BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 21 oktober 1997 betreffende steun van de regio Sardinië (Italië) aan scheepvaartondernemingen op Sardinië (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (98/95/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder (a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig bovengenoemde artikelen te hebben uitgenodigd (1) hun opmerkingen te maken,

Overwegend hetgeen volgt:

I

In haar brief van 24 juni 1996 (2) stelde de Commissie de Italiaanse autoriteiten in kennis van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag met betrekking tot een onwettige steunregeling van de regio Sardinië ten behoeve van de scheepvaartsector.

Bij de inleiding van deze procedure gaf de Commissie, op basis van de haar ter beschikking staande informatie, te kennen ernstig te twijfelen aan de verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt, en wel om de volgende redenen:

- de steunregeling bevatte discriminerende voorwaarden op grond van nationaliteit, daar als voorwaarde voor toekenning van de steun werd gesteld dat de begunstigde ondernemingen verplicht waren Sardinische bemanningsleden in dienst te hebben;

- de regeling was in strijd met het beginsel van vrijheid van vestiging, daar een voorwaarde voor de toekenning van steun onder meer was, dat de begunstigde ondernemingen hun wettelijke zetel op Sardinië hadden;

- de regeling omvatte steun ter stimulering van investeringen in schepen op een wijze die strijdig met het Gemeenschapsrecht kon zijn.

II

Na de inleiding van de procedure zond Italië de Commissie bij brief van 31 oktober 1996 zijn opmerkingen toe. De Sardinische autoriteiten maakten bij brief van 11 oktober 1996 en 22 januari l997 opmerkingen.

De andere lidstaten of derden maakten binnen de termijn van een maand na de bekendmaking van het besluit tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, geen opmerkingen. Verscheidene derden zonden echter na het verstrijken van de termijn opmerkingen toe.

In hun opmerkingen betwistten de Italiaanse en Sardinische autoriteiten de bezwaren van de Commissie niet. Zij stelden de Commissie ook in kennis van wijzigingen van de steunregeling die naar hun zeggen aan de bezwaren van de Commissie tegemoet kwamen. De belangrijkste wijziging is regionale wet nr. 9 van 15 februari 1996 van de regio Sardinië. Deze wijzigingen, waaronder de wet van 1996, zijn echter niet het voorwerp van de onderhavige beschikking en zullen afzonderlijk worden behandeld.

III

De Commissie werd na een klacht in verband met een specifieke toepassing van de regeling van de steunregeling in kennis gesteld.

De steunregeling werd ingevoerd bij regionale wet nr. 20 van 15 mei 1951 van de regio Sardinië, zoals gewijzigd bij regionale wetten nr. l5 van 11 juli 1954 en nr. 11 van 4 juni 1988.

Wet nr. 20/1951, zoals gewijzigd bij wet nr. 15/1954, voorzag in de oprichting van een fonds voor de toekenning van leningen aan scheepvaartmaatschappijen die voornemens waren, schepen te bouwen, te kopen, te verbouwen of te repareren. Deze leningen konden uitsluitend worden toegekend aan ondernemingen die hun wettelijke zetel, hun fiscale woonplaats en hun thuishaven in de regio Sardinië hadden. De leningen konden niet meer bedragen dan 20 % van de investeringskosten in het geval van bouw, verbouwing of reparatie van schepen waarvoor de aanvrager uit hoofde van de destijds geldende nationale wetgeving reeds steun had gekregen. Ingeval dergelijke steun uit hoofde van de nationale wetgeving niet was verleend, mocht het geleende bedrag niet meer dan 60 % van de investeringskosten bedragen.

Volgens wet nr. 20/1951 konden de rente, de commissies en de bijkomende kosten in verband met de leningen per jaar niet meer bedragen dan 4,5 % van het geleende bedrag wanneer de betrokken onderneming reeds steun krachtens de nationale wetgeving was verleend, en 3,5 % in alle andere gevallen (een gemiddelde rentevermindering van 10-12 %). Het kapitaal diende te worden terugbetaald in ten hoogste twaalf jaarlijkse termijnen, met ingang van het derde jaar na het in de vaart brengen van het schip waarvoor de lening was gegeven.

Bij wet nr. 11/1988 werden belangrijke wijzigingen aangebracht in de steunregeling van wet nr. 20/1951. De Italiaanse autoriteiten lieten na, de Commissie overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag, van de wijzigingen van 1988 in kennis te stellen, zodat de gewijzigde steunregeling (hierna "steunregeling" genoemd) een niet aangemelde steunmaatregel is, zoals de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, opmerkte. Dit werd in de opmerkingen van de Italiaanse autoriteiten niet bestreden.

