BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 26 juni 1997 inzake staatssteun ten behoeve van SKET Schwermaschinenbau Magdeburg GmbH (SKET SMM), Saksen-Anhalt (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (97/765/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, eerste alinea,

Na de belanghebbenden overeenkomstig artikel 93 te hebben verzocht hun opmerkingen te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

I

Bij brief van 21 maart 1995 (1) heeft de Commissie de Duitse regering in kennis gesteld van haar besluit om de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden in verband met de steun die door de Treuhandanstalt, hierna "THA" genoemd, en haar opvolgster, de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben, hierna "BvS" genoemd, werd verleend aan SKET Schwermaschinenbau Magdeburg GmbH, hierna "SKET SMM" genoemd. De onderneming, waarvoor inmiddels een algehele vereffeningsprocedure ("Gesamtvollstreckung") loopt, is gevestigd in Saksen-Anhalt, een van de nieuwe Duitse deelstaten. Met ongeveer 1 800 werknemers was zij nog altijd de grootste fabrikant van machines en uitrustingen in de nieuwe deelstaten. Tot haar productaanbod behoorden wals- en draadtrekmachines, kranen, staaldraad- en kabelvlechtmachines, maar ook afbraam- en kalibreertechnologie, installaties voor extractie van plantaardige oliën, afvalwaterverwerkings- en ontstoffingsinstallaties.

SKET werd in het midden van de negentiende eeuw in Maagdenburg opgericht als scheepsreparatiewerf en ijzergieterij en kreeg na fusie met Krupp, Essen, in 1893 de firmanaam "Friedrich Krupp Grusonwerke". Viervijfde van de internationaal vermaarde machinebouwfabriek werd tijdens de Tweede Wereldoorlog vernietigd. Na de oorlog nam zij de bedrijvigheid weer op onder Russische leiding en in 1954 werd VEB Schwermaschinenbau "Ernst Thälmann" Magdeburg opgericht, die in 1969 opging in het nieuw opgerichte Kombinat "Ernst Thälmann", dat met 30 000 werknemers en 18 Kombinatsbedrijven een omzet van 2,6 miljard DM per jaar behaalde. Toentertijd was SKET de grootste producent en exporteur van zware machinerie in de Comecon-landen. In het kader van de Duitse eenwording werd SKET door THA, die met de privatisering van Oost-Duitse staatseigendommen was belast, omgezet in SKET Maschinen- und Anlagenbau AG en later in een aantal vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid (GmbH's). Het herdoopte Kombinat had 19 447 werknemers.

In haar beschikkingen van 10 juni 1993 (NN 43/93) en 13 oktober 1993 (NN 95/93) gaf de Commissie goedkeuring voor steun ter hoogte van 427,6 miljoen DM, die in 1992 en 1993 door THA aan SKET AG ter beschikking werd gesteld.

In 1993 is SKET AG door THA in acht ondernemingen opgesplitst, waarvan SKET SMM de grootste was. Van de overige zeven werden er drie geprivatiseerd en twee geliquideerd. De moederonderneming SKET SMM had twee dochterondernemingen, Drahtziehmaschinenwerk Grüna GmbH, hierna "DZM" genoemd, in Chemnitz en Entstaubungstechnik Magdeburg GmbH, hierna "ETM" genoemd, in Maagdenburg, die niet in de vereffening van SKET SMM betrokken zijn. DZM fuseerde in 1995 met een West-Duitse onderneming en produceert thans draadtrekmachines onder de naam Herborn & Breitenbach GmbH Chemnitz, hierna "H& B" genoemd, terwijl ETM ontstoffingssystemen vervaardigt.

In juli 1994 werd de Commissie laattijdig in kennis gesteld van de verlenging van de eerder genomen steunmaatregelen en van de beschikbaarstelling van een aanvullende lening ter dekking van de liquiditeitsbehoefte. Op verzoek van de Duitse regering werd het besluit om een procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag in te leiden, uitgesteld om de lopende privatiseringsbesprekingen niet in gevaar te brengen. Op 26 oktober 1994 sloot THA een privatiseringscontract met de onderneming Oestmann & Borchert Industriebeteiligungen, die 51 % van de aandelen van SKET SMM verwierf en voor nog eens 24 % als tussenpersoon moest optreden. De resterende aandelen bleven in handen van THA en later van BvS, om deze op een later tijdstip in particuliere handen te laten overgaan. Het privatiseringscontract werd gesloten onder de opschortende voorwaarde van een positieve beschikking van de Commissie. Op 25 november 1994 meldde in verband met deze privatisering de Duitse regering financieringsmaatregelen aan. In december 1994 ging THA over tot kwijtschelding van aandeelhouderskredieten om een faillisementsprocedure te voorkomen.

Na een eerste analyse van de steunmaatregelen besloot de Commissie de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag in te leiden. De Duitse autoriteiten werden hiervan bij bovenvermeld schrijven van 21 maart 1995 in kennis gesteld. Bij de inleiding van de procedure gaf de Commissie uiting aan haar ernstige twijfel over de vraag of de steun verenigbaar was met artikel 92 van het Verdrag, aangezien deze niet beperkt was tot noodzakelijke minimum en zij het toekomstige concurrentievermogen van de onderneming als twijfelachtig beschouwde.

In oktober 1995 meldde de Duitse regering verdere maatregelen ten gunste van de onderneming aan. Als redenen werden opgegeven het gebrek aan liquiditeit van de overnemer en het zeker stellen van aangenomen opdrachten tot 1996. In december 1995 werd de voortijdige terbeschikkingstelling medegedeeld van een lening die deel uitmaakte van de aangemelde maatregelen ter dekking van de verwachte verliezen van SKET SMM voor het jaar 1996.

In januari 1996 deelde Duitse regering mede dat de voorgenomen privatisering was mislukt doordat de overnemers zich hadden teruggetrokken, en maakte zij tegelijkertijd bekend dat aan SKET SMM, in afwachting van een herstructureringsconcept, een liquiditeitslening zou worden verstrekt. De eerder aangemelde steun om de onderneming tot eind 1995 te continueren, werd gehandhaafd. In april 1996 werd een nieuw herstructureringsplan voor de periode 1996-1998 bekendgemaakt, volgens hetwelk SKET SMM staatseigendom zou blijven en los van enige privatisering zou worden geherstructureerd. De Commissie gaf een onafhankelijke deskundige opdracht de haalbaarheid van het herstructureringsconcept te onderzoeken. Deze uitte zijn twijfel over de uitvoerbaarheid van het concept. Ook al ging het naar zijn mening van de juiste beoordelingen en argumenten uit, toch achtte hij door het ontbreken van lopende en toekomstige opdrachten de kans van slagen van het concept uiterst gering.

Per brief van 12 augustus 1996 (2) deelde de Commissie de Duitse regering mede dat zij had besloten de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag met betrekking tot de ten behoeve van SKET SMM en haar dochterondernemingen in 1995 genomen liquiditeitsmaatregelen en het nieuwe herstructureringsplan uit te breiden. In verband met de uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag maakte de Commissie kenbaar dat zij ernstig betwijfelde of de steun verenigbaar was met artikel 92 van het Verdrag, aangezien de omvang van steun niet in verhouding stond tot het effect ervan en voorts de winstgevendheid van de onderneming op de lange termijn twijfelachtig was. Duitsland meldde later telkens aan dat de financiële steun van BvS aan SKET zoals die volgens het tweede herstructureringsplan werd beoogd, daadwerkelijk was verleend, voorzover dit vóór de algehele vereffening kon worden uitgevoerd. Deze kennisgevingen vloeien voort uit het herstructureringsplan en vallen onder het besluit van de Commissie tot uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag.

