Beschikking van de Commissie

van 20 december 2001

betreffende een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst

Zaak COMP/E-1/36.212 - Zelfkopiërend papier

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 4573)

(Slechts de teksten in de Engelse, Franse, Duitse en Spaanse taal zijn authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/337/EG)

INHOUDSOPGAVE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,

Gezien Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening tot tenuitvoerlegging van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd door Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), inzonderheid de artikelen 3 en 15,

Gezien het besluit van de Commissie van 26 juli 2000 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken ten aanzien van de door de Commissie aangevoerde bezwaren overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag(3),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Overwegende:

1. DEEL I - DE FEITEN

1.1. SAMENVATTING VAN DE INBREUK

(1) De volgende ondernemingen, adressaten van deze beschikking, hebben inbreuk gemaakt op artikel 81 van het Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst:

- Arjo Wiggins Appleton Limited (AWA);

- Bolloré SA (Bolloré);

- Carrs Paper Ltd (Carrs);

- Distribuidora Vizcaína de Papeles SL (Divipa);

- Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH (MHTP);

- Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA (Zicuñaga);

- Papeteries Mougeot SA (Mougeot);

- Papierfabrik August Koehler AG (Koehler);

- Sappi Limited (Sappi);

- Torraspapel SA (Torraspapel), en

- Zanders Feinpapiere AG (Zanders).

(2) De inbreuk bestaat in de deelname door de leden van de Association of European Manufacturers of Carbonless Paper (AEMCP) en drie andere Europese producenten en/of distributeurs van zelfkopiërend papier, aan een doorlopende overeenkomst en/of onderling afgestemde feitelijke gedraging in strijd met artikel 81, lid 1, van het Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst (vanaf januari 1994), welke de gehele Gemeenschap en de gehele EER bestreek en in het kader waarvan prijsverhogingen werden vastgesteld, afzetquota en vaste marktaandelen werden toegewezen en regelingen werden getroffen om toe te zien op de tenuitvoerlegging van de beperkende afspraken.

(3)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.2. DE BEDRIJFSTAK VAN ZELFKOPIËREND PAPIER

1.2.1. HET PRODUCT

(4) Het product dat het voorwerp uitmaakt van deze zaak is doorschrijfpapier zonder carbon, ook bekend als zelfkopiërend papier. Zelfkopiërend papier is bedoeld om verscheidene duplicaten van een document te verkrijgen en wordt vervaardigd door aan basispapier laagjes chemicaliën toe te voegen(5).

(5) Het principe dat ten grondslag ligt aan de werking van zelfkopiërend papier is het verkrijgen van een afschrift door de reactie tussen twee complementaire vellen onder de druk van handgeschreven tekst of de doorslag van een computerprinter of schrijfmachine. Het voorvel, het coated back-vel (CB-vel), is aan de achterzijde voorzien van een coating, bestaande uit microcapsules met kleurstof. Onder de druk van handgeschreven tekst of door het doorslaan barsten de microcapsules open en komt de kleurstof vrij, die vervolgens worden geabsorbeerd door het tweede vel, het coated front-vel (CF-vel), dat aan de voorzijde van een coating is voorzien. Het CF-vel bevat een ontwikkelaar ("geactiveerde klei") die reageert met de kleurstof om een scherpe weergave te realiseren.

(6) Er wordt onderscheid gemaakt tussen de volgende typen zelfkopiërend papier(6):

- CB (coated back) is zelfkopiërend papier dat is voorzien van een afgevende laag die microcapsules bevat. Dit type zelfkopiërend papier wordt gebruikt als het voorblad van een bundel. Het is verkrijgbaar in verschillende kwaliteiten: standaard, geschikt voor optische leesherkenning of voorzien van een lichte coating aan de achterzijde voor een betere weergave.

- CFB (coated front and back) is zelfkopiërend papier dat aan de voorzijde is voorzien van een reactieve substantie, die moet fungeren als chemische ontwikkelaar, en aan de achterzijde van microcapsules. Dit type zelfkopiërend papier wordt gebruikt als tussenvel of als één van de verscheidene tussenvellen. Het gaat om het middelste gedeelte van de bundel, die de tekst zowel weer- als doorgeeft. Dit is het meest kwetsbare vel en is verkrijgbaar in een standaard kwaliteit; ook bestaan er bepaalde kwaliteiten voor speciale toepassingen.

- CF (coated front) is zelfkopiërend papier dat als achtervel wordt gebruikt en is voorzien van een reactieve substantie aan de voorzijde, maar zonder microcapsules aan de achterzijde die onder de druk kunnen openbarsten. Dit blad onderscheidt zich niet van gewoon papier, tenminste wat de behandeling betreft, en is minder kwetsbaar dan de andere bladen van de bundel. Dit papier is verkrijgbaar in een standaard kwaliteit, een kwaliteit voor optische leesapparatuur, een kwaliteit die aan beide zijden tekst kan weergeven, en bepaalde kwaliteiten voor speciale toepassingen.

(7) Elk van de drie typen zelfkopiërend papier is verkrijgbaar in wit en andere kleuren, met name blauw, roze, geel en groen. Van deze families van zelfkopiërend papier kunnen bundels van allerlei aard worden gemaakt door wisselende samenstellingen van typen zelfkopiërend papier, afhankelijk van de vereisten.

(8) De samenstelling van zelfkopiërend papier op zichzelf brengt de noodzaak met zich mee dit product voorzichtig te behandelen en te voorkomen dat er druk op wordt uitgeoefend. Daarom is het noodzakelijk enige voorzorgsmaatregelen te treffen voor het vervoer, de opslag en het drukken. Met de huidige technieken kan dit type zelfkopiërend papier echter worden gelijmd, gevouwen, gecombineerd met andere bases (karton, papier, carbon, plastics), zonodig minder gevoelig worden gemaakt, worden beschreven met potlood, ballpoint, schrijfmachine, computerprinter, telex of drukmachine, verwerkt worden tot gewone of losse bundels, worden geschikt gemaakt voor optische leesapparatuur, enzovoorts.

(9) De belangrijkste toepassing van zelfkopiërend papier is van oudsher die van formulieren voor bedrijven(7), hetgeen meer dan 90 % van de totale afname vertegenwoordigt(8). Andere toepassingen van dit type papier omvatten het converteren van rollen(9).

(10) Zelfkopiërend papier wordt verkocht op rollen (80 %) en in de vorm van vellen (20 %)(10). De meeste producenten van zelfkopiërend papier voldoen aan de vraag door het papier op rollen in vellen te snijden, terwijl enkele kleine gespecialiseerde producten het product rechtstreeks in de vorm van vellen produceren(11).

(11) Carrs suggereert dat rollen en vellen zelfkopiërend papier afzonderlijke productmarkten vormen. Carrs voert aan dat "de markt voor vellen in commercieel opzicht volledig gescheiden is van die voor rollen - zowel wat betreft de productiekosten, de prijzen als de distributiekanalen"(12). Carrs heeft voorts verklaard dat er grote verschillen bestaan tussen rollen en vellen, die in het geval van Carrs tot uitdrukking komen in de verschillen in de technische specificatie van het door haar in vellen aangeboden zelfkopiërend papier Signal Plus. Voor Carrs valt het onderscheid tussen rollen en vellen af te leiden uit het verschillende eindgebruik en de verschillende behoeften van de eindgebruikers. Dit komt neer op het begrip van de vereisten van drukkerijen en het type drukpers dat zij gebruiken.

(12) Drukkerijen gebruiken twee typen drukpersen: persen die met rollen werken en persen die met vellen werken. Drukpersen die met rollen werken, trekken het papier door de pers vanaf een ononderbroken rol. Drukpersen die met vellen werken, duwen de vellen door de drukpers. Volgens Carrs vereisen de met vellen werkende persen steviger papier dat beter tegen druk bestand is dan drukpersen die met rollen werken, teneinde verliezen tot een minimum te beperken en een hoge productiesnelheid mogelijk te maken. Carrs verklaart dat drukkers overwegend opteren voor het ene of het andere systeem, niet voor beide. Volgens Carrs is het voor een drukker niet haalbaar om te reageren op wijzigingen in de verhouding tussen de prijzen van vellen en van rollen door over te schakelen van het ene op het andere systeem. Tevens impliceert dit dat het versnijden van rollen tot vellen geen levensvatbaar alternatief is voor drukkers die werken met voor vellen geschikte drukpersen(13).

(13) De Commissie concludeert dat het, aangezien het kartel betrekking heeft op zowel zelfkopiërend papier op rollen als zelfkopiërend papier in de vorm van vellen, voor het doel van onderhavige zaak niet noodzakelijk is om de productmarkt nader te definiëren.

1.2.2. DE MARKT VOOR ZELFKOPIËREND PAPIER

1.2.2.1. Aanbodzijde

(14) De productie van zelfkopiërend papier in Europa wordt steeds meer gedomineerd door een relatief klein aantal grote producenten nadat kleinere leveranciers zich hebben teruggetrokken uit de markt(14). In de EER behoren alle grote producenten tot de Association of European Manufacturers of Carbonless Paper, hierna "AEMCP" genoemd. Ten tijde van de inbreuk die het voorwerp uitmaakt van deze beschikking, waren de volgende ondernemingen lid van de AEMCP: Arjo Wiggins Appleton (AWA), Cartiere Sottrici Binda, Copigraph(15), Papierfabrik August Koehler, Papeteries Mougeot, Stora Feldmühle (later Stora Carbonless Paper en thans Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld)(16), Zanders Feinpapiere, Sappi(17), en Torraspapel. Bij deze producenten is in hoge mate sprake van verticale integratie van de productie van basispapier en chemicaliën.

(15) Volgens het verslag van MHA, voor de AEMCP opgesteld in 1996, bedroeg de omvang van de markt voor zelfkopiërend papier in de EU in 1995 circa 850 miljoen ecu. Het verslag raamde de productiecapaciteit voor zelfkopiërend papier voor datzelfde jaar in West-Europa (EER en Zwitserland) op 1010000 ton, waarvan de AEMCP-leden 890000 ton voor hun rekening namen (ofwel 88 %). Wanneer de Oost-Europese productiecapaciteit bij dit cijfer wordt opgeteld, komt de totale Europese capaciteit uit op 1035000 ton(18).

(16) Ten tijde van de inbreuk produceerden de AEMCP-leden tezamen 85 à 90 % van de afgenomen hoeveelheid zelfkopiërend papier op het grondgebied dat in 1994 de EER werd. De geraamde marktaandelen (uitgezonderd Binda, dat sinds 1993 niet langer actief is op deze markt) zijn opgenomen in tabel 1 (a).

TABEL 1 (a)

Marktaandelen van AEMCP-leden in 1995 op basis van ramingen van Sappi en AWA((Dossier blz. 217 (document van Sappi), 3262-3265 (document van AWA).))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(17) Naast de AEMCP-leden was een aantal niet-geïntegreerde producenten actief, waaronder drukkers van formulieren die zelfkopiërend papier produceren voor hun eigen behoefte of overwegend leveren aan plaatselijke markten en basispapier ("support") en chemicaliën inkopen bij andere leveranciers(19). De voornaamste niet-AEMCP ondernemingen waren Carrs (Verenigd Koninkrijk), Fabriano (Italië), Hauffe (Duitsland), Bartsch (Duitsland), Zicuñaga (Spanje) en Divipa (Spanje). Deze beschikking is tevens gericht tot drie van deze kleine ondernemingen, namelijk Carrs, Divipa en Zicuñaga. Voorts is bekend dat twee Oost-Europese producenten zelfkopiërend papier vervaardigen, namelijk Aero (Slovenië) en Krkonosské (Tsjechische Republiek)(20).

(18) In tabel 1 (b) is te zien wat de totale omvang was van elk van de adressaten van onderhavige beschikking in 2000, en wordt een indicatie gegeven van hun relatieve belang in de EER-markt voor zelfkopiërend papier in 1994 en 1995. Deze cijfers zijn gebaseerd op de antwoorden van de ondernemingen op de verzoeken om informatie en schattingen van de Commissie(21).

TABEL 1 (b)

De omvang van de onderneming en haar relatieve belang in de EER-markt voor zelfkopiërend papier((Alle omzetcijfers die worden genoemd in deze beschikking luiden in ecu of euro, afhankelijk wat van toepassing is. Wisselkoersen voor de euro zijn de officiële jaarlijkse (of, naar gelang het geval, maandelijkse) gemiddelde wisselkoersen zoals gepubliceerd door de Commissie voor de berekening van omzetcijfers.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.2.2.2. Vraagzijde

(19) De voornaamste afnemers in de sector zelfkopiërend papier zijn drukkers, die het verwerken tot formulieren en rollen voor bedrijven. Sommige drukkers gebruiken rollen, andere vellen. In 1995 werkten naar schatting 2000 drukkers met rollen en 47000 drukkers met vellen(22).

