BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen) (Slechts de teksten in de Duitse, de Engelse, de Franse, de Italiaanse en de Nederlandse taal zijn authentiek) (86/398/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Toetredingsakte van Spanje en Portugal, en met name op artikel 3, lid 1,

Gezien het besluit van de Commissie van 30 april 1984 om ambtshalve een procedure in te leiden,

Na de partijen conform artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2) in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ter zake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen kenbaar te maken,

Na het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities te hebben geraadpleegd,

Overwegende hetgeen volgt:

DEEL I

DE FEITEN

(1)

De onderhavige beschikking vloeit voort uit verificaties die in oktober 1983 overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 van de Raad werden uitgevoerd bij de meeste fabrikanten van bulk thermoplastic polypropyleen, die de EEG-markt bevoorraadden. Bij de verificaties ontdekte de Commissie schriftelijk bewijsmateriaal waaruit bleek dat de mees-

te leveranciers van polypropyleen sinds ongeveer eind 1977 regelmatig hadden deelgenomen aan een geïnstitutionaliseerd systeem van bijeenkomsten van vertegenwoordigers van de fabrikanten, zowel op bestuursniveau als op dat van de technische leiding (de zogenaamde "bosses''- en "experts''-bijeenkomsten). Op deze bijeenkomsten, die zich tot een twee keer per maand plaatshebbend gebeuren ontwikkelden en

werden aangevuld met plaatselijke "ad hoc''-bijeen-

komsten voor elke Lid-Staat, ontwikkelden de fabrikanten een controlesysteem voor de jaarlijkse hoeveelheden, ten einde de beschikbare markt onder elkaar te verdelen naar een overeengekomen percentage of naar richthoeveelheden en stelden zij regelmatig richtprijzen vast die in een reeks zogeheten prijs-"initiatieven'' werden toegepast. De belangrijkste vier fabrikanten, ICI, HOECHST, MONTEPOLIMERI en SHELL (waarvan laatstgenoemde de geregelde "bosses''- of "experts''-bijeenkomsten echter niet bijwoonde), vormden een inofficieel directoraat dat bekend stond als de "grote vier'' en dat, naar is waargenomen, tot taak had de kleinere fabrikanten voor te gaan en aan te sporen bij de toepassing van de verschillende regelingen.

A. De markt

I. Het produkt

(2)

Het produkt waarop deze beschikking betrekking heeft is polypropyleen, een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren, uitgevonden in 1954. Het is uiteindelijk een derivaat van ruwe olie. Nafta, de belangrijkste grondstof voor de petrochemische industrie, wordt verkregen uit olie en dan verwerkt of "gekraakt'' voor de produktie van (onder meer) propyleen, de grondstof voor polypropyleen.

Polypropyleen wordt door de fabrikanten verkocht aan verwerkers, voor de verwerking tot eindprodukten of halffabrikaten. Een aantal fabrikanten is verticaal geïntegreerd in de verwerkende industrie. De verwerking kan geschieden door extrusie, "injection moulding'' of "blow moulding'' naar gelang van de specifieke toepassing.

(3)

De grootste polypropyleenfabrikanten hebben een reeks van meer dan 100 verschillende kwaliteiten die in zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden.

Voor een gemakkelijke referentie zij vermeld dat als de belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen kunnen worden beschouwd raffia (of vezel), homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie.

Polypropyleen wordt onder meer gebruikt voor de vervaardiging van folie en plakband voor verpakkingen, touw, kleding, auto-onderdelen, huishoudelijke goederen en andere consumentenartikelen.

Afhankelijk van de prijsverhoudingen kan polypropyleen een vervangingsmiddel zijn voor produkten zoals hout, metaal, papier, textiel of jute evenals voor andere plastics zoals polystyreen of PVC.

In de goedkopere kwaliteiten (zoals raffia en vezel) is het produkt grotendeels homogeen, maar ten aanzien van de copolymeren kan de onderlinge vervangbaarheid van de leveranciers beperkt zijn door uiteenlopende fysieke of chemische eigenschappen van hun produkten.

II. De ondernemingen

(4)

Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten. De meeste van hen zijn ondernemingen waarvan het hoofdkantoor en de produktiefaciliteiten binnen de EEG zijn gevestigd. Een klein aantal andere betrokken fabrikanten hebben hun verkoophoofdkantoor buiten de Gemeenschap, hoewel zij de EEG-markt bevoorraden.

(5)

De ondernemingen die aan inbreuken deelnamen waren:

- ANIC SpA, Milaan, Italië (ANIC),

- ATO CHIMIE SA, Parijs, Frankrijk (thans ATOCHEM) (ATO),

- BASF AG, Ludwigshafen, Duitsland (BASF),

- DSM NV, Heerlen, Nederland (DSM),

- HERCULES CHEMICALS NV, Brussel, België (HERCULES),

- HOECHST AG, Frankfurt am Main, Duitsland (HOECHST),

- CHEMISCHE WERKE HUELS, Marl, Duitsland (HUELS),

- ICI PLC, Londen, Verenigd Koninkrijk (ICI),

- CHEMISCHE WERKE LINZ, Linz, Oostenrijk (LINZ),

- MONTEPOLIMERI SpA, Milaan, Italië (thans MONTEDIPE) (MONTEPOLIMERI),

- PETROFINA SA, Brussel, België (PETROFINA),

- RHÔNE-POULENC SA, Parijs, Frankrijk (RHÔNE-POULENC),

- SHELL INTERNATIONAL CHEMICALS COMPANY LTD, Londen, Verenigd Koninkrijk (SHELL),

- SOLVAY & CIE, Brussel, België (SOLVAY),

- SAGA PETROKJEMI AS & Co. (thans onderdeel van STATOIL), Bamble, Noorwegen (SAGA).

Een mededeling van punten van bezwaar was gericht tot BP CHEMICALS LTD, de opvolger van

RHÔNE-POULENC, en tot AMOCO CHEMI-

CALS LTD, maar deze twee fabrikanten vallen niet onder deze beschikking.

III. Ontwikkeling van de polypropyleenmarkt

(6)

De EEG-markt voor polypropyleen wordt momenteel bevoorraad door ongeveer 16 Westeuropese fabrikanten, met inbegrip van hen die in Spanje en Portugal zijn gevestigd maar geen partij zijn in de onderhavige procedure (3). Sedert de datum van de laatstbekende vergadering van fabrikanten eind 1983, hebben zich bepaalde structurele wijzigingen voorgedaan in de bedrijfstak, met name de oprichting door MONTEPOLIMERI en HERCULES van een gemeenschappelijke dochtermaatschappij onder de naam HIMONT. SAGA CHEMICALS AS & Co., de Noorse fabrikant, werd eind 1983 overgenomen door de oliemaatschappij STATOIL, die een staatsbedrijf is. Zij vormt thans een winstplaats in de activiteiten van deze fabrikant en is niet meer in een afzonderlijke rechtspersoon ondergebracht.

(7)

De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Leveranties uit de Verenigde

Staten, Oost-Europa en Japan zijn van betrekkelijk geringe betekenis (tussen 1 en 2,5 % per jaar van de totale markt in de laatste vijf jaren), hoewel er geen officiële kwantitatieve invoerbeperkingen van kracht zijn.

De totale vraag naar polypropyleen (alle kwaliteiten) in West-Europa in 1983 werd geraamd op ongeveer 1,6 miljoen ton. De uitvoer van de Westeuropese fabrikanten naar overzeese markten bedroeg ongeveer 350 000 ton. De geschatte nominale capaciteit in West-Europa bedroeg in 1983 2 430 000 ton, maar de daadwerkelijke capaciteit lag misschien wat lager (ongeveer 2 100 000 ton) (4).

(8)

De vier voornaamste fabrikanten, MONTEPOLIMERI, HOECHST, ICI en SHELL nemen te zamen ongeveer 50 % van de EEG-markt voor polypropyleen voor hun rekening (in 1977 bedroeg hun gezamenlijk aandeel 64 %). MONTEPOLIMERI bezat verschillende fabrieken in Italië en was samen met PETROFINA eigenaar van een produktiefaciliteit in België. HOECHST, de voornaamste Duitse fabrikant, bezat fabrieken in Frankrijk, in Spanje en in Duitsland. Desgelijks had ICI niet alleen in het Verenigd Koninkrijk maar ook in Nederland een fabriek terwijl de fabrieken van de SHELL-groep in het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Frankrijk waren gelegen.

Er bestaat een niet onaanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten. De produktie-eenheden zijn gevestigd in België, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Spanje, Portugal en het Verenigd Koninkrijk en ieder van de toenmalige EEG-producenten leverde het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten.

MONTEPOLIMERI (een onderdeel van het MONTEDISON-concern), de grootste fabrikant in de EEG, had ongeveer 15 % van de markt in 1982. Na overname van de activiteiten van een andere Italiaanse fabrikant, ANIC, in 1983, had MONTEPOLIMERI ongeveer 18 % van de Europese markt in handen. Op 1 oktober 1983 stichtte MONTEPOLIMERI een gemeenschappelijke dochtermaatschappij onder de naam HIMONT met HERCULES, de belangrijkste fabrikant van polypropyleen in de Verenigde Staten, waarvan HERCULES CHEMICALS SA de Europese chemische dochteronderneming is. In de nieuwe vennootschap HIMONT zijn de produktiefaciliteiten over de hele wereld van de beide concerns verenigd, hoewel in Europa afzonderlijke verkooporganisaties zijn gehandhaafd. MONTEPOLIMERI is, na een interne reorganisatie van het MONTEDISON-concern, thans bekend onder de naam MONTEDIPE.

ICI, SHELL en HOECHST zijn van vergelijkbare grootte en hebben thans elk een marktaandeel in West-Europa van ongeveer 11 %. Vóór de oprichting van HIMONT nam HERCULES iets minder dan 6 % van de Westeuropese markt voor zijn rekening. ATO, BASF, DSM, HUELS, LINZ, SOLVAY en SAGA (thans STATOIL) hadden een marktaandeel van 3 à 5 %. De laatste fabrikant die op de markt kwam, PETROFINA, is de kleinste producent met minder dan 2 % van de markt in 1983 (zie tabel 1 in de bijlage).

(9)

De grootste nationale markt in de EEG voor polypropyleen is Duitsland, dat in 1982 ongeveer 24 % van het Westeuropese verbruik voor zijn rekening nam, gevolgd door Italië (23 %), het Verenigd Koninkrijk (19 %) en Frankrijk (16 %) (zie tabel 2 in de bijlage).

Het verbruik van polypropyleen in West-Europa is sedert 1970 vervijfvoudigd. In de zeventiger jaren groeide de vraag met gemiddeld 15-20 % per jaar. In de tachtiger jaren zwakte de groei van de vraag wat af maar bedroeg nog steeds gemiddeld 9 %. De verkopen in 1983 van meer dan 1,6 miljoen ton in West-Europa vertegenwoordigen een stijging van 15 % ten opzichte van 1982, welk jaar een groei vertoonde van 6 % ten opzichte van het jaar daarvoor.

(10)

Voor 1977 werd de polypropyleenmarkt in West-Europa (die in dat jaar ongeveer 960 000 ton vertegenwoordigde) bevoorraad door tien fabrikanten. Naast de vier groten waren de andere fabrikanten ANIC in Italië, RHÔNE-POULENC in Frankrijk, ALCUDIA in Spanje, HUELS en BASF in Duitsland en het Oostenrijkse staatsbedrijf LINZ.

De hoofdoctrooien van MONTEDISON liepen in de meeste Europese landen af in 1976-1978.

In West-Europa gingen in 1977 zeven nieuwe fabrikanten van start: AMOCO en HERCULES in België, ATO en SOLVAY in Frankrijk, SIR in Italië, DSM in Nederland en TAQSA in Spanje. SAGA, de Noorse fabrikant, begon zijn activiteiten midden 1978. Daarnaast bouwden de gevestigde fabrikanten SHELL en ICI in Frankrijk en Nederland nieuwe fabrieken, die in de loop van 1978 op gang kwamen. De fabriek MONTEFINA in België (gezamenlijk eigendom van PETROFINA en MONTEPOLIMERI) werd in het begin van 1980 aanbesteed. Aanvankelijk trad MONTEFINA op als een gezamenlijk verkoopkantoor voor beide aandeelhouders. Sedert maart 1982 brengt PETROFINA zijn aandeel in de produktie van deze fabriek zelf op de markt en wordt het restant door MONTEPOLIMERI in de handel gebracht.

Sinds de datum van het onderzoek van de Commissie hebben een aantal fabrikanten de capaciteit van hun bestaande polypropyleen-faciliteiten uitgebreid of nieuwe fabrieken gebouwd.

(11)

De komst in 1977-1978 van de nieuwe fabrikanten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000

ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in Europa aanwezige capaciteit die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een toename van de vraag op die markt.

Volgend door ICI verstrekte cijfers was het gebruik van polypropyleen in West-Europa in 1977 nauwelijks voldoende om 51 % van de bestaande produktiecapaciteit draaiende te houden, ofschoon in 1983 72 % van de beschikbare capaciteit werd benut om aan de interne vraag in West-Europa te voldoen. De produktie voor overzeese uitvoer meegerekend bedroeg de bezettingsgraad van de fabrieken 60 % in 1977 en 90 % in 1983.

De mening van de bedrijfstak, zoals tot uitdrukking gebracht in de door de Commissie verkregen documentatie, is dat vraag en aanbod vanaf 1982 ongeveer in evenwicht waren en inderdaad was zelfs volgens de door ICI verstrekte cijfers de gemiddelde capaciteitsbenutting van de Europese fabrikanten in 1983 tot 90 % (inclusief export) gestegen.

