BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 29 april 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (Zaak IV/34.456 - Stichting Baksteen) (Slechts de tekst in de Nederlandse taal is authentiek) (94/296/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op de artikelen 6 en 8,

Gezien de door de Stichting Baksteen overeenkomstig artikel 4 van Verordening nr. 17 op 19 augustus 1991 ingediende aanmelding van een reeks overeenkomsten tussen Nederlandse baksteenfabrikanten,

Gezien het besluit van de Commissie van 28 januari 1992 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Gezien de nieuwe aanmelding van 10 september 1992, op grond van artikel 4 van Verordening nr. 17, van een op 25 augustus 1992 tussen de Stichting Baksteen en de belangrijkste Nederlandse baksteenfabrikanten gesloten overeenkomst,

Gezien de bekendmaking van het essentiële gedeelte van deze aanmelding (2) overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN A. De partijen bij de aangemelde overeenkomst (1) De overeenkomst tot herstructurering en sanering van de sector bakstenen in Nederland is op 25 augustus 1992 gesloten tussen de Stichting Baksteen en de navolgende Nederlandse baksteenfabrikanten:

Boral Nedusa Baksteen BV,

De Jong van Lekkerkerk Holding BV (Desimpel),

Koramic Baksteengroep BV,

Rodruza BV,

Steenfabriek De Rijswaard BV,

Steenfabriek Huissenswaard BV,

Teewen BV,

L.J. Duijs Steenfabrieken BV,

C.R.H. Kleiwaren Beheer BV,

Daas Baksteen BV,

Steenfabriek Zennewijnen BV,

Steenfabriek De Waalwaard BV,

Hagens Steenfabrieken BV,

Baksteen Helden BV,

Smeijers & Voortman BV,

Steenindustrie Strating BV.

B. De contractprodukten (2) De produkten waarop de overeenkomst betrekking heeft, zijn metselbakstenen voor de bouw, welke worden vervaardigd uit een voorgevormde en in een oven gebakken kleimassa, met uitzondering evenwel van de duurdere gevelstenen en bakstenen van het type "engineering".

In het algemeen wordt aan de vraagzijde namelijk onderscheid gemaakt tussen drie categorieën bakstenen: gewone bakstenen, gevelstenen en bakstenen van het type "engineering"; de gewone bakstenen worden gebruikt voor algemene bouwwerkzaamheden, de gevelstenen kosten meer en worden speciaal gemaakt of geselecteerd om aan wanden een aantrekkelijk uiterlijk te verlenen, terwijl bakstenen van het type "engineering" aan hogere weerstands- en duurzaamheidsvereisten beantwoorden.

Er is echter sprake van een zodanig hoge substitutiegraad tussen deze produkten aan de aanbodzijde, dat de Nederlandse baksteenmarkt in haar geheel als de relevante markt wordt beschouwd.

(3) De bakstenen van gebakken aarde concurreren met een brede scala van andere bouw- en afwerkingsmaterialen, met name met licht beton en celbeton, kalkzandsteen en aluminium, stalen, plastic en houten platen. De belangrijkste nadelen van bakstenen als bouwmateriaal zijn enerzijds, dat het gebruik ervan arbeidsintensiever is ten opzichte van andere materialen van grotere omvang en anderzijds, dat de thermische kwaliteit van bakstenen gering is. De voordelen daarentegen zijn de flexibiliteit bij het gebruik, de lage onderhoudskosten, de grote vuurbestendigheid en de goede geluidsisolatie.

(4) De intracommunautaire handel in bakstenen is zeer gering door het gewicht van het materiaal, waarvan de lage intrinsieke waarde het dure vervoer niet kan rechtvaardigen. Aangezien de vervoerkosten ten opzichte van de produktiekosten bijzonder hoog zijn, is het vervoer over lange afstand weinig rendabel.

Bovendien wordt de uitvoer bemoeilijkt door in plaatselijke bouwtradities wortelende nationale normen en voorschriften. De baksteenindustrie is derhalve in essentie lokaal van aard, en de meeste steenbakkerijen verkopen hun produkten dan ook binnen een straal van zeventig kilometer, waardoor de markt van bakstenen structureel regionaal is. Dit neemt echter niet weg dat in Nederland tot 25 % van de nationale produktie wordt uitgevoerd; vanwege de afmetingen van hun land en om historische, geografische en geologische redenen zijn de Nederlandse fabrikanten niet ver van afnemers in het buitenland, met name in Duitsland, maar ook in België en in het Verenigd Koninkrijk, verwijderd. De markten blijven echter in het algemeen regionaal en bij uitvoer wordt zelden meer dan één grens overschreden.

