Mededingingsregels betreffende horizontale samenwerkingsovereenkomsten

Bekendmaking overeenkomstig artikel 5 van Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad van 20 december 1971 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen van overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 2743/72

(2000/C 118/03)

(Voor de EER relevante tekst)

De Commissie nodigt alle belanghebbenden uit hun opmerkingen te sturen over de onderstaande teksten:

- ontwerp van een verordening van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten;

- ontwerp van een verordening van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag op groepen specialisatieovereenkomsten;

- ontwerp-richtsnoeren inzake de toepasselijkheid van artikel 81 op horizontale samenwerking.

Deze opmerkingen dienen naar de Commissie te worden gezonden niet later dan één maand na de datum van deze publicatie. Ze behoren geen zakengeheimen of andere vertrouwelijke informatie te bevatten. De opmerkingen dienen te worden gezonden naar het volgende adres: Europese Commissie Directoraat-generaal Mededinging

Directoraat voor Algemeen mededingingsbeleid, coördinatie, internationale betrekkingen en relaties met andere instellingen

Wetstraat 200 B - 1049 Brussel Internetadres:

COMP-HORIZONTALS@cec.eu.int

Ontwerp van een verordening van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad van 20 december 1971 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen(1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden, en met name op artikel 1, onder b),

Na bekendmaking van de ontwerp-verordening(2),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Verordening (EEG) nr. 2821/71 kent de Commissie de bevoegdheid toe om artikel 81, lid 3, van het Verdrag bij verordening toe te passen op bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die onder toepassing van artikel 81, lid 1, vallen en die betrekking hebben op onderzoek en ontwikkeling van producten of op procédés tot aan het stadium van industriële toepassing, alsmede de exploitatie van de resultaten daarvan, met inbegrip van de bepalingen betreffende intellectuele-eigendomsrechten;

(2) Artikel 163, lid 2, van het Verdrag bepaalt dat de Gemeenschap de ondernemingen, met inbegrip van kleine en middelgrote ondernemingen, stimuleert bij hun inspanningen op het gebied van hoogwaardig onderzoek en hoogwaardige technologische ontwikkeling en hun streven naar onderlinge samenwerking ondersteunt. Overeenkomstig Besluit 1999/65/EG van de Raad van 22 december 1998 betreffende de regels inzake de deelneming van ondernemingen, onderzoekscentra en universiteiten, en inzake de verspreiding van de onderzoeksresultaten ter uitvoering van het vijfde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap (1998-2002)(3) en Verordening (EG) nr. 996/1999 van de Commissie van 11 mei 1999 tot vaststelling van de uitvoeringsbepalingen van Besluit 1999/65/EG van de Raad betreffende de regels inzake de deelneming van ondernemingen, onderzoekscentra en universiteiten en de regels inzake de verspreiding van de onderzoeksresultaten ter uitvoering van het vijfde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap (1998-2002)(4) moeten indirecte onderzoek- en technologische ontwikkelingswerkzaamheden die uit hoofde van het vijfde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap worden gesteund, in samenwerkingsverband worden verricht.

(3) Overeenkomsten met het oog op de gemeenschappelijke verrichting van onderzoek of de gemeenschappelijke ontwikkeling van de resultaten daarvan, tot aan, maar niet met inbegrip van, het stadium van industriële toepassing, vallen over het algemeen niet onder toepassing van artikel 81, lid 1, van het Verdrag. Onder bepaalde omstandigheden echter, zoals in het geval dat de deelnemers zich ertoe verbinden elders op hetzelfde gebied geen onderzoek en ontwikkeling meer te ondernemen, waardoor zij de kans laten varen om concurrentievoordeel op de overige partijen te behalen, kunnen deze overeenkomsten wel onder artikel 81, lid 1, vallen, zodat zij niet van de onderhavige verordening moeten worden uitgesloten.

(4) Op grond van Verordening (EEG) nr. 2821/71 heeft de Commissie in het bijzonder Verordening (EEG) nr. 418/85 van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten(5), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2236/97(6), vastgesteld. De geldigheidsduur van deze verordening verstrijkt op 31 december 2000.

(5) Een nieuwe verordening moet aan twee vereisten voldoen: zij moet een daadwerkelijke bescherming van de mededinging waarborgen en zij moet de ondernemingen voldoende rechtszekerheid verschaffen. Bij het nastreven van deze doelstellingen moet zoveel mogelijk rekening worden gehouden met de noodzaak het administratieve toezicht en de regelgeving te vereenvoudigen. Beneden een bepaald niveau van marktmacht kan voor de toepassing van artikel 81, lid 3, over het algemeen worden vermoed dat de positieve gevolgen van onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten zwaarder zullen wegen dan de mogelijke negatieve effecten op de mededinging.

(6) Verordening (EEG) nr. 2821/71 bepaalt dat in de vrijstellingsverordening van de Commissie a) de groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen moeten worden omschreven waarop zij van toepassing is, b) moet worden aangegeven welke beperkingen of bepalingen al dan niet in de overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde gedragingen mogen voorkomen, en c) moet worden aangegeven welke bepalingen in de overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen moeten voorkomen of aan welke andere voorwaarden moet zijn voldaan.

(7) Er dient te worden afgestapt van de methode waarbij een lijst van vrijgestelde bepalingen wordt opgesteld, en er dient meer aandacht te worden besteed aan het omschrijven van de groepen overeenkomsten waarvoor tot een bepaald niveau van marktmacht een vrijstelling geldt, en aan het aangeven van de beperkingen of bepalingen die niet in dergelijke overeenkomsten mogen voorkomen. Dit is in overeenstemming met een benadering op economische grondslag, waarbij wordt beoordeeld welke impact de overeenkomsten op de relevante markt hebben.

(8) Voor de toepassing van artikel 81, lid 3, bij verordening is het niet nodig de overeenkomsten te definiëren die onder artikel 81, lid 1, kunnen vallen. Bij de afzonderlijke beoordeling van overeenkomsten op grond van artikel 81, lid 1, moet rekening worden gehouden met diverse factoren, en met name met de marktstructuur op de relevante markt.

(9) Het voordeel van de groepsvrijstelling dient te worden beperkt tot de overeenkomsten waarvan met voldoende zekerheid kan worden aangenomen dat zij aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, voldoen.

(10) Samenwerking op het gebied van onderzoek en ontwikkeling en op dat van de gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten bevordert over het algemeen de technische en economische vooruitgang, omdat de uitwisseling van knowhow tussen de partijen zal toenemen en overlappingen bij onderzoek en ontwikkeling worden vermeden, omdat nieuwe vorderingen worden gestimuleerd door de uitwisseling van elkaar aanvullende knowhow en omdat de vervaardiging van de producten of de toepassing van de werkwijzen die uit het onderzoek zijn voortgevloeid, wordt gerationaliseerd.

(11) De gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten kan als een natuurlijke consequentie van gemeenschappelijk ondernomen onderzoek en ontwikkeling worden beschouwd. De exploitatie kan uiteenlopende vormen aannemen, zoals productie, de exploitatie van intellectuele-eigendomsrechten waarmee een wezenlijke bijdrage wordt geleverd tot de technische of economische vooruitgang, of de marktintroductie van nieuwe producten.

(12) Over het algemeen kan worden aangenomen dat gebruikers voordeel zullen genieten van een toeneming in onderzoek en ontwikkeling en een grotere doelmatigheid ervan door de introductie van nieuwe of verbeterde producten of diensten of de verlaging van prijzen ten gevolge van nieuwe of verbeterde werkwijzen.

(13) Om de vorenomschreven voordelen en doelstellingen te verwezenlijken, dient het voordeel van deze verordening zich uit te strekken tot bijkomende afspraken die niet het voornaamste doel van de onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten vormen, maar daarmee rechtstreeks verband houden en noodzakelijk zijn voor de tenuitvoerlegging ervan.

(14) Om de vrijgestelde concurrentiebeperkingen te rechtvaardigen, dient de gemeenschappelijke exploitatie betrekking te hebben op producten of werkwijzen waarvoor de toepassing van de onderzoek- en ontwikkelingsresultaten van doorslaggevende betekenis is, en dienen alle partijen toegang te hebben tot de resultaten van het werk. Wanneer echter universiteiten of onderzoeksinstituten aan onderzoek en ontwikkeling deelnemen en niet geïnteresseerd zijn in de industriële exploitatie van de resultaten van onderzoek en ontwikkeling, kunnen zij overeenkomen de resultaten van onderzoek en ontwikkeling uitsluitend voor verder onderzoek te gebruiken.

(15) De bij deze verordening verleende vrijstelling moet beperkt blijven tot onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten die de betrokken ondernemingen niet de mogelijkheid bieden de mededinging voor een wezenlijk deel van de betrokken producten uit te schakelen. Het is noodzakelijk om van de groepsvrijstelling overeenkomsten uit te sluiten tussen concurrenten waarvan het gecombineerde marktaandeel voor de producten of diensten, die door de resultaten van onderzoek en ontwikkeling kunnen worden verbeterd, een bepaald niveau overschrijdt op het moment dat de overeenkomst wordt gesloten.

(16) Om bij een gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten een daadwerkelijke mededinging te kunnen behouden, dient te worden bepaald dat de vrijstelling niet langer van toepassing is wanneer de gecombineerde marktaandelen van de partijen voor de producten die het resultaat van gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling zijn, te groot worden. Er dient te worden bepaald dat de vrijstelling, ongeacht de marktpositie van de contractpartijen, nog een bepaalde tijd na het begin van de gemeenschappelijke exploitatie blijft gelden, in afwachting van de stabilisatie van hun marktaandelen, en om een minimumperiode van rendement op de betrokken investeringen te garanderen.

(17) Bij deze verordening dient geen vrijstelling te worden verleend voor beperkingen die niet onmisbaar zijn om de hierboven beschreven positieve effecten te bereiken. In beginsel zijn bepaalde beperkingen die uiterst schadelijk voor de mededinging zijn, zoals beperkingen van de vrijheid van partijen om onderzoek en ontwikkeling te verrichten op een gebied waarmee de overeenkomst geen verband houdt, het opleggen van prijzen, het beperken van de productie of de afzet, het verdelen van de markten of klanten, en het beperken van de passieve verkoop van de contractproducten in gebieden die aan andere partijen zijn voorbehouden, van de toepassing van de bij deze verordening verleende groepsvrijstelling uitgesloten, ongeacht het marktaandeel van de betrokken ondernemingen.

(18) De begrenzing van het marktaandeel, de uitzondering op de vrijstelling voor bepaalde overeenkomsten en de in deze verordening vervatte voorwaarden staan er over het algemeen borg voor dat de overeenkomsten waarop de groepsvrijstelling van toepassing is de deelnemende ondernemingen niet de mogelijkheid geven om voor een wezenlijk deel van de betrokken producten of diensten de mededinging uit te schakelen.

(19) In bijzondere gevallen waarin overeenkomsten die aan de voorwaarden van deze verordening voldoen, niettemin gevolgen hebben die met artikel 81, lid 3, van het Verdrag onverenigbaar zijn, kan de Commissie het voordeel van de groepsvrijstelling intrekken.

(20) Overeenkomsten tussen ondernemingen die geen concurrerende fabrikanten zijn van producten die verbeterd of vervangen kunnen worden door de resultaten van de onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden, zullen de daadwerkelijke mededinging in onderzoek en ontwikkeling slechts in uitzonderlijke omstandigheden uitschakelen. Deze overeenkomsten dienen derhalve, ongeacht het marktaandeel van de betrokken ondernemingen, in aanmerking te komen voor toepassing van de groepsvrijstelling en het voordeel van deze verordening dient te worden ingetrokken wanneer deze uitzonderlijke omstandigheden zich voordoen.

(21) Aangezien onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten, en vooral die welke het productiestadium omvatten, gewoonlijk voor langere tijd worden gesloten, dient de geldigheidsduur van deze verordening op tien jaar te worden vastgesteld.

(22) Deze verordening laat de toepassing van artikel 82 van het Verdrag onverlet.

