Mededeling overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 van de Raad(1)

(Zaak COMP/D1/29.373 - Visa International)

(2000/C 293/16)

(Voor de EER relevante tekst)

1. INLEIDING

1. Op 31 januari 1977 meldde Ibanco Ltd, sinds 1979 bekend als Visa International, zijn internationale betaalkaartregeling statuten (By-Laws) en bedrijfsvoorschriften (Operating Regulations) bij de Commissie aan en verzocht daarbij om een negatieve verklaring of, subsidiair, een vrijstelling op grond van artikel 81, lid 3.

2. Nadat de Commissie aanvankelijk op 29 april 1985 een administratief schrijven had doen toekomen, leidde zij het onderzoek in de Visa-zaak opnieuw in ingevolge een klacht van het British Retail Consortium tegen de zogenaamde afwisselingsprovisie (interchange fee) in de betaalregeling van Visa International. Het administratieve schrijven werd op 4 december 1992 ingetrokken. In het opnieuw ingeleide onderzoek werd tevens rekening gehouden met een klacht die op 23 mei 1997 werd ingediend door Eurocommerce, een representatieve organisatie voor de sector kleinhandel, groothandel en internationale handel in de Europese Unie, en betrekking had op verschillende aspecten van ondermeer de betaalkaartregeling van Visa International.

2. DE PARTIJEN

2.1. Visa International

3. Visa International Service Association ("Visa") is een particuliere onderneming met winstoogmerk die in handen is van 21000 aangesloten financiële instellingen uit de gehele wereld. Het in de Verenigde Staten opgerichte Visa exploiteert het betaalkaartnetwerk. Daartoe beheert het handelsmerken, stelt het de regels van het systeem vast en verstrekt machtigings- en clearingdiensten via een wereldwijd computer- en telecommunicatienetwerk dat VisaNet wordt genoemd. Visa zelf geeft geen Visa-kaarten uit noch sluit het overeenkomsten met handelaars inzake de aanvaarding van Visa-betaalkaarten. De aangesloten financiële instellingen die daartoe van Visa een licentie ontvingen, houden zich daarmee bezig.

4. Visa heeft het territorium waarop het actief is wereldwijd ingedeeld in zes regio's. In de Visa-EU-Regio die naast de Europese Unie ook de EVA-staten IJsland, Liechtenstein en Noorwegen, alsook Turkije, Israël, Cyprus en Malta omvat, zijn er meer dan 5000 Visa-leden. De besluitvorming is overgedragen aan het regionale bestuur (Regional Board of Directors) van Visa voor de EU-regio, dat elke twee jaar gekozen wordt uit de aangesloten financiële instellingen uit de EU-regio. Het bestuur voor de EU-regio is bevoegd voor intraregionale aangelegenheden zoals de goedkeuring van regionale bedrijfsvoorschriften (bv. de "Visa EU Regional Operating Regulations") en toelating en uitsluiting van leden die in de regio gevestigd zijn, en stelt het niveau van de op zijn grondgebied geldende afwisselingsprovisie vast, voorzover dit niet is geschied. In landen met zogenaamde nationale groepsleden (National Group Members) van Visa heeft het bestuur voor de EU-regio de bevoegdheid om Visa-kaartprogramma's te ontwikkelen en te beheren aan die leden gedelegeerd.

2.2. De Visa-leden

5. Er zijn verschillende categorieën Visa-lidmaatschap maar in het algemeen staan alle lidmaatschapscategorieën open voor elke instelling die georganiseerd is op grond van de bankwet van haar land en ertoe gemachtigd is om dadelijk opvraagbare deposito's te aanvaarden. Visa mag echter geen gegadigde tot het lidmaatschap toelaten die door het bestuur (Board of Directors) als een concurrent van de onderneming wordt beschouwd.

6. De voornaamste lidmaatschapscategorieën die relevant zijn voor de Visa-kaartactiviteiten in de Europese Unie, zijn kernlidmaatschap en geassocieerd lidmaatschap (Principal en Associate Membership). Een kernlid geeft kaarten uit en kan handelaars werven en alle daarmee verband houdende activiteiten rechtstreeks of via een contract met andere leden verrichten. Een geassocieerd lid van Visa moet worden gesponsord door een kernlid. Daarna kan het geassocieerde lid alle functies van een kernlid uitoefenen overeenkomstig de overeenkomst met het kernlid. Alleen kernleden betalen dienstenvergoedingen aan Visa en zijn stemgerechtigd.