De marktverhoudingen in West-Europa waren in 1980 tot en met 1983 als volgt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

IV. Kosten en rentabiliteit

(12)

Over het grootste deel van de door het onderzoek bestreken periode werd de polypropyleenmarkt, naar is medegedeeld, gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen.

De vaste kosten zijn aanzienlijk, met als gevolg dat de rentabiliteit in grote mate afhangt van het verkrijgen van een hoge bezettingsgraad van de fabrieken.

Wat de variable kosten betreft zijn de kosten van de grondstof propyleen een van de belangrijkste bestanddelen voor polypropyleen. Volgens de fabrikanten verdubbelde de prijs van propyleen in DM tussen 1977 en 1983 (en lag deze in 1981 en 1982 bij tijden zelfs nog hoger). Terwijl de polypropyleenprijzen in dezelfde periode van 1,00 DM/kg waren gestegen tot

2,00 DM/kg of meer, waren er prijsschommelingen en periodes dat de marge tussen de polypropyleenprijs en de prijs van raffiakwaliteit polypropyleen zo gering was dat de fabrikanten naar hun zeggen de variabele kosten niet konden dekken.

Was de grondprijs (propyleen) in 1977-1978 nog 30-35 % van de prijs van raffiakwaliteit polypropyleen, tussen 1980 en 1982 steeg deze tot ongeveer 55-60 % en daalde tot ongeveer 50 % einde 1983. (Voor de betere kwaliteiten liggen de percentages lager.)

Volgens schattingen van ICI in 1982, had een "goede gemiddelde producent'' van polypropyleen een opbrengst nodig van 1 DM/kg boven de prijs van propyleen om het "break-even point'' te bereiken ("af fabriek''-kosten, inclusief alle overheadkosten en afschrijving). De "lage kosten''-producenten zouden dat break-even point met een lagere opbrengst bereiken (0,80 DM/kg), en de minder efficiënte producenten zouden iets meer nodig hebben.

Schommelingen in de polypropyleenprijzen hebben niet steeds die in de propyleenprijzen gevolgd: bij voorbeeld werden de prijzen voor propyleen einde 1982 aanzienlijk verlaagd en bleven zij gelijk gedurende het jaar 1983, terwijl de prijzen voor polypropyleen belangrijk stegen in de tweede helft van 1983.

Volgens de fabrikanten stegen de polypropyleenprijzen in 1982 langzaam, maar pas eind 1983 waren voor een aantal (maar niet voor alle) fabrikanten de marges voldoende hersteld om voor het eerst sedert 1977 weer winst te maken.

ICI, BASF, DSM, HOECHST, HUELS en MONTEPOLIMERI hebben elk afzonderlijk hun financiële resultaten over de vijfjarige periode van 1979 tot en met 1983 overgelegd aan een accountantsfirma die de geaccumuleerde verliezen van de zes ondernemingen berekent op meer dan 1 miljard DM (435 miljoen Ecu).

(13)

Naar aanleiding van informele contacten van bepaalde industrieleiders met de Commissie, werden in juli 1982 negen van de grootste thermoplastic-fabrikanten door de Commissie uitgenodigd om een zitting bij te wonen over de problemen inzake de herstructurering van de plasticindustrie: acht van hen waren fabrikanten die betrokken zijn bij de onderhavige zaak, ATO, BASF, DSM, ICI, HOECHST, MONTEPOLIMERI, SHELL en SOLVAY. De eerste bijeenkomst vond plaats op 14 juli 1982 en werd bijgewoond door de hoofdbestuurders van de ondernemingen en drie leden van de Commissie. Op de bijeenkomst werd overeenstemming bereikt over de oprichting van een werkgroep die voor de Commissie een rapport moest opstellen (het Gatti-Grenier-rapport) met voorstellen inzake capaciteitsvermindering voor de thermoplastics LDPE, HDPE en PVC. Dit rapport werd voorgelegd op een tweede bijeenkomst van de Commissie met verschillende van de ondernemingen. De belangrijkste conclusies waren dat een

"crisiskartel'' niet gewettigd was en dat eenzijdige maatregelen of tweezijdige overeenkomsten om overtollige fabrieken te sluiten aan de problemen van de bedrijfstak zouden beantwoorden. Geen van de fabrikanten was echter van mening dat een aanzienlijke capaciteitsvermindering in de polypropyleensector vereist was. De Commissie heeft altijd beklemtoond (zie bij voorbeeld het tweede verslag over het mededingingsbeleid, punten 29-31; het achtste verslag, punt 42; het twaalfde verslag, punten 38-41; het dertiende verslag; punten 56-61) dat haar goedkeuring van gezamenlijke maatregelen voor de oplossing van het probleem van structurele overcapaciteit ervan afhangt of er geen onaanvaardbare concurrentiebeperkingen zijn zoals het vaststellen van prijzen of quota. Dit voorbehoud is altijd heel duidelijk gemaakt aan alle fabrikanten die crisismaatregelen voorstelden.

B. Het onderzoek van de Commissie

(14)

Op 13 en 14 oktober 1983 voerden personeelsleden van de Commissie overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 tegelijkertijd en onaangekondigd verificaties uit bij tien van de ondernemingen tot welke deze beschikking is gericht: ATO, BASF, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, MONTEPOLIMERI, SHELL en SOLVAY. Ook werd een bezoek gebracht aan BP CHIMIE in Parijs.

Na de verificaties werden verzoeken om inlichtingen uit hoofde van artikel 11 van Verordening nr. 17 gezonden aan de fabrikanten die de Westeuropese markt bevoorraadden, met inbegrip van LINZ en SAGA. LINZ betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden.

Verdere verificaties, dit keer ingevolge artikel 14, lid 2, werden verricht bij de wederverkopers van LINZ in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, bij ANIC in Italië en bij de dochtermaatschappij van SAGA PETROKJEMI in het Verenigd Koninkrijk.

C. Bewijsmateriaal

(15)

Het belangrijkste bewijsmateriaal waarop deze beschikking berust, omvat:

a)

gedetailleerde verslagen (gewoonlijk met het opschrift "persoonlijk - geen kopie in dossier'') door werknemers van ICI van een groot aantal bijeenkomsten (hoofdzakelijk vanaf midden 1982, maar er zijn ook enkele aantekeningen van vroegere bijeenkomsten in 1979 en 1981 bij), die in sommige gevallen gedetailleerde tabellen met de overeengekomen richtprijzen voor elke belangrijke kwaliteit en in elke Europese valuta bevatten;

b)

verslagen door een werknemer van HERCULES, die betrekking hebben op twee van de bijeenkomsten waaromtrent ook verslagen van ICI zijn ontdekt (10 maart 1982; 13 mei 1982);

c)

interne memoranda van ICI, welke waren opgesteld door dezelfde werknemers die de bijeenkomsten bijwoonden en betrekking hadden op aangelegenheden die op bijeenkomsten waren of zouden worden besproken, alsmede op evaluaties van de met betrekking tot de regelingen geboekte vooruitgang en van de houding van de andere deelnemers;

d)

interne boekhoudstukken, reisopdrachten enz. die de aanwezigheid van vertegenwoordigers van de verschillende fabrikanten aantonen of bevestigen bij de meeste of alle bijeenkomsten waarvan bekend is dat zij zijn gehouden, met name in 1982 en 1983 (Het ist veelbetekenend dat het werkelijke doel van de reis in de reisdocumenten verborgen werd gehouden; doorgaans werd "bezoek aan klanten'' als doel vermeld.);

e)

door ICI gemaakte aantekeningen van bijeenkomsten tussen haar vertegenwoordigers en die van SHELL, MONTEPOLIMERI en (soms) HOECHST (de "grote vier'');

f)

bij ICI en HERCULES gevonden documenten - waarvan sommige afkomstig zijn van Italiaanse of Duitse fabrikanten - welke details bevatten van de Europese quotaregelingen vanaf 1979;

g)

uitgebreide planningdocumenten die door ICI werden opgesteld met het oog op een nieuwe Europese quotaregeling voor 1983, evenals door ICI gemaakte aantekeningen van voorstellen van elk van de fabrikanten en in sommige gevallen documenten met eigen gedetailleerde voorstellen die van dergelijke fabrikanten zelf - BASF, SAGA en SOLVAY - afkomstig waren;

h)

van ATO verkregen documenten met betrekking tot de uitwisseling van informatie over leveranties van de Franse fabrikanten in de EEG en het toepassen van quota op de Franse markt in 1979, alsmede gedetailleerde gegevens betreffende het Europese quotaplan voor 1980;

i)

bij ICI en SAGA PETROCHEMICALS (UK) LTD (thans STATOIL UK LTD) gevonden documenten met betrekking tot plaatselijke bijeenkomsten in het Verenigd Koninkrijk tijdens welke richtprijzen werden vastgesteld;

j)

interne documenten van een aantal fabrikanten met verwijzingen naar "richtprijzen'' en "prijsinitiatieven''welke overeenkomen met die waaromtrent - naar bekend is - overeenstemming is bereikt in bijeenkomsten van fabrikanten;

k)

prijsinstructies van de hoofdkantoren van de verschillende fabrikanten voor hun verschillende nationale verkoopkantoren waarbij deze werden gelast of verzocht prijsniveaus toe te passen of de prijzen op te trekken tot niveaus die overeenkomen met die waarover - naar is bewezen - overeenstemming was bereikt in de desbetreffende bijeenkomsten van de fabrikanten;

l)

antwoorden van de fabrikanten op verzoeken om inlichtingen ingevolge artikel 11 van Verordening nr. 17, waarin zij allen toegeven een groot aantal bijeenkomsten van "bosses'' en "experts'', en in veel gevallen ook "lokale'' bijeenkomsten bij te wonen.

Het door de Commissie bij de uitoefening van haar bevoegdheiden ingevolge Verordening nr. 17 verkregen schriftelijke bewijsmateriaal wordt samengevat in de punten 16 tot en met 67.

I. De oorspronkelijke "bodemprijsovereenkomst''

(16)

In 1977 dienden zich zeven nieuwe polypropyleenfabrikanten aan in West-Europa en de gevestigde fabrikanten begonnen besprekingen ten einde een aanzienlijke daling van de prijsniveaus en de daarmee gepaard gaande verliezen te voorkomen.

Als onderdeel van deze besprekingen namen de voornaamste fabrikanten, MONTEPOLIMERI (toen MONTEDISON), HOECHST, ICI en SHELL, het initatief voor een "bodemprijsovereenkomst'' die op 1 augustus 1977 zou moeten ingaan. De oorspronkelijke overeenkomst hield geen controle op hoeveelheden in, maar indien de overeenkomst zou blijken goed te voldoen, werd voor 1978 een dergelijke controle overwogen. De bodemprijsovereenkomst zou aanvankelijk voor vier maanden moeten gelden. Details van deze bodemprijsovereenkomst werden meegedeeld aan de overige fabrikanten met inbegrip van HERCULES.

De "bodemprijzen'' (zoals door de marketingdirecteur van HERCULES voor de belangrijkste kwaliteiten voor elke Lid-Staat genoteerd) waren gebaseerd op een marktprijs voor de raffiakwaliteit van 1,25 DM/kg.

De deelnemers aan de overeenkomst waren aangeduid als de "vier groten'', maar ook waren in de regeling bepalingen opgenomen dat niet met name aangeduide "importeurs'' wat lagere prijzen konden toepassen.

ICI en SHELL erkennen dat er contacten waren met andere fabrikanten om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan. Volgens ICI was er wellicht een prijsniveau voorgesteld waaronder de prijzen niet mochten dalen. Door ICI en SHELL is bevestigd dat de besprekingen niet tot de "grote vier'' waren beperkt. Uit een bij SOLVAY gevonden en 6 september 1977 gedateerd document blijkt dat op 30 augustus 1977 een bijeenkomst plaatsvond van SOLVAY en de NV SHELL, de Belgische SHELL-maatschappij, om de prijs van polypropyleen te bespreken. Ook HERCULES was op zijn minst zeer goed op de hoogte van het resultaat van de prijsbesprekingen. De identiteit van de overige betrokken fabrikanten kon echter niet worden vastgesteld.

Nauwkeurige details betreffende de werking van de "bodemprijs''-overeenkomst konden niet worden vastgesteld. Toen echter in november 1977 de raffia-

prijs naar gemeld tot ongeveer 1,00 DM/kg daalde, kondigde MONTEDISON een prijsverhoging tot 1,30 DM/kg aan die op 1 december moest ingaan, en op 25 november meldde de vakpers dat de overige drie groten dit plan ondersteunden met een soortgelijke verhoging die op dezelfde datum of later in december moest ingaan.

(17)

Ongeveer in die tijd begon het systeem van regelmatige bijeenkomsten van de polypropyleenfabrikanten. ICI stelt dat de bijeenkomsten niet vóór december 1977 werden gehouden (dat wil zeggen na de aankondiging van MONTEDISON) maar zij gaf toe dat vóór die datum contacten tussen de fabrikanten bestonden, waarschijnlijk per telefoon en op een "ad hoc''-basis.

SHELL zegt dat "het mogelijk is dat haar directeurs in of rond november 1977 met MONTEPOLIMERI besprekingen hebben gehad en dat MONTEPOLIMERI daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar (SHELL's) opvattingen over de wijze waarop SHELL op een verhoging zou reageren'' (antwoord van SHELL op de mededeling van de punten van bezwaar).