(23) In overeenstemming met het beginsel van de voorrang van het Gemeenschapsrecht mag geen enkel op grond van de nationale mededingingswetgeving genomen besluit afbreuk doen aan de eenvormige toepassing van de communautaire mededingingsregels in de gehele gemeenschappelijke markt of aan de volle werking van enige ter uitvoering van deze regels genomen maatregel, deze verordening daaronder begrepen,

HEEFT DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD:

Artikel 1

Toepassingsgebied

1. Overeenkomstig artikel 81, lid 3, van het Verdrag en onder de in deze verordening vastgestelde voorwaarden wordt artikel 81, lid 1, van het Verdrag niet van toepassing verklaard op overeenkomsten tussen twee of meer ondernemingen die betrekking hebben op de voorwaarden waaronder deze ondernemingen:

a) gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling verrichten van producten of werkwijzen en de daarbij verkregen resultaten gemeenschappelijk exploiteren;

b) de resultaten van onderzoek en ontwikkeling van producten of werkwijzen, die gemeenschappelijk verricht is krachtens een tevoren door dezelfde ondernemingen gesloten overeenkomst, gemeenschappelijk exploiteren, of

c) gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling van producten of werkwijzen verrichten, met uitzondering van de gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten daarvan.

Deze vrijstelling geldt voorzover dergelijke overeenkomsten (hierna onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten genoemd) mededingingsbeperkingen bevatten die in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1, vallen.

2. De in lid 1 bedoelde vrijstelling is ook van toepassing op in onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten opgenomen bepalingen die niet het voornaamste doel van deze overeenkomsten vormen, maar rechtstreeks verband houden met en noodzakelijk zijn voor de uitvoering daarvan, zoals een verbod om tijdens de tenuitvoerlegging van de overeenkomst op het gebied waarop de overeenkomst betrekking heeft, of op een nauw verwant gebied, onafhankelijk of met derden onderzoek en ontwikkeling te verrichten.

Dit geldt echter niet voor bepalingen die hetzelfde doel of gevolg hebben als de in artikel 5, lid 1, genoemde beperkingen van de mededinging.

Artikel 2

Voorwaarden voor vrijstelling

1. De in artikel 1 bedoelde vrijstelling is van toepassing op de in de leden 2 tot en met 5 vervatte voorwaarden.

2. Alle partijen hebben toegang tot de resultaten van het werk. Onderzoekinstituten of academische instellingen kunnen echter overeenkomen het gebruik van de resultaten te beperken tot verder onderzoek.

3. Ingeval de overeenkomst slechts betrekking heeft op gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling, moet elke partij zelfstandig de resultaten van het gemeenschappelijke onderzoek en ontwikkeling en de daarvoor noodzakelijke bestaande knowhow kunnen exploiteren.

4. De gemeenschappelijke exploitatie moet betrekking hebben op resultaten die door intellectuele-eigendomsrechten worden beschermd en die wezenlijk tot de technische of economische vooruitgang bijdragen en deze resultaten moeten van doorslaggevende betekenis zijn voor de vervaardiging van contractproducten of de gebruikmaking van door de overeenkomst bestreken werkwijzen.

5. Ondernemingen die belast zijn met de vervaardiging middels productiespecialisatie, moeten aan bestellingen voldoen voor alle partijen, behalve wanneer de overeenkomst ook in de gezamenlijke distributie voorziet.

Artikel 3

Marktaandeellimiet en duur

1. Indien de deelnemende ondernemingen geen concurrerende fabrikanten zijn van producten die door de contractproducten kunnen worden verbeterd of vervangen, geldt de in artikel 1 bedoelde vrijstelling voor de duur van het onderzoek en ontwikkeling en, wanneer de resultaten gemeenschappelijk worden geëxploiteerd, voor een periode van vijf jaar vanaf het tijdstip waarop de contractproducten voor het eerst binnen de gemeenschappelijke markt op de markt worden gebracht.

2. Indien ten minste twee van de deelnemende ondernemingen concurrerende fabrikanten zijn van producten die door de contractproducten verbeterd of vervangen kunnen worden, geldt de in artikel 1 bedoelde vrijstelling voor de in lid 1 genoemde tijdsduur, mits op het tijdstip waarop de overeenkomst wordt gesloten de deelnemende ondernemingen een gecombineerd marktaandeel van niet meer dan 25 % hebben voor de producten die door de contractproducten kunnen worden verbeterd of vervangen.

3. Na de in lid 1 bedoelde periode blijft de vrijstelling gelden zolang de deelnemende ondernemingen een gecombineerd marktaandeel van niet meer dan 25% van de relevante markt voor de contractproducten bezitten.

Artikel 4

Definities

Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder:

1. "deelnemende ondernemingen":

a) ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn;

b) de respectievelijk daarmee verbonden ondernemingen;

2. "verbonden ondernemingen" zijn:

a) ondernemingen waarin een onderneming die partij bij de overeenkomst is, direct of indirect:

- hetzij de bevoegdheid heeft meer dan de helft van de stemrechten uit te oefenen;

- hetzij de bevoegdheid heeft meer dan de helft van de leden van de raad van toezicht, de raad van bestuur of de krachtens de wet tot vertegenwoordiging bevoegde organen te benoemen;

- hetzij het recht heeft de zaken van de onderneming te leiden;

b) ondernemingen die in een onderneming die partij bij de overeenkomst is, direct of indirect over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

c) ondernemingen waarin een onderneming als bedoeld onder b) direct of indirect over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikt;

d) ondernemingen waarin een onderneming die partij bij de overeenkomst is, tezamen met een of meer ondernemingen als bedoeld onder a), b) of c), of waarin twee of meer van laatstbedoelde ondernemingen gezamenlijk over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

e) ondernemingen waarin

- ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn, of respectievelijk daarmee verbonden ondernemingen als bedoeld onder a) tot en met d), of

- een of meer van de ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn, of een of meer van de daarmee verbonden ondernemingen als bedoeld onder a) tot en met d) en een of meer derden

gezamenlijk over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

3. "onderzoek en ontwikkeling van producten of werkwijzen": verwerving van knowhow, uitvoering van theoretische analyses, systematische studies of experimenten, met inbegrip van experimentele productie en technische tests van producten of werkwijzen, inrichting van de daartoe benodigde installaties en verwerving van intellectuele-eigendomsrechten voor de resultaten;

4. "product": een goed en/of een dienst, daaronder begrepen zowel intermediaire goederen en/of diensten als finale goederen en/of diensten;

5. "contractprocédé": een technologie of werkwijze die uit het onderzoek en ontwikkeling voortvloeit;

6. "contractproduct": een product dat uit het onderzoek en ontwikkeling voortvloeit of met gebruikmaking van de contractprocédés wordt vervaardigd;

7. "exploitatie van de resultaten": vervaardiging, verkoop, distributie of verkoopbevordering van de contractproducten of de toepassing van de contractprocédés of het in licentie geven van intellectuele eigendomsrechten, alsmede het doorgeven van knowhow om de vervaardiging of het gebruik ervan mogelijk te maken;

8. "intellectuele-eigendomsrechten": industriële-eigendomsrechten, auteursrecht en naburige rechten;

9. "knowhow": een geheel van niet-geoctrooieerde praktische kennis die voortvloeit uit ervaring en onderzoek en die geheim, wezenlijk en bepaald is, waarbij "wezenlijk" betekent dat de knowhow informatie omvat die belangrijk is voor de vervaardiging van de contractproducten of de toepassing van de contractprocédés, en "bepaald" wil zeggen dat de knowhow voldoende gedetailleerd moet zijn beschreven om te kunnen beoordelen of deze aan de criteria inzake het geheime en wezenlijke karakter voldoet;

10. onderzoek en ontwikkeling, of de exploitatie van de resultaten ervan, geschieden "gemeenschappelijk", wanneer de daarmee verbonden taken:

- door een gemeenschappelijke werkgroep, een gemeenschappelijke eenheid of onderneming worden verricht,

- gemeenschappelijk aan een derde partij worden toevertrouwd, of

- onder de partijen volgens specialisatie bij onderzoek, ontwikkeling of productie worden verdeeld;

11. "concurrerende fabrikanten": ondernemingen die daadwerkelijke of potentiële fabrikanten zijn van producten die door de contractproducten verbeterd of vervangen kunnen worden.

Artikel 5

Overeenkomsten waarvoor de vrijstelling niet geldt

1. De in artikel 1 bedoelde vrijstelling geldt niet voor overeenkomsten die, rechtstreeks of indirect, afzonderlijk of in combinatie met andere door de partijen beïnvloedbare factoren, tot doel hebben:

a) de vrijheid van de deelnemende ondernemingen te beperken om zelfstandig of in samenwerking met derden, hetzij op een gebied dat geen verband houdt met dat waarop het onderzoek- en ontwikkelingsprogramma betrekking heeft, hetzij na de verwezenlijking van dat programma op het door het programma bestreken of een daarmee verbonden gebied, onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden te verrichten;

b) de deelnemende ondernemingen te verbieden om na verwezenlijking van het onderzoek- en ontwikkelingsprogramma de geldigheid van de daartoe geëxploiteerde intellectuele-eigendomsrechten van de contractpartijen binnen de gemeenschappelijke markt aan te vechten, of na afloop van de overeenkomst de geldigheid van de intellectuele-eigendomsrechten van de contractpartijen binnen de gemeenschappelijke markt die de onderzoek- en ontwikkelingsresultaten beschermen, aan te vechten;

c) de productie of de verkoop te beperken;

d) de prijzen vast te stellen;

e) de klantenkring te beperken die de deelnemende ondernemingen mogen bedienen na afloop van een periode van vijf jaar volgende op het tijdstip waarop de contractproducten voor het eerst binnen de gemeenschappelijke markt in het verkeer worden gebracht;

f) passieve verkoop van de contractproducten te verbieden in gebieden die aan andere partijen zijn voorbehouden;

g) de deelnemende ondernemingen te verbieden om ook na afloop van de periode van vijf jaar, volgende op het tijdstip waarop de contractproducten voor het eerst binnen de gemeenschappelijke markt in het verkeer worden gebracht, in aan de andere contractpartijen binnen de gemeenschappelijke markt toegewezen gebieden contractproducten in het verkeer te brengen of om daarvoor een actief afzetbeleid te voeren;

h) de deelnemende ondernemingen te verplichten om geen licenties aan derden te verlenen voor de vervaardiging van de contractproducten of de toepassing van de contractprocédés, wanneer niet is voorzien in de exploitatie van de resultaten van het gemeenschappelijke onderzoek en ontwikkeling door de partijen zelf of wanneer deze exploitatie niet heeft plaatsgevonden;

i) de deelnemende ondernemingen te verplichten om niet te voldoen aan de vraag van gebruikers of wederverkopers in hun onderscheiden toegewezen gebieden, die de contractproducten in andere gebieden binnen de gemeenschappelijke markt zouden afzetten; of

j) de deelnemende ondernemingen te verplichten het voor de gebruikers of wederverkopers moeilijk te maken om de contractproducten van andere wederverkopers binnen de gemeenschappelijke markt te betrekken, en in het bijzonder daarbij een beroep te doen op intellectuele-eigendomsrechten of maatregelen te nemen om te beletten dat gebruikers of wederverkopers producten verkrijgen, of binnen de gemeenschappelijke markt in het verkeer brengen, die door een andere contractpartij of met diens instemming op rechtmatige wijze in het verkeer zijn gebracht.

2. Lid 1 is niet van toepassing op:

a) de vaststelling van productiedoelstellingen wanneer de exploitatie van de resultaten de gezamenlijke vervaardiging van de contractproducten omvat;

b) de vaststelling van verkoopdoelstellingen en van de prijzen die voor rechtstreekse klanten gelden wanneer de exploitatie van de resultaten de gezamenlijke distributie van de contractproducten omvat.