Op 15 oktober 1996 diende SKET SMM een verzoek tot algehele vereffening in en sindsdien verkeert de onderneming in liquidatie. Per brief van 19 november 1996 (ingeschreven op diezelfde dag) hebben de Duitse autoriteiten de tot 15 oktober 1996 ten gunste van SKET SMM genomen maatregelen aangemeld. In januari 1997 maakte Duitsland de omvang van de in het jaar 1996 ten gunste van de dochterondernemingen getroffen maatregelen bekend. Hieruit blijkt dat het herstructureringsconcept voor de dochterondernemingen tot nu toe zonder ingrijpende aanpassingen werd doorgevoerd. Tegelijkertijd hebben de Duitse autoriteiten echter verklaard dat nog niet duidelijk is voor welk bedrag de dochterondernemingen gedurende de looptijd van het aangemelde herstructureringsconcept nog financiering nodig hebben. De informatie waarover de Commissie thans kan beschikken, is ontoereikend om te beoordelen of de aangemelde steunmaatregelen voor ETM en H& B/DZM verenigbaar zijn met de artikelen 92 en 93 van het Verdrag en met artikel 61 van de EER-Overeenkomst. Dientengevolge heeft deze beschikking uitsluitend betrekking op de verenigbaarheid van de aan SKET SMM verleende steun met genoemde bepalingen.

Voor details over de door deze beschikking bestreken toekenning van financiële middelen door BvS aan SKET SMM (looptijd van de leningen, rentepercentages, heffingen enz.) wordt verwezen naar de besluiten van de Commissie tot inleiding en uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag, alsmede naar de juridische beoordeling in deel V van deze beschikking.

II

In een schrijven van 13 juni 1994 (ingeschreven op 14 juni 1994) heeft de Duitse regering laattijdig de reeds door THA aan SKET SMM verleende steun bekendgemaakt. Hierbij ging het om verlenging van de lening ter hoogte van 290,7 miljoen DM tot eind 1994, de verstrekking van een extra lening ter hoogte van 65,5 miljoen DM ter dekking van de liquiditeitsbehoefte, investeringsgaranties voor 35,1 miljoen DM en tegengaranties ter waarde van 30 miljoen DM. Op verzoek van de Commissie van 20 juni 1994 heeft de Duitse regering per brief van 19 juli 1994 (ingeschreven op 20 juli 1994) verdere inlichtingen verstrekt.

Op verzoek van de Duitse autoriteiten van 31 oktober 1994 werd op grond van de verwachte aanmelding van extra steun in verband met de voorgenomen privatisering van de onderneming een beslissing uitgesteld. De in het kader van de privatisering van SKET SMM extra verleende steun ter hoogte van een totaalbedrag van 557,5 miljoen DM werd door de Duitse regering per brief van 25 november 1994 (ingeschreven op 28 november 1994) laattijdig bekendgemaakt. Het betrof hier een uitbreiding van het eigen vermogen ter hoogte van 371,5 miljoen DM door kwijtschelding van aandeelhouderskredieten die THA na de eenwording van Duitsland had verstrekt, de dekking van de jaarlijkse verliezen tot 1996, alsmede de financiering van de bijdragen aan een sociaal plan. Hiervoor was 186 miljoen DM nodig (174,3 miljoen DM voor SKET SMM en 11,7 miljoen DM voor ETM), die zouden worden gedekt uit de verkoop aan THA van percelen grond die voor de bedrijfsuitoefening niet nodig waren.

In een derde kennisgeving, die aan de Commissie werd gedaan per brief van 9 december 1994 (ingeschreven op 12 december 1994), werd bekendgemaakt dat de schuldenlast onverwijld zou worden verminderd met 477,8 miljoen DM om de aanvraag van het faillissement van de onderneming te voorkomen. Hierbij ging het om 371,5 miljoen DM uitbreiding van het eigen vermogen en 106,3 miljoen DM ter dekking van de verwachte verliezen over 1994 van SKET SMM en haar dochterondernemingen.

In een brief van 4 oktober 1995 (ingeschreven op 6 oktober 1995) maakte de Duitse regering laattijdig extra steunmaatregelen bekend om de liquiditeit van de onderneming zeker te stellen gedurende de procedure ex artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag. Om de bestellingen tot 1996 zeker te stellen werden tegengaranties verleend voor een bankgarantie ten belope van 150 miljoen DM. Per brief van 12 december 1995 (ingeschreven op 13 december 1995) werd de vervroegde terbeschikkingstelling van een rentedragende lening van 20 miljoen DM bekendgemaakt (die als onderdeel van de dekking van de verwachte verliezen van SKET SMM over het jaar 1996 was aangemeld). Eind 1995 trokken de investeerders zich terug en de privatisering mislukte.

Bij brief van 16 januari 1996 (ingeschreven op 17 januari 1996) maakte de Duitse regering bekend dat de voorgenomen privatisering was mislukt en dat er een nieuw herstructureringsplan werd ontwikkeld; zij deelde tegelijkertijd mede dat SKET SMM een lening kreeg ten bedrage van 20 miljoen DM om haar liquiditeit tot maart 1996 in stand te houden. Per brief van 13 maart 1996 (ingeschreven op 15 maart 1996) trokken de Duitse autoriteiten de aanmelding van steun in verband met de voorgenomen privatisering in voorzover die bij de mislukking van de privatisering nog niet was uitgekeerd. Per brief van 14 maart 1996 (ingeschreven op 15 maart 1996) deelde de Duitse regering laattijdig mede dat er voor het eerste kwartaal van 1996 een liquiditeitslening ter hoogte van 60 miljoen DM was toegekend en voor april 1996 een ter hoogte van 30 miljoen DM.

Het nieuwe herstructureringsplan voor SKET SMM voor de jaren 1996 tot 1998 werd aan de Commissie ter kennis gebracht per brief van 23 april 1996 (ingeschreven op 23 april 1996). De financiële maatregelen waren begroot op 352,1 miljoen DM, de voor 1996 reeds aangemelde liquiditeitssteun inbegrepen. Op verzoek van de Commissie van 15 mei 1996 hebben de Duitse autoriteiten per brief van 23 mei 1996 (ingeschreven op 23 mei 1996) het volledige herstructureringsplan in de door het adviesbureau Roland Berger uitgewerkte versie ingediend.

Tot 9 november 1996 ontving de Commissie opmerkingen van belanghebbenden. De Duitse autoriteiten deelden per brief van 19 november 1996 (ingeschreven op dezelfde dag) mede dat aan SMM sinds juni 1996 een subsidie was verleend van 65 miljoen DM, dat van de lening van april 1996 15 miljoen DM in subsidie was omgezet en dat van de tegengaranties 61 miljoen DM was opgevraagd. Volgens hun zeggen werden deze maatregelen in het kader van het aangemelde herstructureringsplan genomen. Bij brief van 30 januari 1997 (ingeschreven op dezelfde dag) en van 31 januari 1997 (ingeschreven op 3 februari 1997) stelden de Duitse autoriteiten de Commissie op de hoogte van de tot dan toe in overeenstemming met het aangemelde herstructureringsplan opgevraagde garanties en tegengaranties.

III

Bij brief van 19 respectievelijk van 26 november 1996 stelde de Commissie de Duitse autoriteiten in kennis van de opmerkingen die zij van belanghebbenden - een Zweeds machinebouwconsortium en een Italiaanse en een Duitse concurrent - had ontvangen ten gevolge van de publicatie van haar besluit om de procedure in te leiden. De opmerkingen van de Italiaanse concurrent met betrekking tot de uitbreiding van de procedure kwamen eerst na het verstrijken van de termijn binnen.