Volgens de steunregeling moesten de ondernemingen, om voor toekenning van steun in aanmerking te komen, aan de volgende voorwaarden voldoen:

a) de onderneming heeft haar werkelijke en wettelijke hoofdzetel, haar administratieve zetel en haar scheepvaartbedrijf, en, indien van toepassing, haar voornaamste magazijnen, opslagruimten en bijkomende apparatuur permanent in een van de havens van de regio;

b) alle schepen van de onderneming zijn ingeschreven in een van de havens van de regio;

c) de onderneming gebruikt de havens van de regio als het centrum van haar scheepvaartactiviteiten, zodat zij in het kader van die activiteiten normale aanloophavens worden en, wanneer de onderneming geregelde diensten exploiteert, deze diensten hun eindbestemming in één of meer van deze havens hebben of de desbetreffende schepen die haven(s) regelmatig aandoen;

d) de onderneming verbindt zich ertoe, verbouwings- en herstellingswerken in een haven van de regio te laten uitvoeren, op voorwaarde dat de Sardinische scheepswerven de vereiste capaciteit hebben en er geen overmacht, onvermijdelijke bevrachtingseisen of duidelijke economische of tijdsbeperkingen bestaan;

e) wat de bemanning van schepen met meer dan 250 brutoton betreft, stelt de onderneming een speciale bemanningslijst vast voor alle categorieën zeevarenden die nodig zijn om het schip waarvoor steun is aangevraagd te bemannen; zij werft uitsluitend bemanningsleden aan die zijn geregistreerd op de algemene bemanningslijst van de haven van inschrijving, en selecteert uit deze lijsten, zowel de speciale als de algemene, alle bemanningsleden, met als enige beperking de nationale wetgeving op de indienstneming van zeevarenden.

De wet van 1998 voerde ook de mogelijkheid in, dat de Sardinische autoriteiten een bijdrage verlenen aan de kosten van leasing, wanneer de scheepvaartonderneming voor dit financieringsinstrument in plaats van voor een lening heeft gekozen. Deze bijdrage is gelijk aan het verschil tussen de werkelijk verschuldigde rente over een lening, voor de betaling van de jaarlijkse aflossingstermijn, en berekend tegen de commerciële referentierentevoet voor scheepvaartondernemingen in Italië, en de rente over een lening van eenzelfde bedrag berekend tegen een rentevoet van 5 % (een gemiddelde rentesubsidie van ongeveer 10 %). Bij het aflopen van het contract kunnen de schepen waarvoor een bijdrage is betaald, door de huurder worden gekocht voor een bedrag van 1 % van de aankoopprijs.

Blijkens door de Sardinische autoriteiten in het kader van deze steunregeling, toegezonden gegevens is sedert de inwerkingtreding van de steunregeling, voor een totaalbedrag van 12 697 450 000 ITL aan leningen en bijdragen aan leasingkosten toegekend.

IV

De steunregeling moet om de volgende redenen als staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd:

a) de begunstigde ondernemingen worden ontheven van een financiële last die zij normaal zouden moeten dragen (normale marktrente en andere lasten uit leningen of leasing);

b) deze last wordt met overheidsmiddelen (in het bijzonder van de Sardinische overheid) bekostigd;

c) de steun is selectief (hij is gereserveerd voor de scheepvaartsector);

d) de steun beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig.

Wat letter d) aangaat, stelt de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag vast, dat meer dan 90 % van de goederen uit de lidstaten over zee naar Sardinië wordt vervoerd en dat meer dan 90 % van de goederen die afkomstig zijn uit Sardinië langs dezelfde weg naar de lidstaten wordt vervoerd. Daarnaast wordt vastgesteld, dat 65 % van het vervoer van toeristen (passagiers met voertuigen) tussen de Gemeenschap en Sardinië door scheepvaartmaatschappijen wordt verzorgd. In hun opmerkingen hebben de Italiaanse autoriteiten deze cijfers niet betwist, noch dat de steunregeling als staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, is aan te merken.

V

De steun is onwettig, daar wet nr. 20/1951 bij wet nr. 11/1988 ingrijpend is gewijzigd, dat wil zeggen na de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag, en de Italiaanse autoriteiten de wijzigingen niet overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag voorafgaand bij de Commissie hebben aangemeld.

VI

Artikel 92, lid 1, van het Verdrag bepaalt dat steun die aan de daarin vervatte criteria voldoet, in beginsel onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.

In casu zijn de uitzonderingen van artikel 92, lid 2 en lid 3, van het Verdrag niet van toepassing, omdat de steun in strijd is met essentiële algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht, namelijk de vrijheid van vestiging (artikel 52 van het Verdrag) en het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit (artikel 6 en artikel 48, lid 2, van het Verdrag).