Artikel 6

Berekening van marktaandelen

Voor de toepassing van de in artikel 3 vervatte marktaandeellimieten gelden de volgende regels:

a) het marktaandeel wordt berekend op basis van de waarde van de verkoop op de markt; wanneer geen gegevens over de waarde van de verkoop op de markt beschikbaar zijn, mag voor het bepalen van het marktaandeel van de betrokken onderneming gebruik worden gemaakt van ramingen die op andere betrouwbare marktinformatie, waaronder het volume van de verkoop op de markt, zijn gebaseerd;

b) het marktaandeel wordt berekend op basis van gegevens die betrekking hebben op het voorgaande kalenderjaar;

c) voor de berekening van de marktaandelen wordt het marktaandeel van de in artikel 4, lid 2, onder e), bedoelde ondernemingen in gelijke delen toegerekend aan elke onderneming die de in artikel 4, lid 2, onder a), genoemde rechten of bevoegdheden bezit;

d) wanneer het in artikel 3, lid 3, bedoelde marktaandeel aanvankelijk niet meer dan 25 % bedraagt, doch vervolgens tot boven dit percentage stijgt zonder evenwel hoger dan 30 % te zijn, blijft de in artikel 1 bedoelde vrijstelling gelden gedurende een periode van twee opeenvolgende kalenderjaren volgende op het jaar waarin de limiet van 25 % voor het eerst werd overschreden;

e) wanneer het in artikel 3, lid 3, bedoelde marktaandeel aanvankelijk niet meer dan 25 % bedraagt, doch vervolgens tot boven 30 % stijgt, blijft de in artikel 1 bedoelde vrijstelling gelden gedurende een kalenderjaar volgende op het jaar waarin de limiet van 30 % voor het eerst werd overschreden;

f) het bepaalde onder d) en het bepaalde onder e) kunnen niet zodanig tezamen worden toegepast dat een periode van twee kalenderjaren wordt overschreden.

Artikel 7

Intrekking

De Commissie kan hetzij eigener beweging, hetzij op verzoek van een lidstaat of van een natuurlijke persoon of rechtspersoon die een gewettigd belang doet gelden, overeenkomstig artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 2821/71 bepalen dat de onderhavige verordening niet van toepassing is, wanneer zij in een bepaald geval vaststelt dat een op grond van deze verordening vrijgestelde overeenkomst desniettemin gevolgen heeft die met de voorwaarden van artikel 81, lid 3, van het Verdrag onverenigbaar zijn, en met name wanneer:

a) de overeenkomst de mogelijkheid voor derden om op het betrokken gebied onderzoek en ontwikkeling te verrichten in wezenlijke mate beperkt, gezien de beperkte onderzoekcapaciteit, die elders beschikbaar is;

b) de overeenkomst wegens de bijzondere aanbodstructuur de toegang van derden tot de markt voor de contractproducten in wezenlijke mate belemmert;

c) de contractpartijen zonder objectief gerechtvaardigde reden de resultaten van gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling niet exploiteren;

d) de contractproducten in de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan geen daadwerkelijke mededinging ondervinden van identieke producten of producten die door de gebruikers op grond van hun kenmerken, hun prijs en het gebruik waarvoor ze bestemd zijn, als gelijksoortig worden beschouwd;

e) de overeenkomst de daadwerkelijke mededinging op het gebied van onderzoek en ontwikkeling op een bepaalde markt zou uitschakelen.

Artikel 8

Besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen

Deze verordening is van overeenkomstige toepassing op besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen.

Artikel 9

Overgangsperiode

Het verbod van artikel 81, lid 1, van het Verdrag is gedurende de periode van 1 januari tot en met 31 december 2001 niet van toepassing op overeenkomsten die reeds op 31 december 2000 van kracht waren en die niet voldoen aan de in deze verordening vastgestelde voorwaarden voor vrijstelling, maar wel aan de in Verordening (EEG) nr. 418/85 vastgestelde voorwaarden voor vrijstelling.

Artikel 10

Geldigheidsduur van de verordening

Deze verordening treedt in werking op 1 januari 2001. Zij is van toepassing tot en met 31 december 2010.

Deze verordening is verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat.

Gedaan te Brussel, ...

Voor de Commissie

...

Lid van de Commissie

(1) PB L 285 van 29.12.1971, blz. 46.

(2) PB C 218 van 27.4.2000, blz. 3.

(3) PB L 26 van 1.2.1999, blz. 26.

(4) PB L 122 van 12.5.1999, blz. 9.

(5) PB L 53 van 22.2.1985, blz. 5.

(6) PB L 306 van 11.11.1997, blz. 12.

Ontwerp van een verordening van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag op groepen specialisatieovereenkomsten

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad van 20 december 1971 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen van overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen(1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden, en met name op artikel 1, onder c),

Na bekendmaking van de ontwerp-verordening(2),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Verordening (EEG) nr. 2821/71 kent de Commissie de bevoegdheid toe om artikel 81, lid 3, van het Verdrag bij verordening toe te passen op bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die onder toepassing van artikel 81, lid 1, vallen en die betrekking hebben op specialisatie, met inbegrip van de overeenkomsten die nodig zijn voor de verwezenlijking daarvan.

(2) Op grond van Verordening (EEG) nr. 2821/71 heeft de Commissie met name Verordening (EEG) nr. 417/85 van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen specialisatieovereenkomsten(3), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2236/97(4), vastgesteld. De geldigheidsduur van deze verordening verstrijkt op 31 december 2000.

(3) Een nieuwe verordening moet aan twee vereisten voldoen: ze moet een daadwerkelijke bescherming van de mededinging waarborgen en ze moet de ondernemingen voldoende rechtszekerheid verschaffen. Bij het nastreven van deze doelstellingen moet zoveel mogelijk rekening worden gehouden met de noodzaak het administratieve toezicht en de regelgeving te vereenvoudigen. Beneden een bepaald niveau van marktmacht kan over het algemeen worden vermoed dat de positieve effecten van specialisatieovereenkomsten zwaarder zullen wegen dan de mogelijke negatieve effecten op de mededinging.

(4) Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad bepaalt dat in de vrijstellingsverordening van de Commissie a) de groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen moeten worden omschreven waarop ze van toepassing is, b) moet worden aangegeven welke beperkingen of bepalingen al dan niet in de overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen mogen voorkomen, en c) moet worden aangegeven welke bepalingen in de overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen moeten voorkomen of aan welke andere voorwaarden moet zijn voldaan.

(5) Er dient te worden afgestapt van de methode waarbij een lijst van vrijgestelde bepalingen wordt opgesteld, en er dient meer aandacht te worden besteed aan het omschrijven van de groepen overeenkomsten waarvoor tot een bepaald niveau van marktmacht een vrijstelling geldt, en aan het aangeven van de beperkingen of bepalingen die niet in dergelijke overeenkomsten mogen voorkomen. Dit is in overeenstemming met een benadering op economische grondslag, waarbij wordt beoordeeld welke impact de overeenkomsten op de relevante markt hebben.

(6) Het is voor de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag bij verordening niet noodzakelijk te omschrijven welke overeenkomsten onder toepassing van artikel 81, lid 1, kunnen vallen. Bij de individuele beoordeling van overeenkomsten op grond van artikel 81, lid 1, dient rekening te worden gehouden met verschillende factoren en inzonderheid met de structuur van de relevante markt.

(7) Het voordeel van de groepsvrijstelling dient te worden beperkt tot die overeenkomsten waarvan met voldoende zekerheid kan worden aangenomen dat ze aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, van het Verdrag voldoen.

(8) Overeenkomsten betreffende specialisatie bij de productie dragen over het algemeen bij tot verbetering van de productie of distributie van goederen, omdat de betrokken ondernemingen zich op de vervaardiging van bepaalde producten kunnen toeleggen en aldus efficiënter werken en de producten goedkoper aanbieden. Ook van overeenkomsten betreffende specialisatie bij de verrichting van diensten mag worden aangenomen dat ze over het algemeen tot gelijkaardige verbeteringen leiden. Het is waarschijnlijk dat, mits er sprake is van daadwerkelijke mededinging, een billijk aandeel in de hieruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt.

(9) Dergelijke voordelen kunnen ook voortvloeien uit overeenkomsten waarbij één deelnemer van de vervaardiging van bepaalde producten of de verrichting van bepaalde diensten afziet en dit aan een andere deelnemer overlaat ("eenzijdige specialisatie"), uit overeenkomsten waarbij elke deelnemer van de vervaardiging van bepaalde producten of de verrichting van bepaalde diensten afziet en dit aan een andere deelnemer overlaat ("wederkerige specialisatie"), en uit overeenkomsten waarbij de deelnemers afspreken gezamenlijk bepaalde producten te vervaardigen of bepaalde diensten te verrichten ("gezamenlijke productie").

(10) Aangezien overeenkomsten betreffende eenzijdige specialisatie tussen niet-concurrenten in aanmerking kunnen komen voor de bij Verordening (EG) nr. 2790/1999(5) verleende groepsvrijstelling, dient, wat eenzijdige specialisatie betreft, het toepassingsgebied van de onderhavige verordening te worden beperkt tot overeenkomsten tussen concurrenten.

(11) Alle overeenkomsten tussen ondernemingen die betrekking hebben op de voorwaarden waaronder zij zich in de productie van goederen en/of diensten specialiseren, dienen onder toepassing van de verordening te vallen. De groepsvrijstelling dient ook te gelden voor bijkomende afspraken die niet het voornaamste voorwerp van de specialisatieovereenkomsten vormen maar rechtstreeks daarmee verband houden en noodzakelijk zijn voor de tenuitvoerlegging daarvan, alsmede voor bepaalde daarmee verbonden afname- en afzetovereenkomsten.

(12) Om ervoor te zorgen dat de voordelen van de specialisatie worden verwezenlijkt zonder dat een van de partijen de stroomafwaarts van de productie gelegen markt verlaat, dienen overeenkomsten betreffende eenzijdige of wederkerige specialisatie slechts onder toepassing van deze verordening te vallen indien ze in leverings- en afnameverplichtingen voorzien. Deze verplichtingen kunnen, maar moeten geen exclusief karakter hebben.

(13) Vermoed mag worden dat, wanneer het aandeel van de deelnemende ondernemingen op de relevante markt niet meer dan 20 % bedraagt, specialisatieovereenkomsten van de in deze verordening beschreven groep over het algemeen economische voordelen in de vorm van schaal- of toepassingsvoordelen of betere productietechnologieën zullen opleveren, waarbij een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede zal komen.

(14) Bij deze verordening dient geen vrijstelling te worden verleend voor beperkingen die niet onmisbaar zijn om de hierboven beschreven positieve effecten te bereiken. Bepaalde afspraken die uiterst schadelijk voor de mededinging zijn, zoals afspraken betreffende de vaststelling van prijzen, de beperking van de productie of verkoop en de toewijzing van markten of klanten dienen in beginsel van het voordeel van de bij deze verordening verleende groepsvrijstelling te worden uitgesloten, ongeacht het marktaandeel van de betrokken ondernemingen.

(15) De begrenzing van het marktaandeel en de uitzondering op de vrijstelling voor bepaalde overeenkomsten, waarin deze verordening voorziet, waarborgen normaliter dat de overeenkomsten waarop de groepsvrijstelling van toepassing is, de deelnemende ondernemingen niet de mogelijkheid geven om voor een wezenlijk deel van de betrokken producten of diensten de mededinging uit te schakelen.

(16) In bijzondere gevallen waarin overeenkomsten die onder toepassing van deze verordening vallen, desniettemin gevolgen hebben die met artikel 81, lid 3, van het Verdrag onverenigbaar zijn, kan de Commissie de groepsvrijstelling intrekken.

(17) Om de sluiting van specialisatieovereenkomsten, die consequenties voor de structuur van de deelnemende ondernemingen kunnen hebben, te vergemakkelijken, dient de geldigheidsduur van deze verordening op tien jaar te worden vastgesteld.

(18) Deze verordening laat de toepassing van artikel 82 van het Verdrag onverlet.