De invoer in Nederland uit België en Duitsland dekte in 1992 7 % van de Nederlandse nationale behoeften.

(5) Op de Nederlandse baksteenmarkt is een 25-tal ondernemingen werkzaam; de partijen bij de overeenkomst vertegenwoordigden op het tijdstip van sluiting ervan ongeveer 90 % van de capaciteit in Nederland en namen ongeveer 85 % van de verkoop van bakstenen in Nederland voor hun rekening. De totale omzet van de gehele Nederlandse baksteenindustrie per boekjaar bedraagt ongeveer 200 miljoen ecu.

C. De oorsprong van de overeenkomst en de toestand van de sector (6) Op 19 augustus 1991 had de Stichting Baksteen, opgericht door en optredend namens zeven Nederlandse baksteenfabrikanten, bij de Commissie een reeks tussen Nederlandse baksteenfabrikanten gesloten overeenkomsten aangemeld, die tot doel hadden de produktie te rationaliseren, teneinde overcapaciteit op te heffen of deze te vermijden.

Na een voorlopig onderzoek heeft de Commissie tegen dit eerste plan formeel bezwaar gemaakt door de partijen in kennis te stellen van haar voornemen een voorlopige beschikking op grond van artikel 15, lid 6, van Verordening nr. 17 te geven, teneinde de immuniteit voor geldboeten in de op de aanmelding volgende periode op te heffen. De in dit eerste saneringsplan voorgestelde maatregelen om iets aan de structurele overcapaciteit in de baksteensector te doen, waren namelijk inadequaat en een loutere verwijzing naar de crisissituatie in de baksteensector kon deze maatregelen niet rechtvaardigen, omdat deze veel verder gingen dan voor het bereiken van het nagestreefde doel noodzakelijk is.

Zij behelsden namelijk, naast een aansporing tot het definitief doen verdwijnen van produktiecapaciteit, het volgende:

- een overeenkomst tot vaststelling van produktiequota, ondersteund door een systeem van geldboeten en met als resultaat een kwantitatieve verdeling van vrijwel de gehele Nederlandse baksteenproduktie;

- de instelling van een uitkoopregeling waarbij de deelnemende ondernemingen voor gemeenschappelijke rekening volledige bedrijven of produktie-eenheden van derden-fabrikanten opkopen en de aldus opgekochte produktie volledig en onherroepelijk beëindigen;

- het leggen van een rechtstreeks verband tussen de overeenkomst in de baksteensector en bepaalde verbintenissen van dezelfde baksteenfabrikanten met betrekking tot de produktie van straatstenen.

De partijen hebben, na van dit standpunt van de Commissie en van de begin 1992 aan hen gezonden mededeling van punten van bezwaar kennis te hebben genomen, hun oorspronkelijke plan laten varen. De in de Stichting deelnemende fabrikanten zijn echter overgegaan tot een eerste reeks sluitingen, waarmee in totaal ongeveer 150 miljoen bakstenen gemoeid zijn.

(7) Na de situatie en de ontwikkeling van de markt aan een nader onderzoek te hebben onderworpen, zijn deze zelfde fabrikanten echter tot de slotsom gekomen dat een gecooerdineerde capaciteitsvermindering onontbeerlijk is om het hoofd te bieden aan de moeilijkheden waarmee de Nederlandse baksteenindustrie sinds een aantal jaren te kampen heeft, en die als volgt kunnen worden samengevat:

- De voorraden baksteen in Nederland beliepen eind 1991 448 miljoen stuks, dat is ongeveer 32 % van de totale verkoop door Nederlandse ondernemingen. Voorraden gelijk aan ongeveer 20 % van de afzet kunnen in de sector weliswaar als draaglijk worden beschouwd, maar voorraden van 32 % liggen duidelijk boven deze kritische grens; de financiële lasten voor het handhaven van de overtollige, onbenutte capaciteit zijn te hoog.