Aangaande de vrijheid van vestiging eist de steunregeling niet alleen dat de begunstigde op Sardinië is gevestigd, maar onder meer ook dat de wettelijke zetel van de begunstigde zich op Sardinië bevindt. Voorts eist de steunregeling dat alle schepen van de begunstigde onderneming - en dus niet alleen de schepen die krachtens deze regeling steun hebben ontvangen - op Sardinië zijn geregistreerd. Deze eisen zijn op zichzelf al voldoende voor een schending van artikel 52 van het Verdrag, aangezien op Sardinië gevestigde ondernemingen die hun wettelijke zetel elders hebben of hun schepen elders hebben geregistreerd, van steun zijn uitgesloten.

Wat het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit aangaat, eist de steunregeling voor schepen van meer dan 250 ton brutoton een minimumcontingent van zeevarenden die ingeschreven zijn op de algemene bemanningslijst van de (Sardinische) haven waar het schip is geregistreerd. Deze eis houdt voor de begunstigde onderneming de verplichting in, een aantal ter plaatse gevestigde zeevarenden in dienst te nemen die in de praktijk Sardiniërs zullen zijn, ook al zouden andere zeevarenden objectief voor de uit te voeren taken even of beter geschikt zijn.

Opgemerkt zij, dat de Italiaanse autoriteiten in haar opmerkingen de bovenstaande argumenten van de Commissie betreffende de schending van artikel 6, artikel 48, lid 2, en artikel 52 van het Verdrag niet hebben betwist.

Ook als echter de steun niet in strijd met deze basisbeginselen van Gemeenschapsrecht zou zijn, zou hij toch om de onderstaande redenen onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt.

In casu zijn de uitzonderingen van artikel 92, lid 2, niet van toepassing, omdat de steun niet bedoeld is om de in dat lid geformuleerde doelstellingen te verwezenlijken. Voorts hebben de Italiaanse autoriteiten niet om een dergelijke vrijstelling verzocht.

In artikel 92, lid 3, zijn steunmaatregelen opgesomd die als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd. De verenigbaarheid met het Verdrag moet worden beoordeeld in het verband van de Gemeenschap als geheel en niet in het verband van één lidstaat. Om de goede werking van de gemeenschappelijke markt te verzekeren en gelet op het beginsel van artikel 3, onder g), van het Verdrag moeten de uitzonderingen van artikel 92, lid 3, beperkt worden uitgelegd wanneer een steunregeling of een specifieke steunmaatregel wordt getoetst. Met name kunnen uitzonderingen slechts worden toegestaan wanneer het voor de Commissie vaststaat, dat zonder de steun de marktwerking alleen niet zou hebben volstaan om de begunstigden ertoe te brengen zich zodanig te gedragen, dat een van de doelstellingen van de genoemde uitzonderingen wordt bereikt.

Wanneer de uitzonderingen zouden worden toegepast op steun die niet bijdraagt tot de verwezenlijking van een dergelijk doel of op steun die hiertoe niet noodzakelijk is, zou dit gelijkstaan met het verlenen van voordelen aan sectoren of ondernemingen van bepaalde lidstaten, waardoor hun financiële positie kunstmatig zou worden versterkt, het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig zou worden beïnvloed en de mededinging zou worden vervalst, zonder enige rechtvaardiging op basis van het gemeenschappelijk belang als vereist door artikel 92, lid 3.

Artikel 92, lid 3, onder a), voorziet in een uitzondering voor steunmaatregelen ter bevordering van de economische ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst. Hoewel Sardinië voor regionale steun uit hoofde van artikel 92, lid 3, onder a), in aanmerking komt, werd de onderhavige steun niet verleend krachtens een steunregeling die in de eerste plaats bedoeld is om de regionale ontwikkeling te bevorderen, daar de steun beperkt is tot de scheepvaartsector. In ieder geval is artikel 92, lid 3, onder a), niet van toepassing op een steunregeling die, zoals de onderhavige, indruist tegen de communautaire richtsnoeren inzake steun aan specifieke gevoelige sectoren zoals het veevervoer.

Wat de uitzonderingen van artikel 92, lid 3, onder b), aangaat, is de betrokken steun niet bestemd om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen of een ernstige verstoring in de economie van Italië op te heffen en bezit hij ook niet de typische kenmerken van dergelijke maatregelen. Voorts hebben de Italiaanse autoriteiten in haar opmerkingen de Commissie ook niet om een uitzondering op deze gronden verzocht.