(19) In overeenstemming met het beginsel van de voorrang van het Gemeenschapsrecht mag geen enkel op grond van de nationale mededingingswetgeving genomen maatregel afbreuk doen aan de eenvormige toepassing van de communautaire mededingingsregels in de gehele gemeenschappelijke markt, noch aan de volle werking van enige ter uitvoering van deze regels genomen maatregel, deze verordening daaronder begrepen,

HEEFT DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD:

Artikel 1

Toepassingsgebied

1. Overeenkomstig artikel 81, lid 3, van het Verdrag en onder de in deze verordening vastgestelde voorwaarden wordt artikel 81, lid 1, van het Verdrag buiten toepassing verklaard op de volgende overeenkomsten tussen twee of meer ondernemingen, die betrekking hebben op de voorwaarden waaronder deze ondernemingen zich in de vervaardiging van producten specialiseren:

a) overeenkomsten betreffende eenzijdige specialisatie, waarbij één partij zich ertoe verbindt de vervaardiging van bepaalde producten te beëindigen of niet tot de vervaardiging van deze producten over te gaan en deze van een concurrent te kopen, terwijl de concurrent zich ertoe verbindt deze producten te vervaardigen en te leveren; of

b) overeenkomsten betreffende wederkerige specialisatie, waarbij twee of meer partijen zich er op basis van wederkerigheid toe verbinden de vervaardiging van bepaalde, doch verschillende producten te beëindigen of niet tot de vervaardiging daarvan over te gaan en deze producten te kopen van de andere partijen, die zich ertoe verbinden deze te leveren; of

c) overeenkomsten betreffende gezamenlijke productie, waarbij twee of meer partijen zich ertoe verbinden bepaalde producten gezamenlijk te vervaardigen.

Deze vrijstelling is van toepassing voorzover bedoelde overeenkomsten (hierna "specialisatieovereenkomsten" te noemen) beperkingen van de mededinging omvatten die onder toepassing van artikel 81, lid 1, van het Verdrag vallen.

2. De in lid 1 bedoelde vrijstelling is ook van toepassing op in specialisatieovereenkomsten opgenomen bepalingen die niet het voornaamste voorwerp van deze overeenkomsten vormen, maar rechtstreeks daarmee verband houden en noodzakelijk zijn voor de tenuitvoerlegging daarvan, zoals bepalingen betreffende de verlening of het gebruik van intellectuele-eigendomsrechten.

Dit geldt evenwel niet voor bepalingen die hetzelfde doel of gevolg hebben als de in artikel 4, lid 1, opgesomde beperkingen van de mededinging.

Artikel 2

Verbonden afname- en afzetovereenkomsten

De in artikel 1 bedoelde vrijstelling is ook van toepassing op verbonden afname- of afzetovereenkomsten waarbij:

a) in de in artikel 1, lid 1, onder a), b) en c), bedoelde gevallen, de partijen een exclusieve aankoop- en/of exclusieve leveringsverplichting aanvaarden; of

b) in het in artikel 1, lid 1, onder c), bedoelde geval, de partijen in gezamenlijke distributie voorzien of in distributie door een derde, al dan niet op basis van exclusiviteit, mits deze derde op de relevante markt geen concurrent van de partijen is.

Artikel 3

Marktaandeellimiet

De artikelen 1 en 2 zijn van toepassing op voorwaarde dat het gecombineerde marktaandeel van de deelnemende ondernemingen niet meer dan 20 % van de relevante markt bedraagt.

Artikel 4

Overeenkomsten die niet onder de vrijstelling vallen

1. De in artikel 1 bedoelde vrijstelling is niet van toepassing op overeenkomsten die direct of indirect, op zich of in combinatie met andere factoren waarover de partijen controle hebben, tot doel hebben:

a) prijzen vast te stellen;

b) de productie of verkoop te beperken; of

c) markten of klanten toe te wijzen.

2. Lid 1 is niet van toepassing op:

a) in de in artikel 1, lid 1, onder a) en b), bedoelde gevallen, bepalingen waarbij een hoeveelheid producten wordt overeengekomen, of, in het in artikel 1, lid 1, onder c), bedoelde geval, de vaststelling van de capaciteit en het productievolume van een gemeenschappelijke productieonderneming;

b) de vaststelling van de prijzen die een gemeenschappelijke productieonderneming aan haar directe afnemers aanrekent, mits de gemeenschappelijke onderneming zich ook met de distributie van de betrokken producten bezighoudt, zodat de vaststelling van prijzen door de gemeenschappelijke onderneming het gevolg van de integratie van de verschillende functies is.

Artikel 5

Definities

Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan onder:

1. "deelnemende ondernemingen":

a) de ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn;

b) de respectievelijk daarmee verbonden ondernemingen;

2. "verbonden ondernemingen":

a) ondernemingen waarin een onderneming die partij bij de overeenkomst is, direct of indirect:

- hetzij de bevoegdheid heeft meer dan de helft van de stemrechten uit te oefenen;

- hetzij de bevoegdheid heeft meer dan de helft van de leden van de raad van toezicht, de raad van bestuur of de krachtens de wet tot vertegenwoordiging bevoegde organen te benoemen,

- hetzij het recht heeft de zaken van de onderneming te leiden;

b) ondernemingen die in een onderneming die partij bij de overeenkomst is, direct of indirect over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

c) ondernemingen waarin een onderneming als bedoeld onder b) direct of indirect over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikt;

d) ondernemingen waarin een onderneming die partij bij de overeenkomst is, tezamen met een of meer ondernemingen als bedoeld onder a), b) of c), of waarin twee of meer van laastbedoelde ondernemingen gezamenlijk over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

e) ondernemingen waarin

- ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn, of respectievelijk daarmee verbonden ondernemingen als bedoeld onder a) tot en met d), of

- een of meer van de ondernemingen die partij bij de overeenkomst zijn, of een of meer van de daarmee verbonden ondernemingen als bedoeld onder a) tot en met d) en een of meer derden

gezamenlijk over de onder a) genoemde rechten of bevoegdheden beschikken;

3. "product": een goed en/of een dienst, daaronder begrepen zowel intermediaire goederen en/of diensten als finale goederen en/of diensten, met uitzondering van diensten op het gebied van distributie en verhuur;

4. "vervaardiging": de vervaardiging van goederen of de verrichting van diensten, met inbegrip van vervaardiging door middel van uitbesteding;

5. "relevante markt": de relevante product- en geografische markt(en) waartoe de producten waarop de specialisatieovereenkomst betrekking heeft, behoren.

6. "concurrent": een onderneming die een daadwerkelijke of potentiële concurrent op de relevante markt ist;

7. "exclusieve leveringsverplichting": de verplichting het product waarop de specialisatieovereenkomst betrekking heeft, niet aan een concurrent te leveren;

8. "exclusieve afnameverplichting": de verplichting het product waarop de specialisatieovereenkomst betrekking heeft, slechts af te nemen van de partij die zich ertoe verbindt het te leveren.

Artikel 6

Berekening van marktaandelen

Voor de toepassing van de in artikel 3 vastgestelde marktaandeellimiet gelden de volgende regels:

a) het marktaandeel wordt berekend op basis van de waarde van de verkoop op de markt; wanneer geen gegevens over de waarde van de verkoop op de markt beschikbaar zijn, mag voor het bepalen van het marktaandeel van de betrokken onderneming gebruik worden gemaakt van ramingen die op andere betrouwbare marktinformatie, waaronder het volume van de verkoop op de markt, zijn gebaseerd;

b) het marktaandeel wordt berekend op basis van gegevens die betrekking hebben op het voorgaande kalenderjaar;

c) voor het berekenen van de marktaandelen wordt het marktaandeel van de in artikel 5, lid 2, onder e), bedoelde ondernemingen in gelijke delen toegerekend aan elke onderneming die over de in artikel 5, lid 2, onder a), genoemde rechten of bevoegdheden beschikt;

d) wanneer het in artikel 3 bedoelde marktaandeel aanvankelijk niet meer dan 20 % bedraagt, doch vervolgens tot boven dit percentage stijgt zonder evenwel hoger dan 25 % te zijn, blijft de in artikel 1 bedoelde vrijstelling gelden gedurende een periode van twee opeenvolgende kalenderjaren, volgende op het jaar tijdens hetwelk de limiet van 20 % voor het eerst werd overschreden;

e) wanneer het in artikel 3 bedoelde marktaandeel aanvankelijk niet meer dan 20 % bedraagt, doch vervolgens tot boven 25 % stijgt, blijft de in artikel 1 bedoelde vrijstelling gelden gedurende één kalenderjaar, volgende op het jaar tijdens hetwelk het niveau van 25 % voor het eerst werd overschreden;

f) het bepaalde onder d) en het bepaalde onder e) kunnen niet zodanig tezamen worden toegepast dat een periode van twee kalenderjaren wordt overschreden.

Artikel 7

Intrekking

De Commissie kan hetzij eigener beweging, hetzij op verzoek van een lidstaat of van een natuurlijke persoon of rechtsperson die een gewettigd belang doet gelden, overeenkomstig artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 2821/71 bepalen dat de onderhavige verordening niet van toepassing is, wanneer zij in een bepaald geval vaststelt dat een op grond van deze verordening vrijgestelde overeenkomst desniettemin gevolgen heeft die met de voorwaarden van artikel 81, lid 3, van het Verdrag onverenigbaar zijn, en met name wanneer:

a) de overeenkomst uit een oogpunt van rationalisatie geen wezenlijke resultaten oplevert of geen billijk aandeel in de uit de overeenkomst voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt; of

b) de producten waarop de specialisatie betrekking heeft, in de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan geen daadwerkelijke mededinging ondervinden van identieke producten of producten die door de gebruikers op grond van hun kenmerken, hun prijs en het gebruik waarvoor ze bestemd zijn, als gelijksoortig worden beschouwd.

Artikel 8

Besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen

Deze verordening is van overeenkomstige toepassing op besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen.

Artikel 9

Overgangsperiode

Het verbod van artikel 81, lid 1, van het Verdrag is gedurende de periode van 1 januari tot en met 31 december 2001 niet van toepassing op overeenkomsten die reeds op 31 december 2000 van kracht waren en die niet voldoen aan de in deze verordening vastgestelde voorwaarden voor vrijstelling, maar wel aan de in Verordening (EEG) nr. 417/85 vastgestelde voorwaarden voor vrijstelling.

Artikel 10

Geldigheidsduur van de verordening

Deze verordening treedt in werking op 1 januari 2001. Zij is van toepassing tot en met 31 december 2010.

Deze verordening is verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat.

Gedaan te Brussel, ...

Voor de Commissie

...

Lid van de Commissie

(1) PB L 285 van 29.12.1971, blz. 46.

(2) PC C 118 van 27.4.2000, blz. 3.

(3) PB L 53 van 22.2.1985, blz. 1.

(4) PB L 306 van 11.11.1997, blz. 12.

(5) PB L 336 van 29.12.1999, blz. 21.

Ontwerprichtsnoeren inzake de toepasselijkheid van artikel 81 op horizontale samenwerking

1. INLEIDING

1.1. DOEL

1. In deze richtsnoeren worden de beginselen vastgelegd voor de beoordeling van horizontale samenwerking op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag. Een samenwerking is "horizontaal" van aard indien een overeenkomst wordt gesloten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen worden opgezet tussen ondernemingen die op hetzelfde niveau of dezelfde niveaus van de markt werkzaam zijn. In de meeste gevallen komt horizontale samenwerking neer op samenwerking tussen concurrenten. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn op gebieden zoals onderzoek en ontwikkeling (O & O), productie, aankoop of verkoop.

2. Ondernemingen moeten inspelen op de toenemende concurrentiedruk en een markt die snel verandert ten gevolge van de mondialisering, de snelheid van de technologische vooruitgang en de toenemende dynamisering van de markten in het algemeen. Samenwerking kan een middel zijn om risico's te delen, kosten te besparen, knowhow gezamenlijk te benutten en sneller te innoveren. In het bijzonder voor kleine en middelgrote ondernemingen is samenwerking een belangrijk middel om zich aan te passen aan de veranderende marktomstandigheden.

3. Horizontale samenwerking kan echter ook leiden tot mededingingsproblemen. Dit is het geval wanneer de partijen bij een samenwerking overeenkomen om prijzen, productie of marktaandelen vast te stellen of wanneer de samenwerking de partijen in staat stelt marktmacht te behouden, te winnen of te verhogen en zo aanleiding geeft tot negatieve markteffecten met betrekking tot prijzen, productie, innovatie of de diversiteit en kwaliteit van de producten.

4. De Commissie erkent weliswaar de economische voordelen die uit samenwerking kunnen voortvloeien, maar moet erop toezien dat een daadwerkelijke concurrentie wordt gehandhaafd. Artikel 81 vormt het juridische kader voor een evenwichtige beoordeling, waarbij zowel rekening wordt gehouden met de concurrentieverstorende effecten als met de economische voordelen.