De belanghebbenden uitten hun bezorgdheid over zowel de evenredigheid van het steunniveau met het nut hiervan als de levensvatbaarheid van de onderneming, ondanks de steunverlening. Van de zijde van het Zweedse consortium werd betoogd dat hier een onrendabele onderneming met aanzienlijke staatssteun in stand wordt gehouden op een markt die zich kenmerkt door scherpe concurrentie en geringe benutting van capaciteit. Alle belangstellenden vreesden in het bijzonder misbruik van de steun door SKET SMM - één van de concurrenten vreesde vooral misbruik door H& B/DZM - die erin zou bestaan dat producten onder de variabele kosten zouden worden verkocht en de hieruit voortkomende verliezen zouden worden gedekt door de staatssteun. SKET SMM zou haar producten tussen 25 % en 45 % onder de marktprijs aanbieden. Ter staving voerden de belanghebbenden verschillende voorbeelden aan. Als bezwaar werd naar voren gebracht dat SKET SMM de steun van BvS vaak openlijk benutte om opdrachten onder de prijs binnen te halen. Met betreft hier uitsluitend orders uit derde landen, d.w.z. uit staten in Azië en in het Stille-Oceaangebied. In dit verband werd betoogd dat dit gedrag de Europese concurrenten - en wel met name Duitse en Italiaanse producenten - onder hevige prijsdruk zette en hierdoor de mededinging in de Gemeenschap zou kunnen worden vervalst.

IV

De Duitse regering sprak zich over de standpunten van de belanghebbenden uit per brief van 16 februari 1996 (ingeschreven op 19 februari 1996), van 13 maart 1996 (ingeschreven op 15 maart 1996), van 6 januari 1997 (ingeschreven op 7 januari 1997) en van 29 januari 1997 (ingeschreven op 30 januari 1997).

Hierin werden de concrete voorbeelden weerlegd en andere aangevoerd die voor de Italiaanse concurrent ertoe konden dienen de order te verwerven. De Duitse autoriteiten hebben ten aanzien van elk concreet voorbeeld een standpunt ingenomen. Hierbij waren de orders in sommige gevallen naar de Italiaanse concurrenten en in andere naar SKET SMM gegaan, terwijl de tegenaanbiedingen van de concurrentie steeds slechts weinig hoger lagen (maximaal 5 %). De Duitse regering stelde dat de staatssteun niet werd gebruikt om de prijzen te verlagen, maar om een kostenverlagingsprogramma te financieren. Bovendien verklaarde deze dat SKET SMM zich niet op de Zweedse markt beweegt.

Ten slotte hebben de Duitse autoriteiten de Commissie tot tweemaal toe verzekerd dat SKET SMM sinds 1996 op grond van een besluit van de vennoten bindende instructies heeft om haar producten niet zonder formele toestemming van BvS aan te bieden en af te leveren tegen een prijs die lager is dan de directe kosten. Een dergelijke toestemming werd noch aangevraagd, noch verleend.

V

De procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag heeft de mening van de Commissie bevestigd dat het merendeel van de door BvS ten gunste van SKET SMM getroffen financiële maatregelen waarop de inleiding en uitbreiding van de procedure betrekking hebben, als steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag valt aan te merken en niet onder de uitzonderingsregelingen valt van artikel 92, lid 3, onder c), en met name niet onder de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (3), het enige rechtskader voor goedkeuring van de steun.

Met een aandeel van 7,8 % in de totale industriële productie en 1,94 miljoen werknemers (1995) vormt de machinebouw een van de industriële basissectoren van de Gemeenschap. Als grootste machinefabrikant ter wereld bereikte de Gemeenschap in 1995 een totaal productievolume van 229,7 miljard ecu. Het aandeel van Duitsland in de totale productie van de Gemeenschap bedraagt 44 %. In het jaar 1995 is het exportaandeel in de sterk op export gerichte machinebouwsector van de Gemeenschap met 8,6 % gestegen en in Duitsland met 7,6 %. De intracommunautaire handel is bij deze groei inbegrepen (+3 % in Duitsland, +18 % in Spanje). Met name is in Duitsland de export gelijk aan 91 % van de nationale consumptie (4).

Met ongeveer 1 400 werknemers behoorde SKET SMM tot de grootste fabrikanten van zware machinerie in de Gemeenschap, waar slechts 4 % van de machinebouwbedrijven meer dan 100 werknemers in dienst heeft (laatste beschikbare cijfers uit 1990). Elke steun zou dus de positie van SKET SMM op de gemeenschappelijke markt ten opzichte van andere concurrenten die geen steun van overheidswege ontvangen, verbeteren. In het jaar 1996 behaalde SKET SMM ongeveer 50 % van haar omzet door de verkoop van walsmachines, die merendeels naar derde landen werden uitgevoerd. Het marktaandeel van SKET SMM op het gebied van machinerie voor de productie van walsdraad bedraagt wereldwijd 15 %. Verlening van staatssteun kan dus ook vervalsing - of gevaar van vervalsing - van de mededinging tussen producenten van de Gemeenschap doen ontstaan wanneer deze hoofdzakelijk op markten buiten de Gemeenschap met elkaar concurreren, omdat zij de marktpositie van de afzonderlijke concurrenten kan doen verschuiven in het voordeel van de steunontvangers en dus in het nadeel van ondernemingen die geen staatssteun krijgen. Het is dus waarschijnlijk dat de intracommunautaire handel door de maatregelen ten gunste van SKET SMM wordt beïnvloed.

Het onderhavige geval onderscheidt zich doordat het hier om twee afzonderlijke, aangemelde herstructureringsplannen gaat waarop de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag wordt toegepast. Geen van beide plannen werd volledig uitgevoerd en in plaats daarvan werden bepaalde maatregelen getroffen. Omwille van de duidelijkheid worden in onderstaand overzicht alle maatregelen vermeld, namelijk die welke zijn aangemeld en die welke ten uitvoer zijn gelegd. Om de verenigbaarheid van de steunmaatregelen vast te stellen, moeten alle voorgenomen maatregelen en de concepten die eraan ten grondslag liggen in overweging worden genomen. Er zij echter op gewezen dat niet alle aangemelde financiële maatregelen zijn uitgevoerd.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De individuele maatregelen

De onderneming kreeg financiële injecties ter hoogte van 15 miljoen DM (25,5 miljoen DM werden aangemeld) in het kader van het communautaire initiatief ter verbetering van de regionale economische structuur, 23e en 24e kaderplan. De onder deze wet vallende maatregelen gelden overeenkomstig artikel 92, lid 1, van het Verdrag als regionale investeringsinjectie en zijn volgens artikel 92, lid 3, onder a), van het Verdrag vrijgesteld (N 464/93, N 157/94 en N 531/95).

Tegengaranties ter dekking van de koopprijs

Naar aanleiding van de privatisering van SKET SMM heeft de deelstaat Saksen-Anhalt Oestmann & Borchert een garantie voor onbetaald saldo ("Ausfallbürgschaft") van 9,2 miljoen DM verleend voor een bankgarantie tot zekerstelling van de betaling van 80 % van de koopprijs (10,2 miljoen DM plus 1,4 miljoen DM rente) aan de BvS verleend. Voor deze garantie moest een vergoeding worden betaald.