Hoewel er geen rechtstreekse aanwijzingen zijn dat vóór december 1977 groepsbijeenkomsten zijn gehouden om prijzen vast te stellen, brachten de fabrikanten bijeenkomsten van een handelsassociatie van verbruikers (EATP: "European Association for Textile Polyolefins'') die in mei en november 1977 werden gehouden reeds op de hoogte van de door hen aangevoelde noodzaak een gemeenschappelijke actie te ondernemen om de prijsniveaus te verbeteren. HERCULES had in mei 1977 beklemtoond dat de "traditionele leiders van de industrietak'' het initiatief zouden moeten nemen terwijl HOECHST had gezegd te geloven dat de prijzen met 30-40 % zouden moeten stijgen (bron: EATP-notulen).

Het initiatief van MONTEDISON (waarmee een prijs van 1,30 DM/kg per 1 december werd beoogd) werd in de vakpers bekend gemaakt slechts enkele dagen voor de bijeenkomst van de EATP van 22 november 1977, waarop HERCULES, HOECHST, ICI, LINZ, RHÔNE-POULENC, SAGA en SOLVAY - die de bijeenkomst bijwoonden als "toegevoegde leden'' - alle verklaarden dat zij het initiatief zouden "ondersteunen''. Uit hun toespraken, zoals die in de notulen zijn weergegeven, blijkt dat het door MONTEDISON vastgestelde niveau van 1,30 DM/kg door de andere fabrikanten als een algemeen "doel'' van de industrietak was aanvaard.

Ondanks dat enkele kortingen werden verleend, was dit prijsinitiatief doeltreffend en in april 1978 waren de Europese polypropyleenprijzen naar verluidt met 25-30 % gestegen ten opzichte van november 1977.

II. Het systeem van de geregelde bijeenkomsten

(18)

In 1978 vonden ten minste zes bijeenkomsten plaats tussen hoofdbestuurders die verantwoordelijk waren

voor het algehele beleid in het polypropyleenbedrijf van enkele van de fabrikanten. Dit systeem werd al snel aangevuld met bijeenkomsten op lager niveau, die werden bijgewoond door managers die over een meer gedetailleerde kennis op het gebied van marketing beschikken (antwoord van ICI op een verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17). Vanaf begin 1981 werden maandelijks afzonderlijke bijeenkomsten gehouden van "bosses'' (de hoofdbestuurders of directeuren) en van "experts'' (de specialisten op het gebied van de marketing).

Elke maand werden de data en de plaats van de eerstvolgende bijeenkomsten van "bosses'' en "experts'' afgesproken en werd een van de fabrikanten aangewezen om de voorbereidingen te treffen. Een lijst van de bekende bijeenkomsten is opgenomen in tabel 3 in de bijlage.

De regelmatige deelnemers aan deze bijeenkomsten waren ANIC, ATO, BASF, DSM, HUELS, HOECHST, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI, PETROFINA, RHÔNE-POULENC, SAGA en SOLVAY (bron: hun antwoorden op de verzoeken om inlichtingen en de vermeldingen in de notulen van de bijeenkomsten). HERCULES beweert dat zij de bijeenkomsten tot en met de eerste helft van 1982 slechts onregelmatig bijwoonde maar geeft toe vanaf mei van dat jaar vaker dan voordien aanwezig te zijn geweest.

Ofschoon alle fabrikanten krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 werden verzocht een lijst over te leggen van de bijeenkomsten die ieder van hen sedert 1979 had bijgewoond, verstrekten de meesten slechts gedetailleerde gegevens over de periode vanaf de tweede helft van 1982, dat wil zeggen de periode waarin hun aanwezigheid op bepaalde vergaderingen ook bleek uit de reisdocumenten die reeds in het bezit van de Commissie waren. Met uitzondering van HUELS gaven de fabrikanten echter wel toe reeds vóór die tijd aan bijeenkomsten te hebben deelgenomen. Details betreffende de aanwezigheid van iedere fabrikant afzonderlijk op vergaderingen sedert mei 1982 zijn opgenomen in tabel 4 in de bijlage.

(19)

RHÔNE-POULENC droeg haar polypropyleenbelangen over aan BP en nam sedert eind 1980 niet meer aan de bijeenkomsten deel. Evenzo woonde ANIC de bijeenkomsten niet meer bij sedert ongeveer het midden of het einde van 1982, daar haar belangen waren overgenomen door MONTEPOLIMERI ingevolge een overeenkomst die in maart 1983 werd afgerond. De Commissie neemt aan dat zowel BP als AMOCO, een dochteronderneming van een oliefabrikant in de Verenigde Staten, de bijeenkomsten niet bijwoonden, maar er bestond enige communicatie tussen deze beide fabrikanten en de overigen inzake aangelegenheden zoals prijsinitiatieven en quota die op bijeenkomsten waren besproken.

Tot augustus 1982 werden de bijeenkomsten van "bosses'' en "experts'' voorgezeten door een vertegenwoordiger van MONTEPOLIMERI. In het midden

van 1982 werd besloten dat ICI het vorzitterschap zou overnemen, een verantwoordelijkheid die zij slechts aanvaardde op voorwaarde dat door de fabrikanten energiekere pogingen zouden worden gedaan om de prijzen voor het einde van het jaar te verhogen (zie punt 58).

SHELL woonde de plenaire bijeenkomsten niet bij, maar ontmoette de andere grote fabrikanten soms op "ad hoc''-bijeenkomsten om speciale problemen in verband met de prijszetting en/of een beperking van de hoeveelheden te bespreken, en vanaf laat in 1982 nam zij regelmatig deel aan de bijeenkomsten van de "grote vier'' die de dag voorafgaande aan de normale bijeenkomsten van "bosses'' werden gehouden (antwoorden van SHELL en ICI op de verzoeken om inlichtingen).

Tabel 5 in de bijlage bevat een lijst van de bijeenkomsten van de "grote vier'' waarvan de Commissie weet heeft.

(20)

De bijeenkomsten van "bosses'' en "experts'' werden aangevuld met veelvuldige bijeenkomsten ter bespreking van de toepassing op nationaal niveau van de in de plenaire bijeenkomsten afgesproken regelingen: van deze bijeenkomsten is bekend dat zij werden gehouden voor België, Nederland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië en Scandinavië (bron: antwoorden op verzoeken om inlichtingen; notulen). Er zijn geen aantekeningen van een plaatselijke bijeenkomst voor Duitsland, maar de drie Duitse fabrikanten BASF, HOECHST en HUELS hadden onderling nauwe contacten en namen een gemeenschappelijk standpunt in ten aanzien van bepaalde aangelegenheden zoals quota (zie punt 59).

ATO, DSM, HERCULES, HUELS, HOECHST, ICI, MONTEPOLIMERI, PETROFINA, SHELL, SOLVAY en SAGA geven alle toe plaatselijke bijeenkomsten te hebben bijgewoond of waren daarop blijkens de notulen van die bijeenkomsten aanwezig.

Tabel 6 in de bijlage bevat een lijst van de lokale bijeenkomsten waarvan de Commissie weet heeft.

III. Het doel van de bijeenkomsten

(21)

Op de bijeenkomsten werd (blijkens het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen en de notulen van de bijeenkomsten) gestreefd naar:

a)

het vaststellen van de prijsniveaus welke de fabrikanten in een komende tijd wilden halen ("richtprijzen'') door middel van een prijs-"initiatief'', dat zich soms over verschillende maanden uitstrekte en uit verschillende "getrapte'' verhogingen bestond;

b)

afspraken omtrent een tabel of lijst van richtprijzen voor elk van de belangrijke kwaliteiten in de desbetreffende valuta, niet alleen voor elke lokale markt in de EEG maar ook voor andere landen in West-Europa;

c)

afspraken en/of aanbevelingen omtrent door de fabrikanten te nemen maatregelen ten einde te zorgen voor de toepassing van alle prijsinitiatieven zoals het bepalen van de tijdstippen van de voorgestelde prijsverhogingen en de aankondiging daarvan aan de klanten, de produktie- of verkoopbeperkingen, het controleren van voorraden of het afvoeren daarvan naar markten overzee en andere maatregelen om een gunstig klimaat voor prijsverhogingen te scheppen;

d)

een bespreking van de prijsniveaus die in het algemeen in de EEG of op een bepaalde nationale markt zijn bereikt, de mate van succes van een bepaald prijsinitiatief en de vooruitzichten voor verdere prijsverhogingen;

e)

rapportering door elk van de fabrikanten inzake de respectieve hoeveelheden welke hij contractueel op zich had genomen in de komende maanden tegen of onder de afgesproken "richtprijzen'' te leveren (vanaf ongeveer het midden van 1982);

f)

onderhandelingen over een afspraak op jaarbasis inzake verkoop-"doelen'' of "quota'' voor elke fabrikant, met inaanmerkingneming van de verwachte totale vraag op de markt, de verlangens en de prestaties in het verleden van elke fabrikant;

g)

het toezicht op de door elke fabrikant bereikte marktaandelen aan de hand van de "doel''-hoeveelheden, zowel op maand- als op jaarbasis en voor de perioden waarover geen definitieve jaarlijkse quota-afspraak was gemaakt, het toezicht op "behaalde'' verkopen aan de hand van de verkopen over een bepaalde referentieperiode in het verleden;

h)

beslissingen over mogelijke wijzen van benadering van de paar fabrikanten die de bijeenkomsten niet bijwoonden (BP en AMOCO) om hun opvattingen te vernemen of hun medewerking te verkrijgen met betrekking tot specifieke aangelegenheden in verband met prijs-"initiatieven''.

i)

het bespreken van "prijsanomalieën'' en het verstrekken van uitleg door fabrikanten die volgens de anderen "prijsvertredingen'' (dat wil zeggen verkopen beneden de overeengekomen prijzen) zouden hebben begaan.

IV. Richtprijzen

(22)

Na het vaststellen van een "bodemprijs'' in het midden van 1977 en het "initiatief'' in november van dat jaar was een van de belangrijkste taken van de eind 1977 begonnen bijeenkomsten van fabrikanten om voor elk van de voornaamste kwaliteiten polypropyleen zogeheten "richtprijzen'' vast te stellen.

Gemakshalve werden de overeengekomen doelen doorgaans uitgedrukt in de prijs van raffiakwaliteit in DM voor Duitsland (de Westduitse prijzen zijn veelal bepalend voor het algemene Europese peil). Het was echter gebruik om een gedetailleerde tabel van

doelen in elke nationale valuta op te stellen voor verschillende kwaliteiten - raffia, fijne vezel, homopolymeer injection moulding, copolymeer, batterijkwaliteit en foliokwaliteit. Voorbeelden van dergelijke tabellen waren gehecht aan de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomsten van januari 1981, 13 mei 1982 en 2 september 1982 en aan door HERCULES opgestelde notulen van een bijeenkomst op 10 maart 1982.

(23)

Voor de toepassing van een dergelijke richtprijs werd een datum vastgesteld. Soms werd de nadere regeling van het "prijsinitiatief'' waarmee het doelniveau door onderling afgestemd optreden moest worden vastgesteld, reeds verschillende maanden van tevoren uitgewerkt. De mogelijkheid bestond dat de richtprijzen gedurende de periode van het prijsinitiatief in verschillende afzonderlijke etappes werden toegepast (bij voorbeeld 1,50 DM/kg de eerste, 1,75 DM/kg de tweede, en 2,00 DM/kg de derde maand). Soms werden prijsinitiatieven uitgesteld of gedurende een maand gedeeltelijk uitgevoerd om een gunstig klimaat te scheppen voor een vastberaden poging in de maand daarop ("standvastig worden''). Ook konden uitzonderingen voor een bepaald land worden overeengekomen om rekening te houden met de plaatselijke marktomstandigheden, prijsbeheersing, schommelingen in de wisselkoers en andere factoren.

Om het overeengekomen prijsinitiatief uit te voeren, werden door de fabrikanten verschillende vormen van onderling afgestemde maatregelen beraamd (zie punt 27). Het hoofdeel was om een prijsverhoging tot stand te brengen in één of meer beslissende "etappes'' en niet door een algemeen omhoog gerichte tendens.

De bepaalde prijzen hadden echter de neiging onder de richtprijzen te blijven (zie de punten 73 en 74) en er kunnen verschillende zwakke plekken worden onderkend, met betrekking tot hetzij een bepaalde nationale markt hetzij een bepaald produkt, waarbij het plan moest worden gewijzigd of de uitvoering daarvan uitgesteld.

De fabrikanten volgden de ontwikkeling van elk prijsinitiatief en wisselden op bijeenkomsten informatie uit over de door hen ondernomen stappen en over de ontwikkeling van de prijsniveaus op elke markt (bron: het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen en de notulen van de bijeenkomsten).

V. Prijsinitiatieven: algemeen

(24)

Wanneer prijs-"initiatieven'' eenmaal waren overeengekomen, moesten zij worden omgezet in onderling afgestemde maatregelen op de markt om de prijsverhogingen toe te passen. (In dit verband zij opgemerkt dat bijna alle fabrikanten tijdens de administratieve procedure in deze zaak betoogden dat er geen "leiding op de markt'' was daar het geven van prijsinstructies een zuiver interne handeling van elke onderneming was.)

De gespecialiseerde vakpers maakte regelmatig bij voorbaat melding van elk prijsinitiatief, met een aanduiding van de nieuwe "richt''-prijzen (meestal in DM) en de plannen van de fabrikanten met betrekking tot mogelijke verdere verhogingen. Van deze initiatieven werd niet specifiek gezegd dat zij het resultaat waren van systematische afspraken, maar zij werden in het algemeen beschreven als een "prijsstoot'' of een "prijsoffensief'' van de fabrikanten om de prijsniveaus naar een bepaald doel te tillen.