Dit overschot heeft vooral te maken met technologische ontwikkelingen (introductie van nieuwe procédés en bouw van grotere installaties omwille van schaalvoordelen) en met de ongunstige ontwikkeling van de vraag. In dit verband moet worden opgemerkt dat deze ontwikkeling structureel is en rechtstreeks voortvloeit uit de voortdurende vermindering van het baksteenverbruik ten opzichte van het verbuik van andere bouwmaterialen (dit wil zeggen de afzet van bakstenen per 1 000 gulden bouwproduktie). Dat relatieve verbruik blijkt namelijk in de laatste vijf jaar met 20 % te zijn afgenomen en nog steeds dalend te zijn. Het einde van deze ontwikkeling is nog lang niet in zicht, met name vanwege het prijsvoordeel van andere materialen en de in technisch opzicht betere resultaten die daarmee worden bereikt, hetgeen verklaart waarom gemetselde draagmuren steeds vaker worden vervangen door betonnen en stalen muren en steeds vaker platen in plaats van zichtbare metselbakstenen worden gebruikt.

In deze omstandigheden, en gelet op de pessimistische vooruitzichten voor de ontwikkeling van de verkoop op middellange termijn, moet de toeneming van de voorraden als een continuerende ontwikkeling worden beschouwd, die op korte termijn tot een moeilijk vol te houden verhouding tussen voorraad en verkoop zal leiden.

- De benuttingsgraad van de geïnstalleerde capaciteit van de zeven tot de Stichting Baksteen behorende ondernemingen, die in 1989 nog 93 % bedroeg, was in 1991 met 10 % gedaald tot 83,4 %. Aangezien de produktie van bakstenen zeer kapitaalintensief is en wordt gekenmerkt door zeer hoge vaste en semi-vaste kosten, zijn de totale produktiekosten per eenheid zeer afhankelijk van de benuttingsgraad van de capaciteit. In deze sector, waar de verhouding van de vaste en semi-vaste kosten tot de prijs af-fabriek zeer hoog is, dient de benutting van de capaciteit noodzakelijk te worden gemaximaliseerd teneinde een normaal rentabiliteitsniveau te verkrijgen. Daarom is de huidige, veel te lage benuttingsgraad vanuit economisch oogpunt op lange termijn moeilijk houdbaar.

Gezien het gebrek aan evenwicht tussen vraag en aanbod, veroorzaakt door de ongunstige marktontwikkeling en de scherpe daling van de vraag enerzijds, en het bestaan, respectievelijk het sterk oplopen van voorraden en overtollige produktiecapaciteit anderzijds, valt evenwel op middellange termijn geen verbetering in deze ontwikkeling te verwachten.

- Bovendien is ook het gemiddelde rendement per levering van 1 000 bakstenen aanzienlijk kleiner geworden; sedert 1980 is de prijs van 1 000 bakstenen (in constante prijzen) met ongeveer 30 % gedaald.

- De combinatie van al deze factoren heeft de laatste jaren een gevoelige achteruitgang van de bedrijfsresultaten, gecombineerd met exploitatieverliezen, tot gevolg gehad, en de beschikbare informatie geeft op middellange termijn geen uitzicht op een duurzame verbetering van de toestand.

(8) Onder deze omstandigheden achten de partijen maatregelen om geleidelijk een duurzaam evenwicht tussen vraag en aanbod te herstellen en zodoende de sector uit deze crisis te halen ten stelligste geboden.

Op 25 augustus 1992 is een nieuwe overeenkomst tot herstructurering en sanering van de baksteensector in Nederland gesloten, waarbij ditmaal zestien ondernemingen zijn betrokken en die gericht is op een gecooerdineerde capaciteitsvermindering van 217 miljoen bakstenen. De onderhavige beschikking heeft op deze overeenkomst betrekking.

D. De huidige inhoud van de overeenkomst (9) De omvang van de capaciteitsvermindering is vastgesteld op basis van:

- de toestand in de baksteensector in Nederland in 1991, waarin de capaciteit, de produktie, de verkoop en de voorraden respectievelijk 1 783 miljoen, 1 471 miljoen, 1 390 miljoen en 448 miljoen bakstenen beliepen;

- de verwachtingen van het EIB (Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid), volgens welke op middellange termijn geen wezenlijke groei van de vraag valt te verwachten; de verkoop zou zich in 1993 op het niveau van 1 300 miljoen bakstenen situeren;

- het beginsel dat duurzame voorraden maximaal 20 à 22 % van de afzet mogen bedragen;

- de vaststelling dat in deze sector, die gekenmerkt wordt door een kapitaalintensiteit die tot één van de hoogste van alle produktie-activiteiten behoort, de capaciteit slechts rendabel is wanneer deze een zeer hoge benuttingsgraad heeft.