Ten aanzien van de uitzondering van artikel 92, lid 3, onder c), betreffende steun om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken, zij opgemerkt dat de steunregeling de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad, aangezien:

- zowel de richtsnoeren van 3 augustus 1989 inzake overheidssteun voor scheepvaartmaatschappijen (3) als de communautaire richtsnoeren van 1997 betreffende overheidssteun voor het zeevervoer (4) eisen, dat steun aan scheepvaartmaatschappijen voor de bouw, de verbouw of de reparatie van schepen (zoals in casu) met het oog op de toepassing van de communautaire wetgeving inzake contractgebonden scheepsbouwsteun voor communautaire werven (Verordening (EG) nr. 3094/95 van de Raad (5), gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1904/96 (6) op doorzichtige wijze wordt verleend; deze eis geldt tevens wanneer, zoals in casu, steun wordt verleend in een gebied dat aan de criteria van artikel 92, lid 3, onder a), kan voldoen; de onderhavige steunregeling omvat echter geen mechanisme om haar met genoemde communautaire scheepsbouwregelingen in overeenstemming te brengen;

- de steun voor leasing van schepen vormt bedrijfssteun die zowel uit hoofde van de richtsnoeren van 1989 als van die van 1997 is verboden.

VII

Geconcludeerd kan worden, dat de onderhavige steunregeling onwettig is en onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Volgens de Italiaanse autoriteiten zijn al regelingen vastgesteld om de steunregeling verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te maken, met name door de vaststelling van regionale wet nr. 9 van 15 februari 1996 van de regio Sardinië. Deze regelingen zijn geen voorwerp van de onderhavige beschikking.

Dit neemt niet weg, dat in de periode vanaf de vaststelling van de wet in l988 tot de invoering van de nieuwe regelingen in 1996, voor een bedrag van 12 697 450 000 ITL aan leningen en leases onder gunstige voorwaarden is toegekend.

Het steungedeelte van deze leningen en leases moet door de begunstigden, met rente vanaf de datum van toekenning van de onwettige steun, worden terugbetaald overeenkomstig de procedures en bepalingen van het Italiaanse recht. De rente dient te worden berekend volgens de rentevoet voor regionale steun.

De Commissie verkeert niet in de positie zelf aan te geven hoeveel steun van iedere begunstigde moet worden teruggevorderd noch om het totale, van alle begunstigden terug te vorderen steunbedrag aan te geven. Daarom moeten de Italiaanse autoriteiten bij de vaststelling van de maatregelen ter uitvoering van deze beschikking zelf voor elke begunstigde het terug te vorderen bedrag bepalen en de Commissie hiervan in kennis stellen.

Deze beschikking doet geen afbreuk aan de beoordeling door de Commissie van door Italië aan haar medegedeelde wijzigingen om de betrokken steunregeling verenigbaar met het Gemeenschapsrecht te maken, zoals regionale wet nr. 9/1996, die het voorwerp van een afzonderlijk onderzoek zal zijn,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De krachtens regionale wet nr. 20 van 15 mei 1951 van de regio Sardinië, zoals gewijzigd bij de regionale wetten nr. 15 van 11 juli 1954 en nr. 11 van 4 juni l988, aan scheepvaartondernemingen voor in totaal 12 697 450 000 ITL toegekende leningen en leases omvatten onderdelen die staatssteun zijn in de zin van artikel 92, lid l, en zijn onwettig, omdat zij in strijd met artikel 93, lid 3, van het Verdrag zijn toegekend.

De genoemde leningen en leases zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, omdat zij niet voldoen aan de voorwaarden voor toepassing van de in artikel 92, leden 2 en 3, neergelegde uitzonderingen op artikel 92, lid 1.

Artikel 2

Italië vordert van iedere begunstigde van de in artikel 1 bedoelde leningen en leases een bedrag terug dat gelijk is aan het verschil tussen het totale bedrag aan rente en bijkomende kosten dat de begunstigde zou hebben betaald volgens de normale marktvoorwaarden die golden op de datum dat de lening of de lease werd afgesloten, en het totale bedrag aan rente en/of bijkomende kosten dat in werkelijkheid door de begunstigde voor de lening of lease betaald is.

Italië zorgt ervoor, dat het saldo van de op de datum van deze beschikking door de lener of huurder nog te betalen leen- of leasingtermijnen volgens normale marktvoorwaarden worden betaald. Behoudens het terug te vorderen bedrag als bedoeld in de eerste alinea, berekent Italië vanaf de datum van toekenning van de lening of lease rente over dit bedrag. Deze rente wordt berekend volgens het referentiepercentage dat door de Commissie voor regionale steun wordt gehanteerd.

Artikel 3

Italië deelt de Commissie binnen twee maanden na de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan deze beschikking te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 21 oktober 1997.

Voor de Commissie

Neil KINNOCK

Lid van de Commissie

(1) PB C 368 van 6. 12. 1996, blz. 2.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) SEC(89) 921 def. van 3. 8. 1989.

(4) PB C 205 van 5. 7. 1997, blz. 5.

(5) PB L 332 van 30. 12. 1995, blz. 1.

(6) PB L 251 van 3. 10. 1996, blz. 5.