op heden slechts zelden gesloten. Een voorbeeld hiervan is niettemin het invoerdepot van DP Fos van waaruit de depots van Toulouse en Dijon via de trein worden bevoorraad.

(124) Feit blijft echter dat de trein over het algemeen duurder is [...], dat de onzekerheid op het gebied van de programmering en de duur van het vervoer groter is en dat er kosten voor de infrastructuur en het laden/lossen mee gepaard gaan waardoor dit vervoermiddel minder praktisch is dan de oliepijpleidingen. Het is opvallend dat het vervoer per spoor zich heeft ontwikkeld in twee regio's waar geen oliepijpleiding aanwezig is (Toulouse) of die te kampen hebben met de verzadiging van SPMR en het gebrek aan kwaliteit van ODC (Dijon). De trein moet dus worden uitgesloten van de relevante markt.

(125) Wat het vervoer per vrachtwagen betreft, werd vastgesteld dat dit vervoermiddel, behalve het feit dat het veel duurder is, slechts kan worden gebruikt over een afstand van 30 tot 50 km in gebieden met een grote bevolkingsdichtheid en van 150 km in de andere gebieden. Dit vervoermiddel is dus niet substitueerbaar met de oliepijpleidingen.

(126) In de onderstaande tabel worden de transportkosten weergegeven volgens het gebruikte vervoermiddel (exclusief behandelingskosten).

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(127) Deze prijsverschillen moeten worden beoordeeld rekening houdend met het feit dat de vraag naar brandstoffen uiterst gevoelig is voor prijsschommelingen op het niveau van de groothandelsverkoop. Een simpele prijsverhoging van gemiddeld 1 % kan een verlies van klanten veroorzaken.

4.1.2. De geografische markt

(128) Op grond van dezelfde redenering als die welke werd gevolgd voor de markten van het ter beschikking stellen van opslagcapaciteit in invoerdepots die verbonden zijn met bulktransportmiddelen, kan de geografische markt worden opgedeeld in twee zones. De eerste bestrijkt het noordelijk deel van Frankrijk (bevoorrading door Trapil, DMM en ODC-Noord). De tweede bestrijkt het zuidelijk deel van Frankrijk (met inbegrip van het Rhônedal) en wordt bevoorraad door SPMR en voor een klein deel door ODC-Zuid.

4.2. Beoordeling

4.2.1. Werking van de oliepijpleidingen en van de concurrentie

- Commerciële werking van de oliepijpleidingen

(129) De tarieven, het debiet, de flexibiliteit van de partijen, de frequentie van exploitatiecyclussen en de exploitatieprocedures van de drie belangrijkste oliepijpleidingen (DMM, Trapil, SPMR) zijn min of meer gelijk.

(130) Een participatie in één van deze drie oliepijpleidingen geeft geen recht op quota (financiële participatie) maar geeft een voorrangsrecht voor de te leveren partijen brandstoffen in het geval van contingentering. Deze vermindering wordt dan berekend afhankelijk van de vervoerde volumes over de drie voorbije jaren.

(131) Wat de toegang tot deze oliepijpleidingen betreft, is er geen discriminatie tussen aandeelhouders en derden. Bij het Trapil-systeem evenwel, zijn derden geneigd om de totaliteit van hun producten te laten vervoeren door de leveranciers omdat Trapil een korting toekent per tranche van omzetcijfer [...]. De gemiddelde korting van een raffinadeur-aandeelhouder bedroeg (in 1998) [...] .Voor de volumes die via SPMR of DMM worden vervoerd, geldt geen korting. Trapil, SPMR en DMM berekenen een basistarief per ton, in verhouding tot de afstanden. Ten opzichte van dit basistarief, wordt het toegepaste tarief in FRF/m3 vermeerderd voor de brandstoffen [...].