(20) Rollen worden hoofdzakelijk rechtstreeks aan de drukkers verkocht of via de tussenhandel, terwijl vellen voornamelijk worden gedistribueerd via de tussenhandel.

(21) Volgens Sappi heeft de tussenhandel aanzienlijke marktmacht, hetgeen hoofdzakelijk verklaard wordt door de overcapaciteit van de productie(23). De handelaren verlangen uniforme en regelmatige leveringen. Ook verlangen zij korte levertijden en aanpassing van de leveringen aan hun specifieke behoeften met betrekking tot formulieren en afmetingen, teneinde hun eigen voorraden te reduceren(24). Carrs heeft verklaard de ervaring te hebben dat handelaren over het algemeen waar mogelijk proberen de prijzen van de vellen te verhogen en de producenten aanmoedigen hun prijzen te verhogen(25).

(22) Aangezien zelfkopiërend papier een merkproduct is, bestaat er een sterke band tussen de leveranciers en handelaren. Leveranciers hebben over het algemeen een duurzame handelsrelatie met hun handelaren. Dit is tenminste gedeeltelijk te verklaren door de hoge kosten die een overschakeling naar een andere handelaar met zich brengt wegens de door hen aangehouden voorraden en de investeringen die worden gedaan in merkgebonden reclame(26).

(23) Volgens Sappi nemen met name AWA, Stora en Torraspapel zelf de distributie geheel of ten dele voor hun rekening via hun eigen handelsbedrijven. Sommige kleine producenten, die hoofdzakelijk lokale markten bedienen, verkopen vaak eveneens rechtstreeks aan eindgebruikers. De andere producenten van zelfkopiërend papier verkopen hun product hoofdzakelijk aan onafhankelijke handelaren(27).

1.2.2.3. Ontwikkeling van het aanbod en de vraag in West-Europa, 1990-1996

(24) De West-Europese markt voor zelfkopiërend papier kenmerkt zich door structurele overcapaciteit. In 1995 bedroeg de benuttingsgraad van de capaciteit 65 %(28). De capaciteit is in het afgelopen decennium niet uitgebreid. De vraag gaf daarentegen in de jaren negentig een daling te zien, en verwacht werd dat deze achteruitgang zich zou voortzetten(29).

(25) De vraag naar zelfkopiërend papier groeide in de jaren tachtig snel toen het in de plaats kwam van eenmalig bruikbaar carbonpapier (one-time carbon, OTC). Terwijl de Europese markt volwassen werd, nam het aantal elektronische transacties sterk toe, hetgeen van invloed was op de vraag. In 1990 lag het verbruik van zelfkopiërend papier in West-Europa (het grondgebied dat in 1994 de EER werd plus Zwitserland) ruim 700000 ton; daarna nam de groei van de vraag af tot nul, en begon in 1995 en 1996 te dalen(30).

(26) Medio jaren negentig was het verbruik het hoogst in Duitsland, gevolgd door Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk op een gedeelde tweede plaats. Italië was de op drie na grootste verbruiker in Europa, gevolgd door de Benelux-landen op de vijfde plaats(31).

(27) In de jaren negentig traden er grote kortetermijnfluctuaties op in het West-Europese verbruik. De grootste schommelingen werden gesignaleerd in 1994/95 en in het najaar van 1996. Volgens een studie die in 1996 in opdracht van het AEMCP werd uitgevoerd door Mikulski Hall Associates, "was alom de opvatting dat deze fluctuaties grotendeels te wijten waren aan voorraadwijzigingen, hoofdzakelijk onder invloed van gewijzigde prijsniveaus". De studie ging echter niet in op specifieke wijzigingen van de omstandigheden aan de vraag- of -aanbodzijde die deze fluctuaties konden verklaren. De enige ontwikkeling die duidelijk uit de studie naar voren kwam, was dat de groei van de vraag naar zelfkopiërend papier in West-Europa reeds sinds enige jaren onder druk stond. De studie vestigde voornamelijk de aandacht op de tendens van een vermindering van het aantal duplicaten in meervoudige formulierensets. De belangrijkste factor die verantwoordelijk was voor de afname van de vraag naar zelfkopiërend papier was echter de afgenomen behoefte aan formulierensets tengevolge van het toenemende gebruik van elektronische gegevensuitwisseling (EDI), elektronische media en streepjescodesystemen, in combinatie met de verschuiving naar non-impact printers (laser of ink jet)(32).

(28) In West-Europa bleef het aantal leveringen door AEMCP-leveranciers tussen 1990 en 1996 stabiel, op net 600000 ton, terwijl de leveringen door niet-AEMCP-producenten daalden van 112000 ton in 1990 tot net iets meer dan 70000 ton in 1996. In dezelfde periode trad een halvering op van de invoer van buiten West-Europa(33). In 1990 was het aandeel van de invoer 1,4 %, terwijl het in 1996 was gedaald tot ongeveer 0,7 %. In tabel 2 is een samenvatting opgenomen van de veranderingen in leveringen en verbruik in de Europese markt(34).

TABEL 2

Levering en verbruik van zelfkopiërend papier, 1990-96

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Verslag MHA, december 1996.

1.2.2.4. Grensoverschrijdend handelsverkeer

(29) In de EER is de productie van zelfkopiërend papier geconcentreerd en de fabrieken bevinden zich in vijf lidstaten van de Gemeenschap: België, Frankrijk, Duitsland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. In het algemeen verkopen de producenten hun producten echter in de gehele EER en lijken transportkosten geen belemmering te vormen voor het handelsverkeer in dit gebied(35).

(30) De Commissie beschikt over gedetailleerde informatie over de verkopen in het gebied dat in 1994 de EER werd, per land, en deze betreft het merendeel van de referentieperiode voor het kartel, voor de volgende ondernemingen: AWA, Divipa, Koehler, Mougeot, Sappi, Stora, Torraspapel, Zanders en Zicuñaga(36). Deze gegevens tonen aan dat ten tijde van de inbreuk meer dan 56 % van de geaggregeerde afzet van deze ondernemingen in de EER plaatshad buiten hun respectieve binnenlandse markten (d.w.z. de landen waar zich hun productiefaciliteiten bevinden).

(31) De referentieperiode voor het kartel kenmerkte zich voorts door aanzienlijke handelsstromen tussen de Gemeenschap en de verschillende EVA-landen. In 1994 werden aanzienlijke hoeveelheden zelfkopiërend papier verkocht aan Oostenrijk, Finland en Zweden. Vanaf 1994 was er ook sprake van handelsstromen met IJsland en Noorwegen. Er is derhalve sprake van omvangrijk grensoverschrijdend handelsverkeer op het grondgebied van de EER.

1.2.3. DE PRODUCENTEN

1.2.3.1. Arjo Wiggins Appleton

(32) Arjo Wiggins Appleton plc werd op 29 november 2001 omgevormd tot Arjo Wiggins Appleton Limited. Zij is de moedermaatschappij, hierna "AWA" genoemd, van de Arjo Wiggins-groep die wereldwijd meer dan 150 dochterondernemingen omvat. Zij houdt zich onder meer bezig met de productie en de distributie van zelfkopiërende, thermische, fijne, gecoate en speciale papiersoorten. De groep heeft aanzienlijke activiteiten in geheel Europa en Noord-Amerika, evenals belangen in andere delen van de wereld. De groep is 's werelds grootste fabrikant van zelfkopiërend papier, met aandelen van meer dan 30 % in de Europese markt en 50 % in de Noord-Amerikaanse markt. Zelfkopiërend papier viel onder de divisie Arjo Wiggins Carbonless Paper Operation (CPO) totdat in 1998 een divisie Carbonless & Thermal werd opgezet. AWA heeft fabrieken voor zelfkopiërend papier in België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

1.2.3.2. Binda

(33) Cartiere Sottrici Binda SpA, sinds mei 1996 Binda SpA genaamd, produceerde zelfkopiërend papier tot oktober 1993. Toen beëindigde Binda de productie en sloot verschillende optieovereenkomsten met AWA voor de verkoop van haar handelsmerk "Biplura" en verscheidene machines voor de productie van zelfkopiërend papier. De opties werden niet volledig uitgeoefend en AWA verwierf in 1995 het handelsmerk "Biplura" en één machine van Binda. Binda ging voort met de productie van rugpapier en papier met castcoating tot augustus 1998, toen het bedrijf in liquidatie ging(37).

(34) In deze beschikking wordt Binda genoemd voor het doel van de beschrijving van de feitelijke situatie. Gezien het verdwijnen van deze onderneming en de afwezigheid van enige wettelijke of economische opvolger, is het voor de Commissie echter niet mogelijk deze beschikking te richten tot enige natuurlijke of rechtspersoon wegens de gedragingen van Binda tot oktober 1993.

1.2.3.3. Carrs

(35) Carrs Paper Limited, hierna "Carrs" genoemd, is statutair gevestigd in de West Midlands, in het Verenigd Koninkrijk. De rechtstreekse moedermaatschappij van de onderneming is Carrs (Birmingham) Limited, een onderneming gevestigd in Engeland en Wales. Carrs produceert en verkoopt zelfkopiërend papier (bijna uitsluitend vellen) in het Verenigd Koninkrijk en exporteert overwegend naar Ierland en Denemarken.

(36) Carrs is een innoverend bedrijf op de markt voor zelfkopiërend papier en vervulde een leidende rol bij de overschakeling van blauw naar zwart zelfkopiërend papier in 1983. Als eerste kwam het in 1991 met laser/copier-kwaliteiten. In 1992 lanceerde Carrs Signal Plus, een product dat werd aangeprezen als het eerste drukkervriendelijke zelfkopiërende papier.

1.2.3.4. Copigraph

(37) Copigraph SA was een volledige dochteronderneming van de Franse onderneming Bolloré SA (voorheen bekend als Bolloré Technologies SA), totdat het in november 1998 werd overgenomen door AWA. Copigraph SA was onderdeel van de divisie speciale papiersoorten van Bolloré. Bolloré produceerde basispapier in haar fabriek in Thonon dat werd gecoat in Thonon in de Malesherbes-vestiging van Copigraph in Frankrijk en in de Wülfrath-vestiging die toebehoorde aan Eupaco grafische Papiere GmbH & Co KG in Duitsland (Bolloré verwierf Eupaco in 1992 en sloot de coating-faciliteiten in 1995)(38). Toen Copigraph nog zelfkopiërend papier als eindproduct verkocht, waren haar voornaamste markten in de EER Frankrijk en Duitsland.

1.2.3.5. Divipa

(38) Distribuidora Vizcaína de Papeles SL, hierna "Divipa" genoemd, is een Spaanse onderneming die zelfkopiërend papier op grote rollen inkoopt en deze verwerkt tot vellen en kleinere rollen voor de verkoop in Spanje.

1.2.3.6. Koehler

(39) Papierfabrik August Koehler AG, statutair gevestigd te Oberkirch, Duitsland, is de moedermaatschappij van de in particuliere handen zijnde Koehler groep, en voorts eigenaar van het volledige kapitaal van Reacto Papier GmbH, Hannover, en Koehler Kehl GmbH, Kehl. Koehler produceert zelfkopiërend papier, fijn papier en thermisch papier.

1.2.3.7. Mougeot

(40) Papeteries Mougeot SA, hierna "Mougeot" genoemd, is een Franse onderneming die statutair gevestigd is in Laval-sur-Vologne, in de Vogezen, Frankrijk, en onder de zeggenschap valt van de familie [...](39). Mougeot produceert zelfkopiërend papier in Frankrijk en haar voornaamste exportmarkten zijn het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Oostenrijk. Afgezien van zelfkopiërend papier vervaardigt Mougeot papierproducten voor hygiënisch en huishoudelijk gebruik en wegwerpluiers die worden verkocht onder merknamen van de distributeurs.

1.2.3.8. Sappi

(41) Sappi Limited, hierna "Sappi" genoemd, is een internationale onderneming die statutair is gevestigd in de Republiek Zuid-Afrika. Het is de moedermaatschappij van de Sappi-bedrijvengroep.

(42) Sappi werd actief op de Europese markt voor zelfkopiërend papier in 1990 toen zij de Transcript-fabriek overnam van DRG in het Verenigd Koninkrijk. Na het betreden van de markt was zij actief in Europa via haar dochteronderneming Sappi UK Limited die werd opgezet in 1993 met een andere dochteronderneming van Sappi Limited (Hannoversche Papierfabriken Alfeld-Gronau AG), een Europese verkooporganisatie in de vorm van een joint venture, Sappi Europe SA. Sinds mei 1995 is Sappi Europe Limited de Europese houdstermaatschappij waaraan Sappi UK Limited en Hannoversche Papierfabriken Alfeld-Gronau AG rapporteren(40). In april 1998, na de overname van KNP Leykam (de grootste producent in Europa van gecoat houtvrij papier), werd de Sappi-groep geherstructureerd. Thans bestaat deze uit twee operationele divisies, Sappi Fine Paper plc en Sappi Forest Products. De kernactiviteiten van Sappi Fine Paper zijn gecoat en ongecoat houtvrij papier, houthoudend papier, gecoat en ongecoat speciaal papier en rugpapier. De activiteiten van Sappi Fine Paper worden beheerd via drie regionale dochterondernemingen, Sappi Fine Paper Europa, Noord-Amerika en Zuid-Afrika. De fabriek voor zelfkopiërend papier van Sappi, de Transcript-fabriek, is eigendom van Sappi UK limited, een dochteronderneming van Sappi Fine Paper plc.