5. Vóór de vaststelling van deze richtsnoeren gaven twee bekendmakingen en twee groepsvrijstellingsverordeningen aanwijzingen voor de beoordeling van horizontale samenwerking op grond van artikel 81(1). De bekendmakingen hadden betrekking op bepaalde juridische types van overeenkomsten, zoals de bekendmaking inzake gemeenschappelijke ondernemingen, of behandelden - zoals de bekendmaking inzake samenwerkingsovereenkomsten - bepaalde soorten van samenwerking die buiten de toepassing van artikel 81 vallen. De Verordeningen (EEG) nr. 417/85 en (EEG) nr. 418/85 verleenden vrijstelling voor bepaalde soorten specialisatie- of O & O-overeenkomsten.

6. De veranderende marktomstandigheden hebben aanleiding gegeven tot een steeds grotere diversiteit en een steeds intensiever gebruik van horizontale samenwerking. Meer volledige en actuele richtsnoeren zijn nodig om een grotere duidelijkheid en transparantie te scheppen betreffende de toepasselijkheid van artikel 81 op dit gebied. Bij de beoordeling moet grotere nadruk worden gelegd op economische criteria, hetgeen beter aansluit bij de recente ontwikkelingen in de toepassingspraktijk en de jurisprudentie van de communautaire rechtscolleges.

7. Deze richtsnoeren hebben ten doel een analytisch kader te bieden voor de meest gangbare vormen van horizontale samenwerking. Dit kader is in de eerste plaats gebaseerd op criteria aan de hand waarvan de economische context van een samenwerkingsovereenkomst kan worden geanalyseerd. Economische criteria, zoals de marktmacht van de partijen en andere factoren in verband met de marktstructuur, vormen een sleutelelement voor de beoordeling van de impact die een samenwerking waarschijnlijk op de markt zal hebben, en derhalve voor de beoordeling ervan op grond van artikel 81. Wegens de grote diversiteit van de types en combinaties van horizontale samenwerking en de marktomstandigheden waarin deze functioneren, is het onmogelijk specifieke antwoorden te formuleren voor alle mogelijke scenario's. Het onderhavige analytische kader op grond van economische criteria zal de ondernemingen niettemin een houvast bieden bij de beoordeling van de verenigbaarheid van een bepaalde samenwerkingsovereenkomst met artikel 81.

8. De richtsnoeren vervangen niet alleen de bovengenoemde bekendmakingen op het gebied van horizontale samenwerking, maar hebben tevens betrekking op een ruimere waaier van de meest gangbare types van horizontale overeenkomsten. Zij vormen een aanvulling op de groepsvrijstellingsverordeningen inzake O & O- en specialisatieovereenkomsten.

1.2. TOEPASSINGSGEBIED VAN DE RICHTSNOEREN

9. Deze richtsnoeren hebben betrekking op overeenkomsten die worden gesloten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen(2) die worden opgezet tussen twee of meer ondernemingen die op hetzelfde niveau of dezelfde niveaus van de markt werkzaam zijn, bijvoorbeeld op hetzelfde niveau van productie of distributie. In dit verband ligt de nadruk op samenwerking tussen concurrenten. Onder "concurrenten" worden in deze richtsnoeren zowel daadwerkelijke(3) als potentiële(4) concurrenten verstaan.

10. Deze richtsnoeren zijn niet gericht op alle mogelijke horizontale overeenkomsten. Zij hebben uitsluitend betrekking op vormen van samenwerking die kunnen leiden tot een grotere efficiëntie, dit wil zeggen overeenkomsten inzake O & O, productie, aankoop, commercialisering, standaardisering en milieuaspecten. Andere soorten van horizontale afspraken tussen concurrenten, bijvoorbeeld inzake de uitwisseling van informatie of inzake minderheidsparticipaties, dienen afzonderlijk te worden behandeld.

11. Overeenkomsten die worden gesloten tussen ondernemingen die werkzaam zijn in een verschillend stadium van de distributieketen, dit wil zeggen verticale overeenkomsten, zijn in beginsel uitgesloten van de werkingssfeer van deze richtsnoeren en worden behandeld in de richtsnoeren(5) en de groepsvrijstellingsverordening(6) betreffende verticale overeenkomsten. Voorzover verticale overeenkomsten, dit wil zeggen distributieovereenkomsten, evenwel worden gesloten tussen concurrenten kunnen de gevolgen van de overeenkomst op de markt en de potentiële mededingingsproblemen vergelijkbaar zijn met die bij horizontale overeenkomsten. Derhalve moeten die overeenkomsten worden beoordeeld volgens de beginselen die zijn beschreven in deze richtsnoeren. Dit sluit niet uit dat de richtsnoeren betreffende verticale beperkingen eveneens worden toegepast op deze overeenkomsten teneinde de verticale beperkingen die in deze overeenkomsten zijn vervat, te beoordelen(7).

12. Overeenkomsten kunnen tegelijk betrekking hebben op verschillende niveaus van samenwerking, bijvoorbeeld O & O en de productie van de resultaten daarvan. Tenzij ze onder de toepassing van de concentratieverordening vallen, zijn deze richtsnoeren erop van toepassing. Het zwaartepunt van de samenwerking bepaalt welk onderdeel van deze richtsnoeren op de betrokken overeenkomst van toepassing is. Bij het bepalen van het zwaartepunt van de samenwerking wordt met name met twee factoren rekening gehouden: i) het uitgangspunt van de samenwerking, en ii) de mate van integratie van de verschillende functies die gecombineerd worden. Een samenwerking die zowel betrekking heeft op O & O als op de gezamenlijke productie van de resultaten daarvan zou bijgevolg normaliter onder de in het onderdeel "Onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten" beschreven regels vallen, aangezien de gezamenlijke productie slechts zal plaatsvinden indien de gezamenlijke O & O resultaten afwerpt. Dit houdt in dat de resultaten van de gezamenlijke O & O bepalend zijn voor de productie. De O & O-overeenkomst kan derhalve worden beschouwd als het uitgangspunt van de samenwerking. Indien de overeenkomst een volledige integratie op het gebied van de productie en slechts een gedeeltelijke integratie van sommige O & O-activiteiten inhield, zou de beoordeling heel anders zijn. In dat geval zouden de mogelijke concurrentievervalsende effecten en economische voordelen van de samenwerking grotendeels verband houden met de gezamenlijke productie en zou de overeenkomst derhalve worden getoetst aan de in het onderdeel "Productieovereenkomsten" beschreven beginselen. Complexere overeenkomsten zoals strategische allianties, waarbij diverse vormen van samenwerking op vele verschillende terreinen en met behulp van verschillende samenwerkingsinstrumenten worden georganiseerd, vallen niet onder de richtsnoeren. Elk samenwerkingsterrein binnen de alliantie kan afzonderlijk worden getoetst aan het desbetreffende hoofdstuk van de richtsnoeren. Complexe overeenkomsten moeten evenwel ook in hun geheel worden beoordeeld. Wegens de diversiteit van de terreinen waarop binnen een alliantie kan worden samengewerkt, is het onmogelijk algemene richtsnoeren te geven voor die algemene beoordeling. Allianties of andere vormen van samenwerking waarbij in eerste instantie intenties worden geformuleerd, kunnen onmogelijk worden getoetst aan de mededingingsregels zolang de precieze werkingssfeer ervan niet duidelijk wordt.

13. De in de richtsnoeren vastgelegde criteria gelden voor samenwerking met betrekking tot zowel goederen als diensten(8). De richtsnoeren zijn evenwel niet van toepassing wanneer er sectorspecifieke regels gelden, zoals het geval is op het gebied van vervoer of verzekeringen(9). Operaties die onder de toepassing van de concentratieverordening(10) vallen, blijven eveneens buiten de werkingssfeer van deze richtsnoeren.

14. Artikel 81 is slechts van toepassing op die horizontale samenwerkingsovereenkomsten die de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. In deze richtsnoeren wordt niet ingegaan op de analyse van de waarschijnlijkheid dat een bepaalde overeenkomst de handel ongunstig zal beïnvloeden. Bij het vaststellen van de navolgende beginselen inzake de toepasselijkheid van artikel 81 is derhalve uitgegaan van de veronderstelling dat de handel tussen lidstaten ongunstig wordt beïnvloed. In de praktijk dient dit echter van geval tot geval te worden onderzocht.

15. De beoordeling op grond van artikel 81 zoals beschreven in deze richtsnoeren laat de eventuele parallelle toepassing van artikel 82 van het EG-Verdrag op horizontale samenwerkingsovereenkomsten onverlet. Voorts laten deze richtsnoeren de uitlegging onverlet die door het Gerecht van eerste aanleg en het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen ten aanzien van de toepassing van artikel 81 op horizontale samenwerkingsovereenkomsten kan worden gegeven.

1.3. BASISBEGINSELEN VOOR DE BEOORDELING OP GROND VAN ARTIKEL 81

1.3.1. Artikel 81, lid 1

16. Artikel 81, lid 1, is van toepassing op horizontale samenwerkingsovereenkomsten die ten doel of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst(11).

17. In sommige gevallen wijst de aard van de samenwerking er van meet af aan op dat artikel 81, lid 1, van toepassing is. Dit is het geval voor overeenkomsten die ten doel hebben de mededinging te beperken door het vaststellen van prijzen of productiequota of door het verdelen van markten of klanten. Deze overeenkomsten worden geacht negatieve markteffecten te hebben. Daarom hoeven hun daadwerkelijke gevolgen voor de mededinging en de markt niet te worden onderzocht.

18. De meeste horizontale samenwerkingsovereenkomsten zijn evenwel niet gericht op een beperking van de mededinging. Daarom is een analyse van de gevolgen van de overeenkomst noodzakelijk. Voor dit onderzoek volstaat het niet dat de overeenkomst de mededinging tussen de partijen beperkt. Het moet tevens waarschijnlijk zijn dat ze de mededinging op de markt op zodanige wijze zal beïnvloeden dat negatieve markteffecten op het gebied van prijzen, productie, innovatie dan wel de diversiteit of kwaliteit van goederen en diensten te verwachten zijn.

19. Of de overeenkomst aanleiding kan geven tot dergelijke negatieve markteffecten, hangt af van de economische context, waarbij niet alleen rekening dient te worden gehouden met de aard van de overeenkomst maar ook met de gezamenlijke marktmacht van de partijen, die - samen met andere structurele factoren - bepaalt of de samenwerking de mededinging in haar geheel in een zo betekenisvolle mate zal kunnen beperken.

Aard van de overeenkomst

20. De aard van de overeenkomst houdt verband met factoren zoals het gebied en het doel van de samenwerking, de concurrentieverhouding tussen de partijen en de mate waarin zij hun activiteiten bundelen. Deze factoren geven een aanwijzing omtrent de waarschijnlijkheid dat de partijen hun gedrag op de markt zullen coördineren.

21. Met bepaalde soorten overeenkomsten, bijvoorbeeld de meeste O & O-overeenkomsten of samenwerking op het stuk van het vaststellen van normen of het verbeteren van de milieubescherming, is de kans dat ze beperkingen op het gebied van prijzen of productie inhouden minder groot. Voorzover deze types overeenkomsten überhaupt negatieve effecten hebben, zullen die waarschijnlijk betrekking hebben op innovatie of de diversiteit van de producten. Ze kunnen tevens aanleiding geven tot uitsluitingsproblemen.

22. Andere vormen van samenwerking, zoals overeenkomsten op het gebied van productie of aankoop, leiden doorgaans tot een zekere mate van gemeenschappelijke (totale) kosten. Indien dit in hoge mate het geval is, zullen de partijen waarschijnlijk gemakkelijker beginnen met het coördineren van de marktprijzen en de productie. Een aanzienlijke mate van gemeenschappelijke kosten is slechts onder bepaalde voorwaarden te bereiken: om te beginnen moet het samenwerkingsterrein, bijvoorbeeld productie en aankoop, een groot percentage van de totale kosten vertegenwoordigen op de betrokken markt. Voorts moeten de partijen hun activiteiten op het samenwerkingsterrein in ruime mate samenvoegen. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer zij een belangrijk halffabrikaat of een groot percentage van hun totale productie van een eindproduct gezamenlijk fabriceren of aankopen.