Sedert de fabrikanten waren begonnen richtprijzen vast te stellen op bijeenkomsten, werd in de vakpers vaak bericht dat één van de grote fabrikanten de "leiding'' had genomen bij een prijsinitiatief om tot een bepaalde richtprijs te geraken, terwijl van de anderen werd vermeld dat zij de verhoging "steunden''. In aantekeningen van ICI van een bijeenkomst die nog betrekkelijk kort geleden, namelijk op 20 mei 1983, werd gehouden, stond dat een bepaald prijsinitiatief "openlijk'' door SHELL zou worden geleid en kort daarna verscheen een mededeling hieromtrent in de desbetreffende publikatie.

Wat de gevaren van dergelijke mededelingen ook mochten zijn, uit bij ICI gevonden documenten blijkt dat aankondigingen een nuttige manier werden geacht om de markt voor te bereiden op prijsstijgingen en de klanten te verstaan te geven dat deze door alle fabrikanten zouden worden "gevolgd''.

(25)

Behalve door berichten van voorgestelde prijsinitiatieven in de vakpers werd de toepassing van nieuwe doelen voorbereid doordat de fabrikanten zelf hun klanten soms lang van tevoren waarschuwden voor op handen zijnde prijsverhogingen. Zodoende waren de klanten voorbereid op de verhogingen wanneer deze formeel werden aangekondigd. Soms werden de verkoopkantoren gewaarschuwd dat zij zich niet tegenover een afnemer mochten verbinden om na een bepaalde datum tegen de nieuwe prijs te leveren, om zodoende verdere prijsverhogingen te vergemakkelijken. Tijdens een initiatief voor een verhoging in verschillende etappes instrueerde een fabrikant de verkoopkantoren soms om de nieuwe prijzen pas op het laatste ogenblik op te geven om zo veel mogelijk profijt te trekken van de "impuls'' van de stijgende prijs.

Soms instrueerden de hoofdkantoren hun verkoopstaf ook om zich "hard'' op te stellen tegenover klanten en droegen zij argumenten aan om eventuele weerstand van de klant te overwinnen en de klanten te overreden de voorgestelde prijsverhoging te aanvaarden.

Bij andere gelegenheden, wanneer het noodzakelijk of wenselijk werd geacht aan bepaalde afnemers enige toegevingen te doen om hen te overreden een prijsverhoging te aanvaarden, werd de verkoopkantoren een bepaalde handelingsvrijheid gelaten bij hun onderhandelingen, maar over het algemeen moesten zij voor een bijzondere regeling met grote klanten vooraf de toestemming van het hoofdkantoor vragen.

Prijswijzigingen werden gewoonlijk aan de klanten meegedeeld in circulaires die door de nationale verkoopkantoren werden verzonden. Dit gebeurde soms in de vorm van een korte aankondiging dat de prijs vanaf een bepaalde datum met een bepaald bedrag zou worden verhoogd. Andere keren werd een verklaring gegeven voor de prijsverhoging. Indien prijslijsten werden opgesteld, waren deze blijkbaar alleen voor intern gebruik bestemd.

(26)

Van elk van de fabrikanten heeft de Commissie de door het hoofdkantoor in de loop van de laatste paar jaren aan de verschillende nationale verkoopkantoren gegeven instructies ontvangen. Deze reeksen prijsinstructies zijn niet volledig, met name vóór 1982, en met betrekking tot een aantal fabrikanten bestrijken zij slechts enkele van de bekende prijsinitiatieven, maar het schema blijkt te zijn dat kort na bijeenkomsten waarop voor elke hoofdkwaliteit en in elke belangrijke valuta bepaalde richtprijzen werden vastgesteld, door elk van de fabrikanten aan zijn nationale verkoopkantoren of agenten instructies werden gegeven om deze richtprijzen toe te passen.

Indien aan een bepaald prijsinitiatief kracht moest worden bijgezet, dienden gunstige omstandigheden voor een verhoging te worden geschapen en van tijd tot tijd werden op bijeenkomsten verschillende maatregelen aanbevolen of afgesproken om de toepassing van een gepland initiatief te ondersteunen.

(27)

De op bijeenkomsten overeengekomen maatregelen om het bereiken van streefniveaus te ondersteunen omvatten:

- instructies aan de verkoopkantoren om liever minder te verkopen dan toegevingen te doen met betrekking tot de prijs;

- een vermindering van de verkopen door elke fabrikant tot de in een voorafgaande referentieperiode geldende niveaus. Zo werd laat in 1979 het systeem afgesproken dat elke fabrikant zijn maandelijkse verkopen over het laatste kwartaal van het jaar zou beperken tot een twaalfde van 80 % van de in een eerder jaar verkochte hoeveelheid;

- het zo veel mogelijk verleggen van leveranties naar markten overzee om een voor een prijsverhoging bevorderlijke schaarste in Europa te scheppen;

- uitwisseling van informatie over geplande tijdelijke fabriekssluitingen die ertoe zouden kunnen bijdragen het totale aanbod te verminderen;

- bij benadering door een bepaalde klant van andere fabrikanten dan diens regelmatige leveranciers, opgave door die andere fabrikanten van enigszins hogere prijzen dan de richtprijzen, ter vermijding van het gevaar van "klantentoerisme'' (dat wil zeggen dat de klant naar een nieuwe leverancier gaat in de hoop een gunstigere prijs te verkrijgen dan de door zijn vaste leverancier gedane offerte);

- informatie van de paar fabrikanten die geen bijeenkomsten bijwoonden, over het resultaat van een bijeenkomst in de hoop hen ertoe te brengen hun prijzen nauwer te doen aansluiten bij die van de "club'' of anders om te pogen hun steun voor een prijsinitiatief te verwerven;

- vanaf ongeveer september 1982 een systeem dat bekend stond als "account management'', of in een later bijgeschaafde vorm als "account leadership'' (met "account'' is "klant'' bedoeld) om een doeltreffende toepassing van een overeengekomen verhoging te garanderen door één leverancier aan te wijzen om hun contacten met een bepaalde klant (in het geheim) te cooerdineren.

Het systeem, dat was voorgesteld door de vertegenwoordiger van HERCULES, vraagt om enige uitleg. Er werd vastgesteld wie in België, Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk de "essentiële'' klanten waren en voor elk van hen werd een "cooerdinator'' benoemd. In december 1982 werd een meer algemene aanvaarding van het systeem voorgesteld, waarbij voor elke belangrijke klant een "account leader'' werd benoemd die "prijsinitiatieven zou leiden, bespreken en organiseren''. Andere fabrikanten die geregeld met de betrokken klant zaken hadden gedaan stonden bekend als "betwisters'' en zouden met de "account leader'' samenwerken bij offertes aan de betrokken klant. Ten einde de account leader en de betwisters te "beschermen'' moesten alle andere fabrikanten die door de klant werden benaderd hogere prijzen dan de nagestreefde richtprijs noemen. Deze fabrikanten werden "niet-betwisters'' genoemd.

Alle fabrikanten die op dit tijdstip aan de bijeenkomsten deelnamen (met inbegrip van SHELL) waren aangewezen als cooerdinator of "leader'' voor ten minste één belangrijke klant. ICI beweert dat de regeling na slechts enkele maanden instortte wegens gedeeltelijke en ondoeltreffende toepassing. Uit volledige aantekeningen van de op 3 mei 1983 gehouden "experts''-bijeenkomst blijkt echter dat toen uitgebreide besprekingen plaatsvonden over afzonderlijke klanten, over de aan dezen door elke fabrikant opgegeven of op te geven prijzen en over de geleverde of bestelde hoeveelheden.

VI. Individuele prijsinitiatieven

(28)

Het systeem van richtprijzen en prijsinitiatieven gold vanaf laat 1977(ICI zegt dat "de gedachte om "richtprijzen'' aan te bevelen tijdens de eerste in 1978 plaats gehad hebbende bijeenkomsten werd ontwikkeld'', maar uit het schriftelijke bewijsmateriaal bljkt dat het overleg tussen de fabrikanten omtrent de prijzen reeds tijdens het voorafgaande jaar was begonnen). Er zijn geen documenten beschikbaar met betrekking tot de gedetailleerde toepassing van deze regelingen in vroegere jaren door elke fabrikant, maar de Commissie kon uit het schriftelijke bewijsmateriaal opmaken dat er sedert laat 1979 ten minste zes prijsinitiatieven

waren geweest (waarvan sommige zich elk over zes maanden uitstrekten), met betrekking waartoe de interne prijsinstructies van de meeste fabrikanten ook beschikbaar waren, namelijk:

Tijdvak

Richtprijzen voor raffiakwaliteit (DM/kg)

juli t/m december

1979:

1 juli: 1,90, 1 september: 2,05;

januari t/m mei 1981:

1 januari: 1,50, 1 februari: 1,75, 1 maart: 2,00, 1 mei: 2,15;

augustus t/m december 1981:

1 augustus: 2,00, 1 september: 2,20 (uitgesteld tot oktober), 1 december: 2,30 (gewijzigd in 2,15),

juni en juli 1982:

1 juni: 2,00;

september t/m november 1982:

1 september: 2,00, 1 oktober: 2,10 (uitgesteld tot 1 oktober en 1 november);

juli t/m november

1983:

1 juli: 1,85, 1 september: 2,00, 1 oktober: 2,10, 1 november: 2,25.

Deze zes prijsinitiatieven worden beschreven in de punten 29 tot 51 (zie ook tabel 7 in de bijlage).

a) Juli tot en met december 1979

(29)

De propyleenprijs steeg in de loop van 1979 belangrijk. De polypropyleenprijs steeg in gelijke mate als de grondstoffenprijzen. In de vakpers was sprake van "gezamenlijke pogingen'' van de fabrikanten om gelijke tred te houden met de sterk stijgende polypropyleenprijs. Tegen midden 1979 bedroeg de prijs voor raffiakwaliteit ongeveer 1,65 DM/kg.

Er is geen nader bewijsmateriaal voorhanden van gehouden bijeenkomsten of prijsinitiatieven in het eerste deel van 1979. Uit een aantekening over een op 26-27 september 1979 gehouden bijeenkomst blijkt echter, dat een prijsinitiatief in het voornemen lag op basis van een prijs voor raffiakwaliteit van 1,90 DM/kg vanaf 1 juli en 2,05 DM/kg vanaf 1 september. Dit wordt bevestigd door de notulen van een interne bijeenkomst van SHELL op 5 juli 1979: "De richtprijs voor 1 juli 1979 was 1,90 DM/kg, maar dit niveau werd niet gehaald, met name in Frankrijk of

Duitsland.''.

(30)

In de vakpers heette het dat MONTEDISON (MONTEPOLIMERI) voornemens was de prijs te verhogen tot het niveau van 2,05 DM/kg op 1 september, welke prijsbeweging gesteund werd door SHELL en ICI. Uit verkregen prijsinstructies aan de verkoopkantoren van de twee laatstgenoemde fabrikanten, evenals van ATO, BASF, HOECHST en LINZ blijkt dat zij allen hun nationale verkoopkantoren instructies hadden gegeven dit prijsniveau of het equivalent daarvan in

nationale valuta toe te passen met ingang van 1 september (BASF met ingang van 20 augustus). Deze instructies werden bijna alle gegeven vóór de bekendmaking van de door MONTEDISON voorgenomen prijsverhoging in de vakpers. (Van de andere fabrikanten waren geen prijsinstructies beschikbaar.)

(31)

Tegen einde september 1979 had de raffiaprijs 1,70-1,75 DM/kg bereikt, iets beneden de richtprijs. In de notulen van een op 12 september 1979 gehouden vergadering van de SHELL-polypropyleengroep staat vermeld: "De voorzitter merkt op dat de richtprijs van 2,05 DM/kg voor september niet werd gehaald, hetgeen bijzonder nadelig was voor SHELL gezien onze hoge overheadkosten . . . het was moeilijk de prijs nog meer te verhogen zonder dat een verhoging van de monomeerprijzen er de stoot toe gaf, temeer daar sommige concurrenten bij het huidige peil van de verkoopprijzen reeds rendabel waren.''.

De datum voor de invoering van de 2,05 DM/kg richtprijs werd derhalve met enkele maanden verschoven naar 1 december, waarbij volgens het nieuwe programma de toen geldende prijsniveaus nog moesten worden aangehouden gedurende oktober, met de mogelijkhed van een tussenliggende gedeeltelijke stijging (tot 1,90 of 1,95 DM/kg) in november (bron: de notities van ICI betreffende de vergadering van 26 september 1979).

In de notulen van ICI betreffende de bijeenkomst waarop werd besloten tot uitstel van de richtprijs van 2,05 DM/kg heet het dat "werd erkend dat een strak quotasysteem van fundamenteel belang was''. Er werd ook in verwezen naar een plan dat te Zuerich was voorgesteld of goedgekeurd, om de maandelijkse verkopen te beperken tot 80 % van het over de eerste acht maanden van het jaar behaalde gemiddelde.

Tegen eind 1979 had het algemene prijsniveau 2,00 DM/kg voor raffiakwaliteit bereikt, bijna de overeengekomen richtprijs van 2,05 DM/kg.

b) Januari tot en met mei 1981

(32)

Over 1980 werden geen aantekeningen verkregen over de bijeenkomsten, hoewel ten minste zeven vergaderingen van fabrikanten in dat jaar werden gehouden (zie tabel 3 in de bijlage).