Uitgaande van deze beginselen zijn de partijen tot de conclusie gekomen dat een capaciteitsvermindering van 200 220 miljoen bakstenen noodzakelijk is om het evenwicht tussen vraag en aanbod op middellange termijn te herstellen, waarbij rekening wordt gehouden met een geleidelijke vermindering van de voorraden.

(10) Vier Nederlandse baksteenfabrikanten verbinden zich in de overeenkomst ertoe zeven produktie-eenheden definitief en onherroepelijk te sluiten. Daardoor zal een structurele overcapaciteit van ongeveer 217 miljoen bakstenen worden weggenomen. De betrokken ondernemingen verbinden zich tevens ertoe:

- gedurende dertig jaar geen keramische bouwmaterialen meer in de zeven te ontmantelen produktie-eenheden te produceren (met dien verstande dat de verbintenis in geval van verkoop van deze fabrieken en lokaties automatisch op eventuele kopers zal overgaan);

- de te ontmantelen installaties gedurende dertig jaar niet te verkopen aan producenten die deze binnen een straal van vijfhonderd kilometer vanaf de Nederlandse grens voor capaciteitsvergroting zouden willen gebruiken (welke verbintenis ook op eventuele kopers overgaat, ook al zijn zij buiten die straal gevestigd).

Een systeem van geldboeten moet ervoor zorgen dat deze verbintenissen worden nagekomen, en de partijen aanvaarden het beginsel dat onafhankelijke deskundigen toezicht op de definitieve sluiting van hun installaties zullen uitoefenen.

(11) De zestien ondernemingen die de overeenkomst hebben ondertekend, zullen deze saneringsoperatie financieel ondersteunen door vanaf 1 oktober 1992 gedurende vijf jaar (eventueel korter) aan een door de Stichting Baksteen beheerd compensatiefonds bij te dragen. Hiertoe draagt elke partij een bepaald bedrag (20, 15 of 6 gulden) per 1 000 geproduceerde bakstenen af, en verbindt zich ertoe alle gegevens betreffende haar jaarlijkse produktie aan de Stichting Baksteen te verstrekken, die deze gegevens voor de andere partijen geheim moet houden.

De aldus door de Stichting Baksteen bijeengebrachte geldmiddelen zullen worden toegekend aan de partijen die tot definitieve opheffing van capaciteit overgaan, als bijdrage in de sluitingskosten, en met name in de door de sluiting veroorzaakte sociale kosten. De definitieve sluiting van de produktie-installaties wordt door daartoe bevoegde onafhankelijke deskundigen vastgesteld.

(12) Er is op centraal niveau tussen de industrie en de vakbonden een sociaal plan tot stand gebracht. De Stichting Baksteen ziet op de naleving van dit plan toe. De partijen zullen in elk geval bij de uitvoering van de herstructureringsoperatie alles in het werk stellen om de wederinschakeling van het betrokken personeel zoveel mogelijk te vergemakkelijken, en zullen de in Nederland geldende wettelijke en/of contractuele verplichtingen in acht nemen.

(13) Het is de partijen bij de overeenkomst volstrekt verboden tijdens de financieringsperiode nieuwe capaciteit te creëren, en de Stichting Baksteen heeft in dit verband een lijst met de huidige produktiecapaciteit van elke deelnemer opgesteld.

Vervangingsinvesteringen zijn toegestaan, voor zover zij voor de deelnemers in de Stichting Baksteen niet tot een produktieverhoging leiden, of voor zover de verhoging gedurende de gehele financieringsperiode voor de overige deelnemende ondernemingen niet meer dan 5 % bedraagt.

De partijen blijven volledig vrij wat fusies/overnemingen betreft.

II. OPMERKINGEN VAN DERDEN (14) Op 6 februari 1993 is in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 het essentiële gedeelte van de aanmelding bekendgemaakt, teneinde belanghebbende derden in de gelegenheid te stellen hun opmerkingen kenbaar te maken.