1.2.3.9. Stora

(43) In 1990 werd de Duitse papierproducent Feldmühle Aktiengesellschaft overgenomen door Stora Kopparbergs Bergslags AB, een internationale industriële groep, statutair gevestigd te Zweden, die zich bezighoudt met de productie en de verkoop van producten van de houtverwerkende industrie, met name papier, karton, pulp en gezaagd hout. Stora Feldmühle was een volledige dochter van Stora Kopparbergs Bergslags AB. Tot het einde van 1992 werden de activiteiten met betrekking tot zelfkopiërend papier rechtstreeks uitgevoerd door Stora Feldmühle AG, dat lid was van de AEMCP. Aan het begin van 1993 werden deze activiteiten ondergebracht in een nieuwe volledige dochter van Stora Feldmühle, die de naam Stora Carbonless Paper GmbH kreeg. Stora Carbonless Paper GmbH produceert zelfkopiërend papier in Duitsland en verkoopt het door heel Europa.

(44) In november 1998 stemde de Commissie in met een concentratie tussen Stora Kopparbergs Bergslags AB en een Finse groep in de houtindustrie, Enso Oyj. In het kader hiervan verwierf Enso Oyj 100 % van het aandelenkapitaal van Stora Kopparbergs Bergslags AB. De nieuwe onderneming, Stora Enso Oyj (Stora Enso), werd aan het einde van 1998 actief(41).

(45) Onmiddellijk na de voltooiing van de concentratie verkocht Stora Enso een meerderheidsbelang in de dochteronderneming die zelfkopiërend papier produceert, Stora Carbonless Paper, aan Mitsubishi Paper Mills Ltd, evenals een minderheidsbelang aan Mitsubishi Corporation, met ingang van 31 december 1998. Stora Enso heeft nog altijd een minderheidsbelang in Stora Carbonless Paper GmbH, die sinds de transactie met Mitsubishi HiTech werd omgedoopt tot Paper Bielefeld GmbH.

1.2.3.10. Torraspapel

(46) De Torraspapel-groep, hierna "Torraspapel" genoemd, houdt zich voornamelijk bezig met de fabricage en verkoop van kwalitatief hoogstaande papierproducten voor bedrukken, beschrijven en andere toepassingen. De moedermaatschappij van de groep is Torraspapel SA. De activiteiten van de groep met betrekking tot zelfkopiërend papier worden beheerd door een volledige dochteronderneming, Sarriopapel y Celulosa SA, hierna "Sarrió" genoemd, die een productievestiging heeft te Leitza, Spanje. De groep produceerde tot 1991 geen zelfkopiërend papier, toen Grupo Torras SA (de toenmalige moedermaatschappij van de Torraspapel-groep) via haar dochteronderneming Sarriopapel y Celulosa, alle niet-kartonactiviteiten van Sarrió SA overnam(42).

(47) In 1999 verwierf de CVC-groep, een particuliere kapitaalverstrekker die zich bezighoudt met het verstrekken van diensten op het gebied van fondsbeheer en beleggingsadvies, de volledige zeggenschap over Torraspapel (zaak COMP M.1728). Daarvoor was CVC niet actief op de markt voor zelfkopiërend papier.

(48) De groep is marktleider op de papiermarkten in Spanje, en heeft een sterke aanwezigheid in Portugal, Frankrijk, Duitsland, Italië en het Verenigd Koninkrijk.

1.2.3.11. Zanders

(49) Zanders Feinpapiere AG, hierna "Zanders" genoemd, is een Duitse onderneming die statutair is gevestigd te Bergisch Gladblach, met productievestigingen in Bergisch Gladblach en Düren, beide in Duitsland. Zanders produceert voornamelijk gecoat papier en karton, alsmede zelfkopiërend papier en speciaal papier.

(50) Tot januari 2001 was Zanders onderdeel van de internationale divisie van International Paper, een in de VS gevestigde onderneming die hout- en papierproducten vervaardigt. De Duitse dochteronderneming van International Paper, International Paper Deutschland Inc. & Co. Holdings KG, was eigenaar van circa 72 % van de aandelen van Zanders. International Paper behoort tot 's werelds grootste producenten van kwalitatief hoogstaand druk- en schrijfpapier.

(51) Op 14 november 2000 ontving de Commissie een aanmelding van een voorgenomen concentratie waarbij Metsä-Serla Corporation, een in Finland gebaseerd houtverwerkend bedrijf, de volledige zeggenschap zou verwerven over Zanders Feinpapiere AG (zaak COMP/M.2245-Metsä-Serla/Zanders). De Commissie gaf in december 2000 het groene licht voor de concentratie. Op 3 januari 2001 rondden Metsä-Serla en International Paper de verwerving van de zeggenschap over Zanders door Metsä-Serla af. Op 6 april 2001 veranderde Metsä-Serla haar naam in M-real.

1.2.3.12. Zicuñaga

(52) Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA, hierna "Zicuñaga" genoemd, behoort tot de in Madrid gebaseerde Iberpapel-groep. Holding en moedermaatschappij van de groep is Iberpapel Gestión SA, opgericht in 1997. Deze onderneming is op verschillende terreinen van de papierindustrie actief. Zicuñaga is eigenaar van 100 % van de aandelen van Papeteries de l'Atlantique SA, gevestigd te Hendaye, Frankrijk, dat sinds 1992 zelfkopiërend papier vervaardigt.

1.2.4. ASSOCIATION OF EUROPEAN MANUFACTURERS OF CARBONLESS PAPER, HIERNA "AEMCP" GENOEMD

(53) De AEMCP werd opgericht in 1981 door negen ondernemingen(43). Tot het begin van de jaren negentig functioneerde deze als een geaffilieerde productgroep van het Europees papierinstituut (EPI), totdat the EPI fuseerde met CEPAC, een andere brancheorganisatie in de papierindustrie, waaruit de Confederation of the European Paper Industries (CEPI) ontstond. Na deze fusie begon de toenmalige voorzitter van de AEMCP, [een medewerker van AWA]*, met een "wederoprichting" van de vereniging, met als doel de formele en wettelijke vestiging van de vereniging in België. Het resultaat was dat de volgende ondernemingen op 13 september 1993 de nieuwe statuten ondertekenden: Arjo Wiggins Appleton plc, Copigraph SA, Koehler AG, Papeteries Mougeot SA, Alfred Rose, Sappi Europe Ltd, Stora Feldmühle AG, Torraspapel SA en Zanders Feinpapiere AG. De vereniging werd goedgekeurd als een internationale vereniging naar Belgisch recht in 1994.

1.3. PROCEDURE

1.3.1. OORSPRONG VAN DE ZAAK

(54) In het najaar van 1996 verstrekte de papiergroep Sappi de Commissie informatie en documenten die voor de Commissie aanleiding waren om te vermoeden dat er sprake was of was geweest van een geheim prijskartel in de sector zelfkopiërend papier, waarin Sappi een rol speelde als producent. Sappi beriep zich op de bepalingen van de Bekendmaking van de Commissie inzake de niet-oplegging of de vermindering van geldboeten in kartelzaken (hierna "de clementieregeling" genoemd(44)).

1.3.2. HET ONDERZOEK

(55) Naar aanleiding van de door Sappi verstrekte informatie gaf de Commissie, bij beschikkingen gedateerd 23 januari 1997, een aantal producenten van zelfkopiërend papier opdracht zich te onderwerpen aan verificaties uit hoofde van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17. Deze verificaties hadden plaats op 18 en 19 februari 1997 in de kantoren van de volgende ondernemingen: Arjo Wiggins België SA, Papeteries Mougeot SA, Torraspapel SA, Sarriopapel y Celulosa SA, Grupo Torras SA.

(56) De verificaties uit hoofde van artikel 14, lid 2, van Verordening nr. 17 werden uitgevoerd tussen juli en december 1997 in de kantoren van de volgende producent:

- op 2, 3 en 4 juli, Sappi Limited, Sappi Europe Limited en Sappi (UK) Limited;

- op 21 en 22 oktober 1997, Arjo Wiggins Appleton PLC., Arjo Wiggins Europe Holdings Ltd., Arjo Wiggins SA en haar dochteronderneming Guerimand SA;

- op 23 en 24 oktober 1997, Papeteries Mougeot SA;

- op 6 en 7 november 1997, Torraspapel SA en Sarriopapel y Celulosa SA;

- op 20 en 21 november 1997, Unipapel, Sociedade Comercial de Celulose e Papel Lda;

- op 4 en 5 december 1997, Stora Carbonless Paper GmbH, en

- op 9 en 10 december 1997, Papierfabrik August Koehler AG.

(57) Met goedvinden van Sappi vond op 25 juli 1997 een bezoek plaats aan de kantoren van de dochteronderneming van Sappi te Brussel, Sappi Europe SA.

1.3.3. VERZOEKEN OM INFORMATIE

(58) Op 8 maart 1999 richtte de Commissie verzoeken om informatie overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 aan Arjo Wiggins Appleton plc, Papeteries Mougeot SA, Torraspapel SA, Cartiere Sottrici Binda SpA, Carrs Paper Ltd, Distribuidora Vizcaína de Papeles SL, Ekman Iberica SA en Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA. Op 15 maart 1999 werden tevens verzoeken om informatie overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 gericht tot Papierfabrik August Koehler AG, Stora Carbonless Paper GmbH en Zanders Feinpapiere AG, alsmede op 20 december 1999 aan Copigraph SA.

(59) Verdere verzoeken overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 werden gezonden aan Carrs Paper Ltd, Stora Carbonless Paper GmbH en Torraspapel SA.

(60) In de verzoeken werd de ondernemingen gevraagd informatie te verstrekken over hun bekendmakingen van prijsverhogingen, afzetvolumes, afnemers, omzet en bijeenkomsten met concurrenten. Dezelfde vragen werden gesteld aan Sappi.

(61) AWA, Stora en Copigraph gaven in hun antwoorden op het verzoek om informatie hun deelname toe aan multilaterale kartelbijeenkomsten van producenten van zelfkopiërend papier. AWA verstrekte een lijst van bijeenkomsten of groepen bijeenkomsten die niet door de beugel konden ("improper") tussen concurrenten van 1992 tot 1998 waar "ook gesproken werd over de prijzen van zelfkopiërend papier, met inbegrip van historische tendensen, maar tevens een uitwisseling van voornemens betreffende de bekendmaking van prijsverhogingen"(45). De meeste (en de best gedocumenteerde) van deze bijeenkomsten werden gehouden in de periode 1992-1995. Stora bekende deelname aan bijeenkomsten met concurrenten waar "niet alleen gesproken werd over de algemene economische situatie in de bedrijfstak, maar ook over de prijzen", maar verklaarde dat "de concurrenten geen overeenkomst bereikten over prijsverhogingen"(46). Deze bijeenkomsten vonden plaats in de periode tussen eind 1992 en medio-1995. Copigraph gaf toe te hebben deelgenomen aan bijeenkomsten met concurrenten waar "de prijzen van rollen zelfkopiërend papier aan de orde kwamen"(47). Meer bepaald herinnert een directeur van Copigraph twee of drie bijeenkomsten te hebben bijgewoond in 1993 en 1994.

1.3.4. ALGEMENE VERKLARINGEN VAN DE PRODUCENTEN VOORDAT ZIJ DE MEDEDELING VAN PUNTEN VAN BEZWAAR ONTVINGEN

(62) Mougeot en Sappi hebben toegegeven te hebben deelgenomen aan multilaterale kartelbijeenkomsten van producenten van zelfkopiërend papier. Zoals reeds beschreven, verstrekte Sappi de Commissie bewijsmateriaal omtrent het bestaan van het kartel. Na ontvangst van het verzoek om informatie overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 benaderde Mougeot de Commissie en verklaarde zich bereid haar medewerking aan het onderzoek naar het kartel te verlenen overeenkomstig de clementieregeling. Mougeot gaf toe dat er een prijskartel voor zelfkopiërend papier bestond, alsmede eraan te hebben deelgenomen van oktober 1993 tot juli 1995, en verstrekte de Commissie informatie over de structuur van het kartel en, met name, over de individuele bijeenkomsten voor de vaststelling van de prijzen door de vertegenwoordigers van de betrokken ondernemingen(48).