7. In sommige lidstaten is er een Visa-groepslid. Dit is een kernlid dat ertoe gemachtigd is om zijn lidmaatschapsrechten uit te oefenen en Visa-kaart-programma's te exploiteren via zijn eigenaars of leden. De leden van Visa-groepsleden zijn geassocieerde leden. Het Visa-groepslid is verantwoordelijk voor de daden en het verzuim van zijn eigenaars of leden. De onderstaande lidstaten hebben een Visa-groepslid: Oostenrijk (Visa Austria), België (Visa Belgium), Denemarken (PBS), Finland (Luottokunta Kreditlag), Frankrijk (Groupement Carte Bleue), Luxemburg (VisaLux), Spanje (Sistema 4B en Visa España) en Zweden (Visa Sweden Association). Behalve Luottokunta geeft geen van deze groepsleden zelf Visa-kaarten uit. Behalve Luottokunta, PBS en Visalux laten de meeste groepsleden zich evenmin met de werving in. In hun plaats doen dat (sommige) leden.

8. Zoals gezegd heeft Visa aan bepaalde Visa-groepsleden de bevoegdheid gedelegeerd om Visa-kaartprogramma's te ontwikkelen en te beheren. Het betreft alle Visa-groepsleden met uitzondering van Visalux in Luxemburg en Sistema 4B in Spanje, die door Visa nationale groepsleden worden genoemd. Deze nationale groepsleden treden op als een nationale Visa-organisatie die ertoe gemachtigd is om regels vast te stellen die van toepassing zijn op de werking van Visa-programma's in hun land, mits deze lokale regelingen geen inbreuk plegen op de statuten en de bedrijfsvoorschriften van Visa.

9. Het nationale groepslid neemt beslissingen inzake aanvragen voor licenties om Visa-kaarten uit te geven en handelaren te werven in zijn gebied. Visa behoudt het recht om een in aanmerking komende instelling te aanvaarden als een rechtstreeks Visa-lid ingeval een nationaal groepslid om een of andere reden niet ertoe bereid is om de instelling te machtigen Visa-kaartactiviteiten uit te oefenen. Nationale groepsleden moeten eveneens instemmen met de vestiging van buitenlandse bijkantoren op hun grondgebied (zie hieronder). Het Visa-bestuur voor de EU-regio kan rechtstreeks nieuwe leden in alle landen aanvaarden indien het lidmaatschap om "onbillijke redenen" is geweigerd door een nationaal groepslid of indien het nationale groepslid aanvaardt dat Visa het lidmaatschap rechtstreeks verleent.

3. DE MARKT

3.1. De werking van de Visa-betaalregeling

10. De aanmelding van Visa betreft de werking van betaalkaartsystemen. In het algemeen kunnen Visa-kaarten worden gebruikt om een handelaar te betalen voor geleverde goederen of diensten of om contanten op te nemen bij een bank of bij een geldautomaat. In het eerste geval zijn er vier betrokken partijen: de Visa-kaarthouder, de emitterende bank (die de kaart aan de houder uitreikt), de handelaar en de wervende bank (die handelaren werft voor aanvaarding van de Visa-kaart)(2). In het tweede geval zijn er slechts drie betrokken partijen: de houder van de Visa-kaart, de emitterende bank en de geldautomatenexploitant.

11. Teneinde van een kaart gebruik te kunnen maken voor betalings- of geldopnemingstransacties, moet de consument een overeenkomst sluiten met de emitterende bank om een kaart te krijgen. Dit geschiedt doorgaans tegen een jaarlijkse vergoeding die door de houder van de kaart wordt betaald aan de emitterende bank. Voor een betaaltransactie moet een handelaar een overeenkomst sluiten met een bank die handelaren werft voor de aanvaarding van de kaart. Deze overeenkomst bevat de door de handelaar verschuldigde vergoeding en andere voorwaarden.

12. Een betaling met de kaart omvat de volgende stappen: i) de houder van de kaart en het verkooppunt komen een prijs overeen voor de betrokken goederen of diensten, inclusief een eventuele toeslag; ii) de kaart wordt in een apparaat ingebracht (bv. een terminal) dat kan nagaan of de kaart geldig is en of de transactie toegestaan is door de emittent (machtiging); iii) de transactie wordt vervolgens verrekend en afgewikkeld op interbancair niveau, hetgeen de betaling van een afwikkelingsprovisie door de bank van de handelaar aan de bank van de kaarthouder omvat; iv) de bank van de handelaar en de bank van de kaarthouder kunnen hun klanten een met de transactie verband houdende vergoeding aanrekenen.