Het privatiseringscontract is nooit in werking getreden, de koopsom werd nooit voldaan en noch op de bankgarantie, noch op de tegengarantie van de deelstaat werd een beroep gedaan. Deze tegengarantie is dan ook niet als steun aan te merken, omdat deze niet is geëffectueerd.

Exportkredietverzekering

SKET SMM kreeg in het kader van het staatsgarantieprogramma Hermes exportkredietgaranties tot een maximum van 68 miljoen DM voor orders uit het Gemenebest van onafhankelijke staten (GOS).

Het exportkredietverzekeringsprogramma is in overeenstemming met de OESO-consensus en kan dus worden aangemerkt als verenigbaar met de artikelen 92 en 93 van het Verdrag.

Niet als steun geldende maatregelen

De ontheffing van mogelijke milieu-aansprakelijkheid uit de tijd vóór 1 januari 1990 ("Altlasten") ten bedrage van 12,2 miljoen DM dient volgens de Treuhand-bepalingen niet als steun te worden aangemerkt, aangezien noch de ondernemingen, noch de overnemers aansprakelijk kunnen worden gesteld voor milieuproblemen die louter en alleen een gevolg zijn van het vroegere politieke systeem (N 108/91, E 15/92 en N 768/94). Maatregelen voor het creëren van werkgelegenheid ingevolge artikel 249h van de Duitse "Arbeitsförderungsgesetz" (AFG) (16,8 miljoen DM) in de sociale en milieusector en voor jongeren in de voormalige Duitse Democratische Republiek (DDR) gelden niet als met steun gestimuleerde maatregelen in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag of van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst (NN 117/92).

De Duitse autoriteiten stellen dat de omzetting van oude schulden, die nog dateren uit de tijd vóór 1 januari 1990, in nieuwe leningen (22,8 miljoen DM, rentevrij, met onbeperkte looptijd), alsmede de latere kwijtschelding ervan niet kunnen worden aangemerkt als steun. Volgens de bepalingen van de Treuhand geldt een dergelijke kwijtschelding van schulden niet als steun, omdat deze voor de begunstigden geen voordeel oplevert (N 108/91). De facto werd het besluit over de kwijtschelding van de oude schulden een jaar uitgesteld. In dit verband kan worden gesteld dat er geen reden is om een latere kwijtschelding van oude schulden na de omvorming van de balans anders te beschouwen, aangezien het effect op het eigen vermogen hetzelfde is.

SKET SMM heeft ontslagen personeelsleden uitkeringen in het kader van het sociale plan betaald ter hoogte van 43,8 miljoen DM uit hoofde van artikel 111 van de "Betriebsverfassungsgesetz" (BetrVerfG; Duitse wet op de ondernemingsraden). Dit plan werd door BvS gefinancierd, aangezien SKET SMM totdat zij failliet ging, haar eigendom bleef. De uitkeringen werden uitbetaald op grond van een sociaal plan dat voorzag in een personeelsinkrimping tussen 1994 en 1995 van 3 180 tot ongeveer 2 000 werknemers. SKET SMM had de meeste werknemers van het voormalige Kombinat overgenomen, dat oorspronkelijk 30 000 en op het tijdstip van de Duitse eenwording ongeveer 19 500 werknemers telde. Een van de belangrijkste aspecten van de inkrimping van het Kombinat, naast de vermindering van de productiecapaciteit en de verkoop van gronden, was de inkrimping van het extreme personeelsoverschot. De uitbetaling van ontslaguitkeringen bij deze inkrimping, die rechtstreeks samenhangt met de voor de planeconomie zo kenmerkende overmatige personeelsbezetting, is voor de onderneming te vergelijken met de last van oude schulden van vóór de eenwording. Het kwijtschelden van de hiermee samenhangende kosten levert geen voordeel op dat groter is dan het nadeel van de zware last uit het verleden. De toekenning van een lening van 43,8 miljoen DM voor de afvloeiing van dit personeel kan dan ook niet als steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd.

Steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag

Tegengaranties voor aanbetalings- en uitvoeringsgaranties

Voorts heeft BvS aan SKET SMM tegengaranties verleend voor aanbetalings- en uitvoeringsgaranties ter dekking van een risico tot een bedrag van maximaal 180 miljoen DM. Noch op de garanties, noch op de tegengaranties werd een beroep gedaan. Het hoogste bedrag waarvoor zekerheden werden gesteld, waren de aanbetalingen van 61 miljoen DM. SKET SMM betaalde aan BvS een vergoeding op jaarbasis van 0,25 % van het maximale risico en aan de bank betaalde zij provisies van onder andere 0,5 % van het door de garantie gedekte maximale risico.

>REFERENTIE NAAR EEN FILM>

Wanneer een tegengarantie wordt verleend op andere dan marktvoorwaarden en de begunstigde dus voordeel oplevert, komt zij, evenzogoed als een garantie, neer op steun.

Aanbetalings- en uitvoeringsgaranties zijn bij de industriële-installatiebouw gebruikelijk, gezien de hoogte van de bedragen die nodig zijn voor de uitvoering van de opdracht. Beide soorten garanties zijn, evenals de tegengarantie, strikt aan de respectieve opdrachten (contracten) gebonden. De opdrachtgever dient een aanzienlijke som vooruit te betalen, opdat de opdrachtnemer de opdracht kan uitvoeren, d.w.z. het benodigde materiaal kan kopen. Tegelijkertijd moet voor de opdrachtgever een snelle terugbetaling van dit bedrag gegarandeerd zijn, ingeval de opdracht niet volgens de regels kan worden uitgevoerd. Een dergelijke zekerheid wordt niet door de constructeur, maar door de bank verstrekt, die bij de eerste opvraging van de opdrachtgever betaalt. Als tegenprestatie krijgt de bank van de constructeur een vergoeding en een zekerheidsrecht op het bestelde product. Kleinere ondernemingen die niet over voldoende eigen vermogen beschikken opdat dit door de banken als zekerheid voor de onvoorwaardelijke uitvoering van de opdracht wordt erkend, krijgen in de regel een tegengarantie van hun moederonderneming.

SKET SMM kreeg een tegengarantie tot zekerheid voor haar opdrachten. De bank had dit klaarblijkelijk gevraagd, omdat SKET SMM gezien de slechte liquiditeitspositie volgens haar niet de benodigde zekerheid kon bieden dat de opdrachten in elk geval zouden worden uitgevoerd. Dientengevolge werd aan BvS - als moeder- of houdstermaatschappij van SKET SMM - verzocht een tegengarantie te verstrekken.

Dit soort risicodekking is in de betrokken industriële sector niet ongebruikelijk en is niet beperkt tot SKET SMM. Dergelijke tegengaranties vormen op zich geen staatssteun voorzover deze niet worden verleend tegen andere dan de gebruikelijke marktvoorwaarden.

De vraag of de tegengarantie tegen marktvoorwaarden werd verstrekt, hangt af van de twee volgende factoren:

- de financiële toestand van SKET SMM op het tijdstip van verstrekking,

- de hoogte van het bedrag dat een onderneming als SKET SMM hiervoor had moeten bijeenbrengen.

De hoogte van het voor een dergelijke tegengarantie te betalen bedrag is afhankelijk van de financiële toestand van de gegarandeerde, d.w.z. van de kans op niet-nakoming van de verplichtingen, vergelijkbaar met het risico dat een borg bij een lening op zich neemt.