1.3.5. DE ADMINISTRATIEVE PROCEDURE

(63) Op 26 juli 2000 leidde de Commissie in deze zaak de procedure in en gaf haar goedkeuring voor een mededeling van punten van bezwaar ten aanzien van de volgende ondernemingen: Arjo Wiggins Appleton plc, Binda SpA, Bolloré SA, Carrs Paper Ltd, Copigraph SA, Distribuidora Vizcaína de Papeles SL, Iberpapel Gestión SA, International Paper, Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH, hierna "MHTP (Stora)" genoemd, Mitsubishi Paper Mills Ltd, Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA, Papeteries Mougeot SA, Papierfabrik August Koehler AG, Sappi Limited, Stora Enso Oyj, Torraspapel SA en Zanders Feinpapiere AG.

(64) Alle adressaten van de mededeling van punten van bezwaar, uitgezonderd Binda SpA, International Paper en Mitsubishi Paper Mills Ltd, hebben schriftelijk opmerkingen kenbaar gemaakt in antwoord op de bezwaren van de Commissie.

(65) De ondernemingen hadden toegang tot het onderzoeksdossier van de Commissie via een kopie van het bestand op CD-ROM, die hen op 1 augustus werd toegestuurd.

(66) In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar voerde Koehler aan dat het verlenen van toegang tot een dossier door toezending van een CD-ROM niet voldoet aan de beginselen van de Commissie zoals door haarzelf neergelegd in haar Mededeling betreffende toegang tot een dossier(49) op basis van de jurisprudentie. Koehler voerde aan dat de desbetreffende onderneming niet kan nagaan of de CD-ROM daadwerkelijk alle documenten bevat waarover de Commissie beschikt en waartoe haar toegang moet worden verleend, of de documenten als zodanig volledig zijn en of de gescande documenten al dan niet onvolledig zijn geregistreerd. Koehler verzocht derhalve om toegang tot het dossier door middel van raadpleging van het dossier ten kantore van de Commissie in aanvulling op de toegang tot het dossier die haar werd gegeven via een CD-ROM(50).

(67) Tezamen met de CD-ROM ontvingen de ondernemingen een opsomming van alle documenten in het onderzoeksdossier (met een doorlopende paginanummering), waaruit voor elk document de mate van toegankelijkheid blijkt. Voorts is Koehler medegedeeld dat de CD-ROM partijen volledige toegang verleent tot alle documenten die in het bezit van de Commissie zijn gekomen gedurende het onderzoek, alleen uitgezonderd bedrijfsgeheimen of andere vertrouwelijke informatie. Koehler werd een bevestiging van die informatie aangeboden door de raadadviseur-auditeur, maar heeft van deze mogelijkheid geen gebruik gemaakt(51).

(68) Op 8 en 9 maart 2001 vond een mondelinge hoorzitting plaats over deze zaak. De volgende ondernemingen namen daaraan deel: Arjo Wiggins Appleton plc, Carrs Paper Ltd, Distribuidora Vizcaína de Papeles SL, Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH, Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA, Papeteries Mougeot SA, Papierfabrik August Koehler AG, Sappi Limited, Torraspapel SA en Zanders Feinpapiere AG.

(69) In hun schriftelijke antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar ontkenden Torraspapel(52), Divipa(53) en Zicuñaga(54) enigerlei deelname aan enige heimelijke afspraken. De meeste adressaten van de mededeling van punten van bezwaar hebben daarentegen het bestaan van het kartel en hun deelname eraan toegegeven.

(70) De ondernemingen die eerder hun deelname aan het kartel erkend hadden, hebben de bevindingen van de Commissie zoals beschreven in de mededeling van punten van bezwaar grotendeels onbetwist gelaten, met uitzondering van de periode na de zomer van 1995. Meer bepaald heeft Sappi verklaard haar deelname "te hebben beëindigd voordat zij de Commissie benaderde op 19 september 1996"(55). Mougeot heeft bevestigd te hebben deelgenomen aan het kartel van september 1993 tot de zomer van 1995(56), evenals Copigraph(57). AWA heeft de feiten zoals beschreven in de mededeling van punten van bezwaar niet weersproken maar met betrekking tot de periode na de zomer van 1995 verklaard dat "er incidentele bijeenkomsten waren tussen sales managers op nationaal niveau. [...] Enkele van de individuele nationale sales managers hadden het contact met hun tegenhangers bij andere fabrikanten niet volledig verbroken. [...] Waar dit gebeurde, was dit het resultaat van lokale initiatieven van nationale managers en dient dit niet beschouwd te worden als een voortzetting van het kartel dat bestond tot de zomer van 1995(58)". Mitsubishi HiTech/ Stora heeft niet betwist dat er sprake was van een inbreuk gedurende de periode van 1992 tot zomer/najaar 1995(59).

(71) Sommige ondernemingen die alle heimelijke afspraken ontkenden in hun antwoorden op de verzoeken om informatie van de Commissie, hebben in hun antwoorden op de Mededeling van bezwaar hun deelname aan het kartel toegegeven. Carrs heeft toegegeven te hebben deelgenomen aan bijeenkomsten in het Verenigd Koninkrijk gedurende de periode van januari 1993 tot maart 1997, waarbij de omvang van haar deelname gedurende deze periode varieerde(60). Koehler heeft sommige van de feiten voor de periode van najaar 1993 tot en met mei 1995 niet betwist(61). Zanders heeft de beschrijving van het kartel door de Commissie ten aanzien van de periode van 1992 tot najaar 1995 niet betwist(62).

1.4. BESCHRIJVING VAN DE INBREUK

1.4.1. INLEIDING

(72) De meeste adressaten van onderhavige beschikking hebben hun deelname aan het kartel erkend. Deze ondernemingen hebben echter in enkele gevallen een andere beschrijving en andere begin- en einddata verstrekt met betrekking het bestaan van het kartel. De ondernemingen die de feiten hebben erkend, hebben in geen enkel geval het bestaan van het kartel betwist gedurende de periode van september 1993 tot het voorjaar of de zomer van 1995.

(73) Met betrekking tot de begindatum ontkennen Copigraph, Koehler en Mougeot enigerlei deelname aan het kartel vóór september 1993, en Stora (MHTP) vóór eind 1992. Verklaringen van Sappi suggereren echter dat er reeds sprake was van contacten met het karakter van heimelijke afspraken tussen de Europese producenten van zelfkopiërend papier ten tijde van de oprichting van hun branche-organisatie, de AEMCP, in 1981, en in het bijzonder vanaf medio-1980(63). Uit de door Sappi verstrekte bewijzen blijkt dat er kartelbijeenkomsten plaatsvonden vanaf 1989 tot aan de bijeenkomst op 2 februari 1995 in Frankfurt.

(74) De Commissie zal in onderhavige zaak haar beoordeling beperken tot de periode vanaf januari 1992, aangezien zij vanaf deze datum beschikt over met elkaar overeenstemmende verklaringen van deelnemers aan het kartel en gestaafde bewijzen van regelmatige heimelijke contacten tussen producenten van zelfkopiërend papier.

(75) Met betrekking tot de einddatum, zoals beschreven in de mededeling van punten van bezwaar, bestaat enig vermoeden dat ten minste enkele elementen van de heimelijke afspraken die ten laatste in januari 1992 werden gemaakt, ook na september 1995 werden voortgezet. Alle partijen met uitzondering van AWA, Carrs en Sappi ontkennen echter enige voortzetting van hun deelname aan de heimelijke afspraken na september 1995 - met inbegrip van partijen die hun deelname voorafgaand daaraan hebben toegegeven (Copigraph, Koehler, Mougeot, Stora, Zanders). De verklaringen van AWA, Carrs en Sappi wijken voorts onderling sterk af met betrekking tot de aard en de data van de vermeende heimelijke contacten. Ten slotte zijn de verklaringen niet voldoende gedocumenteerd of gestaafd door afdoend bewijs om te concluderen dat de gedragingen die het voorwerp uitmaken in deze procedure, na september 1995 werden voortgezet.

(76) Derhalve zal de Commissie zich in onderhavige zaak bij haar beoordeling beperken tot de periode tot september 1995, de periode waarover zij over gestaafd bewijs beschikt van het bestaan van het kartel.

1.4.2. BASISBEGINSELEN VAN HET KARTEL

1.4.2.1. Doelstellingen

(77) Het onderzoek van de Commissie bracht aan het licht dat de partijen bij het kartel overeenstemming bereikten over een algeheel concurrentieverstorend plan met als voornaamste doelstelling het verbeteren van de winstgevendheid van de deelnemers door collectief de prijzen te verhogen. In het kader van dit algehele plan was de voornaamste doelstelling van het kartel het maken van afspraken over prijsverhogingen en over het tijdschema van de doorvoering ervan (concrete data voor de verhogingen). Dit werd bereikt door middel van het houden van kartelbijeenkomsten op verschillende niveaus (algemeen, nationaal of regionaal).

(78) Uit bewijsmateriaal met betrekking tot de algemene kartelbijeenkomsten blijkt dat het plan ten uitvoer werd gelegd door middel van bijeenkomsten waarop de deelnemers afspraken maakte over verschillende opeenvolgende prijsverhogingen uitgedrukt in een percentage voor elk EER-land. Op de nationale en regionale kartelbijeenkomsten maakten de kartelleden afspraken over procentuele prijsverhogingen en werd in de meeste gevallen ook gecontroleerd of de eerder vastgestelde prijsverhogingen conform de afspraken waren doorgevoerd. Voor de Spaanse en Portugese markten werd in plaats van een procentuele verhoging door partijen vaak een afspraak gemaakt over een richtprijs voor elk type product (CB, CFB en CF). Deze richtprijs was een minimumprijs.

(79) In een document dat werd aangetroffen in de kantoren van Sappi wordt de vorm van de overeengekomen prijsverhogingen, ten minste met betrekking tot de Spaanse markt, als volgt verklaard: "Met het oog op de afspraken wordt over de inkoopprijs gesproken in het geval van rollen, maar over de verkoopprijs in het geval van vellen, waarbij het aan elke leverancier wordt overgelaten om te beslissen welke marge aan de handelaren wordt gelaten"(64). De termen "inkoopprijzen" en "verkoopprijzen" komen ook voor in een ander document dat is aangetroffen in de kantoren van Sappi, waarin een overzicht wordt gegeven van de prijsverhogingen voor de Britse markt vanaf 7 februari 1994 tot november 1995(65). Aangezien de distributie van vellen hoofdzakelijk geschiedt via handelsbedrijven, betekent dit dat de prijzen voor vellen werden overeengekomen in de vorm van de prijzen voor de handelsbedrijven. Rollen worden daarentegen rechtstreeks verkocht aan eindgebruikers of via handelsbedrijven, en de prijzen voor rollen werden klaarblijkelijk afgesproken in de vorm van de prijzen voor eindgebruikers. Aangezien dit handelspatroon voor alle EER-landen gold, is het waarschijnlijk dat over de prijsverhogingen voor het gehele gebied op dezelfde wijze afspraken werden gemaakt.

(80) Met betrekking tot de prijzen voor rollen kwamen de producenten voorts overeen de prijzen te differentiëren afhankelijk van de koopkracht van de afnemer, tenminste op de Spaanse en Portugese markten. Drie documenten waarin verslag wordt gedaan van bijeenkomsten met betrekking tot de Spaanse markt en één document waarin verslag wordt gedaan van een bijeenkomst met betrekking tot de Portugese markt, tonen aan dat de afnemers van rollen waren verdeeld in drie groepen - A, B en C - en dat de overeengekomen richtprijzen voor elk van deze groepen verschillend waren(66). Voorts bevat het document over de bijeenkomst met betrekking tot de Portugese markt, gehouden op 9 februari 1994, een "vaststelling van een minimumprijs naargelang de potentiële aankopen" en een "indeling van afnemers naargelang de potentiële aankopen"(67). Gedurende het onderzoek bij Unipapel (de agent van Sappi op de Portugese markt), bevestigde [een medewerker van Unipapel]* dat afnemers werden op grond van hun koopkracht werden ingedeeld in de categorieën A, B en C(68).

(81) Teneinde te verzekeren dat de afgesproken prijsverhogingen ook daadwerkelijk werden doorgevoerd, werden op sommige nationale kartelbijeenkomsten verkoopquota toegekend en marktaandelen vastgesteld voor elke deelnemer(69). Uit de afspraken over volumes en marktaandelen blijkt dat de deelnemers afwijkingen van het gemeenschappelijke plan wensten te voorkomen en zich wilden weerhouden van concurrentie met betrekking tot andere commerciële aspecten. Dit wordt geïllustreerd door de volgende verklaring van Mougeot: "[een medewerker van AWA]* voegde hieraan toe dat dit slechts een prijsprobleem was en geen volumeprobleem, en zegde toe dat hij er met betrekking tot het laatste punt op zou toezien dat de problemen werden opgelost zodra we deelnamen aan het herstellen van de winstgevendheid"(70).