Ofschoon de vakpers in het begin van het jaar schreef dat de fabrikanten voor een sterke prijsstijging in 1980 waren, daalden de marktprijzen aanzienlijk - tot het niveau van 1,20 DM/kg of minder - alvorens ze zich begonnen te stabiliseren rond september van dat jaar.

Uit door een aantal fabrikanten - benevens ICI ook DSM, HOECHST, LINZ, MONTEPOLIMERI en SAGA - gegeven prijsinstructies blijkt dat met het oog op herstel van het prijsniveau, doelen werden gesteld voor december 1980 tot en met januari 1981

gebaseerd op een prijs van 1,50 DM/kg voor raffia, 1,70 DM/kg voor homopolymeer en 1,95-2,00 DM/kg voor copolymeer. In een intern document van SOLVAY is een tabel opgenomen waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen'' worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen'' voor januari 1981 van 1,50/1,70/2,00 DM wordt genoemd. Oorspronkelijk was het de bedoeling deze niveaus met ingang van 1 december 1980 toe te passen (een bijeenkomst vond plaats te Zuerich van 13 tot 15 oktober), maar het initiatief werd uitgesteld tot 1 januari 1981.

(33)

In december 1980 werden nieuwe richtprijzen vastgesteld die op 1 februari 1981 van kracht zouden moeten worden, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg, een prijs voor homopolymeer van 1,85 DM/kg en een prijs voor copolymeer van 2,00 DM/kg. Tijdens twee bijeenkomsten in januari 1981 (in die tijd kwamen de "bosses'' en "experts'' elk eenmaal per maand bijeen) werd besloten dat een stijging in twee etappes nodig was. De richtprijs voor 1 februari bleef op 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering'' worden ingevoerd met ingang van 1 maart.

Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta's voor de zes voornaamste kwaliteiten, die van kracht moesten worden op 1 februari en 1 maart 1981. Deze tabel was aan de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomst gehecht.

De "bosses''- en "experts''-bijeenkomsten van januari werden druk bijgewoond. ANIC, ATO, DSM, HOECHST, ICI, MONTEPOLIMERI, PETROFINA en SOLVAY namen aan beide vergaderingen deel, terwijl BASF, HUELS, LINZ en SAGA slechts één van de twee bijwoonden. Het is niet bekend of HERCULES aan een van de bijeenkomsten in januari deelnam, maar het bedrijf was vertegenwoordigd op de vorige bijeenkomst op 16 december 1980.

Uit documenten van BASF, DSM, HOECHST, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI (alleen februari), SHELL en SAGA blijkt dat deze fabrikanten stappen ondernamen om de voor februari en maart vastgestelde richtprijzen in te voeren.

(34)

Het voornemen om de prijs op 1 maart op te trekken tot 2,00 DM/kg scheen echter geen succes gehad te hebben. De fabrikanten wijzigden hun verwachtingen en hoopten thans het niveau van 1,75 DM/kg in maart te bereiken.

Op 25 maart 1981 werd een bijeenkomst van experts gehouden in Amsterdam. Van deze bijeenkomst zijn geen notulen bewaard gebleven, doch onmiddellijk daarna gaven althans BASF, ICI, MONTEPOLIMERI en SHELL instructies om de richtprijzen of "catalogusprijzen'' op te trekken tot het equivalent van 2,15 DM/kg voor raffia, 2,25 DM/kg voor homopolymeer en 2,35 DM/kg voor copolymeer, met ingang van 1 mei. HOECHST gaf precies dezelfde instructies voor 1 mei, doch deed zulks ongeveer vier weken na de

anderen. (Over de andere fabrikanten zijn voor dit tijdvak geen documenten voorhanden.) Enkele fabrikanten stonden hun verkoopkantoren een zekere soepelheid toe voor de toepassing van minimum- of bodemprijzen die iets beneden de overeengekomen richtprijzen lagen.

Gedurende de eerste helft van 1981 vertoonden de prijzen een sterke opwaartse beweging maar ondanks het feit dat de verhoging van 1 mei sterk gesteund werd door de fabrikanten hield deze beweging geen stand. Tegen midden 1981 liepen de fabrikanten vooruit op ofwel een stabilisatie van het prijsniveau of zelfs een neerwaartse beweging aangezien de vraag gedurende de zomer afnam.

c) Augustus tot en met december 1981

(35)

Een verder prijsinitiatief in september-oktober 1981 was door SHELL en ICI reeds gepland in juni 1981, toen duidelijk werd dat de prijsstijging van het eerste kwartaal afnam. SHELL, ICI en MONTEPOLIMERI kwamen op 15 juni 1981 bijeen om te bespreken hoe op de markt hogere prijzen konden worden toegepast (zie punt 67). Binnen enkele dagen na deze bijeenkomst gaven ICI en SHELL beide hun verkoopkantoren opdracht de markt voor te bereiden op een aanzienlijke stijging in september op grond van een programma om de prijs van raffia op te trekken tot 2,30 DM/kg. SOLVAY herinnerde zijn verkoopkantoor in de Benelux er op 17 juli 1981 aan dat het de klanten ervan moest verwittigen dat op 1 september een aanzienlijke prijsverhoging van kracht zou worden, waarvan het precieze bedrag in de laatste week van juli zou worden vastgesteld (in dit verband is het veelbetekenend dat er op 28 juli 1981 een "experts''-bijeenkomst gepland was).

Het oorspronkelijke voornemen om de prijs te verhogen tot 2,30 DM/kg in september 1981 werd gedurende de zomer (waarschijnlijk op de genoemde bijeenkomst) herzien; dientengevolge zou het niveau in augustus weer 2,00 DM/kg bedragen voor raffia, 2,25 DM/kg voor homopolymeer en 2,40 DM/kg voor copolymeer. De prijzen zouden dan respectievelijk 2,20, 2,40 en 2,55 DM/kg bedragen. Een met de hand geschreven nota die bij HERCULES werd verkregen en gedateerd was op 29 juli 1981 (de dag na de bijeenkomst, die HERCULES waarschijnlijk niet bijwoonde) bevat een overzicht van deze prijzen als zijnde de "officiële'' prijzen voor augustus en september, waarbij in cryptische bewoordingen naar de bron van die informatie wordt verwezen.

Op 4 augustus vond een bijeenkomst plaats te Genève en op 21 augustus 1981 te Wenen. Na deze bijeenkomsten werden door de fabrikanten nieuwe instructies gegeven om met ingang van 1 oktober naar prijzen van 2,30, 2,40 en 2,55 DM/kg toe te gaan. BASF, DSM, HOECHST, ICI, MONTEPOLIMERI en SHELL gaven nagenoeg eensluidende prijsinstructies met het oog op de invoering van deze prijzen in september en oktober.

(36)

Het plan werd opgevat om in de loop van september en oktober 1981 te gaan in de richting van een "basisprijs''-niveau van 2,20-2,30 DM/kg voor raffia. Uit een SHELL-document blijkt dat oorspronkelijk een nog verdere etappegewijze verhoging tot 2,50 DM/kg op 1 november ter sprake was gebracht, waarvan men echter vervolgens had afgezien.

Uit rapporten van de diverse fabrikanten blijkt dat in de loop van september de prijzen stegen en zulks tot in oktober 1981 bleef doorgaan, waarbij uiteindelijk marktprijzen werden bereikt van ongeveer 2,00-2,10 DM/kg voor raffia. Uit een nota van HERCULES blijkt dat in de loop van december 1981 de richtprijs van 2,30 DM/kg naar beneden werd bijgesteld tot het meer realistische bedrag van 2,15 DM/kg, doch hierin werd tevens gesteld dat "door algemene vastberadenheid de prijzen stegen tot 2,05 DM, welke prijzen nog nooit zo dicht hadden gelegen bij de openbaar gemaakte (sic) richtprijzen'' (5).

Tegen eind 1981 werd in de vakpers melding gemaakt van de volgende polypropyleenmarktprijzen: raffia 1,95-2,10 DM/kg, homopolymeer 2,10-2,20 DM/kg en copolymeer 2,40 DM/kg, ongeveer 20 Pfennig beneden de richtprijzen van de fabrikanten. Vermeld werd dat de produktiecapaciteit werd benut voor een "gezonde'' 80 %.

d) Juni en juli 1982

(37)

Hoewel verwacht werd dat wanneer vraag en aanbod meer met elkaar in evenwicht zouden komen de prijzen verder zouden stijgen in het begin van 1982, was in werkelijkheid in de maand mei de marktprijs voor raffia weer gedaald tot 1,80 DM/kg.

Tijdens de bijeenkomst van de experts in Genève op 13 mei die werd bijgewoond door HERCULES en door alle "vaste deelnemers'' - ATO, BASF, DSM, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI, PETROFINA, SAGA en SOLVAY - werd na een uitvoerige bespreking van de prestaties van elke fabrikant overeengekomen dat de gelegenheid "zeer gunstig'' was voor een prijsstijging voor de vakantieperiode.

Een voorstel van SOLVAY dat inhield dat bijeenkomsten in de toekomst niet noodzakelijk waren aangezien de vraag thans in overeenstemming was met het aanbod, werd op deze bijeenkomst door de anderen afgewezen met het argument dat maatregelen dienden te worden genomen voor prijsverhogingen en dat het niet aan het marktmechanisme moest worden overgelaten een evenwicht te vinden (bron: de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomst, bevestigd door HERCULES' relaas van dezelfde bijeenkomst).

(38)

Dienovereenkomstig werd overeengekomen een prijsniveau te bereiken gebaseerd op 2,00 DM/kg voor raffia met ingang van 1 juni voor de meeste nationale markten doch met ingang van 14 juni voor het Verenigd Koninkrijk. De deelnemers moesten "persoonlijk'' achter dit initiatief staan, waarvan bevestiging moest worden verkregen van de senior managers in de volgende bijeenkomst van de "bosses''.

Diverse maatregelen werden gepland om deze aanpak te ondersteunen, waaronder een beperking van de verkochte hoeveelheden tot een overeengekomen percentage van de gebruikelijke verkopen, een besluit om geen nieuwe contracten aan te gaan en een intenser bilateraal contact tussen de fabrikanten.

(39)

Aan het ICI-verslag van de bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel met nieuwe doelprijzen gehecht voor 1 juni waarin de prijzen werden aangegeven voor elke belangrijke kwaliteit in de diverse nationale valuta's (de prijs voor raffia zou 2,00 DM, 36 Bfr., 5,00 Ffr., 1 100 lire per kg en 490 £ per ton bedragen).

Uit interne prijsinstructies of memoranda van ATO, BASF, HOECHST, HERCULES, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI en SHELL, waarvan de meeste gedateerd zijn enkele dagen na de bijeenkomst van de experts van 13 mei 1982, blijkt dat al deze fabrikanten stappen ondernamen om het geplande 1 juni-initiatief uit te voeren. Op enkele onbelangrijke uitzonderingen na kwamen hun prijsinstructies precies overeen met die welke voorkwamen in de tabel met richtprijzen waarop bij ICI de hand werd gelegd.

Prijsinstructies voor juni waren niet beschikbaar met betrekking tot DSM, PETROFINA, SOLVAY en SAGA, maar in een verkooprapport van DSM wordt verwezen naar voor juni geplande prijsverhogingen die - naar werd gehoopt - een succes zouden worden.

Toen de "experts'' in juni bijeenkwamen, konden zij slechts bescheiden prijsverhogingen rapporteren. In Duitsland waren prijsverhogingen aangekondigd, maar sommige fabrikanten "hielden niet stand'' wanneer zij door hun klanten onder druk werden gezet. De richtprijs voor het Verenigd Koninkrijk van 490 £/

ton was vastgesteld op grond van de veronderstelling dat niet alleen de richtprijs van 2,00 DM/kg, maar bovendien een extra 10 Pfennig in de andere landen zou worden bereikt, en het schijnbare uitblijven van vooruitgang had twijfel doen rijzen omtrent de mogelijkheid de volle verhoging in één keer te benutten. In landen waar moeilijkheden werden verwacht, werden plaatselijke bijeenkomsten gepland (bron: de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomsten).

e) September tot en met november 1982

(40)

Het voor 1 juni geplande "prijsinitiatief'' deed de prijzen niet tot het verwachte niveau stijgen en op een

gezamenlijke "bosses/experts''-bijeenkomst op 20 en 21 juni 1982 werd besloten de prijzen in twee fasen te verhogen tot 2,00 DM/kg op 1 september en tot 2,10 DM/kg op 1 oktober.

Deze vergadering werd bijgewoond door ATO, BASF, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI, PETROFINA, SOLVAY en SAGA.

In augustus 1982 nam ICI het voorzitterschap van de bijeenkomsten over van MONTEPOLIMERI. De wisseling van het voorzitterschap bood de gelegenheid om van de producenten andermaal de toezegging te verkrijgen dat zij hun prijzen vóór het einde van het jaar aanzienlijk zouden verhogen en om overeenstemming te bereiken over een controlesysteem op de quota dat begin 1983 in werking kon treden.

Een hooggeplaatst directeur van ICI's afdeling petrochemische produkten en plastics nam in een reeks bezoeken contact op met ieder van de andere producenten. In een bij ICI aangetroffen nota met instructies, getiteld "Doel van de bezoeken'', staat te lezen:

"Zoveel mogelijk druk uitoefenen voor 1 september:

- Staan zij er werkelijk achter?

- Is het hun ernst met de 1,90/2,00 DM?

- Is het hun ernst met flexibiliteit beneden die van 1 à 2 Pfennig op de thuismarkt? Welke? Op niet-thuismarkten?