Volgens de ervaringen van de Commissie zou, om een dergelijke garantie op de vrije markt te verkrijgen, een onderneming in de machinebouwsector in een financiële toestand als die van SKET SMM, ongeveer 3 % per jaar betalen. Dientengevolge heeft BvS de tegengarantie ten gunste van SKET SMM tegen een rentepercentage van 0,25 % over het maximumbedrag per jaar niet tegen de gebruikelijke marktvoorwaarden verleend en de onderneming dus financieel voordeel bezorgd.

Tegen deze achtergrond bezien is de verlening van de tegengarantie als zekerheid voor de uitvoerings- en aanbetalingsgaranties tegen een jaarlijkse rentevoet van 0,25 % in plaats van 3 % als steun te beschouwen (5), waarvan het steunelement als subsidie-equivalent moet worden aangemerkt.

Het subsidie-equivalent van de tegengarantie moet worden vastgelegd als voor een kredietgarantie (6), d.w.z. na aftrek van betaalde premies waarbij de rentesubsidie gelijk is aan het verschil tussen de referentierente (3 %) en het dankzij de overheidsgarantie verkregen rentepercentage (0,25 %).

Vermindering van schuldenlast

Tussen 1990 en 1992 heeft THA het toenmalige SKET AG een liquiditeitslening ter hoogte van 90 miljoen DM verstrekt (die later met 1 miljoen DM werd verlaagd) en garanties voor 223,7 miljoen DM. Op 30 juni 1993 heeft de Commissie besloten (NN 46/93) dat de verlenging van de garanties voor 201,7 miljoen DM en de lening ter hoogte van 89 miljoen DM (in totaal 290,7 miljoen DM) verenigbaar is met de artikelen 92 en 93 van het Verdrag. Voorts werden in 1993 een liquiditeitslening van 69,9 miljoen DM en een investeringslening van 67 miljoen DM verstrekt, waarvoor de Commissie eveneens een vrijstelling (NN 95/93) overeenkomstig artikel 92, lid 3, van het Verdrag verleende.

In 1994 werden al deze maatregelen met een jaar verlengd en in 1995 (inclusief rente) als schuld kwijtgescholden om eigen vermogen te creëren (361,7 miljoen DM). De omzetting van de garanties in leningen (201,7 miljoen DM) en omgekeerd (67 miljoen DM) (zie hieronder) vond plaats door rolverwisseling van BvS en de banken.

Een deel van de schulden werd gedelgd door de verkoop van percelen grond: de grond die niet nodig was voor de bedrijfsuitoefening van SKET SMM werd teruggegeven aan BvS tegen de nominale boekwaarde (174,3 miljoen DM). Deze waarde werd bepaald overeenkomstig de artikelen 9 en 10 van de "DM-Eröffnungsbilanzgesetz" (wet op de opstelling van openingsbalansen in DM voor ondernemingen in de vroegere DDR). Aangezien SKET SMM geen bijzonder voordelige prijs ontving, leverde de door deze verkoop bereikte schuldvermindering de onderneming geen extra voordeel op.

Ter dekking van verliezen van 1994 stond in 1995 een verdere schuldvermindering ten bedrage van 80,3 miljoen DM op het programma. De investeringslening ter hoogte van 67 miljoen DM (die in de tweede beschikking van de Commissie inzake SKET SMM werd aanvaard) werd in 1994 omgezet in een investeringsgarantie. In hetzelfde jaar werd die garantie verhoogd als zekerheid voor bankleningen ter hoogte van nog eens 23,6 miljoen DM (maximale garantie van 90,3 miljoen DM). In 1995 werd deze garantie verlaagd en omgezet in een banklening ter hoogte van 31,8 miljoen DM. In dat jaar heeft BvS SKET SMM deze lening kwijtgescholden. Bij de beoordeling van de vraag of het hierbij om steun gaat, dient in aanmerking te worden genomen dat de toekenning van 67 miljoen DM in de tweede beschikking van de Commissie inzake SKET SMM (NN 95/93) werd toegestaan. Het verhoogde - daarmee nieuw goedgekeurde - bedrag van 23,6 miljoen DM werd althans kwijtgescholden om de lening tot 31,8 miljoen DM te verlagen. Dientengevolge gaat het bij de nieuwe schuldvermindering in 1995 om de kwijtschelding van de lening ter hoogte van 31,8 miljoen DM.

De in 1994 nieuw verstrekte liquiditeitsleningen (65,6 miljoen DM en 91,7 miljoen DM, zijnde een totaalbedrag van 157,3 miljoen DM) werden in 1995 kwijtgescholden om de onderneming operationeel te houden. De eerstgenoemde lening werd in twee tranches verstrekt op de volgende voorwaarden: 40,6 miljoen DM tegen een jaarrente van 5,8 %, van 1 december 1993 tot en met 30 juni 1995 en nadien rentevrij en met onbeperkte looptijd, en 25 miljoen DM rentevrij en met onbeperkte looptijd. Ook de tweede lening werd onderverdeeld in twee tranches: 54,7 miljoen DM rentevrij van 1 november 1994 tot en met 31 december 1995 en 37 miljoen DM tegen een jaarrente van 5,45 % voor november. Het is duidelijk dat, op grond van de in dit deel V en in de beschikking van de Commissie tot uitbreiding van de procedure ex artikel 93, lid 2, van het Verdrag beschreven liquiditeits- en eigenvermogenspositie, SKET SMM volgens de marktvoorwaarden geen banklening voor exploitatiekosten zou hebben verkregen.

De kwijtschelding van oude schulden, die in de beide beschikkingen van de Commissie inzake SKET SMM werd goedgekeurd, leidde niet ertoe dat nieuwe contante middelen in de onderneming werden ingebracht, maar dat haar liquiditeit in stand werd gehouden tot eind 1995, toen de privatisering schipbreuk leed. Deze maatregelen dienen volledig als steun te worden aangemerkt. De eerste schuldvermindering werd overeenkomstig artikel 92, lid 3, vrijgesteld. Zoals reeds in de beschikking inzake de Treuhand-voorschriften (N 108/91) tot uitdrukking werd gebracht, moest ermee rekening worden gehouden dat leningen en garanties van THA aan Oost-Duitse ondernemingen de facto subsidies werden naarmate de ondernemingen langer financieel afhankelijk bleven van THA. Hieruit volgt dat de omzetting van leningen in subsidies weliswaar neerkomt op extra steun, doch dat zij kan worden geacht te vallen onder de genoemde eerdere beschikkingen van de Commissie inzake SKET SMM, die ervan uitgingen dat het hier een onderneming in moeilijkheden betrof.

De kwijtschelding van de nieuwe schulden uit de jaren 1994 en 1995, die niet is goedgekeurd in de eerdere beschikkingen van de Commissie inzake SKET SMM, is in volle omvang een subsidie en is dus als steun aan te merken. Het nominale steunbedrag beloopt 269,4 miljoen DM.

Leningen

BvS verstrekte SKET SMM een extra lening van 156,8 miljoen DM ter dekking van de totale verliezen over het jaar 1995. De lening werd in vijf tranches verstrekt: 62,2 miljoen DM tegen 6,8 % (29 miljoen DM op 13 maart 1995, 30 miljoen DM op 24 maart 1995 en 3,2 miljoen DM op 24 april 1995) en 94,6 miljoen DM tegen 5,4 % (31,9 miljoen DM op 19 juni 1995 en 62,7 miljoen DM op 14 januari 1995). Er werd geen termijn voor terugbetaling vastgesteld.