1.4.2.2. Organisatie

(82) De kartelbijeenkomsten hadden plaats op twee duidelijk onderscheiden niveaus - algemene kartelbijeenkomsten bijgewoond door de algemeen directeuren, commercieel directeuren of hun equivalenten in de branche van zelfkopiërend papier, en nationale of regionale kartelbijeenkomsten die werden bijgewoond door nationale of regionale sales managers, vaak vergezeld door die directeuren. Verklaringen van Mougeot en Sappi ondersteunen de conclusies van de Commissie met betrekking tot de structuur van het kartel(71).

a) Algemene kartelbijeenkomsten

(83) De planning en coördinatie van het kartel voor de gehele EER vond plaats tijdens algemene kartelbijeenkomsten die bijeen werden geroepen als verkapte officiele bijeenkomsten van de branche-organisatie, AEMCP.

(84) Tijdens de algemene kartelbijeenkomsten besloten de deelnemers in beginsel over de tijdstippen en de bedragen (in procenten) van de prijsverhogingen voor elk EER-land. Zij maakten afspraken voor verscheidene opeenvolgende prijsverhogingen voor verschillende maanden.

(85) De AEMCP-bijeenkomsten fungeerden tenminste vanaf januari 1992 tot september 1993 als kartelbijeenkomsten. Vanaf dat tijdstip vonden afzonderlijke algemene kartelbijeenkomsten plaats ter gelegenheid van officiële AEMCP-bijeenkomsten (voorafgaand of erna) (zie overwegingen (107) tot (109)).

(86) De Commissie heeft afschriften ontvangen van de notulen van de officiële AEMCP-bijeenkomsten vanaf de bijeenkomst van 23 januari 1992(72). Officiële AEMCP-bijeenkomsten werden van 1992 tot 1995 vijf maal per jaar gehouden. In bijlage I, tabel A is een lijst opgenomen van officiële AEMCP-bijeenkomsten vanaf 1992 en van algemene kartelbijeenkomsten waarvoor bewijsmateriaal bestaat, te beginnen met de bijeenkomst in september 1993 waarop werd besloten de functies van branche-organisatie en kartel te scheiden.

(87) De AEMCP-bijeenkomsten werden gewoonlijk goed bezocht; ten tijde van de inbreuk werden deze bijgewoond door alle toenmalige leden van de AEMCP: AWA, Binda, Copigraph, Koehler, Mougeot, Sappi, Stora, Torraspapel/Sarrió(73) en Zanders. De aanwezigheid werd gecontroleerd en bij eventuele afwezigheid werd de leden gevraagd naar de redenen. Zo vermelden bijvoorbeeld de notulen van de AEMCP-bijeenkomst van 29 februari 1996, dat Sarrió voor de tweede opeenvolgende maal afwezig was, en dat de voorzitter contact zou opnemen met de onderneming om te informeren naar de reden voor de afwezigheid(74).

(88) De aanwezigheid van elke producent op de officiële AEMCP-bijeenkomsten van januari 1992 tot de zomer van 1995 is te zien in bijlage I, tabel B.

b) Nationale en regionale kartelbijeenkomsten

(89) De algemene kartelbijeenkomsten werden gevolgd door een reeks nationale of regionale kartelbijeenkomsten. Deze hadden ten doel te verzekeren dat op elke markt de tijdens de algemene kartelbijeenkomsten overeengekomen prijsverhogingen werden doorgevoerd. Klaarblijkelijk zouden de prijsverhogingen, overeengekomen tijdens de kartelbijeenkomsten door de hoogste directeuren, niet daadwerkelijk zijn doorgevoerd zonder de deelname van de regionale en nationale managers.

(90) Met betrekking tot de redenen voor het houden van kartelbijeenkomsten voor elke markt (d.w.z. afzonderlijke nationale/regionale markten) heeft Mougeot verklaard dat "AWA van mening was dat, tenzij de voor lokale markten verantwoordelijke managers erbij waren betrokken, er weinig kans was dat de gewenste resultaten werden bereikt, hetgeen verklaarde waarom er voor elke afzonderlijke markt bijeenkomsten werden gehouden". Mougeot verklaarde voorts dat "de lokale managers door hun superieuren werd verteld dat zij een prijsverhoging wensten en onderling moesten besluiten hoe de verhoging in de praktijk gestalte werd gegeven"(75).

(91) Op de nationale en regionale kartelbijeenkomsten werden de op Europees niveau afgesproken prijsverhogingen bevestigd of zonodig herzien, en werd gecontroleerd of de eerder overeengekomen prijsverhogingen waren uitgevoerd. In haar verklaring bevestigt Mougeot ook dat de deelnemers aan deze bijeenkomst afspraken maakten over te nemen stappen om de prijsverhogingen in de praktijk ten uitvoer te leggen.

(92) Nationale en regionale kartelbijeenkomsten werden gewoonlijk gehouden tussen één en drie maanden voorafgaand aan de tenuitvoerlegging van elke prijsverhoging die werd overeengekomen op een algemene kartelbijeenkomst. Soms werd een nationale kartelbijeenkomst ook gebruikt om verscheidene opeenvolgende prijsverhogingen overeen te komen.

(93) De Commissie beschikt over bewijs dat nationale of regionale kartelbijeenkomsten werden gehouden voor de volgende markten: Frankrijk, Portugal en Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Ierland(76), Oostenrijk, Duitsland, Italië, Benelux en de Noordse landen (overwegingen (129) tot (188)).

(94) Alle toenmalige AEMCP-leden woonden enkele of alle nationale of regionale kartelbijeenkomsten bij, en ook enkele niet-leden waren aanwezig bij verscheidene nationale kartelbijeenkomsten. Van de niet-leden woonden in het bijzonder Divipa en Zicuñaga de bijeenkomsten met betrekking tot de Spaanse markt bij, en Carrs de bijeenkomsten met betrekking tot de Britse markt.

c) Andere contacten tussen producenten

(95) De leden van het kartel die niet aanwezig waren op een kartelbijeenkomst werden door andere leden van het kartel op de hoogte gebracht van wat er was besloten, meestal telefonisch. Mougeot heeft beschreven hoe zij informatie ontving over overeengekomen prijsverhogingen wanneer zij niet deelnam aan sommige kartelbijeenkomsten: "Papeteries Mougeot werd gebeld door het ene of het andere bedrijf, meestal AWA, en op hoogte gebracht van de details van de prijsverhogingen per markt. Dit duurde in essentie tot medio 1995"(77).

(96) Incidenteel was het nodig het overeengekomen tijdschema voor de uitvoering van prijsverhogingen te wijzigen, maar er was geen tijd noch noodzaak voor een nieuwe bijeenkomst. Bij deze gelegenheden hielden de concurrenten elkaar rechtstreeks op de hoogte van hun voornemens met betrekking tot de gedragslijn die zij zouden volgen. Deze contacten lijken meestal te hebben plaatsgehad per telefoon en er zijn geen sporen van, maar er zijn twee documenten waaruit blijkt hoe AWA Sappi informeerde over haar beslissing om enkele data voor prijshogingen te herzien. Het eerste is een faxbericht waarin AWA Sappi ervan in kennis stelt dat de prijsverhoging van juni 1993 moet worden ingetrokken omdat concurrenten hebben nagelaten hun prijzen te verhogen(78). Het tweede, eveneens afkomstig van Sappi, bevat de volgende tekst: "Na ons telefoongesprek vernam [een medewerker van Sappi]* van ARJ/W [Arjo Wiggins] dat zij hebben besloten in Scandinavië een maand later te gaan. Bijv. 1/5/94"(79).

1.4.2.3. Toezicht en sancties

(97) De producenten van zelfkopiërend papier wisselden individuele, vertrouwelijke informatie uit ter vergemakkelijking van het bereiken van overeenkomsten over prijsverhogingen en verkoopquota en om te controleren of de gemaakte afspraken werden nagekomen. Op de nationale of regionale kartelbijeenkomsten wisselden de deelnemers gedetailleerde en individuele informatie uit over hun prijzen en afzetvolumes(80). Mougeot heeft zowel de uitwisseling van informatie met betrekking tot prijzen als met betrekking tot volumes bevestigd, en de rol benadrukt die hierbij werd gespeeld door AWA(81).

(98) De officiële samenwerking tussen de AEMCP-leden binnen de vereniging omvat de vergaring en verspreiding van statistisch informatie over leveringen van zelfkopiërend papier. Sinds het einde van 1994 werden de statistische werkzaamheden verricht door Deloitte & Touche, daarvoor werd dit gedaan door COPACEL. AEMCP-leden verstrekten individuele maandelijkse gegevens aan Deloitte & Touche, die alle informatie combineerde en geaggregeerde statistieken produceerde voor de landen in West-Europa, en gecombineerde statistieken voor zowel de andere Europese landen en de overzeese markten. Aan deze geaggregeerde statistieken ten behoeve van de AEMCP-leden waren geen afzetvolumes of individuele producenten af te lezen.

(99) Ten kantore van AWA trof de Commissie evenwel ook tabellen aan met gedetailleerde informatie omtrent de individuele verkopen van producenten van zelfkopiërend papier. In het eerste type tabel zijn de jaarlijkse verkopen van individuele producenten weergegeven voor de jaren 1992, 1993 en 1994, de "voorspelde" verkopen voor 1995 en de "begrootte" verkopen voor 1996 in het Benelux-gebied(82). Bij AWA werden vergelijkbare tabellen aangetroffen met gegevens over de verkopen van individuele producenten op de Britse, Spaanse en Portugese markten in 1995 (en zelfs 1996 en "voorspellingen" voor 1997)(83). Het tweede type tabellen dat werd aangetroffen, geeft een overzicht van de aandelen van de producenten in de Nederlandse, Belgische/Luxemburgse en totale Benelux-markten in 1993 en 1994, alsmede "geraamde" aandelen voor 1995 (en "voorspelde" aandelen voor 1996)(84). Weer een andere reeks tabellen bevat informatie omtrent de procentuele groei of afname van de verkopen van elke producent in het Benelux-gebied voor de tijdvakken 1993/94, 1994/95, 1995/96 en 1992/95(85). De cijfers met betrekking tot marktaandelen en groei zijn tot op één decimaal nauwkeurig. Alle tabellen zijn gedateerd in december 1995(86).

(100) Evenzo nauwkeurige informatie omtrent marktaandelen (één decimaal) zijn de handgeschreven aantekeningen die de vertegenwoordiger van Mougeot maakte tijdens de bijeenkomst te Genève op 6 december 1994(87). Hierin wordt melding gemaakt van de aandelen in de Franse markt in 1994 en 1995 (aandelen voor 1995 overeengekomen tijdens de bijeenkomst) voor AWA, Copigraph, Zanders, Sarrió (Torraspapel), Koehler, Feldmühle (Stora) en Mougeot. Uit de notulen van deze bijeenkomst en verklaringen van de ondernemingen is tevens gebleken dat leden van het kartel gegevens uitwisselden met betrekking tot hun individuele afzetvolumes(88).

(101) De tabellen die werden aangetroffen in de kantoren van AWA en de notulen en aantekeningen van de kartelbijeenkomsten bevestigen dat, met het oog op het toezicht op de werking van het systeem voor de vaststelling van prijzen en afzetquota, tenminste de AEMCP-leden informatie uitwisselden met betrekking tot hun individuele afzetvolumes en marktaandelen buiten de officiële afspraken voor de verzameling en verspreiding van statistische informatie binnen de AEMCP.

(102) Voorts werd gebruik gemaakt van standaardbrieven om de prijsverhogingen bekend te maken aan de afnemers om de afspraken inzake prijsverhogingen uit te voeren. Volgens Mougeot eiste [een medewerker van AWA]* dat prijsverhogingen aan de afnemers werden medegedeeld door middel van standaardbrieven aan de afnemers(89). Mougeot heeft bevestigd dat AWA en "enkele van de voornaamste spelers op deze markt" dergelijke bekendmakingen van prijsverhogingen gebruikten(90). De Commissie heeft talrijke standaardbrieven aangetroffen en ontvangen van verscheidene producenten.

(103) Mougeot heeft aangevoerd de in haar kantoren gevonden standaardbrieven waarin prijsverhogingen worden aangekondigd, te hebben ontvangen van afnemers. Zelfs indien afnemers soms als het kanaal fungeerden voor de bekendmakingen, dan nog lijdt het geen twijfel dat ten minste AWA haar concurrenten rechtstreeks op de hoogte hield van haar bekendmakingen van prijsverhogingen. Dit wordt bevestigd door een reeks bekendmakingen van prijsverhogingen van AWA aan haar afnemers welke werden aangetroffen in de Londense kantoren van Sappi, tezamen met een getekend kaartje van AWA "with compliments" van Arjo Wiggins België s.a.(91).