- Mededinging tussen oliepijpleidingen en binnen een oliepijpleiding

(132) De concurrentie op de betrokken markt werkt op twee niveaus. Ten eerste bestaat zij tussen concurrerende oliepijpleidingsystemen zoals bijvoorbeeld Trapil en DMM. Bovendien kan er sprake zijn van concurrentie binnen dezelfde oliepijpleiding. De raffinadeurs zijn wederverkopers van oliepijpleidingvervoerdiensten en beconcurreren elkaar en de oliepijpleidingbeheeronderneming. Echter, indien de oliepijpleiding wordt gecontroleerd door een van hen en deze oliepijpleiding voor een groot deel dient voor het vervoer van door de aandeelhouders geleverde producten, bestaat er een sterke tendens om het beleid van de beheeronderneming en dat van de raffinadeurs op elkaar af te stemmen.

4.2.2. Gevolgen van de concentratie voor de markt van via oliepijpleidingen vervoerde geraffineerde producten in het noorden van Frankrijk

- Gevolgen voor de concurrentie binnen de oliepijpleidingen

Trapil

(133) De meerderheid van het kapitaal van Trapil is in handen van raffinadeurs die actief zijn in het gebied van de Beneden-Seine. Verschillende niet-geïntegreerde exploitanten hebben verklaard dat het beheer van de oliepijpleiding vanaf nu voornamelijk is afgestemd op de behoeften van deze raffinadeurs die gemeenschappelijke belangen hebben. Er zij echter op gewezen dat vóór de fusie een meerderheid kon worden gevormd rond de twee belangrijkste aandeelhouders: TotalFina en Elf. Bovendien was Elf niet als raffinadeur gevestigd in het gebied van de Beneden-Seine, wat kon leiden tot een verschillend gedrag ten opzichte van dat van de raffinadeurs van de Beneden-Seine. Na de concentratie zal TotalFina de zeggenschap hebben over Trapil en derhalve over het dagelijks beheer van het oliepijpleidingsysteem. Het kapitaal van Trapil zal zo goed als uitsluitend in handen zijn van de raffinadeurs van de Beneden-Seine, met als leider de groep TotalFina/Elf, die bovendien de controle zal hebben over het invoerdepot CIM en de grootste raffinaderij waarmee het systeem Trapil wordt bevoorraad. De neiging van de andere raffinadeurs om hun gedragingen af te stemmen op die van de nieuwe eenheid zal dus groot zijn.

- Gevolgen voor de concurrentie tussen oliepijpleidingen

DMM

(134) Elf is ten belope van 49 % aandeelhouder in de onderneming SFDM, die belast is met het beheer van de oliepijpleiding DMM (Compagnie Nationale de Navigation: 31 %, Bolloré Energie: 10 %, Port Autonome de Saint-Nazaire: 10 %), en kan vier van de acht leden van de raad van bestuur benoemen. De voorzitter van deze raad is van rechtswege een vertegenwoordiger van Elf en beschikt over een beslissende stem. Bovendien wordt de oliepijpleiding voornamelijk bevoorraad door de raffinaderijen van Elf (Donges en Grandpuits) en is Elf verreweg de belangrijkste klant. Derhalve heeft Elf de controle over SFDM. [...] De transitverzoeken die worden ingediend door derden die geen aandeelhouder zijn, zouden rechtstreeks worden behandeld door het hoofdbestuur en de commerciële bestuursafdeling van SFDM. [...]

(135) DMM is van strategisch belang voor Elf; het tracé ervan valt samen met een as die de raffinaderijen Elf van Donges en van Grandpuits en het petrochemisch complex Elf-Atochem van Carling in Lotharingen verbindt. Via DMM kan Elf een groot deel van haar productieoverschotten van de raffinaderij van Donges binnen Frankrijk afzetten en op die manier haar uitvoer verminderen.