De verdere liquiditeitsleningen die tussen het mislukken van de privatisering en de algehele vereffening werden verstrekt, belopen 95 miljoen DM: 20 miljoen DM in 1995 tegen een jaarrente van 6,5 %, 15 miljoen DM tegen een jaarrente van 4 % en het resterende deel van 60 miljoen DM rentevrij en met onbeperkte looptijd. In totaal werden aan SKET SMM tot het tijdstip van het faillissement leningen tot een bedrag van 251,8 miljoen DM ter beschikking gesteld.

Aangezien het hoogst onwaarschijnlijk is dat aan een onderneming in financiële omstandigheden die met die van SKET SMM zijn te vergelijken, een lening onder de marktvoorwaarden wordt verstrekt en de verstrekking hiervan SKET een aanzienlijk financieel voordeel heeft opgeleverd, dat zij onder deze marktvoorwaarden niet zou hebben gehad, is de verstrekking van de lening ter hoogte van 251,8 miljoen DM als steun aan te merken.

Subsidies

In het jaar 1996 werden aan SKET SMM subsidies tot een beloop van 80 miljoen DM verleend op een tijdstip waarop het steeds duidelijker werd dat de onderneming de geplande omzet door gebrek aan orders niet zou halen en dat de verstrekking van verdere leningen gezien de bestaande schuldenlast en de dreigende algehele vereffeningsprocedure nauwelijks meer zinvol was. De subsidies waren niet aan bepaalde herstructureringsmaatregelen of concrete projecten gekoppeld, maar waren ervoor bestemd om de liquiditeit zeker te stellen en de algehele vereffening te voorkomen.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Mogelijke uitzonderingen en afwijkingen volgens artikel 92, leden 2 en 3, van het Verdrag

Ongeoorloofde steun

Aangezien het bij de maatregelen van BvS ten gunste van SKET SMM ging om steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag en van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst, moest de Commissie overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag van de steunvoornemens in kennis worden gesteld. Delen van de steun werden echter reeds vóór de kennisgeving toegekend en het totale bedrag werd verstrekt zonder dat een definitief besluit van de Commissie in het kader van de procedure werd afgewacht. Dientengevolge was de steuntoekenning formeel gezien ongeoorloofd.

Bovendien moet de steun worden aangemerkt als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, omdat geen van de in artikel 92 van het Verdrag bepaalde uitzonderingen van toepassing is.

De steunkenmerken beantwoorden in deze fase niet aan de voorwaarden van artikel 92, lid 2, onder a) en b), van het Verdrag.

De maatregelen vallen evenmin onder de uitzonderingsregel volgens artikel 92, lid 2, onder c), van het Verdrag. Mocht artikel 92, lid 2, onder c), op de aan SKET SMM verleende steun van toepassing zijn, dan zou de bepaling in zeer brede zin moeten worden uitgelegd. De Commissie is van oordeel dat artikel 92, lid 2, onder c), van het Verdrag geen algemene uitzonderingsregeling op artikel 92, lid 1, vormt, maar beperkt is tot uitzonderingsgevallen in het vroegere grensgebied met de DDR (Zonerandgebiete), waar lacunes in de bestaande infrastructuur moeten verdwijnen. De onderhavige maatregelen vallen niet in deze categorie.

Bovendien werd de Commissie geen informatie beschikbaar gesteld aan de hand waarvan zij kon beoordelen of aan de criteria van artikel 92, lid 2, onder c), van het Verdrag is voldaan. Met name heeft de Duitse regering niet aangevoerd dat het gebied om Maagdenburg nog altijd onder de gevolgen van de tweedeling van Duitsland zou lijden, dat de economische achterstand van deze regio daaraan zou zijn toe te schrijven en dat de aan SKET SMM verleende steun een compensatie voor deze nadelige gevolgen zou zijn geweest. Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (7) zijn lidstaten die zich op deze uitzonderingsregeling beroepen, verplicht de Commissie alle gegevens te verstrekken aan de hand waarvan zij kan nagaan of aan de voorwaarden van de gevraagde afwijking is voldaan.

Met betrekking tot de afwijkingen van artikel 92, lid 3, van het Verdrag kan worden vastgesteld dat SKET SMM zonder enige twijfel is gevestigd in een gebied waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst of waar de levensstandaard abnormaal laag is. Met 16,5 % werkloosheid heeft Saksen-Anhalt het hoogste percentage in heel Duitsland en ligt daarmee ver boven het in de Gemeenschap geldende gemiddelde van 10,8 %. Volgens artikel 92, lid 3, onder a), van het Verdrag kan steun voor bevordering van de economische ontwikkeling van deze gebieden als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd. In het onderhavige geval viel van de steun echter duidelijk geen bijdrage aan de bevordering van de economische ontwikkeling te verwachten, aangezien deze niet aan langetermijninvesteringen en het creëren van arbeidsplaatsen werd besteed, maar diende om een onrendabele onderneming in leven te houden.

Herstructurering

Ook de onderscheiden horizontale kaderregelingen van de Gemeenschap inzake staatssteun voor ondernemingen zijn op dit geval niet van toepassing. Met name voldoen noch de in het privatiseringscontract voorziene herstructurering, noch het tweede herstructureringsconcept aan de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden.

Het privatiseringscontract - het eerste herstructureringsplan (1994-1995)

Zoals hieronder zal worden aangetoond, werd door het privatiseringsplan - zoals beschreven in de beschikking van de Commissie tot inleiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag - de rentabiliteit van SKET SMM niet hersteld. Ook heeft de steun geleid tot gedrag dat in strijd is met de mededingingsregels. Bovendien werd het plan niet volledig ten uitvoer gelegd, aangezien niet aan alle daarin vervatte voorwaarden werd voldaan.

De toekenning van steun dient te worden beschouwd als zijnde onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt op grond van artikel 92, lid 3, onder c), van het Verdrag. De schuldvermindering en de garanties zijn niet evenredig aan het nut dat zij vanuit communautair oogpunt hebben en maakten door verkopen onder de kostprijs een buitensporige vervalsing van de mededinging mogelijk.

Ingevolge punt 3.2 van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden is herstructureringssteun toegestaan indien het herstructureringsplan aan de volgende voorwaarden voldoet:

Herstel van de rentabiliteit

Het privatiseringsconcept zou de rentabiliteit en de levensvatbaarheid van SKET SMM op lange termijn niet binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen hebben kunnen herstellen.

Het concept van de investeerders berustte op het uitgangspunt dat de afzet zonder ingrijpende kostenherstructurering (onveranderlijke personeelskosten, stijging van de toch al hoge materiaalkosten) tussen 1994 (282 miljoen DM) en 1997 (418 miljoen DM) met bijna 35 % zou kunnen worden opgevoerd.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het negatieve jaarresultaat ter hoogte van 120 miljoen DM (1996) had zo drastisch moeten worden verminderd dat 1997 een winst van 9,4 miljoen DM kon geven. Ook had de negatieve cashflow van 101,6 miljoen DM (1996) in 1997 tot 4,5 miljoen DM moeten worden gereduceerd.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De veronderstelde afzetstijging was onder de toekomstige bedrijfsomstandigheden - zelfs wanneer onrendabele onderdelen zouden worden gesloten - gezien de afhankelijkheid van de afzetmarkten in het GOS (en het hiermee samenhangende hoge politieke en economische risico), en de bestaande noodzaak tot modernisering, op zijn minst twijfelachtig. Zelfs wanneer een dergelijk resultaat voor mogelijk zou worden gehouden, zouden na afsluiting van de herstructureringsperiode vermoedelijk verdere financiële injecties van overheidswege nodig zijn, aangezien het veronderstelde resultaat, gelet op de in het voorgaande jaar gemaakte grote verliezen, niet hoog genoeg zou zijn. In het privatiseringscontract zelf werd ervan uitgegaan dat SKET SMM aan het eind van de herstructureringsperiode 1998 aanzienlijke verliezen zou boeken.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vermijding van buitensporige vervalsing van de mededinging

Zoals hierboven reeds is uiteengezet, bestaat er in de machinebouwsector, en met name in de branche walsmachines en machines voor het trekken van walsdraad - dus op de gebieden waarop SKET SMM hoofdzakelijk actief is - een intracommunautair handelsverkeer. Daarom kan de verlening van steun aan een producent de intracommunautaire handel vervalsen of dreigen te vervalsen. Bovendien kan op markten buiten de Gemeenschap de concurrentie tussen producenten van de Gemeenschap door een verschuiving van de marktpositie van de individuele concurrenten in de Gemeenschap tot vervalsing van mededinging leiden.