13. Uit het bovenstaande volgt dat er bij een betaling een onderscheid kan worden gemaakt tussen twee diensten, meer bepaald de uitgifte van kaarten aan klanten en het werven van handelaren voor aanvaarding van de kaarten. In een vierpartijentransactie worden die diensten dikwijls door verschillende entiteiten verstrekt.

14. Bij een opneming van contanten via een kaart zijn de stappen vergelijkbaar met die welke beschreven zijn voor betalingen. Het belangrijkste verschil is dat er bij een dergelijke transactie niet de handelaar maar de exploitant van de automaat waar het geld wordt opgenomen, betrokken is.

3.2. Positie van Visa op de markt

15. Naast Visa zijn de onderstaande grote internationale betaalorganisaties actief op de Europese markt: Europay International en MasterCard International (via Europay), Japan Credit Bureau (JCB) en de internationale gedeponeerde systemen American Express en Diners Club International. Van deze internationale betaalorganisaties is Europay (in nauwe samenwerking met MasterCard) veruit de belangrijkste concurrent van Visa in Europa. Visa en Europay vertegenwoordigen ongeveer 90 % van de internationale kaarten die in de Europese Unie zijn uitgegeven. De positie van Visa (ongeveer 53 %) is in het algemeen sterker dan die van Europay (ongeveer 33 %), maar er zijn belangrijke verschillen tussen de lidstaten(3). Visa staat bijzonder sterk in het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Frankrijk en Italië. Europay daarentegen is sterker in ondermeer Duitsland, Nederland en Oostenrijk.

16. Naast de internationale betaalkaartoperatoren zijn talrijke nationale betaalkaartoperatoren actief in de onderscheiden lidstaten.

3.3. Concurrentie binnen het systeem

3.3.1. De uitgifte van Visa-kaarten

17. In de meeste lidstaten worden Visa-kaarten uitgegeven door verschillende banken, hetzij rechtstreeks als Visa-kernlid of geassocieerd lid danwel als lid van een nationaal groepslid. Het aantal emittenten verschilt per lidstaat. Alleen in Finland is er slechts één Visa-emittent, meer bepaald het nationale groepslid Luottokunta. In sommige landen zoals Ierland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk worden Visa-kaarten ook uitgegeven via buitenlandse bijkantoren.

3.3.2. Het werven van handelaren voor de aanvaarding van Visa-kaarten

18. De concentratiegraad is in het algemeen hoger bij de wervingsactiviteiten van Visa, maar het aantal financiële instellingen dat dergelijke activiteiten uitoefent verschilt per land. Zo zijn er in het Verenigd Koninkrijk behoorlijk veel dergelijke instellingen, terwijl er in Denemarken en Finland de facto slechts één kernlid is dat wervingsactiviteiten uitoefent (respectievelijk PBS, uitsluitend actief voor Visa en Europay, en Luottokunta, uitsluitend actief voor Visa en Europay-transacties). In andere lidstaten met een Visa-groepslid (bijvoorbeeld Oostenrijk, België, Spanje, Frankrijk en Zweden) zijn het niet de groepsleden zelf maar verschillende van hun leden die handelaren werven voor Visa-transacties. Niettemin wordt het werven van handelaren in de praktijk vaak gedomineerd door één instelling. Zo zijn VSB International en Unicre respectievelijk in Nederland en Portugal veruit de belangrijkste wervende instelling. In België neemt Bank Card Company 90 % van alle transacties voor haar rekening.

4. DE OVEREENKOMSTEN

4.1. Algemeen

19. De aanmelding van Visa heeft betrekking op regels en voorschriften waaraan de Visa-vereniging en haar leden onderworpen zijn (internationale statuten en machtigingen van regionale besturen) alsook alle internationale bepalingen betreffende de Visa-betaalkaarten (ondermeer de algemene internationale bedrijfsvoorschriften, de regionale bedrijfsvoorschriften voor de Europese Unie, regels inzake geschillenbeslechting en specificaties voor kaarten en merken). Alle aangemelde Visa-regels en -voorschriften zullen hierna "de Visa-regels" genoemd worden.