Bij het verstrijken van de hiervoor vastgestelde termijn heeft de Commissie geen ongunstige opmerkingen van concurrenten en/of andere eventueel betrokken deelnemers aan het economisch verkeer ontvangen.

III. JURIDISCHE BEOORDELING A. Artikel 85, lid 1 (15) De aangemelde overeenkomst is een overeenkomst tussen ondernemingen welke tot doel en gevolg heeft dat de mededinging op de gemeenschappelijke markt wordt beperkt.

(16) De overeenkomst strekt er voornamelijk toe een vermindering van capaciteit en voorraden mogelijk te maken in een mate die niet door een eenzijdige herstructureringsmaatregel zou kunnen worden bereikt.

Het aangemelde plan is een onderling afgestemde actie van concurrenten, die gericht is op het sluiten van fabrieken en het beperken van de capaciteit, en die wordt versterkt door een stelsel van geldboeten in geval van niet-nakoming van verbintenissen, en financieel wordt ondersteund door een compensatiefonds. Het heeft derhalve rechtstreekse gevolgen voor de mededinging, omdat de produktiemiddelen, en daarmee de investeringen en de concurrentiestrategie van de partijen, worden beperkt.

(17) Hoewel de markt van bakstenen als structureel regionaal wordt beschouwd, kan de aangemelde overeenkomst de handel tussen de Lid-Staten ongunstig beïnvloeden. Er bestaat in de betrokken produkten namelijk wel handel tussen de Lid-Staten, aangezien ongeveer 25 % van de totale Nederlandse produktie naar Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk wordt uitgevoerd, terwijl de invoer in Nederland in 7 % van de nationale behoeften voorziet.

B. Artikel 85, lid 3 (18) Wat de in artikel 85, lid 3, vervatte voorwaarden betreft, moet worden vastgesteld dat de sector bakstenen in Nederland wordt gekenmerkt door aanzienlijke overcapaciteit, een voortdurende toeneming van de voorraden en moeilijkheden met betrekking tot de aanpassing van de capaciteit aan de vraag, die voornamelijk verband houden met de ontwikkeling van de technologie (de invoering van nieuwe procédés en de bouw van grotere installaties met het oog op schaalvoordelen), met de ongunstige ontwikkeling van de vraag door de voortdurende afneming van het relatieve verbruik van bakstenen, en met de zeer geringe elasticiteit van de vraag ten opzichte van de prijzen.

(19) De overeenkomst heeft tot doel de capaciteit te verminderen, teneinde een betere bezettingsgraad van de overgebleven capaciteit te bereiken en geleidelijk en op middellange termijn een duurzaam evenwicht tussen vraag en aanbod tot stand te brengen.

(20) In een markteconomie is het in de eerste plaats de taak van de ondernemingen om individueel te bepalen op welk moment hun overcapaciteit economisch onhoudbaar wordt, en om de noodzakelijke maatregelen te nemen om deze te verminderen.

(21) In het onderhavige geval zijn de op de markt aanwezige krachten er niet in geslaagd en momenteel ook niet in staat om afzonderlijk de capaciteitsverminderingen teweeg te brengen die voor het herstel en de handhaving op langere termijn van een doeltreffende concurrentiestructuur nodig zijn. Derhalve hebben de betrokken ondernemingen collectief en voor een beperkte periode de noodzakelijke structurele aanpassing georganiseerd.

(22) Hoewel het juist is dat het in beginsel de taak van de ondernemingen is om een flexibel prijsbeleid te voeren om de vraag te beïnvloeden, moet worden opgemerkt dat de vraag naar bakstenen een afgeleide vraag is, omdat bakstenen slechts 2 - 3 % van de prijs van een gebouw uitmaken. Hieruit volgt dat de elasticiteit van de vraag ten opzichte van het prijsniveau zeer gering, en op korte of middellange termijn zelfs nul is; het prijsniveau van bakstenen heeft geen invloed op het woningbouwaantal en derhalve evenmin op de totale vraag naar bouwmaterialen.

(23) Bovendien is het produktieproces van bakstenen zeer weinig flexibel, niet alleen wat veranderingen in de benuttingsgraad vanwege de zeer hoge vaste en semi-vaste kosten, maar ook wat capaciteitsvermindering betreft. De helft van de deelnemers beschikt slechts over één oven en is daarom technisch niet tot ook maar enige capaciteitsvermindering in staat.