ODC

(136) ODC wordt beheerd door Trapil. De oliepijpleidingen ODC worden slechts weinig gebruikt wegens een verouderde configuratie. Om het afzetgebied van de raffinaderij van Duinkerke te optimaliseren, heeft TotalFina voor het gedeelte dat Duinkerke met Cambrai verbindt, aanpassingsinvesteringen uitgevoerd (pompstations). [...] Om deze redenen oefent TotalFina een beslissende invloed uit, die nog zal vergroten door de transactie met betrekking tot ODC-Noord.

(137) Na de operatie zal TotalFina/Elf ongeveer 61 % van het kapitaal van Trapil in handen hebben en, zoals hierboven werd verklaard, de controle hebben over of een beslissende invloed uitoefenen op de twee oliepijpleidingen die als gedeeltelijk substituut zouden kunnen dienen voor Trapil (DMM voor Orléans, Tours, het zuiden van de regio Parijs en het oosten van Frankrijk, ODC-Noord voor het oosten van Frankrijk).

(138) Wat de regio Parijs betreft, worden alle distributiedepots thans bevoorraad door Trapil, met uitzondering van het depot van Ferté-Allais, dat wordt bevoorraad door DMM. De oliepijpleiding DMM is evenwel een mogelijke concurrent voor de oliepijpleiding LHP/Trapil. De tarieven, het debiet, de flexibiliteit van de partijen, de frequentie van de exploitatiecyclussen en de exploitatieprocedures van DMM verschillen weinig van die van Trapil.

(139) De door DMM vervoerde producten kunnen eveneens concurreren met ODC. De producten stromen via de oliepijpleiding ODC-Noord van Duinkerke naar het depot SFDM van Châlons-sur-Marne, zetten vervolgens hun weg voort tot Langres voordat ze terug noordwaarts vloeien tot het depot van Straatsburg. De oliepijpleiding werkt momenteel nog niet op zijn nominale capaciteit van 5 miljoen m3 (verkeer 1998: 3,4 miljoen m3) en zijn capaciteit zou snel kunnen worden opgevoerd tot 7 miljoen m3.

(140) DMM kan worden gebruikt om concurrentiedruk uit te oefenen op Trapil. [...]

(141) In dezelfde optiek heeft de "Conseil de la Concurrence" waarbij het ministerie van Economie en Financiën een zaak aanhangig had gemaakt, op 28 september 1993 een uitspraak gedaan waarin hij van mening was dat de aanvaarding van de kandidatuur van Trapil voor het beheer van DMM zou leiden tot een versterking van de machtspositie die Trapil reeds heeft voor het vervoer van voor de regio Parijs bestemde geraffineerde producten via de oliepijpleidingen.

(142) Het nieuwe concern TotalFina/Elf zal goed zijn voor meer dan [...] van het verkeer via de oliepijpleiding DMM (in volume) en zal [...] bezitten van de raffinagecapaciteit die via DMM en Trapil verbonden is met de regio Parijs. Het bezit van een belang in SFDM door een raffinadeur die de controle zou hebben over en de grootste leverancier van producten zou zijn voor de twee oliepijpleidingen (Trapil en ODC-Noord) die concurrenten zijn van DMM, zal onvermijdelijk leiden tot een aanzienlijke verzwakking van de concurrentie.

(143) Concluderend kan worden gesteld dat TotalFina/Elf door de aangemelde concentratie een machtspositie zal verkrijgen op de markt van via de oliepijpleiding vervoerde geraffineerde producten in het noorden van Frankrijk.

4.2.3. Gevolgen van de concentratie op de markt van via oliepijpleiding vervoerde geraffineerde producten in het zuiden van Frankrijk

- Gevolgen van de concentratie voor de concurrentie binnen de oliepijpleidingen

SPMR

(144) Die oliepijpleiding zal na de transactie ten belope van 51,6 % gecontroleerd worden door TotalFina/Elf. Elf en TotalFina bezitten 32,5 % en 14,1 % respectievelijk van het kapitaal en Trapil, dat gecontroleerd zal zijn door TotalFina/Elf, heeft 5 %. De totale participatie die daaruit voortvloeit geeft de nieuwe eenheid een vetorecht bij het beheer van SPMR en derhalve een vorm van controle. De beslissingen worden er immers met een tweederde meerderheid genomen.