Overeenkomsten die niet onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen

23. Sommige overeenkomsten vallen door hun aard zelf niet onder de toepassing van artikel 81, lid 1. Dit is doorgaans het geval bij vormen van samenwerking die geen coördinatie van het concurrentiegedrag van de partijen op de markt meebrengen, zoals

- samenwerking tussen niet-concurrenten,

- samenwerking tussen concurrerende ondernemingen die zelfstandig niet in staat zijn het project of de activiteit waarop de samenwerking betrekking heeft uit te voeren,

- samenwerking met betrekking tot een activiteit die ver verwijderd is van het stadium van het op de markt brengen van de producten.

Deze soorten van samenwerking zouden slechts onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen, indien er ondernemingen met een aanzienlijke marktmacht bij betrokken zijn, en ze waarschijnlijk zouden leiden tot uitsluitingsproblemen ten aanzien van derden.

Overeenkomsten die bijna altijd onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen

24. Van een andere soort overeenkomsten mag a priori worden aangenomen dat ze in de regel onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen. Het gaat om samenwerkingsovereenkomsten die ten doel hebben de mededinging te beperken door het vaststellen van prijzen of productiequota of door het verdelen van markten, klanten of leveranciers. Er wordt aangenomen dat die beperkingen de meest schadelijke zijn omdat zij de uitkomst van het concurrentieproces rechtstreeks beïnvloeden. Prijsvaststelling en productiebeperking hebben als rechtstreeks gevolg dat de afnemers hogere prijzen betalen of niet de gewenste hoeveelheden ontvangen. Het verdelen van markten of afnemers beperkt de keuze waarover de afnemers beschikken en leidt derhalve eveneens tot hogere prijzen of een beperkte productie. Er kan derhalve worden aangenomen dat die beperkingen negatieve markteffecten hebben. Zij zijn derhalve bijna steeds verboden.

25. Dit geldt evenwel niet wanneer een dergelijke clausule noodzakelijk is voor de werking van een voor het overige niet-concurrentiebeperkende c.q. voor vrijstelling in aanmerking komende overeenkomst. Een voorbeeld hiervan is een gemeenschappelijke productieonderneming die de gezamenlijk gefabriceerde producten ook zelf op de markt brengt. Het is inherent aan de werking van een dergelijke gemeenschappelijke onderneming dat beslissingen inzake productie en prijzen gezamenlijk door de partijen bij een dergelijke overeenkomst worden genomen. In dit geval houdt de invoering van clausules inzake prijzen of productiequota niet automatisch in dat de overeenkomst in de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, valt. De clausules inzake prijzen of productie zullen samen met de andere gevolgen die de gemeenschappelijke onderneming op de markt sorteert, moeten worden beoordeeld.

Overeenkomsten die onder de toepassing van artikel 81, lid 1, kunnen vallen

26. Overeenkomsten die niet tot een van de bovengenoemde categorieën behoren, dienen nader te worden onderzocht om uit te maken of ze onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen. In dit onderzoek dienen ook criteria in verband met de markt aan de orde te komen, zoals de marktpositie van de partijen en andere structurele factoren.

Marktmacht en marktstructuur

27. Het uitgangspunt voor het onderzoek is de positie van de partijen op de markten die door de samenwerking worden beïnvloed. Dit bepaalt of het al dan niet waarschijnlijk is dat zij door de samenwerking hun marktmacht zullen behouden of vergroten, met andere woorden of zij in staat zullen zijn om negatieve gevolgen voor de markt teweeg te brengen met betrekking tot prijzen, productie, innovatie of de variëteit of kwaliteit van goederen en diensten. Om dit onderzoek te kunnen uitvoeren, moet(en) de relevante markt(en) worden bepaald aan de hand van de methode die in de bekendmaking van de Commissie inzake de bepaling van de relevante markt(12) is beschreven. Wanneer het om specifieke soorten markten gaat, zoals aankoop- of technologiemarkten, bieden deze richtsnoeren extra aanwijzingen.

28. Indien de partijen samen een zwakke marktpositie bekleden(13), is een concurrentiebeperkend effect van de samenwerking onwaarschijnlijk en is geen verder onderzoek vereist. Gezien de diversiteit van de vormen van samenwerking en de uiteenlopende gevolgen die deze kunnen hebben in verschillende marktomstandigheden, is het onmogelijk een algemene marktaandeeldrempel aan te geven waarboven mag worden aangenomen dat er sprake is van voldoende marktmacht om concurrentiebeperkende effecten te bewerkstelligen.

29. Behalve met de gezamenlijke marktaandelen dient ook rekening te worden gehouden met de marktaandelen van de partijen afzonderlijk. Een groot gezamenlijk marktaandeel mag doorgaans niet worden beschouwd als een aanwijzing voor het bestaan van concurrentiebeperkende effecten op de markt indien één van de twee partijen slechts een onbeduidend marktaandeel heeft.

30. Wanneer de gezamenlijke marktpositie sterk en de optelling van de marktaandelen niet insignificant is, dient eventueel rekening te worden gehouden met de concentratie op de markt, dit wil zeggen het aantal concurrenten en hun positie, als een bijkomende factor bij de beoordeling van de invloed van de samenwerking op de mededinging op de markt. De Herfindahl-Hirshman Index ("HHI"), waarbij de kwadraten van de individuele marktaandelen van alle concurrenten worden opgeteld(14), kan als een indicator worden gehanteerd: met een HHI beneden 1000 kan de marktconcentratie gering worden genoemd, tussen 1000 en 1800 middelmatig en boven 1800 sterk.

31. Afhankelijk van de marktpositie van de partijen en de concentratie op de markt dienen ook andere factoren zoals de stabiliteit van de marktaandelen over langere tijd, de bestaande belemmeringen en kansen voor het betreden van de markt, de tegenmacht van kopers/leveranciers of de aard van de producten (bijvoorbeeld homogeniteit, rijpheid van de markt) in aanmerking te worden genomen. Wanneer een invloed op de concurrentie op het gebied van innovatie waarschijnlijk is en niet afdoende kan worden beoordeeld op grond van de bestaande markten, moet wellicht ook rekening worden gehouden met specifieke factoren om deze invloeden te analyseren (zie hoofdstuk 3, O & O-overeenkomsten).

1.3.2. Artikel 81, lid 3

32. Overeenkomsten die onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen, kunnen worden vrijgesteld mits aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, is voldaan. Dit is het geval indien de overeenkomst

- bijdraagt tot verbetering van de productie of van de verdeling der producten of tot verbetering van de technische of economische vooruitgang,

- daarbij een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt

zonder nochtans aan de betrokken ondernemingen

- beperkingen op te leggen welke voor het bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn,

- de mogelijkheid te geven, voor een wezenlijk deel van de betrokken producten de mededinging uit te schakelen.

Economische voordelen

33. De eerste voorwaarde vereist dat de overeenkomst bijdraagt tot de verbetering van de productie of van de verdeling der producten of tot verbetering van de technische of economische vooruitgang. Aangezien deze voordelen betrekking hebben op statische of dynamische efficiëntieverbetering kunnen zij "economische voordelen" genoemd worden. De economische voordelen kunnen opwegen tegen de concurrentiebeperkende gevolgen. Zo kan een samenwerking bijvoorbeeld ondernemingen in staat stellen goederen of diensten tegen lagere prijzen aan te bieden, een betere kwaliteit te bieden of innovatie sneller in te voeren. De meeste efficiëntieverbeteringen komen voort uit de bundeling en integratie van verschillende vaardigheden of hulpmiddelen. De partijen moeten aantonen dat de efficiëntieverbeteringen waarschijnlijk door de samenwerking zullen worden bewerkstelligd en niet kunnen worden bereikt met minder beperkende middelen (zie ook hieronder). Elke bewering dat de efficiëntie zal worden verbeterd, moet worden gestaafd. Speculaties of algemene verklaringen over kostenbesparingen zijn niet voldoende.

34. De Commissie houdt geen rekening met kostenbesparingen die het gevolg zijn van een productiebeperking, een verdeling van de markt of van de loutere uitoefening van marktmacht.

Een billijk aandeel voor de gebruikers

35. Economische voordelen moeten niet alleen de partijen bij de overeenkomst maar ook de gebruiker ten goede komen. In het algemeen is de overdracht van de voordelen naar de gebruikers afhankelijk van de intensiteit van de concurrentie op de relevante markt. De concurrentiedruk zal er doorgaans voor zorgen dat kostenbesparingen via lagere prijzen worden doorgegeven of dat de ondernemingen gestimuleerd worden om nieuwe producten zo snel mogelijk op de markt te brengen. Indien er op de markt voldoende concurrentie overblijft die de partijen bij de overeenkomst daadwerkelijk aan banden legt, zal het concurrentieproces er derhalve doorgaans voor zorgen dat een billijk aandeel van de economische voordelen ten goede komt aan de gebruikers.

Onmisbaarheid

36. De beperking van de concurrentie moet noodzakelijk zijn om de economische voordelen te bereiken. Indien er minder beperkende middelen bestaan om vergelijkbare voordelen te behalen, kan men zich niet op de betrokken efficiëntieverbetering beroepen om de concurrentiebeperkingen te rechtvaardigen. Of bepaalde beperkingen al dan niet noodzakelijk zijn, hangt af van de marktomstandigheden en de duur van de overeenkomst. Exclusiviteitsovereenkomsten, bijvoorbeeld, kunnen verhinderen dat een van de partners zich als "free rider" gaat gedragen en kunnen derhalve aanvaardbaar zijn. Onder bepaalde omstandigheden is het echter mogelijk dat ze niet noodzakelijk zijn en een concurrentiebeperkend effect versterken.

Geen uitschakeling van de mededinging

37. Een van de sleutelelementen voor de beoordeling op grond van artikel 81, lid 3, is de vraag of het al dan niet waarschijnlijk is dat de mededinging zal worden uitgeschakeld. Deze analyse kan worden uitgevoerd aan de hand van de beoordeling van de marktmacht en de marktstructuren die op grond van artikel 81, lid 1, is gemaakt. Het enige verschil is dat in de context van artikel 81, lid 3, een grotere marktmacht geoorloofd is, mits een significante verbetering van de efficiëntie wordt bewerkstelligd die opweegt tegen de concurrentiebeperkende effecten. De absolute limiet voor vrijstelling is de uitschakeling van een daadwerkelijke concurrentie. Zelfs aanzienlijke efficiëntieverbeteringen kunnen geen rechtvaardiging vormen voor een algehele uitschakeling van daadwerkelijke concurrentie. Dit is immers het punt waarop de partijen een machtspositie verwerven of waarschijnlijk zullen verwerven.

De groepsvrijstellingsverordeningen inzake O & O en specialisatie

38. Onder bepaalde voorwaarden mag bij specifieke categorieën overeenkomsten worden aangenomen dat aan de criteria van artikel 81, lid 3, is voldaan. Dit geldt met name voor O & O-overeenkomsten en productieovereenkomsten, waarbij de bundeling van complementaire vaardigheden of activa kan leiden tot aanzienlijke efficiëntieverbeteringen. Deze richtsnoeren dienen te worden beschouwd als een aanvulling op de herziene groepsvrijstellingsverordeningen inzake O & O-overeenkomsten en specialisatieovereenkomsten, welke Verordening (EEG) nr. 417/85 en Verordening (EEG) nr. 418/85 vervangen. De groepsvrijstellingsverordeningen stellen de meeste gangbare soorten van overeenkomsten op het gebied van productie/specialisatie en O & O vrij tot een marktaandeeldrempel van 25 %, mits de overeenkomsten geen "hardcore"-beperkingen ("zwarte clausules") bevatten, die een vrijstelling onmogelijk maken.

1.4. STRUCTUUR VAN DE VOLGENDE HOOFDSTUKKEN INZAKE TYPES VAN SAMENWERKING

39. De richtsnoeren zijn onderverdeeld in hoofdstukken betreffende bepaalde types van overeenkomsten. Elk hoofdstuk is opgebouwd volgens het in punt 1.3 beschreven analytische kader. Indien nodig, worden specifieke aanwijzingen gegeven betreffende de bepaling van de relevante markten (bijvoorbeeld op het gebied van O & O of met betrekking tot aankoopmarkten).