(104) In het verslag van Mougeot van de bijeenkomst van 1 oktober 1993 staat dat er sancties stonden op niet-nakoming van de afspraken: "[Een medewerker van AWA]* heeft zeer uitdrukkelijk verklaard niet-nakoming van deze prijsverhogingen niet te tolereren en 'zich persoonlijk te zullen bezighouden' met eenieder die 'zich niet aan de regels van het spel hield'"(92). Gevraagd naar het controlemechanisme en de redenen voor de autoriteit van [deze medewerker van AWA]* en AWA antwoordde Mougeot: "Voor zover ons bekend waren er geen contracten, documenten of wettelijke omstandigheden die AWA enigerlei autoriteit verleenden. Deze onderneming bevond zich echter in een positie van moreel en economisch leider op de markt. Voor de oudere fabrikanten was [een medewerker van AWA]* de man die erin was geslaagd met AWA zelfkopiërend papier te lanceren in Europa en vervolgens ook in de VS goede resultaten te behalen. Het financiële en industriële gewicht van AWA stelde haar in staat te verklaren dat mocht een verhoging niet worden uitgevoerd, AWA de markt onder zware druk zou zetten met een prijsbeleid waardoor de meesten het onderspit zouden delven. Hij heeft heel duidelijk laten zien waartoe hij in staat was door in Italië Binda uit de markt te drukken"(93).

(105) AWA was (en is) onmiskenbaar de grootste producent van zelfkopiërend papier in Europa, met een marktaandeel in de EER van circa 30-35 %. Ook had zij veruit de meeste productiecapaciteit, een tweevoud van de op één na en de op twee na grootste concurrent in de EER. Klaarblijkelijk zou AWA echter niet in staat zijn geweest om haar grootste concurrenten, Stora en Zanders, "te verpletteren".

(106) Klaarblijkelijk hadden de dreigingen van AWA meer effect op de kleinere concurrenten. Mougeot heeft verklaard dat de dreigingen en sancties gezien de kleine omvang van hun productie beperkt bleven tot dreigingen en verwijten ("reproches"), waarop zij antwoordden door te beloven alle toekomstige prijsverhogingen te zullen volgen. Er zijn echter aanwijzingen dat AWA krachtiger optrad tegen Torraspapel (een andere kleine producent) teneinde de nakoming van de afspraken te verzekeren. Op de bijeenkomst over de Franse markt die plaatsvond op 6 december 1994 ontstond enige onenigheid tussen de leden van het kartel over de juistheid van de informatie met betrekking tot prijsverhogingen en volumes die tijdens de vergadering werd uitgewisseld(94). Teneinde de gepresenteerde cijfers te controleren, had [een medewerker van AWA]*, die twijfels had omtrent de door Sarrió (Torraspapel) verstrekte gegevens, toestemming gevraagd en gekregen om ten kantore van Sarrió een audit uit te voeren van de informatie van Sarrió met betrekking tot afzetvolumes(95).

1.4.3. DE KARTELBIJEENKOMSTEN EN ANDERE HEIMELIJKE CONTACTEN

1.4.3.1. Algemene kartelbijeenkomsten

a) Algemene kartelbijeenkomsten tot de herstructurering van de AEMCP in 1993

(107) Sappi heeft toegegeven dat er sprake was van heimelijke afspraken tussen de concurrerende fabrikanten tijdens regelmatige bijeenkomsten die plaatshadden vanaf tenminste 1992. Een werknemer van Sappi heeft verklaard dat deze bijeenkomsten vanaf 1991 werden gehouden op "het niveau van de hele EG". AWA heeft eveneens toegegeven dat dergelijke bijeenkomsten plaatsvonden vanaf begin 1992. Voorts beschikt de Commissie over uitvoerig bewijs van regelmatige bijeenkomsten en contacten op nationaal of regionaal niveau voor de periode vanaf januari 1992. Het bewijs betreft meer bepaald bijeenkomsten met betrekking tot de Spaanse en Portugese markten. Andere bijeenkomsten en contacten vanaf dezelfde periode hebben betrekking op de markten in Frankrijk, Italië, de Noordse landen en het Verenigd Koninkrijk.

(108) Mougeot, dat lid werd van de AEMCP aan het einde van 1992(96), heeft een verklaring afgelegd over de inhoud van een officiële AEMCP-bijeenkomst die plaatsvond in 1993, waaruit de Commissie afleidt dat de "wederoprichting" ("reconstitution") van de vereniging tevens een herstructurering van het kartel behelsde. Mougeot heeft verklaard: "Waarschijnlijk ter gelegenheid van de officiële AEMCP-bijeenkomst in Frankfurt op 14 september 1993, of op de bijeenkomst die daaraan voorafging, maar hoe dan ook toen [een medewerker van AWA]* de leiding kreeg over de divisie zelfkopiërend papier van AWA, had hij duidelijk besloten voor de 'niet-officiële' bijeenkomsten de voornaamste producenten van zelfkopiërend papier voor elke markt uit te nodigen, en de organisatie van de officiële AEMCP-bijeenkomsten te wijzigen. [Deze medewerker van AWA]* besloot dat er voortaan altijd een advocaat aanwezig zou zijn bij alle AEMCP-bijeenkomsten om deze een officieel karakter te geven en kritiek te voorkomen. Alle gesprekken in verband met prijzen dienden niet langer op deze bijeenkomsten aan de orde te komen, maar uitsluitend nog tijdens de 'onofficiële' bijeenkomsten"(97).

(109) Uit de voorgaande verklaring blijkt dat de verkiezing van [een medewerker van AWA]* tot voorzitter van de AEMCP op 9 februari 1993(98) de aanzet was tot de herstructurering van het kartel. Ook blijkt hieruit dat [een medewerker van AWA]* de andere AEMCP-leden op de AEMCP-bijeenkomst van 14 september 1993 (of de daaraan voorafgaande bijeenkomst)(99) in kennis stelde van zijn beslissing kartelbijeenkomsten van de producenten van zelfkopiërend papier te organiseren buiten het kader van de bijeenkomsten van de vereniging. Klaarblijkelijk bereikten de AEMCP-leden naar aanleiding van het voorstel van AWA consensus over de scheiding tussen de activiteiten van de vereniging en de kartelactiviteiten.

(110) Aangezien de eerste officiële AEMCP-bijeenkomst in aanwezigheid van een advocaat plaatsvond op 18 november 1993(100), werden tenminste vanaf die datum de kartelactiviteiten daadwerkelijk overgebracht van de "officiële" AEMCP-bijeenkomsten naar de "niet-officiële" bijeenkomsten, d.w.z. de algemene kartelbijeenkomsten en de nationale/regionale kartelbijeenkomsten.

(111) Aldus bevestigt de verklaring van Mougeot dat voorafgaand aan de wederoprichting van de AEMCP de prijsafspraken voor zelfkopiërend papier werden gemaakt tijdens de officiële AEMCP-bijeenkomsten, en dat deze afspraken nadien buiten deze bijeenkomsten gemaakt werden.

(112) De volgende beschrijving van een werknemer van Sappi die vanaf februari 1993 werkzaam was voor Sappi Europe SA, met betrekking tot de deelname van zijn toenmalige meerderen en collega's aan de kartelbijeenkomsten, bevestigt dat er tijdens de officiële AEMCP-bijeenkomsten of tijdens bijeenkomsten die bij die gelegenheid plaatshadden, prijsafspraken werden gemaakt: "Hij geeft daarentegen toe sterke vermoedens te hebben gehad en bijna zeker te zijn geweest dat [twee medewerkers van Sappi]* bijeenkomsten met concurrenten hadden bijgewoond. Hij herinnert zich dat de een of de ander terugkeerden van bijeenkomsten, inclusief AEMCP-bijeenkomsten, met een zeer vastomlijnd beeld van de door te voeren prijsverhogingen en dat zij zich betrekkelijk weinig zorgen maakten over de reacties van concurrenten. Hij wist dat zij van tijd tot tijd ontmoetingen hadden met concurrenten maar kende geen details omtrent de structuur. Hij veronderstelde dat de heimelijke afspraken betrekking hadden op prijzen en de gehele EG omvatten"(101).

(113) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat ook voorafgaand aan de herstructurering van de vereniging AEMCP en het kartel in september 1993 reeds algemene kartelbijeenkomsten plaatsvonden. De Commissie leidt uit de in overweging (108) aangehaalde verklaring van Mougeot af dat deze bijeenkomsten plaatshadden in het kader van de regelmatige AEMCP-bijeenkomsten. De Commissie beschikt over informatie omtrent de data evenals over de notulen van de officiële AEMCP-bijeenkomsten sinds de bijeenkomst van 23 januari 1992. Uit de notulen van deze bijeenkomsten waarover de Commissie beschikt, blijkt dat er tussen januari 1992 en de herstructurering in september 1993 acht AEMCP-bijeenkomsten plaatsvonden, alle in Zürich (zie bijlage I, tabel A).

(114) De AEMCP-bijeenkomst van 14 september 1993 werd gehouden in Frankfurt. Deze bijeenkomst werd bijgewoond door vertegenwoordigers van de volgende ondernemingen (alle toenmalige AEMCP-leden) en zij namen derhalve alle deel aan de herstructurering van het kartel: AWA, Copigraph, Koehler, Mougeot, Sappi, Stora, Torraspapel en Zanders(102).

b) Algemene kartelbijeenkomsten na de herstructurering

(115) Wat de algemene kartelbijeenkomsten betreft die na de herstructurering hebben plaatsgevonden, beschikt de Commissie over bewijsmateriaal en verklaringen waardoor zij het verloop, het resultaat en de deelnemers van vier bijeenkomsten kent:

- bijeenkomst op 19 januari 1994 in Parijs

- bijeenkomst op 21 juni 1994 in Frankfurt

- bijeenkomst op 22 september 1994 in Frankfurt

- bijeenkomst op 2 februari 1995 in Frankfurt

(116) Al die algemene kartelbijeenkomsten vonden plaats ter gelegenheid van een officiële AEMCP-bijeenkomst.

(117) De eerste algemene kartelbijeenkomst in 1994 met het oog op het vaststellen en het controleren van de prijsverhogingen in de EER in de eerste helft van dat jaar vond plaats op 19 januari in Parijs(103). Volgens de notulen van de officiële AEMCP-bijeenkomst van 19 januari 1994 begon de vergadering om 13.55 uur en eindigde zij om 15.30 uur(104). AWA heeft bevestigd dat de kartelbijeenkomst vóór de officiële AEMCP-bijeenkomst plaatsvond en dat AWA er vertegenwoordigd was door [...]* (toenmalige Chief Executive, AWA Printing and Writing)(105) en [...]* (toenmalige Sales Director, AWA Carbonless Paper). Wat de andere deelnemers betreft, verklaart AWA "Deze bijeenkomst werd waarschijnlijk bijgewoond door kaderleden van enkele of alle van de volgende bedrijven: Koehler, Stora-Feldmühle, en Zanders"(106). De Commissie beschikt ook over een reiskostennota waaruit blijkt dat de persoon die Koehler op de officiële AEMCP-bijeenkomst vertegenwoordigde, zou kunnen hebben deelgenomen aan de algemene kartelbijeenkomst die de officiële bijeenkomst voorafging(107). Uit een kopie van de agenda van [een medewerker van Mougeot]* blijkt dat hij ook in Parijs was op 19 januari 1994(108).

(118) De Commissie vond in de kantoren van Sappi een tabel met datum 21 januari 1994 (twee dagen na de bijeenkomst) waarin prijsverhogingen zijn vermeld voor het merendeel van de EER-landen, van januari 1994 tot mei 1995(109). Sommige van die prijsverhogingen komen overeen met die welke voorkomen in de notulen van de nationale kartelbijeenkomsten die vóór de algemene kartelbijeenkomst van 19 januari werd gehouden. De Commissie heeft ook bewijs van de tenuitvoerlegging van de in die tabel vermelde prijsverhogingen door die ondernemingen en een aantal andere producenten van zelfkopiërend papier. Dit alles vormt bijkomend bewijsmateriaal over de algemene kartelbijeenkomst en de daar bereikte overeenkomsten (zie overwegingen (189) tot (206)).

(119) Op 21 juni 1994 werd een officiële AEMCP-bijeenkomst gehouden in Frankfurt. Volgens de notulen vond ze plaats van 11.00 uur tot 13.00 uur(110). Gewoonlijk was er grote interesse voor de officiële AEMCP-bijeenkomsten, en op de bijeenkomst van 21 juni 1994 waren alle bedrijven die lid waren van de AEMCP (AWA, Copigraph, Koehler, Mougeot, Sappi, Stora, Torraspapel en Zanders) vertegenwoordigd. Het lijkt erop dat, volgens het vaste patroon, kort vóór of na de officiële AEMCP-bijeenkomst van 21 juni, een algemene kartelbijeenkomst werd gehouden. Dit wordt bevestigd door een tabel van 23 juni 1994 (twee dagen na de AEMCP-bijeenkomst), waarin prijsverhogingen zijn opgenomen voor verschillende EER-landen van 1 juni 1994 tot 1 oktober 1994(111), en door het bewijs dat deze prijsverhogingen door de bovenvermelde ondernemingen zijn uitgevoerd (zie overwegingen (207) tot (216)).