(24) De overige deelnemers zouden als belangrijke producenten niet afzonderlijk en autonoom hebben besloten hun capaciteit te verminderen, indien zij niet de zekerheid zouden hebben gehad dat hun concurrenten hun voorbeeld zouden volgen of de operatie financieel zouden steunen en dat voor de looptijd van de overeenkomst geen nieuwe capaciteit zou worden geïnstalleerd.

(25) Dat slechts vier deelnemers om specifieke economische, technische of sociale redenen daadwerkelijk hun capaciteit hebben verminderd, doet niets af aan de doeltreffendheid van de collectieve verbintenissen met betrekking tot de capaciteitsvermindering.

(26) Door de capaciteitsvermindering worden de ondernemingen bevrijd van de financiële lasten die de onbenutte overtollige capaciteit met zich brengt, zonder dat er een daling van de produktie optreedt door het feit van de stijging van de benuttingsgraad van de overgebleven capaciteit.

Aangezien de produktie-eenheden waarvan sluiting in overweging wordt genomen, wegens de ouderdom, de geringe omvang en/of de achterhaalde technologie ervan het meest onaangepast en het minst rendabel zijn, zal de produktie nu worden geconcentreerd in de modernste fabrieken, die op een hoger capaciteits- en produktieniveau kunnen functioneren; hierdoor zal de invloed van de vaste kosten, die een zeer groot deel van de kostprijs vormen, in even sterke mate afnemen.

Dientengevolge kan op termijn een stijging van de rentabiliteit van de Nederlandse baksteenindustrie en daarmee een terugkeer naar een normale mededingingssituatie worden verwacht.

(27) Bovendien kunnen de herstructureringsoperaties door de cooerdinatie van de sluitingen onder sociaal aanvaardbare omstandigheden worden uitgevoerd, waarbij de wederinschakeling van het personeel wordt vergemakkelijkt.

(28) Derhalve dient het oordeel te luiden dat de overeenkomst tot verbetering van de produktie bijdraagt en de technische en economische vooruitgang bevordert.

(29) Artikel 85, lid 3, stelt tevens de eis dat een billijk aandeel in de uit een overeenkomst voortvloeiende resultaten de gebruikers ten goede komt. In het onderhavige geval zou de verbetering van de produktie de gebruikers ten goede moeten komen, omdat dezen op lange termijn een gesaneerde sector en een concurrerend aanbod zullen aantreffen, terwijl zij op korte termijn verder van de voordelen van de tussen de deelnemers gehandhaafde concurrentie zullen genieten. Bovendien waarborgt de overeenkomst hun dat er, dank zij de structurele aanpassing, ondernemingen of capaciteiten op de markt aanwezig blijven die de concurrentie aankunnen, terwijl slecht aangepaste of verouderde installaties, die door verliescompensatie binnen een concern in stand konden worden gehouden ten koste van gezonde produktie-installaties, zullen verdwijnen.

(30) Het aantal overblijvende producenten, al of niet partij bij de overeenkomst, laat de gebruikers voldoende keuze aan leveranciers en biedt zekerheid van bevoorrading, terwijl het risico van een sterke concentratie van het aanbod wordt uitgesloten.

(31) Een overeenkomst tot capaciteitsvermindering, waarvan een systeem van financiering deel uitmaakt, kan echter op korte termijn tot een prijsverhoging voor de gebruikers leiden. In het onderhavige geval wordt dit risico echter grotendeels goedgemaakt door het feit dat de met de financiering van de voorraden verbonden hoge kosten zullen afnemen. Door de bijzondere aard van de baksteenmarkt, waar de kosten per eenheid sterk afhankelijk zijn van de benuttingsgraad, valt een gunstige invloed op de verkoopprijs te verwachten. Bovendien kunnen de gebruikers zich bij onbillijke prijzen van de partijen bij de overeenkomst tot andere bestaande toeleveringsbronnen wenden.

(32) Een ander voor de toepassing van artikel 85, lid 3, bepalend element is de vraag of de voorgenomen maatregelen tot capaciteitsvermindering zich beperken tot hetgeen voor het bereiken van deze doelstelling onmisbaar is.