(145) De exploitatie van SPMR werd voor onbepaalde duur aan Trapil toevertrouwd (opzegtermijn van drie jaar). De belangrijkste aandeelhouders van Trapil en SPMR hebben een project opgesteld om de synergie-effecten te benutten teneinde hun beheerkosten te verminderen.

(146) SPMR wordt af en toe gecontingenteerd, waardoor de volumes kunnen verminderen tot 50 %. Deze contingenteringen komen met name voor wegens een plaatselijke verzadiging bij een zeer grote vraag naar huisbrandolie tijdens zeer koude periodes en wegens problemen met de kwetsbaarheid van de installaties. De volumes worden dan toegewezen in verhouding tot het per persoon vervoerde volume over de drie voorgaande jaren, wat dus in het voordeel speelt van de grote raffinadeurs, die de belangrijkste "gevestigde" gebruikers zijn van deze installaties, en ten nadele van de grote en middelgrote warenhuisketens en de andere onafhankelijken.

(147) In de actieplannen van TotalFina worden deze bevoorradingsproblemen vermeld [...].

(148) Na de aangemelde transactie zal SPMR gecontroleerd worden door TotalFina/Elf en zullen zijn gedragingen in de lijn komen te liggen van die van zijn belangrijkste aandeelhouder. Dit geldt ook voor de belangen van de andere aandeelhouders. Wat het beheer van de onderneming betreft, dienden de verschillende raffinadeurs-aandeelhouders van SPMR vóór de transactie een compromis te bereiken tussen hun verschillende doelstellingen en moesten zij met name rekering houden met de niet te verwaarlozen aanwezigheid van Elf die geen raffinadeur was in Etang de Berre. Na de transactie zal TotalFina/Elf in staat zijn, dank zij haar sterke positie in het kapitaal van SPMR en haar controle over het beheer van die onderneming, alsmede over het enige invoerdepot dat verbonden is met de oliepijpleiding (het depot DP Fos), een prijsverhoging te genereren op het niveau van de wederverkopers van diensten voor de via oliepijpleiding vervoerde geraffineerde producten.

- Gevolgen van de concentratie voor de concurrentie tussen oliepijpleidingen

(149) De oliepijpleiding ODC-Zuid wordt momenteel zeer weinig gebruikt. Het gedeelte van deze oliepijpleiding dat vanaf Etang de Berre ter bevoorrading dient van Straatsburg (maar niet verbonden is met het depot DP Fos) zal mogelijkerwijze worden gemoderniseerd met het oog op de sluiting van de raffinaderij van Reichstett. Aangezien dit nog niet zeker is, kan met deze eventuele modernisering echter geen rekening worden gehouden bij de analyse uit mededingingsoogpunt in het kader van de huidige aanmelding.

(150) Concluderend zal TotalFina/Elf door de aangemelde transactie een machtspositie krijgen op de markt van de via oliepijpleiding vervoerde geraffineerde producten in het zuiden van Frankrijk, door de controle over SPMR en door haar leidersrol ten aanzien van de raffinadeurs die vervoerdiensten via SPMR wederverkopen.

4.2.4. De controle door de regeringscommissarissen

(151) TotalFina heeft aangegeven dat de nieuwe groep na de concentratie niet in staat zal zijn de oliepijpleidingen ten nadele van de andere marktdeelnemers te exploiteren, wegens, enerzijds, de beschermende voorschriften die gelden voor deze vervoermiddelen (de beslissingen van de raden van bestuur van Trapil, DMM en SPMR worden genomen in de aanwezigheid van vertegenwoordigers van de Franse staat die ermee belast zijn en de macht hebben om het algemeen belang te doen naleven) en, anderzijds, de economische realiteiten waardoor hun werking wordt beheerst.