. . .

- Zullen zij in de pers adverteren en klanten aanschrijven? Wanneer en waar?

- Zijn er plaatselijke bijeenkomsten in het vooruitzicht gesteld?

- Hoe lang zullen ze wachten? Dagen? Weken? Zullen ze produktie en verkoop in evenwicht brengen?

- Zouden zij het volume hoe dan ook beperken?

- Welke beschouwen zij als probleembedrijven?

- Heeft hij de zaak werkelijk in handen?''.

(41)

Het oorspronkelijke plan om de prijs per 1 september tot 2,00 DM/kg te verhogen werd op de "bosses''-bijeenkomst van 20 augustus 1982 gewijzigd. Er moest met ingang van september een onmiddellijke verhoging van 10 Pfennig worden toegepast op alle nieuwe orders en het minimum van 2,00 DM/kg zou een maand later, dat wil zeggen op 1 oktober, in werking treden. Terzelfder tijd werden de producenten ertoe aangemaand hun maandelijkse verkopen te beperken tot het equivalent van hun werkelijke marktaandeel in de eerste zes maanden van 1982.

Blijkens de notulen werden op de volgende "experts''-bijeenkomst op 2 september 1982 (waarop andermaal alle fabrikanten aanwezig waren) de persoonlijke toezeggingen van de "bosses'' bevestigd en

werden de "basisregels'' opnieuw vastgesteld. De fabrikanten moesten bereid zijn liever handel te verliezen dan van de prijs af te wijken, maar er moest wel enige tijd worden uitgetrokken om de voorgenomen verhoging om te zetten in feitelijke marktprijzen.

(42)

Op deze bijeenkomst waarschuwde de vertegenwoordiger van BASF voor de gevaren die zouden ontstaan indien alle producenten precies 2,00 DM zouden berekenen en men kwam overeen dat alle andere producenten dan de voornaamste leveranciers van een bepaalde klant, indien zij werden benaderd, meer dan 2,00 DM zouden berekenen, om zo het doel te helpen bereiken.

Andermaal werd een gedetailleerde tabel opgesteld met de minimumprijzen die voor elke kwaliteit en elke valuta met ingang van 1 oktober moesten worden toegepast.

Op die bijeenkomst werd ook het systeem van "account leadership'' ontworpen, ten einde de effectieve toepassing van de "richtprijzen'' te verzekeren door het cooerdineren van de prijsoffertes aan individuele klanten (zie punt 27).

Rond die tijd werd ook het gebruik ingevoerd dat iedere producent aan de vergadering mededeelde voor hoeveel ton orders hij enerzijds tegen de richtprijs en anderzijds beneden de richtprijs had genoteerd voor termijnlevering.

(43)

Nadat tijdens de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 september de reeds genoemde toezeggingen waren gedaan, gaven de fabrikanten hun verkoopkantoren instructies met ingang van 1 oktober een prijsniveau toe te passen, uitgaande van een basisprijs van 2,00 DM/kg voor raffia (stukken dienaangaande werden aangetroffen met betrekking tot ATO, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI en SHELL). In vele van deze instructies - die een neerslag zijn van de genoemde persoonlijke toezeggingen - wordt er met grote nadruk op gewezen dat het noodzakelijk is tegenover de klanten een besliste en onverzettelijke houding aan te nemen en desnoods van een verkoop af te zien om de prijs omhoog te krijgen.

(44)

Op de volgende "bosses''-bijeenkomst op 1 september 1982 (andermaal bijgewoond door alle "vaste deelnemers'', met inbegrip van HERCULES) brachten de fabrikanten verslag uit over de stappen welke ieder van hen had ondernomen om de voor 1 oktober geplande verhoging tot 2,00 DM toe te passen. Zij hadden over het algemeen hun verkoopafdelingen strenge instructies gegeven niet van het plan af te wijken. Er bleek tijdens deze bijeenkomst ook algemene instemming te bestaan over een tweede verhoging tot 2,10 DM/kg op 1 november, die in december definitief zou worden (deze verhoging met 10 Pfennig werd bevestigd op een "experts''-bijeenkomst op 6 oktober).

De producenten ondernamen ook stappen om de nieuwe verhoging met 10 Pfennig/kg die voor november gepland was, toe te passen (stukken dienaangaande werden aangetroffen met betrekking tot BASF, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI, SHELL en SAGA. Hun instructies dienaangaande werden gegeven kort na de "experts''-bijeenkomst van 6 oktober, waarop deze stap werd bevestigd. Een telex die door SAGA op 14 oktober 1982 aan haar filiaal in het Verenigd Koninkrijk wordt gezonden, verwijst in verband met een geplande plaatselijke bijeenkomst naar de "ter zake dienende zogeheten overeengekomen minimumlijst''.

In strijd met de bewering van de fabrikanten tijdens de administratieve procedure dat de richtprijzen nooit werden bereikt, blijkt uit de cijfers betreffende de toepassing van prijzen op en boven het niveau van de richtprijs enerzijds en beneden de richtprijs anderzijds, welke werden overgelegd op de bijeenkomst waar toezeggingen voor de toekomst werden gedaan, dat in oktober en november verreweg de meeste bestellingen waren geplaatst tegen de richtprijs of een hogere prijs. Dit wordt bevestigd in een circulaire van ICI van 8 oktober 1982 aan haar Europese verkoopkantoren, waarin de eerste indrukken van het prijsinitiatief van 1 oktober worden samengevat: "Ofschoon sommige in september aangegane verbintenissen nog in oktober blijken te zijn doorgelopen, betreft het in totaal slechts een vrij geringe hoeveelheid en alle beschikbare gegevens wijzen erop dat de nieuwe niveaus op alle nieuwe bestellingen worden toegepast . . .''.

(45)

ATO, BASF, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI, FINA, SOLVAY en SAGA waren bijgevolg alle aanwezig op de meeste, en in de meeste gevallen op alle bijeenkomsten van "bosses'' en "experts'' die van juli tot november 1982 werden gehouden en waarop het najaars-

prijsinitiatief werd gepland en gevolgd (zie tabel 7 in de bijlage). SHELL erkent dat zijn vertegenwoordigers op 13 oktober (een week voor de "bosses''-bijeenkomst van oktober) te Heathrow een bijeenkomst van de "grote vier'' hebben bijgewoond en dat er in september geregeld met ICI werd overlegd over het prijsinitiatief van oktober (bron: notities van ICI betreffende telefoongesprekken en bijeenkomsten).

Met uitzondering van FINA en SOLVAY verstrekten alle bovengenoemde producenten de Commissie de prijsinstructies die zij hun plaatselijke verkoopkantoren voor oktober en november hadden gegeven. Deze komen wat bedrag en tijdstip betreft niet alleen met elkaar overeen, maar ook met het schema van richtprijzen dat aan de door ICI opgestelde notulen van de "experts''-bijeenkomst van 2 september was gehecht (zie tabel 7 in de bijlage). (SOLVAY en FINA beweren beide dat zij hun prijsinstructies meestal per telefoon gaven).

(46)

Het prijsinitiatief werd op zijn minst als een gedeeltelijk succes beschouwd (ICI gewaagde in een interne

nota van het "solide klimaat tijdens het vierde kwartaal'') en leidde tot een daadwerkelijke verhoging van de winstmarges met circa 20 Pfennig/kg. ICI wees niettemin op diverse "zwakke punten'', waaronder het lage prijsniveau voor raffia, een aanzienlijke diversifiëring van de prijzen in de moulding-sector in Duitsland en het ontbreken op dat ogenblik van een definitieve overeenkomst over de hoeveelheden (een nieuw quotasysteem zou ingaan op 1 januari 1983).

Tijdens de bijeenkomsten van december 1982 werd overeengekomen dat het voor november/decemer gestelde streefniveau van 2,10 DM/kg tegen eind januari 1983 algemeen ingevoerd moest zijn en dat nieuwe prijsschema's moesten worden opgesteld voor de landen waar het doel niet was bereikt (bron: de door ICI opgestelde notulen). Andermaal waren alle vaste deelnemers present op een of beide bijeenkomsten van december 1982.

f) Juli tot en met november 1983

(47)

In het eerste kwartaal van 1983 zakte het prijsniveau weer, en op de eerste bijeenkomst waarvan de notulen werden aangetroffen (die van 3 mei), werd overeengekomen dat zou worden getracht in juni 1983 voor Duitsland een richtprijs van 2,00 DM/kg te berekenen. ICI achtte dit echter te hoog gegrepen en vond dat 1,80 DM/kg tegen het eind van juni een realistischer minimum zou zijn.

In mei 1983 werd besloten voor september 2,00 DM/kg als doel te stellen (in een nota van ICI staat te lezen: "2,00 van vanaf 1 september of 1 oktober''). Aangezien het niet mogelijk werd geacht deze verhoging ineens door te voeren (het prijspeil lag toen rond 1,70 DM/kg), werd als een tussenstap een doel van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli gesteld. Op een bijeenkomst op 1 juni 1983 "bevestigden de aanwezige fabrikanten (dat wil zeggen alle vaste deelnemers behalve HERCULES en SOLVAY) hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 DM/kg . . .''. SHELL sloot zich, naar werd gemeld, ten volle bij het initiatief aan en zou "in het openbaar leiden in ECN'' (een verwijzing naar een vaktijdschrift). Ook HERCULES stond volledig achter het initiatief - zo werd medegedeeld - en zou in juni nieuwe prijzen aankondigen. Alle aanwezigen hadden hun verkoopafdelingen reeds gewaarschuwd en die waren op hun beurt bezig de klanten op de hoogte te brengen van de voorgenomen verhoging (bron: de door ICI opgestelde notulen).

(48)

Geheel in overeenstemming met de vermelding dat SHELL "in het openbaar'' zou leiden verscheen op 13 juni 1983 in het vaktijdschrift "European Chemical News'' (ECN) een artikel waarin werd gemeld dat de producenten een prijsverhoging wensten en dat met name SHELL voornemens was de minimumprijs per 1 juni tot 1,90 DM/kg te verhogen en in september nogmaals een verhoging toe te passen. Ook ICI en

MONTEPOLIMERI zouden volgens het artikel soortgelijke verhogingen toepassen.

Sedert oktober 1982 nam SHELL de meeste maanden deel aan de zogenaamde "voor-bijeenkomsten'' van de "grote vier''.

In het ECN-artikel wordt de markt "steeds krapper'' genoemd, en inderdaad staat in een rond einde mei door ICI opgestelde nota in telegramstijl te lezen: "Volume juni - beperkt 122 ¹/2 = markt juni, naar schatting cf 130 + waarschijnlijk''. En: "SHELL zal leiden. ECN-artikel 2 weken. ICI in kennis gesteld''.

(49)

Onmiddellijk na de "bosses''-bijeenkomst van 20 mei gaven ICI (23 mei), DSM (25 mei) en BASF (27 mei) instructies aan hun verkoopkantoren om met ingang van 1 juli een prijsschema toe te passen dat gebaseerd was op een prijs van 1,85 DM/kg voor raffia, 2,00 DM voor homopolymeren en 2,25 DM voor copolymeren. Hun prijslijsten zijn identiek voor elke kwaliteit en elke nationale valuta (40 of meer prijzen). In een intern rapport van HOECHST van 6 juni 1983 werd bepaald dat met ingang van 1 juli minimumprijzen van respectievelijk 1,85 DM, 2,00 DM en 2,25 DM/kg zouden worden toegepast voor raffia, homopolymeren en copolymeren. LINZ gaf in een telex van 8 juni (dat wil zeggen vlak na de bijeenkomst van 1 juni waarop de "instemming'' was bevestigd) zijn verkoopagenten instructies om in elke nationale valuta catalogusprijzen toe te passen die precies overeenstemden met die van BASF, DSM en ICI. MONTEPOLIMERI had reeds op 17 mei zijn verkoopkantoren opgedragen met ingang van juni een verhoging toe te passen en deze in juli te handhaven. Uit bescheiden van SHELL voor het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk blijkt dat deze producent ervan op de hoogte was welk prijsniveau bij onderling akkoord met ingang van 1 juli zou worden toegepast en dat hij zijn verkoopbeleid op deze prijzen baseerde. In een document van SHELL getiteld "PP Prijsstelling voor West-Europa'' wordt specifiek verwezen naar een "richtprijs juli'' van 1,85 DM/kg of 480 £/ton. In een "marktkwaliteit rapport'' van SHELL van 14 juni 1983 heet het dat "in West-Europa de geïntegreerde SHELL-ondernemingen hun marktaandelen in stand houden (al loopt het terug in Nederland, Verenigd Koninkrijk) ter ondersteuning van de prijsstabiliteit''. HERCULES stelde zijn verkoopkantoren op 13 en 29 juni in kennis van de minimumstreefprijzen van 1,85/2,00/2,25 DM/kg. Van ATO en PETROFINA werden slechts onvolledige prijsinstructies verkregen, maar die bevestigen dat deze producenten het nieuwe prijsniveau toepasten, zij het in het geval van PETROFINA met enige vertraging. Met het doorgeven van de prijsverhoging aan zijn verkoopkantoren bleef ook SOLVAY achter bij de andere producenten, maar in interne bescheiden van 26 juli werden voor ieder land met onmiddellijke gelding minimumprijzen vastgesteld die identiek waren met het op een richtprijs van 1,85 DM/kg gebaseerde prijsschema en waarin tevens nieuwe minima, op basis van de door de producenten overeengekomen 2,00 DM/kg, voor 1 september in het vooruitzicht werden gesteld.