De Europese machinebouwsector heeft volgens een recente studie die in opdracht van de Commissie werd uitgevoerd, te kampen met recessie: het aandeel van de Gemeenschap op de wereldmarkt is door het overwicht van Oost-Aziatische producenten op de markt gedaald van 47 % in 1986 tot 40 % in 1994. De branche tracht zich nu verder te specialiseren. Daarom kan ervan worden uitgegaan dat de markt in de Gemeenschap nu naar overcapaciteit tendeert.

De Duitse autoriteiten en de onderneming bestrijden weliswaar dat er sprake is van prijsstelling onder de marktprijzen, maar de onafhankelijke commissie van deskundigen van de Commissie kwam tot de conclusie dat SKET SMM in 1995 in drie gevallen walsmachines aanzienlijk onder de variabele kosten heeft verkocht. Daarbij ging het om twee orders uit Azië (Jian Yin, China, en Yu Din, Taiwan) en een order van een Duitse klant (Freital, Saksen), waarbij de beide eerstgenoemde opdrachten aanleiding gaven tot de eerste klacht van de Italiaanse concurrent bij de Commissie. Hierdoor ontstonden in dat jaar zware verliezen (106,4 miljoen DM bij een opbrengst van 55,8 miljoen DM uit deze opdracht). Deze zijn klaarblijkelijk door BvS overgenomen (een aanvullende liquiditeitslening ter hoogte van 156,8 miljoen DM ter dekking van verliezen in 1995). Dit betekent dat misbruik werd gemaakt van staatssteun om door agressief concurrentiebedreigend gedrag een deel van de opdrachten te verwerven die nodig waren om de aan het privatiseringsplan ten grondslag liggende veronderstellingen te verwezenlijken. De verlening van steun ligt niet rechtstreeks aan het handelen in strijd met de concurrentie ten grondslag, maar heeft SKET SMM wel in staat gesteld haar producten onder de marktprijs af te zetten.

Uitvoering van het herstructureringsplan

Tot slot heeft de onderneming het aan de Commissie voorgelegde herstructureringsplan - zoals beschreven in de beschikking tot uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag - niet volledig uitgevoerd. In januari 1996 heeft de investeerder zich teruggetrokken, nadat het bedrijfsresultaat van SKET SMM, onder andere door een aanzienlijke achteruitgang van de bestellingen, drastisch was verslechterd.

Dientengevolge kan worden vastgesteld dat het eerste herstructureringsconcept niet tot herstel van de levensvatbaarheid van SKET SMM heeft kunnen leiden. Het plan mislukte en was ontoereikend om de verlening van steun uit hoofde van genoemde communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden te rechtvaardigen. Daarop werd een tweede herstructureringsplan voorgesteld.

Het tweede herstructureringsplan (1996-1998)

Zoals omschreven in de beschikking van de Commissie tot uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, zou ook dit herstructureringsconcept de rentabiliteit van SKET SMM niet hebben hersteld en stond de steun ook niet in verhouding tot de kosten en baten van de herstructurering. Bovendien werd het herstructureringsplan wederom niet volledig uitgevoerd.

Herstel van de rentabiliteit

Zoals werd bevestigd door de door de Commissie belaste onafhankelijke deskundige, zou het herstructureringsconcept de rentabiliteit en de levensvatbaarheid van SKET SMM op lange termijn niet binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen hebben kunnen herstellen en stond de steun ook niet in verhouding tot de kosten en baten van de herstructurering. Zoals reeds in de beschikking tot uitbreiding van de procedure uit hoofde van artikel 93, lid 2, van het Verdrag werd gesteld, was het herstructureringsconcept deels gebaseerd op uitgangspunten die volgens de onafhankelijke deskundige van de Commissie met het oog op de huidige operationele bedrijfsomstandigheden van de onderneming onrealistisch waren.

Zo was er een duidelijke vermindering van de loon- en materiaalkosten (76,4 miljoen DM, respectievelijk 54 miljoen DM) gepland, die echter eerst in 1996 resultaat zou opleveren.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Op het tijdstip van het deskundigenonderzoek waren de juridische voorwaarden voor de inkrimping van personeel nog niet vervuld en ook de maatregelen voor vermindering van materiaalkosten lagen nog niet helemaal vast. Uitgaande van de orderportefeuille en de verwachte verliezen voor 1996 (191 miljoen DM) waren er voldoende redenen voor gerede twijfel aan zowel de uitvoering van het herstructureringsplan tot 1998 alsook de voor 1996 geplande liquiditeitsbehoefte. Met name gold op het tijdstip van het deskundigenonderzoek (juni 1996) voor de medewerkers van SKET SMM op grond van een slecht gevulde orderportefeuille vrijwel 100 % arbeidstijdverkorting. In het bijzonder met het oog op de afhankelijkheid van markten in het GOS viel sterk te betwijfelen of SKET SMM de geplande omzet van 221 miljoen DM in 1996 zou kunnen bereiken.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

In het kader van het deskundigenonderzoek werd vastgesteld dat het welslagen van SKET SMM valt of staat met de verwerving van orders. Maar zelfs als het zou lukken om orders te verwerven en al zou SKET SMM tegen 1998 opnieuw nagenoeg kostendekkend functioneren, dan nog zou de kredietwaardigheid hoogstwaarschijnlijk zo gering blijven dat verdere garanties, d.w.z. extra steun, waarschijnlijk nodig zouden zijn geweest. Ook in het saneringsconcept luidde de prognose voor 1998 dat er een verlies ten bedrage van 500 000 DM zou zijn. Voor de tijd daarna werd in de plannen geen prognose van de resultaten gegeven.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bovendien was het duidelijk dat SKET SMM ook zonder privatisering tegen 1998 moest worden geherstructureerd. Zodoende kon ook in geval van latere privatisering steun niet a priori worden uitgesloten.

In dit licht bezien zou al door een waarschijnlijk onvermijdelijke, geringe verandering in het plan of ook zelfs in de geplande afloop een situatie ontstaan waarin verdere steun nodig zou zijn. Daarom zou SKET SMM door het herstructureringsplan nog altijd niet in staat zijn kostendekkend te werken en een minimumrendement op het geïnvesteerde vermogen te genereren, zodat zij na afloop van de herstructureringsmaatregelen niet langer van injecties van overheidswege afhankelijk zou zijn en ook op eigen kracht in de markt zou kunnen concurreren. Aan de in de kaderregeling vastgestelde levensvatbaarheidsnormen zou dus niet worden voldaan.