2. ONDERZOEKS- EN ONTWIKKELINGSOVEREENKOMSTEN

2.1. DEFINITIE

40. Onderzoeks- en ontwikkelingsovereenkomsten (O & O) kunnen naar vorm en toepassingsgebied verschillen. Zij kunnen voorzien in de uitbesteding van bepaalde O & O-activiteiten, de gemeenschappelijke verbetering van bestaande technologieën of samenwerking op het gebied van het onderzoek, de ontwikkeling en het in de handel brengen van volledig nieuwe producten. Zij kunnen de vorm aannemen van een samenwerkingsovereenkomst of van een onderneming waarover de zeggenschap gezamenlijk wordt uitgeoefend. Dit hoofdstuk is van toepassing op alle vormen van O & O-overeenkomsten, inclusief daarmee gerelateerde overeenkomsten betreffende de productie of het in de handel brengen van de O & O-resultaten, op voorwaarde dat het zwaartepunt van de samenwerking O & O betreft(15).

41. O & O-samenwerking kan vermijden dat nodeloos dubbele kosten worden gemaakt, een aanzienlijke kruisbestuiving van ideeën en ervaringen meebrengen en aldus de ontwikkeling van producten en technologieën versnellen. In het algemeen strekt O & O-samenwerking tot een verhoging van de totale O & O-activiteiten.

42. Kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) vormen een dynamische en heterogene categorie die met vele uitdagingen te kampen heeft, inclusief de steeds hogere eisen van grotere ondernemingen voor wie zij vaak als toeleverancier werken. In O & O-intensieve sectoren, streven snelgroeiende KMO's, vaak groeibedrijven genoemd, ernaar om marktleider te worden in evenzeer snel groeiende marktsegmenten. Om aan die uitdagingen het hoofd te bieden en concurrentieel te blijven moeten KMO's voortdurend innoveren. Via samenwerking op O & O-gebied zal de totale O & O-activiteit van KMO's waarschijnlijk toenemen en zullen zij in staat zijn om sterkere spelers op de markt heviger te beconcurreren.

43. Onder bepaalde omstandigheden kunnen O & O-overeenkomsten evenwel mededingingsproblemen veroorzaken en onder meer een beperkend effect uitoefenen op prijzen, productie, innovatie of de veelheid of kwaliteit van producten.

2.2. RELEVANTE MARKTEN

44. De definitie van de relevante markt voor de beoordeling van de gevolgen van een O & O-overeenkomst is gebaseerd op het onderkennen van producten, technologieën of O & O-activiteiten die concurrentiedruk zullen uitoefenen op de partijen. Enerzijds kan innovatie leiden tot producten (of technologieën) die concurreren op een bestaande product- (of technologie)markt. Dit is het geval bij O & O die gericht is op geringe verbeteringen of wijzigingen, zoals nieuwe modellen van bepaalde producten. Mogelijke effecten betreffen hier de markt van bestaande producten. Anderzijds kan innovatie leiden tot een volledig nieuw product dat een eigen nieuwe markt creëert (bijvoorbeeld een nieuw vaccin voor een eerder ongeneeslijke ziekte). In een dergelijk geval zijn bestaande markten slechts relevant indien zij enigszins verband houden met de innovatie in kwestie. Derhalve, en voorzover mogelijk, moeten de gevolgen van de samenwerking inzake innovatie worden beoordeeld. In de meeste gevallen gaat het evenwel waarschijnlijk om situaties die tussen deze twee extremen in liggen, meer bepaald situaties waarin innovatie producten (of technologieën) tot stand kan brengen die mettertijd bestaande producten (of technologieën) vervangen (bijvoorbeeld CD's die platen vervangen). Een grondig onderzoek van die situaties kan een studie vergen van de bestaande markten en van de gevolgen van de overeenkomst inzake innovatie.

Bestaande markten

a) Productmarkten

45. Wanneer de samenwerking O & O betreft die gericht is op de verbetering of verfijning van bestaande producten, vormen die bestaande producten en hun naaste vervangproducten voor de samenwerking de relevante markt(16).

46. Indien de O & O-inspanningen gericht zijn op een aanzienlijke wijziging van een bestaand product of zelfs op een nieuw product dat een bestaand product vervangt, kan de substitutie met het bestaande product onvolledig zijn of slechts op lange termijn spelen. Derhalve is het onwaarschijnlijk dat de oude producten en de potentiële opkomende nieuwe producten tot dezelfde relevante markt behoren. De markt van bestaande producten kan niettemin een betrokken markt zijn voorzover het poolen van O & O-activiteiten waarschijnlijk zal leiden tot een coördinatie van het gedrag van de partijen als aanbieders van bestaande producten. Macht op de bestaande markt kan echter slechts worden benut voor zover de partijen samen een sterke positie bezetten met betrekking tot de bestaande productmarkt en de O & O-activiteiten.

47. Indien de O & O-activiteiten een belangrijke component van een eindproduct betreffen is het mogelijk dat niet alleen de markt van deze component relevant is voor de beoordeling maar ook de bestaande markt van het eindproduct. Wanneer autofabrikanten bijvoorbeeld samenwerken in O & O-activiteiten die verband houden met een nieuw motortype kan deze O & O-samenwerking gevolgen hebben voor de automarkt. De eindproductenmarkt is evenwel slechts relevant voor de beoordeling indien de component waarop de O & O is gericht, technisch of economisch een cruciaal onderdeel van deze eindproducten is en de partijen bij de O & O-overeenkomst belangrijke concurrenten zijn met betrekking tot de eindproducten.

b) Technologiemarkten

48. O & O-samenwerking kan niet alleen betrekking hebben op producten maar ook op technologie. Wanneer intellectuele-eigendomsrechten los van de producten waarmee zij verband houden, op de markt worden gebracht, dient de relevante technologiemarkt eveneens te worden afgebakend. Technologiemarkten bestaan uit de intellectuele eigendom die in licentie is gegeven en de naaste substitutietechnologieën, meer bepaald andere technologieën waarnaar afnemers tegen vergelijkbare kosten zouden overschakelen. De methode ter bepaling van technologiemarkten is geschoeid op dezelfde beginselen als de bepaling van de productenmarkt(17). De positie van de partijen in de markt van bestaande technologie is een relevant beoordelingscriterium wanneer O & O-samenwerking betrekking heeft op de aanzienlijke verbetering van bestaande technologie of op een nieuwe technologie die waarschijnlijk de bestaande zal vervangen. Hier gelden dezelfde overwegingen welke hierboven zijn beschreven onder de titel "bestaande productmarkten".

Concurrentie op innovatiemarkten (O & O-activiteiten)

49. Het is mogelijk dat O & O-samenwerking geen - of niet uitsluitend - gevolgen sorteert voor de mededinging op bestaande markten maar ook voor de mededinging op innovatiegebied. Dit is het geval wanneer de samenwerking betrekking heeft op de ontwikkeling van nieuwe producten of technologie die - indien zij succesvol zijn - ooit de bestaande kunnen vervangen, of die worden ontwikkeld met het oog op een nieuw gebruik en derhalve geen bestaande producten zullen vervangen maar een volledige nieuwe vraag zullen creëren. De gevolgen voor de mededinging op innovatiegebied zijn belangrijk in dergelijke gevallen maar kunnen in sommige gevallen niet voldoende beoordeeld worden op grond van een analyse van de daadwerkelijke of potentiële mededinging op bestaande producttechnologiemarkten. In dit opzicht kunnen twee scenario's worden onderscheiden die afhankelijk zijn van de aard van het innovatieproces in een bepaalde bedrijfstak.

50. In het eerste scenario, dat bijvoorbeeld geldt in de farmaceutische industrie, is het innovatieproces op dusdanige wijze gestructureerd dat in een vroeg stadium O & O-pools kunnen worden onderkend. O & O-pools zijn O & O-inspanningen die gericht zijn op een bepaald nieuw product of een bepaalde nieuwe technologie en de O & O-activiteiten die die O & O-inspanningen kunnen vervangen, dit wil zeggen O & O-activiteiten die gericht zijn op de ontwikkeling van producten of technologie die de producten en technologie die het voorwerp van de samenwerking zijn, kunnen vervangen en die een vergelijkbare toegang tot middelen hebben en volgens een gelijkaardig tijdschema verlopen. In dit geval kan worden onderzocht of er na de overeenkomst een voldoende aantal O & O-pools overblijven. Het uitgangspunt van de analyse ligt in de O & O-activiteiten van de partijen. Vervolgens moeten geloofwaardige concurrerende O & O-pools worden onderkend. Teneinde de geloofwaardigheid van concurrerende pools te beoordelen moet er rekening worden gehouden met de volgende aspecten: de aard, de reikwijdte en de omvang van potentiële andere O & O-activiteiten, hun toegang tot financiële en menselijke hulpbronnen, knowhow en octrooien of andere specifieke activa alsook hun tijdsverloop en de mogelijkheid om eventuele resultaten te exploiteren. Een O & O-pool is niet geloofwaardig als concurrent indien hij bijvoorbeeld uit het oogpunt van de toegang tot hulpmiddelen of het tijdschema niet kan worden beschouwd als een naaste substituut voor de O & O-activiteit van de partijen.

51. In het tweede scenario zijn de innovatie-activiteiten in een bedrijfstak onvoldoende duidelijk gestructureerd om O & O-pools te kunnen onderkennen. In dit geval zou de Commissie in een dergelijk scenario, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, niet trachten de gevolgen van een bepaalde O & O-samenwerking voor innovatieactiviteiten te beoordelen maar zou zij zich beperken tot de product- en/of technologiemarkten die aan de betrokken O & O-samenwerking gerelateerd zijn.

2.3. BEOORDELING OP GROND VAN ARTIKEL 81, LID 1

2.3.1. De aard van de overeenkomst

2.3.1.1. Overeenkomsten die niet onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen

52. De meeste O & O-overeenkomsten vallen niet in de werkingssfeer van artikel 81, lid 1. Dit geldt in de eerste plaats voor overeenkomsten die betrekking hebben op O & O-samenwerking in een voornamelijk theoretisch stadium dat ver verwijderd is van het op de markt brengen van de eventuele resultaten.

53. Bovendien beperkt O & O-samenwerking tussen ondernemingen die elkaar niet beconcurreren, in het algemeen de mededinging niet(18). De concurrentieverhouding tussen de partijen moet worden onderzocht in de context van bestaande markten en/of innovatiemarkten waarop de samenwerking gevolgen sorteert. Indien de partijen niet in staat zijn om de noodzakelijke O & O onafhankelijk uit te voeren is er geen sprake van concurrentie die beperkt kan worden. Dit geldt bijvoorbeeld voor ondernemingen die aanvullende bekwaamheden, technologieën en andere middelen samenbrengen. De potentiële mededinging moet op een realistische basis worden beoordeeld. Partijen kunnen bijvoorbeeld niet worden aangemerkt als potentiële concurrenten omdat de samenwerking hen in staat stelt O & O-activiteiten uit te voeren. Doorslaggevend is de vraag of elke partij afzonderlijk over de noodzakelijke middelen beschikt op het gebied van activa, knowhow en andere hulpmiddelen.

54. O & O-samenwerking door middel van de uitbesteding van O & O-activiteiten die voorheen in de onderneming werden verricht, vindt vaak plaats in gespecialiseerde ondernemingen of onderzoeksinstituten van universiteiten of andere academische lichamen die niet actief zijn in de exploitatie van de resultaten. Gewoonlijk worden dergelijke overeenkomsten gecombineerd met een overdracht van knowhow en/of een exclusieve leveringsclausule met betrekking tot de mogelijke resultaten. Aangezien de samenwerkende partijen in deze scenario's complementair zijn, is artikel 81, lid 1, niet van toepassing.

55. O & O-samenwerking die geen betrekking heeft op de gezamenlijke exploitatie van de eventuele resultaten door middel van licenties, productie of het op de markt brengen van die resultaten, valt zelden in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1. Deze "zuivere" O & O-overeenkomsten kunnen slechts aanleiding geven tot mededingingsproblemen voor zover de daadwerkelijke mededinging met betrekking tot de innovatie aanzienlijk is beperkt.

2.3.1.2. Overeenkomsten die bijna altijd onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen

56. Samenwerking die niet echt betrekking heeft op O & O, maar functioneert als een middel tot verborgen kartelvorming, meer bepaald prijsvaststelling, productiebeperking of marktverdeling, valt in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1. Een O & O-overeenkomst die tevens erop gericht is de eventuele toekomstige resultaten gezamenlijk op de markt te brengen, beperkt niet noodzakelijkerwijze de mededinging.