Met uitzondering van HUELS (waarvoor geen prijsinstructies beschikbaar waren voor juli 1983) blijken derhalve alle producenten die de bijeenkomsten hadden bijgewoond dan wel hun steun hadden toegezegd voor de nieuwe richtprijs van 1,85 DM/kg instructies te hebben gegeven om de nieuwe prijs toe te passen.

(50)

Er vonden nog vergaderingen plaats op 16 juni, 6 en 21 juli, 10 en 23 augustus en 5, 15, en 29 september 1983. Uit reisdocumenten blijkt dat alle vaste deelnemers - inclusief HERCULES - sommige of, in de meeste gevallen, alle bijeenkomsten bijwoonden. Alleen SAGA en LINZ verstrekten niet de door de Commissie uit hoofde van artikel 11 gevraagde inlichtingen over hun deelneming aan bepaalde bijeenkomsten, maar beide geven toe dat zij vaste deelnemers aan de bijeenkomsten waren. De tussentijdse prijsverhoging van 1 juli werd als een succes beschouwd daar de raffiaprijzen in augustus het beoogde niveau van 1,85 DM/kg bereikten.

Einde juli en begin augustus 1983 deden BASF, DSM, HERCULES, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ en SOLVAY alle aan hun diverse nationale verkoopkantoren prijsinstructies toekomen (gebaseerd op een raffiaprijs van 2,00 DM/kg), die met ingang van 1 september van kracht zouden worden en die behoudens onbeduidende afwijkingen identiek zijn voor alle kwaliteiten en nationale valuta's. (Voor ATO, zie punt 49.) Voor MONTEPOLIMERI en SAGA werden alleen de prijsinstructies voor één Lid-Staat verkregen, maar die stemmen overeen met die van de andere producenten voor het betrokken land. In een bij SAGA UK aangetroffen stuk wordt uitdrukkelijk verwezen naar de catalogusprijzen per 1 september voor het Verenigd Koninkrijk, die op een plaatselijke bijeenkomst waren overeengekomen. In de documenten van SHELL betreffende prijzen voor het Verenigd Koninkrijk, in de vorm van een interne nota van 11 augustus, wordt vermeld dat de dochteronderneming in het Verenigd Koninkrijk "ernaar streefde'' dat per 1 september basisprijzen van kracht zouden zijn die overeenstemden met de door de andere producenten vastgestelde richtprijzen (tegen het einde van de maand gaf SHELL het verkoopkantoor in het Verenigd Koninkrijk echter opdracht de volle verhoging uit te stellen tot de andere producenten het gewenste basisniveau hadden bereikt).

Uit prijsinstructies die bij de fabrikanten werden verkregen blijkt dat later werd besloten door te gaan op het elan van de verhoging van september en de prijs voor raffiakwaliteit per 1 oktober te verhogen tot 2,10 DM/kg en per 1 november tot 2,25 DM/kg.

(51)

BASF, HOECHST, HUELS, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI en SOLVAY zonden voor deze maanden ieder afzonderlijk instructies aan hun verkoopkantoren waarin identieke prijzen werden vastgesteld. HERCULES, dat zijn verkoopkantoren voor oktober een "harde opstelling'' aanbeval, gaf in eerste instantie minimumprijzen op die lichtjes beneden die van de andere producenten lagen, maar op 3 oktober werd

opdracht gegeven "met onmiddellijke inwerkingtreding'' dezelfde prijzen toe te passen als de anderen. Voor november kregen de regionale directeuren van HERCULES instructies dat hun prijzen in overeenstemming moesten worden gebracht met de algemene richtlijnen. DSM beweert dat voor oktober of november geen prijsinstructies werden gegeven, maar zijn catalogusprijzen voor september zijn voor alle kwaliteiten en alle nationale valuta's identiek met die van alle andere producenten. Ook SAGA UK paste de prijsverhoging met 10 Pfennig in oktober toe, zij het twee weken later dan de andere fabrikanten.

Ofschoon ATO en PETROFINA aanwezig waren op alle op deze aangelegenheid betrekking hebbende bijeenkomsten, beweren beide dat - voor zover in die periode interne prijsinstructies werden gegeven - dit mondeling geschiedde.

In een bij ATO aangetroffen en op 28 september gedateerde interne nota komt evenwel een tabel voor onder de kop "Rappel du prix de cota (sic)'' waarin voor Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Italië voor september en oktober prijzen worden vastgesteld voor raffia, homopolymeren en copolymeren die identiek zijn met die van BASF, DSM, HOECHST, ICI, LINZ, MONTEPOLIMERI en SOLVAY (zie punt 49). Tijdens de verificatie ten kantore van ATO in oktober 1983 bevestigden de vertegenwoordigers van het bedrijf dat die prijzen aan de verkoopkantoren werden medegedeeld.

Einde 1983 werd in de pers gewag gemaakt van een "stabilisering'' van de polypropyleenprijzen op een marktprijs voor raffiakwaliteit van 2,08 à 2,15 DM/kg (het nagestreefde doel was zoals gezegd 2,25 DM/kg). Volgens de vakpers vertoonde de markt een opgaande tendens, gelet op de stijging van de vraag tot 15 à 16 % boven de consumptie in 1982 en gezien de prognoses van een verdere expansie in 1984 in de orde van grootte van 6 à 8 %.

VII. Streefhoeveelheden en quota

(52)

Algemeen werd erkend dat er, om tot marktcondities te komen die het welslagen van de overeengekomen prijsinitiatieven in de hand werkten, een of ander permanent systeem van controle op de verkochte hoeveelheden noodzakelijk was.

Voordat ICI in augustus 1982 de leiding van de groep op zich nam, werden diverse systemen toegepast om de markt onderling te verdelen. Aan alle producenten werden procentuele aandelen van de naar schatting te verdelen handel toegewezen, maar in dit stadium werd vooraf nog geen systematische beperking van de totale produktie opgelegd. De ramingen van de totale markt moesten uiteraard permanent worden herzien, en de verkopen van iedere producent in absolute hoeveelheden moesten worden aangepast om in overeenstemming te blijven met het percentage waarop hij recht had.

In het kader van de systemen ter verdeling van de markt onder de producenten werd gewerkt met wat nu eens "kwantitatieve doelen'', dan weer "streefhoeveelheden'' of "quota'' werd genoemd.

Iedere deelnemende producent kreeg een quotum of "streefhoeveelheid'' toegewezen, die in ton of in procenten was uitgedrukt. Om tot een quotasysteem te komen moest ruimte worden gelaten voor producenten die de bijeenkomsten niet bijwoonden en die bijgevolg niet hadden deelgenomen aan de detailbesprekingen. In 1979 had HERCULES een eigen individueel quotum maar nadien werd deze producent te zamen genomen met AMOCO of met AMOCO

en BP.

(53)

De laatst genoemde twee fabrikanten beweren dat zij er zich niet van bewust waren dat hun ooit een quotum was toegewezen. HERCULES nam echter deel aan bijeenkomsten waarop in detail over hoeveelheden werd gesproken (een van MONTEPOLIMERI afkomstig voorbereidend document betreffende een voorstel voor een quotasysteem voor 1982 werd trouwens in zijn lokalen aangetroffen) en sprak voor het eerste kwartaal van 1983 althans zijn tevredenheid uit over de groepstoewijzing van 53 000 ton, volgens de sleutel 21:21:11 te verdelen onder HERCULES zelf, AMOCO en BP.

Op zijn minst sedert de tweede helft van 1982 was het gebruikelijk dat de producenten op de bijeenkomsten verslag uitbrachten over de hoeveelheden die ieder van hen de vorige maand had verkocht.

De verhouding tussen de voor elk jaar toegekende streefhoeveelheden of quota en de werkelijke verkopen van iedere producent komt tot uiting in tabel 8 in de bijlage.

Over de systemen die sedert 1979 (het eerste jaar waarin, voor zover bekend, een dergelijk systeem van kracht was) van jaar tot jaar werden toegepast, kunnen de volgende details worden verstrekt:

a) 1979

(54)

Voor iedere producent werden voor 1979 streefhoeveelheden (uitgedrukt in ton) vastgesteld die, althans gedeeltelijk, waren gebaseerd op hun werkelijke verkopen in de voorafgaande drie jaren. De juiste grondslag voor de toewijzing van de "streefhoeveelheden'' voor 1979 is niet bekend, maar in ieder geval moest een regeling worden getroffen om tegemoet te komen aan de verwachtingen van nieuwkomers op de markt, die per definitie geen "historische'' rechten konden laten gelden.

In tabellen die bij ICI werden aangetroffen, wordt de "herziene streefhoeveelheid'' voor iedere producent voor 1979 vergeleken met de werkelijk tijdens die periode in West-Europa verkochte hoeveelheden.

Het feit dat er in 1979 wel degelijk een systeem tot verdeling van de markt bestond, wordt bevestigd door bescheiden die bij ATO werden aangetroffen en waarin de streefhoeveelheden ("objectifs'') van de vier "Franse'' producenten ATO, RHÔNE-POULENC, SOLVAY en HOECHST FRANCE voor elke nationale markt zijn vermeld.

b) 1980

(55)

Einde februari 1980 werd door de fabrikanten overeenstemming bereikt over de "streefhoeveelheden'', andermaal uitgedrukt in ton voor 1980, waarbij werd uitgegaan van een geraamde markt van 1 390 000 ton (ongeveer 12 % meer dan het voorgaande jaar).

Bij ATO en bij ICI werd een aantal tabellen aangetroffen waarin de voor iedere producent voor 1980 "overeengekomen streefhoeveelheden'' waren aangegeven. Een van de bij ICI aangetroffen tabellen vermeldde diverse voorstellen; de uiteindelijke quota waren in het Duits genoteerd en waren klaarblijkelijk afkomstig van een (niet nader genoemde) Duitse producent.

De oorspronkelijke raming van de totale te verdelen markt op 1 390 000 ton bleek al te optimistisch te zijn. De quota van alle producenten moesten worden verminderd om aan de totale jaarconsumptie van slechts 1 200 000 ton te worden aangepast (bron: de door ICI opgestelde notulen van de "experts''-bijeenkomst van januari 1981).

Van de vier grote producenten lagen alleen de verkopen van ICI beneden het voor 1980 gestelde doel; bij de andere producenten kwamen de werkelijke verkopen in grote lijnen overeen met hun streefpercentage. Alleen de firma DSM, die "niet bereid was de toezegging te doen haar oorspronkelijke quotum te verlagen'', overschreed in noemenswaardige mate de haar toegewezen hoeveelheid (verkopen van 46 100 ton in plaats van 38 400 ton).

c) 1981

(56)

Over de verdeling van de markt voor 1981 werden langdurige en complexe onderhandelingen gevoerd.

Bij het begin van het jaar werd overeengekomen dat alle producenten, als tijdelijke maatregel om bij te dragen tot het welslagen van het prijsinitiatief van februari/maart, de maandelijkse verkopen zouden beperken tot een twaalfde van 85 % van hun "streefhoeveelheid'' voor 1980 (bron: de door ICI opgestelde notulen van de "experts''-bijeenkomst van januari).

Ter voorbereiding van een duurzamer quotasysteem deelde iedere producent de vergadering mede welke hoeveelheid hij in 1981 hoopte te verkopen. Samengeteld overtroffen deze "aspiraties'' ruimschoots de geraamde totale vraag.

Er werden verschillende compromisvoorstellen ingediend. ICI was van oordeel dat de vier groten het

goede voorbeeld moesten geven door een kleine vermindering van de hun voor 1980 toegewezen streefhoeveelheid te aanvaarden, mits de nieuwkomers ook hun eisen zouden matigen (bron: ontwerp-voorstel van ICI).

(57)

In het kader van de besprekingen met het oog op het bereiken van een overeenkomst inzake een systeem voor de verdeling van de markt in 1981 vonden op zijn minst twee ontmoetingen plaats tussen ICI en SHELL. Op één ervan was ook MONTEPOLIMERI aanwezig. SHELL was sceptisch gestemd, omdat volgens deze onderneming de voorstellen gebaseerd waren op al te optimistische marktprognoses, maar verklaarde dat zij zich tevreden zou stellen met 11 à 12 %. Striktere maatregelen ter beheersing van de geproduceerde hoeveelheid werden op deze bijeenkomsten in overweging genomen, met inbegrip van eventuele sancties voor het overschrijden van verkoopquota (bron: notities van ICI betreffende vergaderingen van 27 mei en 17 juni 1981).

Met dat al werd geen definitieve quotaovereenkomst bereikt voor 1981. Als lapmiddel werd het quotum van iedere producent van het vorige jaar als een theoretisch recht beschouwd en brachten de producenten iedere maand aan de vergadering verslag uit over hun werkelijke verkopen (bron: bij ICI aangetroffen tabellen met als kop: "Afwijking per onderneming''). Op die manier werd toezicht uitgeoefend op de feitelijke verkopen als een correctie op de louter abstracte verdeling van de markt op grond van de quota's voor 1980.

d) 1982

(58)

Met het oog op de vaststellingen van een systeem voor 1982 werden andermaal ingewikkelde voorstellen ingediend, waarin werd getracht uiteenlopende factoren zoals vroegere verkoopcijfers, marktaspiraties en de te verdelen capaciteit met elkaar te verzoenen. De totale te verdelen markt werd geschat op 1 450 000 ton. Enkele fabrikanten dienden gedetailleerde plannen in voor een verdeling van de markt terwijl anderen slechts hun eigen aspiraties qua hoeveelheid bekendmaakten.