20. De Visa-regels regelen voornamelijk de verhouding tussen Visa en haar leden, meer bepaald banken die Visa-kaarten uitgeven en banken die handelaren werven voor de aanvaarding van Visa-kaarten. Daarnaast bevatten de Visa-regels ook clausules die betrekking hebben op de verhoudingen onder Visa-leden (de interbancaire betrekkingen). Bovendien bevatten de regels clausules inzake de betrekkingen tussen de banken die handelaren werven, en de handelaren (ondermeer de zogenoemde non-discriminatieregel en de verplichting om alle kaarten te honoreren). Visa betoogt dat zij niet ernaar streeft om de regelingen tussen de emittenten van Visa-kaarten en de kaarthouders voor te schrijven, behalve voorzover betrekking hebbend op de basiskarakteristieken van de Visa-kaartproducten.

4.2. Specifieke bepalingen

4.2.1. De non-distriminatieregel (NDR)

21. De NDR in de voorschriften inzake de internationale Visa-kaart staat eraan in de weg dat handelaren kosten aanrekenen aan kaarthouders die met hun Visa-kaart betalen. Bovendien verbiedt de NDR handelaren kortingen toe te kennen aan klanten die met andere betaalmiddelen betalen zoals bijvoorbeeld contant geld. De regel is niet van toepassing in landen waar hij is afgeschaft door de nationale mededingingsautoriteiten zoals in het Verenigd Koninkrijk (voor credit cards), Zweden en Nederland.

22. Voor geldopnemingen geldt een vergelijkbare regel: een wervende instelling mag geen toeslag aanrekenen bij een manuele geldopneming of een geldopneming via een automaat tenzij in het nationale recht uitdrukkelijk is bepaald dat een lid een toeslag moet kunnen aanrekenen.

4.2.2. Het beginsel van territoriale machtiging

23. Alleen leden van het Visa-betaalkaartensysteem die daartoe gemachtigd zijn, kunnen kaarten uitgeven en handelaars werven. Visa voert een territoriaal licentiebeleid. Dit houdt in beginsel in dat de bevoegdheid van het Visa-lid om Visa-kaarten uit te geven en handelaars te werven beperkt is tot het land waar het lid zijn hoofdvestiging heeft. In bepaalde omstandigheden kunnen leden evenwel grensoverschrijdend kaarten uitgeven en handelaars werven. De mogelijkheden voor dergelijke grensoverschrijdende activiteiten zijn geleidelijk door Visa opgedreven (zie hierna).

4.2.3. De gewijzigde voorschriften inzake grensoverschrijdende uitgifte

24. De Visa-voorschriften verplichten de banken die kaarten wensen uit te geven in andere landen dan het land waar zij gevestigd zijn, dit in beginsel te doen via dochterondernemingen die zich zelf bij Visa zouden kunnen aansluiten dan wel via de oprichting van buitenlandse bijkantoren op het betrokken grondgebied. Er zijn twee specifieke uitzonderingen op deze algemene regel waardoor in twee gevallen de oprichting van een dochteronderneming of een bijkantoor niet is vereist: ten eerste kunnen Visa-kaarten passief, zonder klantenwerving, worden uitgegeven aan personen met een rekening bij de emitterende bank in het land van herkomst van die bank. Ten tweede kunnen Visa-bedrijfskaarten worden uitgegeven aan werknemers van multinationale ondernemingen in de gehele wereld.

25. Op de bijeenkomst van het regionale bestuur voor de EU-regio van 26 mei 2000 keurde Visa wijzigingen goed op zijn voorschriften inzake grensoverschrijdende uitgifte. Daarbij werd ondermeer de vereiste opgeheven dat een Visa-lid moet beschikken over een bijkantoor of een dochteronderneming in een lidstaat waar het grensoverschrijdend Visa-kaarten wenst uit te geven. Teneinde de veiligheid en de kwaliteit van het Visa-systeem verder te garanderen, stelde Visa een aantal minimumvoorschriften vast: grensoverschrijdende uitgifte staat open voor alle leden die reeds gevestigde emittenten zijn (hetzij in hun hoofdvestiging of in enig ander land), er moet een bedrijfsplan worden ingediend en er moet worden voldaan aan bepaalde geregistreerde nationale voorschriften. Visa heeft verklaard dat, om technische redenen, de gewijzigde voorschriften inzake de grensoverschrijdende uitgifte van kaarten waarschijnlijk niet in werking treden vóór voorjaar 2001.