2.3.1.3. Overeenkomsten die onder de toepassing van artikel 81, lid 1, kunnen vallen

57. O & O-overeenkomsten die niet van meet af aan kunnen worden aangemerkt als overeenkomsten die de mededinging kennelijk niet beperken, kunnen in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1, vallen(19) en moeten worden onderzocht in hun economische context. Dit geldt voor O & O-samenwerking die is opgezet in een fase die zich eerder dicht bij de markt bevindt, en is overeengekomen tussen ondernemingen die concurrenten zijn op bestaande product- en technologiemarkten of innovatiemarkten.

2.3.2. Marktmacht en marktstructuren

58. O & O-samenwerking kan in drie opzichten negatieve gevolgen sorteren op de markt: in de eerste plaats kan de innovatie worden beperkt, in de tweede plaats kan die samenwerking leiden tot de coördinatie van het gedrag van de partijen op bestaande markten en in de derde plaats kunnen afschermingsproblemen rijzen op het niveau van de exploitatie van de eventuele resultaten. Deze categorieën negatieve gevolgen zullen zich waarschijnlijk slechts voordoen wanneer de partijen bij de samenwerking een aanzienlijke macht hebben op de bestaande markten en/of de concurrentie met betrekking tot de innovatie aanzienlijk is beperkt. Zonder marktmacht is er geen stimulans om het gedrag te coördineren op bestaande markten of om innovatie te beperken of af te remmen. Een afschermingsprobleem kan slechts ontstaan bij een samenwerking waarbij minstens één speler is betrokken die aanzienlijke marktmacht heeft ten aanzien van cruciale technologie en de exclusieve exploitatie van de resultaten.

Groepsvrijstelling

59. Bij ontstentenis van "hardcore"-beperkingen mag worden aangenomen dat O & O-samenwerkingsovereenkomsten economische voordelen opleveren. In die omstandigheden lijkt het redelijk om een groepsvrijstelling te verlenen ten aanzien van overeenkomsten die een beperking van de mededinging meebrengen, voorzover de marktaandelen van de partijen een bepaalde drempel niet overschrijden die, hoogstens, wijst op een beperkte marktmacht. Om die reden bevat de herziene verordening een vrijstelling voor verschillende vormen van O & O-overeenkomsten die geen "hardcore"-beperkingen omvatten (zie artikel 5) en op voorwaarde dat het gecombineerde marktaandeel van de partijen in de betrokken bestaande markt(en) hoogstens 25 % bedraagt.

O & O-overeenkomsten die buiten de toepassing van de groepsvrijstelling vallen

60. Overeenkomsten die buiten de groepsvrijstelling vallen wegens een sterkere marktpositie van de partijen, beperken niet noodzakelijkerwijze de mededinging. Naarmate de gecombineerde positie van de partijen op bestaande markten sterker is en/of de beperking van de mededinging inzake innovatie toeneemt, is het waarschijnlijker dat artikel 81, lid 1, van toepassing is en dat de beoordeling van de samenwerking een uitvoeriger onderzoek vergt.

61. Indien de O & O is gericht op de verbetering of de verfijning van bestaande producten of technologieën, betreffen de mogelijke gevolgen de relevante markt(en) van deze bestaande producten of technologieën. Gevolgen voor prijzen, productie en/of innovatie in bestaande markten zijn evenwel slechts waarschijnlijk voorzover de partijen samen een sterke positie bezetten, de toegang tot die markten moeilijk is en er slechts weinig andere innovatieactiviteiten worden verricht. Voorzover de O & O slechts betrekking heeft op een relatief onbeduidende component van een eindproduct, zijn de (eventuele) gevolgen voor de mededinging op de markt van het eindproduct zeer gering. In het algemeen moet een onderscheid worden gemaakt tussen pure O & O-overeenkomsten en ruimere samenwerking die verschillende fases van de exploitatie van de resultaten omvat (licentieverlening, productie en het op de markt brengen). Zoals gezegd vallen zuivere O & O-overeenkomsten zelden in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1. Dit geldt inzonderheid voor O & O die gericht is op een beperkte verbetering van bestaande producten of technologieën. Indien de O & O-samenwerking in een dergelijk scenario een gezamenlijke exploitatie omvat die beperkt is tot licentieverlening, is het onwaarschijnlijk dat zij beperkende effecten, zoals afscherming, tot gevolg zal hebben. Indien de samenwerking evenwel de gezamenlijke productie en/of vermarkting van licht verbeterde producten of technologieën omvat, moet zij nader worden onderzocht. In de eerste plaats zijn negatieve gevolgen voor de prijzen en de productie op de bestaande markten waarschijnlijker wanneer bij de samenwerking belangrijke concurrenten betrokken zijn. In de tweede plaats kan de samenwerking nauwer aansluiten bij een productieovereenkomst voorzover de O & O-activiteiten de facto niet het zwaartepunt van de samenwerking zijn.

62. Indien de O & O gericht is op een volledig nieuw product (of technologie) dat (die) een eigen nieuwe markt tot stand brengt, zijn gevolgen voor de prijs en de productie op bestaande markten eerder onwaarschijnlijk. Het onderzoek moet gericht zijn op potentiële beperkingen van de innovatie die bijvoorbeeld betrekking hebben op de kwaliteit en de verscheidenheid van potentiële toekomstige producten of technologieën of de voortgang van de innovatie. Die beperkende effecten kunnen zich voordoen wanneer twee of meer van de weinige ondernemingen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van een dergelijk nieuw product, beginnen samen te werken in een fase waarin ieder van hen op onafhankelijke wijze dichtbij de lancering van het product is gekomen. In een dergelijke situatie kan de innovatie door een zuivere O & O-overeenkomst zelfs worden beperkt. In het algemeen is O & O-samenwerking op het gebied van volledig nieuwe producten pro-concurrentieel. Dit beginsel blijft grotendeels overeind ingeval de samenwerking betrekking heeft op de gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten of zelfs op het gemeenschappelijk vermarkten ervan. De kwestie van de gemeenschappelijke exploitatie is in deze gevallen slechts relevant voorzover de toegang tot cruciale technologieën wordt afgeschermd. Dergelijke problemen zouden worden vermeden wanneer de partijen licenties verlenen aan derden.

63. De meest O & O-overeenkomsten houden het midden tussen de twee hierboven beschreven situaties. Derhalve kunnen zij gevolgen sorteren voor de innovatie en repercussies hebben op bestaande markten. Om die reden kunnen de bestaande markt en de gevolgen voor de innovatie relevant zijn voor de beoordeling van de gecombineerde posities van de partijen, de concentratieratio's, het aantal spelers/innovatoren en de toegangsvoorwaarden op de markt. In sommige gevallen kan er sprake zijn van beperkende gevolgen voor de prijzen en de productie op bestaande markten en kan de innovatie negatief beïnvloed worden doordat de ontwikkeling wordt afgeremd. Ingeval belangrijke concurrenten op een bestaande technologiemarkt samenwerken bij de ontwikkeling van een nieuwe technologie die ooit bestaande producten kan vervangen, kan deze samenwerking mogelijkerwijze beperkende gevolgen sorteren indien de partijen een aanzienlijke marktmacht hebben op de bestaande markt (hetgeen hen ertoe zou aanzetten om van hun positie gebruik te maken) en tevens een sterke positie innemen op het betrokken O & O-gebied. Vergelijkbare gevolgen zijn mogelijk ingeval de grootste speler op een bestaande markt samenwerkt met een veel kleinere speler of met een potentiële concurrent die op het punt staat op de markt te komen met een nieuw product of een nieuwe technologie, waardoor de positie van de gevestigde onderneming in gevaar kan komen.

64. Bepaalde overeenkomsten kunnen buiten het toepassingsgebied van de groepsvrijstelling vallen ongeacht de marktmacht van de partijen. Dit geldt bijvoorbeeld voor overeenkomsten die de toegang van een partij tot de resultaten van het werk beperken omdat zij in het algemeen niet bijdragen tot verbetering van de technische of economische vooruitgang via de verspreiding van technische kennis onder partijen(20). In de groepsvrijstelling is voorzien in een specifieke uitzondering op deze algemene regel voor academische instellingen of onderzoekinstituten die niet actief zijn in de industriële exploitatie van de resultaten van onderzoek en ontwikkeling(21). Niettemin dient te worden opgemerkt dat overeenkomsten die exclusieve toegangsrechten bevatten, aan de criteria voor vrijstelling op grond van artikel 81, lid 3, kunnen voldoen indien zij in het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1, vallen, inzonderheid wanneer de exclusieve toegangsrechten economisch onmisbaar zijn in het licht van de markt, de risico's en de omvang van de investeringen die nodig zijn om de resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling te exploiteren.

2.4. BEOORDELING OP GROND VAN ARTIKEL 81, LID 3

2.4.1. Economische voordelen

65. De meeste O & O-overeenkomsten brengen, ongeacht of zij gepaard gaan met een gemeenschappelijke exploitatie van de potentiële resultaten, economische voordelen teweeg via kostenbesparingen en een kruisbestuiving van ideeën en ervaring en leiden dus tot een snellere ontwikkeling van verbeterde of nieuwe producten en technologieën. Van sommige van deze voordelen mag worden aangenomen dat zij een gevolg zijn van O & O-samenwerking. Om die reden is een groepsvrijstelling gerechtvaardigd. Indien de samenwerking een aanzienlijke marktmacht tot stand brengt of verhoogt, moeten de partijen aantonen dat de O & O-samenwerking belangrijke voordelen zal brengen, ertoe zal leiden dat nieuwe producten/technologieën sneller op de markt zullen worden gebracht of meer efficiëntie op een ander gebied zal opleveren.

2.4.2. Onmisbaarheid

66. Een O & O-overeenkomst kan niet worden vrijgesteld indien zij beperkingen oplegt die niet onmisbaar zijn voor de bewerkstelliging van de bovengenoemde voordelen. De afzonderlijke clausules die in artikel 5 van de groepsvrijstelling zijn genoemd, maken een vrijstelling meestal onmogelijk, zelfs na onderzoek van de overeenkomst, en kunnen derhalve worden beschouwd als een goed voorbeeld van beperkingen die niet onmisbaar zijn voor de samenwerking.

2.4.3. Geen uitschakeling van de concurrentie

67. Er wordt geen vrijstelling verleend wanneer de partijen de mogelijkheid krijgen om de concurrentie uit te schakelen voor een substantieel deel van de betrokken producten (of technologieën). Er hoeft derhalve geen machtspositie tot stand te worden gebracht of versterkt op bestaande markten of met betrekking tot de innovatie. Voor innovatie is dit bijvoorbeeld het geval wanneer de overeenkomst twee bestaande onderzoekspolen samenbrengt.

Tijdstip van de beoordeling en duur van de vrijstelling

68. O & O-overeenkomsten die de gezamenlijke productie en het op de markt brengen van nieuwe producten/technologieën behelsen, vergen een bijzondere aandacht wat het tijdstip van de beoordeling betreft.

69. Bij de aanvang van een O & O-samenwerking zijn het succes ervan, de toekomstige positie van de partijen op de markt en de evolutie van de toekomstige product- en technologiemarkten onbekend. Derhalve is de beoordeling op het tijdstip waarop de samenwerking tot stand komt, beperkt tot de (op dat tijdstip) bestaande product- of technologiemarkten en/of innovatiemarkten zoals beschreven in dit hoofdstuk. Indien uit dit onderzoek blijkt dat de uitschakeling van de concurrentie onwaarschijnlijk is, kan de O & O-overeenkomst in aanmerking komen voor de vrijstelling. Zij wordt doorgaans toegekend voor de duur van de O & O-fase en, indien de samenwerking eveneens betrekking heeft op de gemeenschappelijke productie en het op de markt brengen van de resultaten, voor een bijkomende periode teneinde rekening te houden met de eventuele lancering en marktintroductie van de resultaten van de samenwerking. De verlenging van de vrijstelling is gerechtvaardigd omdat de eerste ondernemingen die op de markt komen met een nieuw product of een nieuwe technologie aanvankelijk vaak zeer hoge marktaandelen hebben en omdat succesvolle O & O vaak beloond wordt door een beschermi