(120) Een andere algemene kartelbijeenkomst, met het oog op het vaststellen van prijsverhogingen in de EER, vond plaats ter gelegenheid van de officiële AEMCP-bijeenkomst van 22 september 1994 in Frankfurt. De officiële AEMCP-bijeenkomst duurde van 11.00 uur tot 13.30 uur(112). De algemene kartelbijeenkomst werd net daarvoor gehouden in hotel Steinberger (Frankfurt), om 08.30 uur in de Jagdzimmer-kamer; zij werd samengeroepen door [een medewerker van AWA]*. Het bestaan van deze bijeenkomst wordt bevestigd door AWA en Mougeot en door aantekeningen in de agenda van de vertegenwoordiger van Mougeot(113). Volgens Mougeot gaf [een medewerker van AWA]* de deelnemers inlichtingen over procentuele prijsverhogingen en de uitvoeringsdata die per land waren vastgesteld, en drong hij erop aan dat zij tegelijkertijd dezelfde prijsverhogingen zouden toepassen(114).

(121) Op basis van de verklaringen van AWA en Mougeot en reiskostenformulieren van de vertegenwoordigers van Koehler en Stora(115), meent de Commissie dat vertegenwoordigers van tenminste AWA, Koehler, Mougeot, Stora en Zanders aanwezig waren op deze algemene kartelbijeenkomst. Tabellen die zijn gevonden bij Sappi, Torraspapel en AWA(116), waarop identieke prijsverhogingen zijn aangegeven, zijn er een aanwijzing van dat Sappi en Torraspapel ook vertegenwoordigd waren op de bijeenkomst (zie overwegingen (217) tot (221)).

(122) De Commissie beschikt over notulen van een algemene kartelbijeenkomst tussen de Europese producenten van zelfkopiërend papier die op 2 februari 1995 plaatsvond op de luchthaven van Frankfurt(117). Volgens Sappi had deze geheime bijeenkomst ten doel "prijsverhogingen in verschillende landen te bespreken"(118). Dezelfde dag was er ook een officiële bijeenkomst van de AEMCP, die plaatsvond in een vergaderzaal in het Sheraton-hotel, luchthaven van Frankfurt, terminal 1, en werd voorgezeten door [een medewerker van Koehler]*. De officiële bijeenkomst duurde van 11.00 uur tot 13.00 uur en de deelnemers gingen daarna verder met een lunch(119).

(123) De kartelbijeenkomst vond waarschijnlijk plaats na de officiële AEMCP-bijeenkomst. Het Sheraton-hotel had de reservering van Koehler voor een vergaderzaal van 25 personen van 11.00 uur tot 18.00 uur bevestigd. Uit bij Koehler gevonden handgeschreven aantekeningen, gedateerd 26 januari, blijkt dat twee verschillende bijeenkomsten waren gepland, waarvan de eerste de officiële AEMCP-bijeenkomst was. De tweede bijeenkomst lijkt de kartelvergadering te zijn geweest, die gepland was voor een kleinere groep na de officiële bijeenkomst. In de aantekening staan de volgende gegevens over het tijdstip en de plaats van de tweede bijeenkomst: "Reservering van zaal voor acht tot tien personen, Airport Center, zaal nr. 19 ['zaal nr. 19' staat geschreven in de kantlijn], 2 februari 1995 van 14.00 uur tot 17.00 uur of 18.00 uur, op naam van Koehler"(120).

(124) De notulen van de kartelbijeenkomst bevatten de volgende lijst van deelnemers(121):

- [drie medewerkers van AWA]*

- [een medewerker van Mougeot]*

- [twee medewerkers van Zanders]*

- [twee medewerkers van Stora]*

- [twee medewerkers van Koehler]*

- [een medewerker van Sappi]*

- [twee medewerkers van Torraspapel]*.

(125) De Commissie beschikt over bladzijden uit agenda's, reisrekeningen, biljetten en tijdens het onderzoek gegeven mondelinge toelichtingen waaruit blijkt dat de vertegenwoordigers van AWA, Stora, Koehler en Torraspapel die genoemd werden in de notulen van de kartelbijeenkomst, in Frankfurt waren op de dag van de bijeenkomst(122).

(126) Mougeot ontkent te hebben deelgenomen aan een bijeenkomst op 2 februari 1995 en zegt dat zij geen kennis heeft van een algemene prijsovereenkomst op die datum(123). Mougeot heeft verklaringen en documenten verstrekt over het tijdsgebruik van haar vertegenwoordigers na de officiële bijeenkomst, volgens welke [een medewerker van Mougeot]* Frankfurt om 14.33 uur en [een andere medewerker van Mougeot]* Frankfurt om 15.30 uur hebben verlaten(124). Uit het feit dat Mougeot heeft deelgenomen aan de op de bijeenkomst overeengekomen initiatieven voor een prijsverhoging en uit de in de notulen van de bijeenkomst opgetekende discussie over de door Mougeot benodigde hoeveelheden blijkt in ieder geval duidelijk dat Mougeot de op de bijeenkomst gemaakte afspraken heeft nageleefd (zie overwegingen (237) en (250) tot (251)). Derhalve is haar bewering dat zij niet aan de bijeenkomst heeft deelgenomen, niet relevant voor de beoordeling van deze zaak. De schriftelijke bewijsstukken inzake de toepassing van de prijsverhogingen die op de bijeenkomst waren overeengekomen, vormen bovendien bijkomend bewijsmateriaal van het feit dat ook andere bedrijven hebben deelgenomen (zie overwegingen (228) tot (240)).

(127) Uit een in de bedrijfsruimten van Koehler gevonden document blijkt dat de partijen na de algemene kartelbijeenkomst van 2 februari 1995 overeengekomen waren tenminste nog drie andere dergelijke bijeenkomsten in 1995 te houden(125). Volgens het reeds gevestigde patroon zouden deze bijeenkomsten allemaal plaatsvinden ter gelegenheid van een officiële AEMCP-bijeenkomst. Volgens het document, gedateerd 14 februari 1995, hadden [een medewerker van Koehler]* (Koehler, voorzitter van de AEMCP in 1995) en [een andere medewerker van Koehler]* (Koehler, secretaris van de AEMCP in 1995) voor 21 april, 28 juni en 29 september 1995 vergaderzalen voor drie AEMCP-bijeenkomsten gereserveerd(126), en telkens erna voor een bijeenkomst met een kleinere groep(127).

(128) De notulen van de officiële AEMCP-bijeenkomst van 29 september 1995 maken gewag van een scherpe daling van de bestellingen en leveringen in juli, augustus en september. In de notulen staat vervolgens: "het belangrijkste probleem in juni waren de stijgende kosten van de grondstoffen en het feit dat de papierprijs niet zo snel als nodig kon worden verhoogd op de individuele markten"(128). De discussie over de achteruitgang van de Europese markt van zelfkopiërend papier en de prijsontwikkelingen werden voortgezet op de AEMCP-bijeenkomst van 1 december 1995 en de voorzitter van de AEMCP, [een medewerker van Koehler]*, benadrukte dat "ieder lid zoveel mogelijk inspanningen moet leveren om terug te keren naar winstgevendheid in de sector van het zelfkopiërend papier". [Hij]* sprak vervolgens over het probleem van de overcapaciteit en de dalende prijzen voor het product in de meeste landen, hetgeen volgens hem zou leiden tot een stagnatie van de winst en zelfs tot verliezen(129).

1.4.3.2. Nationale en regionale kartelbijeenkomsten en heimelijke contacten

a) Algemeen

(129) Behalve de algemene kartelbijeenkomsten heeft de Commissie de datum en vaak ook de plaats kunnen achterhalen van 20 nationale of regionale kartelbijeenkomsten tussen de producenten van zelfkopiërend papier, betreffende de Franse, Portugese, Spaanse en Britse ("met inbegrip van de Ierse") markten. Tabel 3 bevat een lijst van deze bijeenkomsten. De Commissie constateerde ook andere bijeenkomsten, waarvan de datum niet zo precies kan worden vastgesteld.

TABEL 3

Nationale en regionale kartelbijeenkomsten van februari 1992 tot het voorjaar van 1995.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(130) Voor de in tabel 3 vermelde bijeenkomsten bestaan er bewijsstukken (met inbegrip van niet-officiële notulen) en verklaringen over het doel, de werkwijze, het resultaat en vaak ook de deelnemers van die bijeenkomsten.

(131) In bijlage II is per bijeenkomst aangegeven welke producenten van zelfkopiërend papier hebben deelgenomen, en voorzover bekend, wie hun vertegenwoordigers waren. Deze opsomming mag niet als uitputtend worden beschouwd, aangezien niet voor alle bijeenkomsten de identiteit van alle deelnemers met zekerheid kon worden vastgesteld. De ondernemingen die informatie verstrekten over de deelnemers hebben bijvoorbeeld vaak aangegeven dat er naast de expliciet vermelde personen eventueel ook andere deelnemers kunnen zijn geweest.

(132) Naast de in tabel 3 opgesomde bijeenkomsten maakt de Commissie uit de antwoorden van AWA en Copigraph op het verzoek van de Commissie om inlichtingen en uit verklaringen van Sappi op dat er in de periode 1992-1995 ongepaste, concurrentiebeperkende contacten en bijeenkomsten zijn geweest, en dit minstens in de volgende perioden en betreffende de volgende markten(130):

- tussen 1992 en 1995 betreffende de Franse, Italiaanse, Portugese en Spaanse markten;

- tussen 1992 en 1995 betreffende de Britse, Ierse, Benelux- en Noord-Europese markten(131);

- tussen 1993 en 1994 betreffende de Oostenrijkse en Duitse markten.

(133) De door AWA, Copigraph en Sappi verstrekte informatie, tezamen met de documenten en verklaringen betreffende de bijeenkomsten voor de Franse, Portugese, Spaanse en Britse markten, wijzen erop dat het systeem van regelmatige nationale of regionale bijeenkomsten het volledige EER-gebied bestreek.

(134) Behalve die nationale en regionale kartelbijeenkomsten zijn er een aanzienlijk aantal documenten betreffende andere concurrentiebeperkende contacten en bijeenkomsten tussen producenten van zelfkopiërend papier in dezelfde periode. Deze stukken bewijzen dat er heimelijke afspraken zijn geweest betreffende diezelfde markten, namelijk Frankrijk, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk, en eveneens Duitsland, de Noord-Europese landen en Italië.

b) Frankrijk

(135) In haar antwoord op het verzoek van de Commissie om inlichtingen heeft AWA verklaard dat er tussen de concurrenten bijeenkomsten hebben plaatsgevonden in Parijs, Zürich en Genève, over de periode 1992-1995. Deze werden bijgewoond door [...]* (Sales Managers, Tenor brand France, AWA Carbonless papers) en soms door [...]* (toenmalige Sales Manager, Idem brand France, AWA Carbonless Papers), [...]* (toenmalige Sales Director, AWA Carbonless Papers) en [...]* (toenmalige Chief Executive, AWA Printing and Writing Papers)(132). Volgens AWA behoorden deze bijeenkomsten tot de "ongepaste bijeenkomsten ... op een aantal daarvan ... werden ook de prijzen van zelfkopiërend papier besproken, met inbegrip van de historische tendensen, maar dit ging ook verder tot een uitwisseling van voornemens betreffende het bekendmaken van prijsverhogingen"(133).

(136) Sappi en Mougeot hebben in hun verklaringen bevestigd verschillende kartelbijeenkomsten over de Franse markt te hebben gehouden. Op basis van de verklaringen en documenten van deze beide ondernemingen kon de Commissie het tijdstip en de plaats vaststellen van acht kartelbijeenkomsten betreffende de Franse markt, die hebben plaatsgevonden tussen het voorjaar van 1992 en het voorjaar van 1995 (zie bijlage II voor deelnemers en tabel 3).

(137) De eerste twee bijeenkomsten vonden plaats in Parijs, een in het voorjaar van 1992 en de andere in het voorjaar van 1993(134), beide waarschijnlijk in april(135). Sappi verklaart dat deze bijeenkomsten ten doel hadden "informatie uit te wisselen, en klanten en de prijzen die aan deze klanten werden aangerekend, te bespreken"(136).

(138) Een kartelbijeenkomst betreffende de Franse markt vond plaats op 1 oktober 1993 in Parijs(137). In een door de vertegenwoordiger van Sappi op de bijeenkomst opgestelde "aanwezigheidsnota" staan de resultaten van de bijeenkomst beschreven(138). Zowel Sappi als Mougeot hebben toegegeven dat deze bijeenkomst tot doel had een prijsverhoging overeen te komen voor de Franse markt. Uit de nota van de vertegenwoordiger van Sappi blijkt dat, behalve de prijsverhogingen, de deelnemers ook het volgende overeen kwamen: "Q4 1993 quota prijsverhogingen mogelijk maken", "handelaars moeten worden gecontroleerd" en "AWA en Sarrió zullen persberichten maken betreffende kostenstijgingen, enz."(139).