In een voorbereidend stuk, dat werd aangetroffen bij HERCULES en ICI, maar vermoedelijk uitging van MONTEPOLIMERI, werd een formule voorgesteld - met gedetailleerde tabellen - die gebaseerd was op de feitelijke verkopen in 1981 en de nominale capaciteit van iedere producent in 1982. Volgens de notities van ICI betreffende de "experts''-bijeenkomst van 10 maart 1982 deelde de vertegenwoordiger van MONTEPOLIMERI bij die gelegenheid de tabellen rond in de hoop dat op de volgende "bosses''-bijeenkomst een quotaovereenkomst kon worden bereikt. Het voorstel van ICI betrof een systeem op grond van de feitelijke verkopen in 1981, vermeerderd met een aandeel in de geschatte groei van de markt in 1982 ten opzichte van 1981, dat gelijk zou zijn aan het procentuele aandeel van iedere fabrikant in de totale capaciteit.

Zoals in 1981 werd geen definitief akkoord bereikt en gedurende de eerste helft van het jaar werden de maandelijkse verkopen van elk der fabrikanten medegedeeld aan de vergadering en gerefereerd aan hun werkelijke procentuele marktaandeel in het voorgaande jaar.

(59)

Toen ICI in augustus 1982 het voorzitterchap van MONTEPOLIMERI overnam, legde deze producent er de nadruk op dat hij zou trachten voor 1983 een nieuw systeem in te voeren, waarbij een overeenkomst over de marktaandelen zou worden gesloten binnen een "kader'' waar alle producenten achter stonden (bron: de door ICI opgestelde notulen van de "bosses''-bijeenkomst van augustus 1982 en de nota van ICI, getiteld "Quota''). ICI voerde over dit nieuwe systeem bilaterale gesprekken met elk van de fabrikanten. In afwachting van de invoering van een dergelijk quotasysteem moesten de fabrikanten de tweede helft van 1982 streven naar een beperking van hun maandelijkse verkopen tot hetzelfde percentage van de totale markt als zij in de eerste zes maanden van 1982 werkelijk voor hun rekening hadden genomen (bron: de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomsten).

In 1982 bereikten de marktaandelen een relatief evenwicht (door ATO omschreven als een "bijna-eensgezindheid''). De totale consumptie in West-Europa beliep circa 1 412 000 ton. Van de grote producenten behielden ICI en SHELL ieder circa 11 % van de markt, iets meer dan HOECHST, dat 10,5 % voor zijn rekening nam. MONTEPOLIMERI, dat altijd al de grootste producent was, ging lichtjes vooruit en verwierf een marktaandeel van 15 %, tegen 14,2 % het vorige jaar.

De marktaandelen van de middelgrote producenten ATO, SOLVAY, BASF, HUELS en HERCULES bleven stabiel in vergelijking met de vorige jaren, met als enige uitzondering DSM, dat andermaal zijn vaste vooruitgang van 0,5 % per jaar boekte.

e) 1983

(60)

Voor 1983 nodigde ICI elk der fabrikanten uit, zijn eigen ambities mede te delen en suggesties te doen over het percentage dat aan elk van de anderen zou moeten worden toegestaan. MONTEPOLIMERI, ANIC, ATO, DSM, LINZ, SAGA en SOLVAY deden ieder hun eigen gedetailleerde voorstellen voor een verdeling van de markt, waarbij zij voor elke producent een quotum suggereerden. De drie Duitse producenten dienden via BASF een gemeenschappelijk voorstel in.

De diverse voorstellen werden op computer verwerkt, waarbij een gemiddelde werd berekend dat werd vergeleken met de individuele "aspiraties'' qua percentage van elke fabrikant.

(61)

De door ICI voorgestelde richtlijnen voor een nieuwe raamovereenkomst voor 1983 kwamen in hoofdzaak neer op het volgende:

a) erkenning van de marktprestaties van iedere fabrikant door zijn procentueel aandeel in de totale verkopen gedurende een referentieperiode (van 1 januari 1981 tot 30 september 1982) te berekenen en door dit vervolgens toe te passen op het gedeelte van de markt voor 1983 dat overeenkwam met die voor 1982, welke op 1 400 000 ton werd geraamd;

b) verdeling van de 75 000 ton waarmee de verkoopcijfers in 1983 naar verwachting die van 1982 zouden overtreffen, naar rata van het procentuele aandeel van ieder van de fabrikanten in de totale nominale capaciteit;

c) vergelijking van het resultaat met de verwachte prestaties van ieder van de fabrikanten in 1982 en correctie van klaarblijkelijke afwijkingen;

d) behandeling van MONTEPOLIMERI/ANIC/SIR als één groep, waarbij het aan henzelf zou worden overgelaten te bepalen hoe hun quotum onderling precies moest worden verdeeld.

(62)

ICI achtte het van wezenlijk belang voor het welslagen van ieder nieuw plan dat de "grote vier'' de andere fabrikanten een eenheidsfront zouden bieden. Het standpunt van SHELL - zoals medegedeeld aan ICI - was dat SHELL zelf, ICI en HOECHST ieder een quotum van 11 % toegewezen moesten krijgen (bron: het document van ICI met als opschrift "Kader polypropyleen'').

Volgens het voorstel van ICI voor 1983 zou aan de Italiaanse fabrikanten 19,80 % worden toegewezen, aan HOECHST en SHELL ieder 10,90 % en aan ICI zelf 11,10 %.

Met het oog op de opstelling van een quotaregeling voor 1983 werd de totale te verdelen markt door de fabrikanten in onderling overleg vastgesteld op 1 470 000 ton.

(63)

Tijdens verscheidene bijeenkomsten in november en december werden de voorstellen besproken. Op de "experts''-bijeenkomst van december werd een voorstel ingediend dat in eerste instantie beperkt was tot het eerste kwartaal van 1983. De totale vraag voor die periode werd geraamd op 367 500 ton. Blijkens een nota van ICI achtten ATO, DSM, HOECHST, HUELS, ICI, MONTEPOLIMERI en SOLVAY de hun toegewezen quota "aanvaardbaar''. Aan HERCULES, AMOCO en BP werd gezamenlijk 53 000 ton toegewezen; HERCULES verklaarde zich tevreden met 20 000 ton daarvan (later opgetrokken tot 21 000 ton) (bron: de door ICI opgestelde notulen van de "experts''-bijeenkomst van december 1982 en een notitie betreffende een telefoongesprek met HERCULES op 3 december 1982).

In de door ICI opgestelde notulen van de bijeenkomst wordt geen gewag gemaakt van de reactie van SHELL op het voorstel, maar deze producent woonde een

bijeenkomst van de "grote vier'' op 20 december 1982 bij. In een niet gedateerde nota van ICI die moest dienen ter voorbereiding van een bijeenkomst met SHELL in of omstreeks mei 1983 wordt vermeld dat SHELL "de West-Europese quotumniveaus van 39,5 kiloton/kwartaal voor kwartaal 1 en kwartaal 2 1983 had aanvaard''.

In planningdocumenten voor het eerste kwartaal van 1983 die bij SHELL werden aangetroffen, wordt een vergelijking gemaakt tussen de door de explotatiemaatschappijen van SHELL geplande verkoop in West-Europa van 43 700 ton en de "streefhoeveelheid'' van 39 500 ton, waarbij pogingen werden gedaan om het verschil weg te werken via het 10,7 %-marktaandeel voor SHELL waarop het quotasysteem voor het eerste kwartaal was gebaseerd. SHELL zelf was ervoor bezorgd dat zijn werkelijke marktaandeel niet meer dan 11 % zou bedragen - het quotum dat het bedrijf oorspronkelijk voor ICI, HOECHST en zichzelf had voorgesteld - en de individuele exploitatiemaatschappijen hadden zich bereid verklaard hun medewerking te verlenen en het tot 11 % te beperken. In de praktijk lag SHELL's werkelijke marktaandeel van 10,9 % voor de eerste vijf maanden van 1983 daar zeer dicht bij. De exploitatiemaatschappijen was namelijk medegedeeld dat zij potentiële prijsverhogingen niet in gevaar mochten brengen door naar een vergroting van de marktaandelen te streven.

(64)

Bescheiden die bij SHELL werden verkregen bevestigen dat ook in het tweede kwartaal van 1983 nog een systeem voor de controle van de hoeveelheden van kracht bleef: om zijn marktaandeel in het tweede kwartaal rond de 11 % te houden (een cijfer dat "de overeengekomen streefhoeveelheid voor SHELL'' wordt genoemd) gaf SHELL aan de nationale verkoopmaatschappijen van zijn concern opdracht hun verkopen te verminderen. Ofschoon op de laatste bijeenkomst van de fabrikanten waarvan notulen werden aangetroffen (in juni 1983) niet uitdrukkelijk melding werd gemaakt van quota, werden door de "experts'' gegevens uitgewisseld over de door ieder van hen in de loop van de vorige maand verkochte hoeveelheden, hetgeen erop wijst dat er wel degelijk een quotasysteem van toepassing was.

(65)

Ofschoon de vier voornaamste producenten op een bepaald ogenblik de mogelijkheid hadden overwogen het hoeveelhedencontrolesysteem strenger te maken door het invoeren van compensatiebetalingen of sancties voor overschrijding van het toegewezen quotum, werd een dergelijk systeem van sancties nooit in de praktijk gebracht in de polypropyleensector. De inachtneming van de overeengekomen streefhoeveelheid berustte dan ook in zekere zin op vrijwilligheid, maar de regeling dat iedere fabrikant verslag uitbracht over de hoeveelheid die hij in de voorgaande maanden had verkocht - met het risico door de anderen te worden gekritiseerd indien dit als onregelmatig werd beschouwd - vormde een aansporing om zich aan de toegewezen streefhoeveelheid te houden.

VIII. De uitwisseling van gegevens via FIDES

(66)

In juli 1976 stelden de polypropyleenfabrikanten een regeling op voor de maandelijkse uitwisseling van informatie over de produktie, de verkoop en de beweging der voorraden in West-Europa, via de FIDES TRUST COMPANY in Zuerich. Tegen april 1977 namen alle fabrikanten hieraan deel, behalve HERCULES, die later toetrad.

Krachtens de FIDES-regeling rapporteert iedere fabrikant zijn maandelijkse gegevens aan een "central clearing''-instituut, dat aan de hand hiervan samengestelde cijfers voor de gehele polypropyleenindustrie opstelt en aan de abonnees doorgeeft, waarbij geen individuele fabrikanten met name worden genoemd, maar alleen wordt verwezen naar nationale groepen die elk uit meerdere fabrikanten bestaan.

In het officiële FIDES-systeem gelden bijzondere bepalingen om de anonimiteit te waarborgen. Dergelijke garanties worden echter waardeloos wanneer de fabrikanten systematisch onder elkaar per telefoon of op vergaderingen gegevens uitwisselen betreffende de door ieder van hen op de Europese markt geleverde hoeveelheden. De officiële FIDES-cijfers zijn een bruikbaar middel om de juistheid van de verstrekte individuele gegevens te contoleren: bij optelling moet iedere afwijking van het FIDES-totaal meteen aan het licht komen.

Uit de notulen van de bijeenkomsten vanaf juni 1982 blijkt dat het gebruik werd ingevoerd dat iedere producent zijn verkopen van de vorige maand rapporteerde ter vergelijking met de hem toegewezen streefhoeveelheid. Voor AMOCO, BP en HERCULES was echter slechts een globale raming voorhanden. BP en AMOCO woonden de bijeenkomsten niet bij en HERCULES blijkt terughoudend te zijn geweest omtrent het overleggen van zijn eigen concrete verkoopcijfers. HERCULES beschikte echter wel over de individuele gegevens van de andere producenten en uit interne documenten blijkt dat het bedrijf nauwkeurig op de hoogte was van de leveringen in elke Lid-Staat en de marktaandelen van ieder van de andere producenten in 1981 en 1982.

IX. De bijzondere positie van de vier voornaamste producenten

(67)

Reeds in juni 1977 begonnen de vier voornaamste producenten - MONTEPOLIMERI, HOECHST, ICI en SHELL - zich in het kader van de besprekingen en de overeenkomst over drempelprijzen rekenschap te geven van het feit dat zij als "grote vier'' gemeenschappelijke belangen hadden (zie punt 16).

Nadat het systeem van regelmatige vergaderingen einde 1979 was ingevoerd, werd het de gewoonte dat een "prijsinitiatief'' aan de klanten ter kennis werd gebracht via een mededeling in de pers dat een van hen een prijsverhoging plande en dat de anderen daaraan "hum steun verleenden'' of dat zij "volgden''.

MONTEPOLIMERI, ICI en SHELL - HOECHST was niet aanwezig - kwamen in juni 1981 bijeen om te bespreken welke maatregelen zij zelf zouden kunnen nemen om de prijzen te verhogen. De besproken oplossingen omvatten: (a) sancties tegen "spelbrekers'' onder de producenten, (b) een controle op de produktie, (c) een nieuwe quotaregeling, (d) een nieuw initiatief van de "grote vier'' waarmee zij zich aan de kleinere fabrikanten aanpasten, maar hun verminderde verkopen goedmaakten op markten in "de rest van de wereld'' en (e) een ronde verhoging met 20 Pfennig/kg met ingang van 1 juli 1981 (bron: nota van ICI van 17 juni 1981).

(68)

In antwoord op een verzoek om inlichtingen uit hoofde van artikel 11 van Verordening nr. 17 heeft ICI erkend dat er onder de vier voornaamste producenten overeenstemming bestond over het feit dat zij, indien de prijzen moesten worden verhoogd,