(33) De afspraak heeft slechts betrekking op het verminderen van de overtollige capaciteit: daartoe is het noodzakelijk dat de overeenkomst een gedetailleerd en dwingend sluitingsprogramma bevat, waarmee enerzijds wordt gewaarborgd dat de overcapaciteit daadwerkelijk en op onomkeerbare wijze wordt ontmanteld en, anderzijds, dat er gedurende de toepassing ervan geen enkele nieuwe capaciteit wordt geïnstalleerd, buiten die welke in het herstructureringsprogramma als vervangingscapaciteit is opgenomen. Voor het overige raakt de overeenkomst niet aan de vrijheid van partijen met betrekking tot de produktie, de prijzen, de verkoopvoorwaarden, invoer/uitvoer, leveringen en fusies/overnemingen. De bepalingen van de eerste overeenkomst, die aan deze vrijheid afbreuk hadden kunnen doen, zijn geschrapt. Bovendien is geen enkele bepaling van de overeenkomst gericht op het cooerdineren van de commerciële gedragingen van de partijen.

(34) Het systeem van compensatiebepalingen moet als onmisbaar voor het bereiken van de doelstelling van de overeenkomst worden beschouwd. De helft van de betrokken ondernemingen is immers niet in staat hun capaciteit te verminderen, omdat zij slechts over één oven beschikken, en het financieringssysteem moet dan ook worden beschouwd als een aanmoediging voor de andere ondernemingen om de structurele overcapaciteit te verminderen. Het werkt als een compensatiesysteem voor de ondernemingen die tot sluitingen overgaan, teneinde bij te dragen in de kosten van de operatie, en met name in de door de sluiting veroorzaakte sociale kosten. De duur van vijf jaar (die eventueel, afhankelijk van de daadwerkelijk uitgevoerde financiering, kan worden verkort) is bedoeld om deze financiële lasten af te schrijven, om te slaan en te spreiden.

(35) Het werd onmisbaar geacht om dwingende garanties vast te stellen met betrekking tot de definitieve sluiting van de zeven betrokken produktie-eenheden en de daadwerkelijke ontmanteling van installaties, teneinde zich van het onomkeerbare karakter van de capaciteitsvermindering te kunnen vergewissen.

Aangezien de doeltreffendheid van de overeenkomst van de nakoming van deze verbintenissen afhangt, zijn contractuele geldboeten vastgesteld, en de uitbreiding van deze verbintenissen tot de niet partij bij de overeenkomst zijnde koper van deze fabriekslokaties of installaties is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat alle weg te nemen capaciteit ook daadwerkelijk verdwijnt.

(36) De overeenkomst is strikt beperkt in de tijd: alle in de overeenkomst vastgestelde verminderingen (dit wil zeggen de ontmanteling van een capaciteit van 217 miljoen bakstenen) hebben reeds vóór eind 1992 hun beslag gekregen; dit gedeelte van het herstructureringsplan is derhalve beëindigd.

Wat het financieringssysteem en de overige verbintenissen van de partijen betreft, eindigt de overeenkomst uiterlijk op 30 september 1997.

(37) Gelet op het voorgaande, zijn de aan de partijen opgelegde beperkingen van de produktiemiddelen onmisbaar voor het verwezenlijken van de vastgestelde doeleinden.

(38) De overeenkomst geeft de ondernemingen niet de mogelijkheid om de mededinging op een wezenlijk deel van de relevante markt uit te schakelen in de zin van artikel 85, lid 3.

(39) In de eerste plaats valt op te merken dat de deelnemende ondernemingen nog immer met elkaar concurreren, met name ten aanzien van de prijs en, meer in het algemeen, ten aanzien van alles wat niet door de overeenkomst wordt bestreken; omdat de geordende capaciteitsvermindering slechts betrekking heeft op één, zij het belangrijk, element van de concurrentiestrategie van de ondernemingen, doen deze geen afstand van hun volledige vrijheid van handelen op de markt, waardoor een bepaalde mate van interne concurrentie behouden blijft.

(40) Voorts is de externe concurrentie algemeen gewaarborgd door de aanwezigheid op de markt van andere, geen partij bij de overeenkomst zijnde fabrikanten, en van importeurs.