4.2.4. De gewijzigde voorschriften inzake grensoverschrijdende werving

26. De Visa-voorschriften staan grensoverschrijdende werving van internationale luchtvaartmaatschappijen en bepaalde andere specifieke categorieën toe. Bovendien staat het Visa-programma inzake grensoverschrijdende werving in de Europese Unie en de EVA-landen sinds 1994 toe dat banken tegen gelijkwaardige voorwaarden als die welke zijn genoemd inzake grensoverschrijdende uitgifte van kaarten, grensoverschrijdend handelaren werven zonder dat zij beschikken over een dochteronderneming of een bijkantoor op het grondgebied. Aanvankelijk beperkte Visa het programma uitsluitend tot bepaalde categorieën internationale handelaren, meer bepaald autoverhuurbedrijven, hotels, ferry- en cruisemaatschappijen. Sinds 1 januari 1999 is grensoverschrijdende werving toegestaan voor alle categorieën "internationale" handelaren, namelijk handelaren die actief zijn in minstens twee landen in de Visa-EU-regio.

27. Op de bijeenkomst van het bestuur voor de EU-regio van 26 mei 2000 stemde Visa in met de intrekking van de vereiste dat een grensoverschrijdend aangetrokken handelaar een verkooppunt moet hebben in meer dan één land. De desbetreffende wijzigingen in de regionale bedrijfsvoorschriften van Visa voor de EU-regio werden goedgekeurd op de bijeenkomst van het "Visa EU Executive Committee" voor de EU-regio van 7 juli 2000. De gewijzigde voorschriften inzake grensoverschrijdende werving zullen in werking treden op 1 oktober 2000.

4.2.5. Geen werving zonder uitgifte

28. Hoewel de kernleden volgens de Visa-voorschriften formeel ertoe verplicht zijn kaarten uit te geven en handelaren te werven, verplicht Visa in de praktijk zijn leden niet tot werving. Indien het handelaren wenst te werven voor de aanvaarding van de Visa-kaart moeten de leden een redelijk aantal kaarten uitgeven in een bepaald land alvorens aldaar wervingsactiviteiten op te starten. De doelstelling wordt per geval vastgesteld rekening houdend met het aantal kaarten dat op dat tijdstip in het betrokken land door bestaande Visa-leden is uitgegeven, en het Visa-kaartenpotentieel op die markt. Bovendien wordt rekening gehouden met de omvang en het potentieel van de gegadigden. Volgens Visa wordt rekening gehouden met kaarten die zijn uitgegeven in enig land van de Visa-EU-regio, teneinde vast te stellen of er een redelijk aantal kaarten is uitgegeven alvorens grensoverschrijdende wervingsactiviteiten worden toegestaan.

4.2.6. De verplichting om alle kaarten te honoreren

29. Een handelaar moet alle geldige kaarten met het Visa- of Visa-Electron-symbool welke naar behoren voor betaling worden voorgelegd, aanvaarden. Volgens Visa zijn handelaren die contractueel ertoe verplicht zijn om Visa-kaarten te aanvaarden, niet verplicht om de Electron-kaart te aanvaarden en omgekeerd. De verplichting om alle kaarten te honoreren is van toepassing ongeacht de aard van de transactie, de identiteit van de emittent, het type kaart dat wordt gebruikt of de persoonlijke kenmerken van de kaarthouder.

5. CONCLUSIE

30. In het licht van het bovengestaande is de Commissie voornemens een gunstig standpunt in te nemen ten aanzien van de bepalingen in de bovengenoemde aangemelde overeenkomsten. Alvorens dit te doen maant zij de belanghebbende derden aan hun opmerkingen binnen een maand vanaf de publicatie van deze bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen per brief of faxbericht (32-2) 296 98 07), onder referentie COMP/D1/29.373 - Visa International, te doen toekomen op onderstaand adres: Europese Commissie Directoraat-generaal Concurrentie

Directoraat D, Eenheid D1 (Financiële diensten)

Wetstraat 200 B - 1049 Brussel.

(1) PB 13 van 21.2.1962, blz. 204/62.

(2) Het is mogelijk dat bij een bepaalde transactie in een vierpartijensysteem de emittent eveneens de wervende instantie is. Een dergelijke transactie staat bekend als een "on-us"-transactie en kan worden weergegeven in een driepartijendiagram.

(3) Bovendien moet voor ogen worden gehouden dat betaalkaarten niet in alle lidstaten op grote schaal beschikbaar zijn. De markt voor betaalkaarten is aldus meer ontwikkeld in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Spanje dan in landen zoals Denemarken, Finland, Oostenrijk, Griekenland en Ierland.