Proportionaliteit van kosten en baten van de herstructurering

De bovenvermelde concurrentievervalsende effecten van de verlening van steun aan een marktdeelnemer in een sector waar sprake is van overcapaciteit daargelaten, was het niveau van de in het privatiseringsconcept voorziene en toegekende steun niet in verhouding tot enige, vanuit communautair oogpunt te verwachten bate, omdat, gezien de grote kans dat de herstructurering zou mislukken, de kosten onder de gegeven omstandigheden buitengewoon hoog waren.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De aangemelde steun beloopt 95 % van de totale herstructureringskosten, zonder dat enige medewerking van een particuliere belegger is voorzien. De herstructurering was integendeel bedoeld om een (tweede) privatisering op een later tijdstip voor te bereiden, waarvoor ongetwijfeld verdere steun nodig zou zijn geweest.

Uitvoering van het herstructureringsplan

Uiteindelijk heeft de onderneming het aan de Commissie voorgelegde herstructureringsplan niet volledig uitgevoerd. Op het tijdstip van het deskundigenonderzoek (juni 1996) was de geplande omzet voor 1996 met 75 miljoen DM gedaald. Volgens plan zou de onderneming in dat jaar nieuwe orders ter waarde van 143 miljoen DM moeten verwerven. De prognoses gingen echter uit van slechts 78 miljoen DM, waarvan tot dan toe slechts 30 miljoen DM daadwerkelijk contractueel was vastgelegd.

In het najaar van 1996 stelde de directie van SKET SMM de raad van commissarissen een derde herstructureringsconcept voor, dat voorzag in een forse inkrimping van personeel en capaciteit. Nadat het concept door de werknemersvertegenwoordigers in de raad van commissarissen werd verworpen, vroeg de directie op 15 oktober 1996 de algehele vereffening aan.

Rekening houdende met het voorgaande concludeert de Commissie dat de volgende maatregelen van BvS zijn aan te merken als steunmaatregelen die niet voldoen aan de afwijkingsvoorwaarden van artikel 92, lid 3, van het Verdrag.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

VI

Wanneer wordt vastgesteld dat steun niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, verlangt de Commissie van de lidstaat dat de lidstaat deze van de ontvanger terugvordert (8). Aangezien dit bij de maatregelen ten gunste van SKET SMM, waarop onderhavige beschikking betrekking heeft, het geval is, dient de steun te worden teruggevorderd. Hieraan wordt niets afgedaan door het feit dat SKET SMM intussen algehele vereffening heeft aangevraagd en niet langer in de markt opereert. De terugvordering is bedoeld om de aanhoudende gevolgen voor de mededinging van het beschikbaar stellen van steun te compenseren. Terugbetaling van de steun is niet onmogelijk, aangezien de activa van SKET SMM zullen worden verkocht en de schuldeisers uit de opbrengst daarvan zullen worden betaald.

De terugvordering van de steun geschiedt in overeenstemming met het Duitse recht, met inbegrip van de bepalingen betreffende moratoire interest over publiekrechtelijke vorderingen tegen het geldende referentierentepercentage, te rekenen vanaf de dag waarop de steun werd verleend (9). De terugvordering mag met name niet ongunstiger zijn gesteld dan uit nationale publieke rechtshandelingen voortvloeiende vorderingen.

Overeenkomstig de rechtspraak van het Hof van Justitie dienen de toepasselijke bepalingen bij de terugvordering van steun aldus te worden toegepast, dat de op grond van het communautaire recht gevorderde terugbetaling niet praktisch onmogelijk wordt gemaakt. Eventuele procesrechtelijke of andere problemen bij de uitvoering van de maatregel hebben geen invloed op de rechtmatigheid ervan (10),

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De navolgende steunmaatregelen die door de Treuhandanstalt en haar opvolgster, de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben, ten gunste van SKET SMM zijn genomen, zijn onrechtmatig, aangezien Duitsland zijn verplichting van artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag om de Commissie tijdig op de hoogte te brengen, niet is nagekomen:

a) de verlening van tegengaranties tegen een jaarrente van 0,25 % in plaats van 3 % met inachtneming van alle betaalde premies, alsmede,

b) de kwijtschelding van schulden ten bedrage van 80,3 miljoen DM ter dekking van de verliezen over 1994,

c) de kwijtschelding van de investeringslening voor 1995 ter hoogte van 31,8 miljoen DM,

d) de kwijtschelding van de liquiditeitslening voor 1994 ter hoogte van 65,6 miljoen DM,

e) de kwijtschelding van de tweede liquiditeitslening voor 1994 ter hoogte van 91,7 miljoen DM,

f) de liquiditeitslening ter hoogte van 156,8 miljoen DM ter dekking van de verliezen over 1995,

g) de eind 1995 verleende liquiditeitslening ter hoogte van 20 miljoen DM,

h) de in 1996 verleende liquiditeitslening ter hoogte van 75 miljoen DM,

i) de in 1996 verleende subsidies ter hoogte van 80 miljoen DM.

De steunmaatregelen in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag en van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst zijn niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en vallen niet onder een van de uitzonderingen en afwijkingen van artikel 92, leden 2 en 3, van het EG-Verdrag en van artikel 61, leden 2 en 3, van de EER-Overeenkomst.

Artikel 2

Duitsland dient de in artikel 1 vermelde steun binnen twee maanden na de datum van bekendmaking van deze beschikking in volle omvang terug te vorderen. Over de terug te betalen bedragen dient overeenkomstig de voorschriften inzake rente over publiekrechtelijke vorderingen rente te worden betaald tegen een percentage dat overeenkomt met het referentiepercentage voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent voor regionale steun in de Bondsrepubliek Duitsland, berekend vanaf de steuntoekenning.

De terugvordering vindt plaats in overeenstemming met de procedures en voorschriften van het Duitse recht. De terugvordering mag niet anders worden behandeld dan vorderingen die uit nationale publieke rechtshandelingen voortvloeien. De onderhavige bepalingen dienen zodanig te worden toegepast dat de door de Gemeenschap verlangde terugvordering niet onmogelijk wordt gemaakt. Eventuele procesrechtelijke of andere moeilijkheden bij de uitvoering van de maatregel beïnvloeden de rechtmatigheid ervan niet.

Artikel 3

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden na de datum van bekendmaking van deze beschikking mede welke maatregelen het heeft getroffen om aan deze beschikking te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 26 juni 1997.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB C 215 van 19. 8. 1995, blz. 8.

(2) PB C 298 van 9. 10. 1996, blz. 2.

(3) PB C 368 van 23. 12. 1994, blz. 12.

(4) Panorama van de EU-industrie, bijlage 2/1996, blz. 47.

(5) Zie ook beschikking N 107/96 van de Commissie inzake financiering van de bouwfase.

(6) Zie de mededeling van de Commissie inzake de "de minimis"-steun (PB C 68 van 6. 3. 1996, blz. 9).

(7) Italiaanse Republiek tegen Commissie, zaak C-364/90, Jurisprudentie 1993, blz. I-2097, rechtsoverweging 20.

(8) Mededelingen van de Commissie (PB C 318 van 24. 11. 1983, blz. 3, en PB C 156 van 27. 6. 1995, blz. 5). Zie ook zaak 70/72 (Commissie tegen Bondsrepubliek Duitsland), Jurisprudentie 1973, blz. 813, en zaak 310/85 (Deufil tegen Commissie), Jurisprudentie 1987, blz. 901.

(9) Schrijven SG(91) D/4577 van de Commissie aan de lidstaten van 4 maart 1991, alsmede zaak 142/87 (België tegen Commissie), Jurisprudentie 1990, blz. I-959.

(10) Zie voorgaande voetnoot: België tegen Commissie, paragrafen 58 tot en met 63.