(152) De Commissie stelt vast dat marktmacht kan worden uitgeoefend op een niveau dat niet tot de bevoegdheid van de beheerorganen behoort en die dus onzichtbaar blijft voor de regeringscommissarissen. Hij die de volledige zeggenschap over het vervoer via de oliepijpleiding heeft, kan bijvoorbeeld verhinderen dat onafhankelijke marktdeelnemers eventuele nieuwe of specifieke producten vervoeren (door bijvoorbeeld een gedifferentieerd vervoer te eisen voor merkproducten) of in een periode van wijziging van specificaties (momenteel, in Frankrijk, de vervanging van loodhoudende superbenzine door niet-loodhoudende superbenzine 98 met additieven) druk uitoefenen.

(153) Ten slotte doet de door de regeringscommissarissen uitgeoefende controle niets af aan de beslissingsvrijheid van de oliepijpleidingexploitanten. Zij zou de oliepijpleidingexploitanten voldoende manoeuvreerruimte kunnen laten om marktmacht uit te oefenen. De Commissie kan zich dus niet baseren op de loutere aanwezigheid van regeringscommissarissen, die ten hoogste sancties zouden kunnen treffen tegen een eventueel misbruik dat na het ontstaan of de versterking van een machtspositie zou zichtbaar worden, om het ontstaan of de versterking van een machtspositie te verhinderen.

4.3. Conclusie

(154) Door de aangemelde transactie wordt de concurrentie die binnen de oliepijpleiding Trapil kon bestaan, uitgeschakeld. Dit geldt tevens voor de concurrentie tussen de verschillende oliepijpleidingen in het noordelijk deel van Frankrijk. DMM is bijvoorbeeld een concurrent van Trapil voor de bevoorrading van de regio Parijs en de regio van Le Mans, Tours en Orléans. Zo ook beconcurreert DMM ODC voor de bevoorrading van het oostelijk deel van Frankrijk.

(155) Indien TotalFina/Elf de controle heeft over de ondernemingen die Trapil en DMM beheren, kan redelijkerwijze ervan worden uitgegaan dat vanaf heden geen concurrentiedruk meer zal worden uitgeoefend tussen deze beide oliepijpleidingen. Bovendien kan het feit dat één van de raffinadeurs van de Beneden-Seine een belang in het kapitaal van SFDM heeft genomen, slechts de neiging van de beheerder van DMM beperken om concurrentiedruk uit te oefenen op het belangrijkste vervoermiddel voor de geraffineerde producten die afkomstig zijn van het raffinaderijcomplex in het Seinedal.

(156) De aangemelde transactie leidt derhalve tot het ontstaan van een machtspositie van TotalFina/Elf op de markten van de via oliepijpleiding vervoerde geraffineerde producten in het noordelijk en zuidelijk deel van Frankrijk.

5. DE VERKOOP VAN BRANDSTOF LANGS DE AUTOWEGEN

1. De referentiemarkt

5.1.1. Productmarkt: Tankstations langs de autowegen vormen een andere markt voor de verkoop van brandstof dan niet langs autowegen gelegen tankstations

- Inleiding

(157) De detailhandel in brandstof omvat de verkoop van brandstof aan automobilisten in tankstations. Het gaat vooral om benzine en diesel. Aan de vraagzijde is er geen sprake van substitueerbaarheid tussen deze producten, aangezien de automobilisten het soort brandstof moeten gebruiken dat verenigbaar is met hun voertuig. Op het distributieniveau zijn beide producten steeds beschikbaar in eenzelfde verkooppunt. Bovendien komen de marktaandelen voor elke soort brandstof min of meer overeen met de gecumuleerde marktaandelen. Derhalve hebben, in deze zaak, de betrokken productmarkten voor de verkoop via de detailhandel betrekking op de detailverkoop van brandstoffen in hun geheel.