(41) De contractprodukten concurreren met een brede scala van andere bouw- en afwerkingsmaterialen, die voldoende substitueerbaar zijn om te kunnen concurreren.

(42) Ten slotte, aangezien de overeenkomst reeds vanaf het begin strikt beperkt in de tijd was, vormt de zekerheid dat er in de nabije toekomst weer een situatie van volledige mededinging zal zijn, een aansporing voor de ondernemingen om bij de in de looptijd van de overeenkomst genomen maatregelen rekening te houden met het feit dat zij op termijn weer ten volle met elkaar zullen concurreren.

C. De artikelen 6 en 8 van Verordening nr. 17 (43) De op 25 augustus 1992 ondertekende overeenkomst is op 10 september 1992 aangemeld. Overeenkomstig artikel 6 van Verordening nr. 17 kan de beschikking tot toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op 10 september 1992 in werking treden.

(44) Aangezien de overeenkomst op 30 september 1997 eindigt, is het passend om, overeenkomstig artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17, de datum waarop de geldigheidsduur van deze beschikking verstrijkt op 30 september 1997 te stellen.

(45) De toepassing van de overeenkomst mag evenwel geen gelegenheid geven tot uitwisseling van informatie die ten grondslag zou kunnen liggen aan met artikel 85 onverenigbare, onderling afgestemde feitelijke gedragingen; te dien einde is het noodzakelijk de ondernemingen die de overeenkomst hebben ondertekend, de verplichting op te leggen zich ervan te onthouden hetzij rechtstreeks onderling of door enkele onder hen, hetzij via een onafhankelijk orgaan of een derde, elkaar enige mededeling te doen van de voor ieder specifieke, geïndividualiseerde gegevens over de produktie en de levering van bakstenen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag wordt artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag voor de tussen de Stichting Baksteen en de belangrijkste Nederlandse baksteenproducenten die in artikel 3 zijn genoemd, gesloten, op 10 september 1992 aangemelde overeenkomst buiten toepassing verklaard voor de periode van 10 september 1992 tot en met 30 september 1997.

Artikel 2

Aan deze beschikking is de voorwaarde verbonden dat de ondernemingen die de overeenkomst hebben ondertekend, zich ervan onthouden, hetzij rechtstreeks onderling of door enkele van hen, hetzij via een onafhankelijk orgaan of een derde, elkaar enige mededeling te doen van de voor ieder specifieke, geïndividualiseerde gegevens over de produktie en de levering van bakstenen.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot:

1. Rodruza BV

St. Canisiussingel 20

NL-6511 TJ Nijmegen

2. Teewen BV

Kaldenkerkerweg 33

NL-5932 CT Tegelen

3. Boral Nedusa Baksteen BV

Spijksedijk 11

NL-6917 AB Spijk

4. Koramic Baksteengroep BV

Kerkstraat 23

NL-5527 EE Hapert

5. De Jong van Lekkerkerk Holding BV (Desimpel)

Van Ginnekenweg 12

NL-5071 NJ Udenhout

6. Steenfabriek Huissenswaard BV

Scherpekamp 1-7

NL-6687 ML Angeren

7. Steenfabriek De Rijswaard BV

Rijswaard 2

NL-5308 LV Aalst

8. L.J. Duijs Steenfabrieken BV

Beekveld 26

NL-5258 SJ Berlicum

9. Daas Baksteen BV

Terborgseweg 30

NL-7045 AL Azewijn

10. C.R.H. Kleiwaren Beheer BV

Olivier van Noortlaan 110

NL-3133 AT Vlaardingen

11. Steenfabriek Zennewijnen BV

Utrechtseweg 151

NL-6862 AH Oosterbeek

12. Steenfabriek De Waalwaard BV

Waalbandijk 69

NL-6669 MC Dodewaard

13. Hagens Steenfabrieken BV

Windvleugel 3

NL-6581 DT Malden

14. Baksteen Helden BV

Steenstraat 8B

NL-5981 AE Panningen

15. Smeijers & Voortman BV

Rijssenseweg 66

NL-7475 VC Markelo

16. Steenindustrie Strating BV

Gelmswijk 4

NL-9665 RR Oude Pekela

17. Stichting Baksteen

Coolsingel 139

NL-3012 AG Rotterdam.

Gedaan te Brussel, 29 april 1994.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. C 34 van 6. 2. 1993, blz. 11.