(158) Er bestaan verschillende soorten wegen voor snelverkeer in Frankrijk, zoals de in concessie gegeven autowegen of tolautowegen, de autowegen waarvoor geen concessie werd verleend door de overheid, de net buiten de stad gelegen autowegen of ten slotte bepaalde rijkswegen. Voor de eerste soort werd een concessie verleend aan ondernemingen wiens activiteiten erin bestaan autowegen te bouwen en te exploiteren, in ruil waarvoor zij een doorgangsrecht (tol) kunnen heffen van de automobilisten die deze wegen gebruiken. De Franse autowegen zijn eigendom van hetzij de staat, hetzij de lokale overheden, hetzij, geheel of gedeeltelijk, particuliere of gemengde ondernemingen. Deze laatste hebben het recht de autowegen te bouwen en te exploiteren uit hoofde van "concessies" die zij van de nationale of lokale autoriteiten krijgen. Zij verlenen op hun beurt concessies aan detailhandelaars in brandstoffen voor de exploitatie van tankstations. De concessies voor autowegen gelden voor periodes van 15 tot 30 jaar, maar die welke rechtstreeks worden verleend door de staat of de lokale overheden gelden over het algemeen voor 30 jaar.

(159) Op de markt van de verkoop van brandstoffen via netwerken van tankstations moet een verschil worden gemaakt naargelang het feit of de tankstations zich al dan niet langs de autowegen bevinden. Dit onderscheid moet worden gemaakt wegens de belangrijke verschillen in concurrentievoorwaarden die de verkoop van brandstoffen door deze twee categorieën tankstations kenmerken.

(160) Volgens TotalFina is de markt van de detailverkoop van brandstoffen langs de Franse autowegen niet verschillend van de markt van de distributie van brandstof buiten de autowegen. TotalFina argumenteert dat de verbruikers steeds een reële keuze hebben tussen de tankstations die zich wel dan niet langs de autoweg bevinden. Voertuigen hebben een autonomie van meer dan 600 km, wat vergeleken moet worden met de gemiddelde afstand die wordt afgelegd op de autoweg, met name ongeveer 100 km. Het verkeer op de autoweg zou eveneens constant worden vernieuwd, met gemiddeld om de 30 km op- en afritten. De automobilisten zouden zich steeds buiten de autoweg kunnen bevoorraden, wat hun traject ook is. Deze factoren zouden zich vertalen door een permeabiliteit van de autowegen ten aanzien van de sector buiten de autowegen, een zeer beperkte gebruikmaking ([...] van het verkeer) van de tankstations langs de autowegen en een daling van de langs de autowegen verkochte volumes. Bovendien worden de automobilisten in Frankrijk, indien zij niet vaak gebruikmaken van een autowegtraject, regelmatig via speciale brochures op de hoogte gesteld van de prijsverschillen tussen de tankstations langs de autoweg en de andere tankstations.

- De prijsverschillen wijzen op verschillende markten

(161) Volgens de door TotalFina verstrekte gegevens zijn de brandstofprijzen langs de autowegen voor de loodvrije benzine 98 [...] hoger (gemiddelde over de periode van 1 januari 1998 tot 30 september 1999) dan die welke buiten de autowegen in rekening worden gebracht. Dit prijsverschil geeft evenwel niet het gemiddelde prijsverschil op de markt aan, aangezien het is gebaseerd op de door TotalFina in rekening gebrachte prijzen. Een vergelijking tussen de door TotalFina langs de autowegen in rekening gebrachte prijzen (die representatief zijn voor de in rekening gebrachte prijzen) met de door de grote en middelgrote warenhuisketens buiten de autowegen in rekening gebrachte prijzen laat daarentegen een gemiddeld verschil zien van [...] voor dezelfde periode. Een vergelijking tussen de gemiddelde prijzen van alle merken die langs de autowegen worden verkocht met de gemiddelde prijzen van alle niet langs de autowegen verkochte merken geeft een prijsverschil van meer