(139) De verklaring van Mougeot behelst bewijzen van nog vijf andere kartelbijeenkomsten betreffende de Franse markt die respectievelijk plaatsvonden op 20 januari 1994 in Châtillon, in het voorjaar van 1994 in Nogent-sur-Marne, 6 december 1994 in Genève, 20 januari 1995 in Zürich en in het voorjaar van 1995.

(140) De bijeenkomst inzake de Franse markt van 20 januari 1994 vond plaats onmiddellijk na de algemene kartelbijeenkomst van 19 januari 1994 in Parijs, en werd samengeroepen door [een medewerker van AWA]*. De doelstelling van de bijeenkomst was de prijsverhogingen van december 1993 (overeengekomen op de bijeenkomst van 1 oktober 1993) voort te zetten en een prijsverhoging op de Franse markt voor te bereiden met ingang van 1 april 1994(140).

(141) Een andere bijeenkomst inzake de Franse markt vond plaats in het voorjaar van 1994. Mougeot verklaarde dat deze waarschijnlijk plaatsvond op 31 mei in het hotel Nogentel in Nogent-sur-Marne en dat [een medewerker van AWA]* ook deze bijeenkomst samenriep(141). Mougeot omschrijft de doelstelling van deze bijeenkomst als volgt: "toezicht op de Franse markt, verhoging van de prijzen waarschijnlijk op 1 juli 1994" en [een medewerker van AWA]* "heeft de anderen ertoe aangezet de prijsverhoging van 6 % die aan AWA per 1 juli 1994 wilde invoeren, te volgen"(142).

(142) Betreffende de bijeenkomst van 6 december 1994 in het Mövenpick Hotel in Genève heeft Mougeot de door haar vertegenwoordiger ter plaatse genomen handgeschreven aantekeningen overgelegd(143). De Commissie beschikt ook over een uittreksel van de agenda van [een medewerker van Mougeot]*, waarin op de datum van 6 december 1994 wordt verwezen naar Mövenpick, Genève, en enkele details van de bijeenkomst zijn opgetekend(144). Op de bijeenkomst werd de toepassing van de voorheen overeengekomen prijsverhogingen besproken, vanaf de verhoging van december 1993 tot de verhoging van oktober 1994. Op basis van de op de bijeenkomst gemaakte aantekeningen bevestigt Mougeot dat voor rollen de volgende verhogingen werden overeengekomen op de volgende bijeenkomsten:

- 10 % op 1 december 1993, overeengekomen op de bijeenkomst van 1 oktober 1993;

- 6 % op 1 april 1994, overeengekomen op de bijeenkomst van 20 januari 1994;

- 6 % op 1 juli 1994(145), overeengekomen op de bijeenkomst van 31 mei 1994, en

- 10 % op 1 oktober 1994 [waarschijnlijk overeengekomen op een bijeenkomst in juli 1994].

(143) Aangezien deze verhogingen cumulatief waren, moest de totale prijsverhoging 36 % bedragen, terwijl Mougeot haar prijzen voor rollen slechts verhoogde met in totaal 29 %. Mougeot verklaart dat [een medewerker van AWA]* haar daarom verweet de instructies van AWA niet na te leven(146).

(144) In de aantekeningen van de vertegenwoordiger van Mougeot op de bijeenkomst staat ook het volgende plan voor de prijsontwikkeling van zelfkopiërend papier van november 1994 tot januari 1996: "Nov 118 F, Decem. 132 F, Mi 95 ['medio-1995'] 165 F, Fin 95 ['einde 1995'] 170 F"(147). Dit betekent dat de deelnemers op de bijeenkomst afspraken maakten over prijsverhogingen en het tijdstip van invoering voor eind 1994 en het jaar 1995. Volgens dit plan zou de prijs van zelfkopiërend papier tegen eind 1995 met 70 FRF worden verhoogd.

(145) Mougeot heeft verklaard dat op de bijeenkomst inzake de Franse markt van 6 december 1994 voor rollen een prijsverhoging van 6 % werd overeengekomen, die per 1 januari 1995 zou worden ingevoerd(148). Op de algemene kartelbijeenkomst van 22 september 1994 waarvan sprake in overweging (120), was evenwel een prijsverhoging van 10 % overeengekomen voor rollen en van 5 % voor vellen, wellicht beide met ingang van 1 januari 1995 (zie tabel 6). De Commissie meent dat deze verhogingen in feite werden bevestigd op de bijeenkomst van 6 december, hetgeen wordt gestaafd door het feit dat ten minste AWA, Copigraph, Sappi, Stora, Torraspapel en Zanders deze verhogingen hebben bekendgemaakt met als datum van inwerkingtreding januari 1995 (de aankondiging van Zanders betrof alleen rollen).

(146) De volgende bijeenkomst betreffende de Franse markt vond plaats op 20 januari 1995 in Zürich. Op deze bijeenkomst stelden de deelnemers een prijsverhoging vast voor 1 april 1995 en blikten zij terug op de tenuitvoerlegging van voorheen overeengekomen prijsverhogingen. Zij wisselden ook informatie uit over hun individuele verkoopvolumes op de Franse markt(149). De volgende bijeenkomst inzake de Franse markt vond plaats in het voorjaar van 1995; op deze bijeenkomst spraken de deelnemers prijsverhogingen af voor juli 1995 (zie overwegingen (231) en (232))(150).

(147) Er zijn ook aanwijzingen dat naast de in overwegingen (137), (138) en (139) vermelde kartelbijeenkomsten, nog twee andere bijeenkomsten betreffende de Franse markt hebben plaatsgevonden in 1994, één in juli en één in oktober. Mougeot verklaarde: "Hoewel er geen sporen van zijn teruggevonden en er geen precieze herinneringen zijn, heeft waarschijnlijk in juli 1994 een bijeenkomst plaatsgevonden ter voorbereiding van een prijsverhoging voor de maand oktober van hetzelfde jaar. Het is mogelijk dat nog een andere bijeenkomst heeft plaatsgevonden in oktober 1994"(151).

(148) AWA bevestigt in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar(152) dat de bijeenkomsten in het voorjaar van 1992, het voorjaar van 1993 en oktober 1993, 6 december 1994 en 20 januari 1995, deel uitmaakten van de "ongepaste" ("improper")(153) bijeenkomsten tussen concurrenten waarnaar zij had verwezen in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen.

(149) Uit die documenten en verklaringen van Sappi, Mougeot en AWA, tezamen met een aantal reisdocumenten en aantekeningen in agenda's(154) blijkt dat de volgende ondernemingen vertegenwoordigd waren op de kartelbijeenkomsten betreffende de Franse markt: AWA, Copigraph, Koehler, Mougeot, Sappi, Stora, Torraspapel en Zanders (zie bijlage II).

c) Duitsland

(150) In haar antwoord op het verzoek van de Commissie om inlichtingen geeft AWA inzake de "ongepaste" bijeenkomsten toe dat er vier dergelijke bijeenkomsten zijn geweest in Bazel in Zwitserland, en in Ettlingen en Wiesbaden in Duitsland in 1993 en 1994. Deze werden bijgewoond door [...]*, regionaal manager van AWA Carbonless Paper voor Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Italië. Volgens AWA(155) namen enkele of alle van de volgende ondernemingen aan deze bijeenkomsten deel: Koehler, Stora, Sarrió (Torraspapel), Hauffe en Eupaco(156).

(151) Copigraph bevestigt dat er in de periode 1993-94 bijeenkomsten tussen concurrenten zijn geweest, die werden bijgewoond door de "gezamenlijke Geschaftsführer" van Eupaco KG en Copigraph GmbH en kaderleden van alle ondernemingen waarvan sprake in overweging (150) (met inbegrip van AWA). Copigraph herinnert zich dat op deze bijeenkomsten, waarvan er een in Bazel heeft plaatsgevonden, "de prijzen van rollen zelfkopiërend papier werden verhoogd"(157).

(152) De aantekeningen van de vertegenwoordiger van Sappi op de bijeenkomst betreffende de Franse markt in Parijs op 1 oktober 1993 bewijzen dat er een bijeenkomst over de Duitse markt werd gepland, die had moeten plaatsvinden eind 1993: "Andere markten; ...Duitse bijeenkomst - 26.11.93"(158). Sappi heeft bevestigd dat deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden en dat haar vertegenwoordiger er waarschijnlijk aan heeft deelgenomen(159). De Commissie kent het precieze aantal en de identiteit van de deelnemers niet.

d) Spanje en Portugal

(153) Er bestaat een groot aantal documenten en verklaringen als bewijsmateriaal van heimelijke afspraken over de Spaanse en Portugese markten. Deze markten waren gekenmerkt door de integratie van de producenten in de distributieketen. Copigraph en Sappi hadden verkoopkantoren in Spanje en AWA en Torraspapel hadden hun eigen handelsmaatschappijen op de markt. Divipa en Zicuñaga verkochten beiden direct aan de drukkers. Alleen Koehler, Stora en Zanders (en tot begin 1994 ook Sappi(160)) waren niet geïntegreerd in de distributieketen in Spanje (Zanders verkocht via Torraspapel). Bovendien waren twee producenten, Divipa en Zicuñaga, zoals reeds beschreven in overweging (17), kleine, niet-geïntegreerde producenten van zelfkopiërend papier in vellen of kleine rollen, die basispapier en chemicaliën of zelfs grote rollen ("jumbo reels") aankochten bij andere producenten. De heimelijke contacten vonden plaats tussen alle producenten (in de documenten vaak "distributeurs" genoemd), met inbegrip van deze kleine producenten/verwerkers.

(154) Wat de Spaanse en Portugese markten betreft, geeft AWA toe dat er vier "ongepaste" bijeenkomsten in Lissabon en Barcelona zijn geweest tussen 1992 en 1994, die werden bijgewoond door [...]* (toenmalige Sales Manager van AWA Carbonless Paper voor Portugal) en [...]* (Area Manager voor het Iberisch schiereiland), en dat er nog drie of vier bijeenkomsten in de periode 1992 tot 1994 zijn geweest, welke werden bijgewoond door [...]* (toenmalige Sales Manager van AWA Carbonless Papers voor Spanje) en [...]*(161).

(155) Sappi geeft haar deelname aan de kartelbijeenkomsten voor de Spaanse markt vanaf februari 1992 toe en heeft documenten verstrekt waaruit blijkt dat begin februari 1992 een prijsverhoging werd overeengekomen van 10 ESP per kg, en dat de toepassing daarvan werd besproken op de kartelbijeenkomsten van 17 februari en 5 maart 1992.

(156) In het eerste document, een memo gedateerd 9 maart 1992 van Sappi's agent in Spanje aan Sappi Europe, wordt gewag gemakt van een prijsverhoging van "10,- ESP" per kg voor begin februari, die als streefdoel was vastgesteld door de distributeurs (d.w.z. de verkopers van zelfkopiërend papier in Spanje). In de memo wordt beschreven hoe moeilijk het was om deze prijsverhoging ingang te doen vinden op de markt. Onder andere staat vermeld: "2) De handelaars die TRANSCRIPT verkopen lijken de enige te zijn die hun prijzen voor alle klanten hebben verhoogd met 10 ESP per kg, 3) 'S' [Sarrió] beweert dat zij haar prijzen voor iedereen heeft verhoogd, 4) De distributeurs die 'K' [Koehler] verkopen hebben slechts in zeer weinig gevallen de prijzen verhoogd ... Divipa heeft de prijzen helemaal niet verhoogd, 5) WT [Wiggins Teape, thans Arjo Wiggins Appleton] spreekt met luide stem over de prijsverhoging en hoe strikt zij zich eraan houden". De agent van Sappi schrijft in de memo: "... Het is duidelijk dat Sappi Europe de prijzen niet kan doen stijgen, tenzij de andere aanbieders volgen", en suggereert dat Papelera Zicuñaga ook betrokken zou moeten worden bij de overeengekomen prijsverhogingen voor de Spaanse markt(162).

(157) In de memo is vermeld dat de onderling afgesproken prijsverhoging van februari 1992 waarschijnlijk niet in acht genomen werd genomen door Koehler en Sarrió, die de klanten van Sappi voor zich probeerden te winnen. Dit leidde tot de bijeenkomst van 17 februari 1992. De ernst van de situatie en het belang van het onderwerp van de bijeenkomst, waarover [een medewerker van Sappi]* dezelfde dag [een andere medewerker van Sappi]* per fax informeerde, kan worden afgeleid uit de haast waarmee [eerstgenoemde]* in het weekend contact probeerde op te nemen met [laatstgenoemde]*: "Ik heb geprobeerd u te bellen in het weekend betreffende bijkomende informatie van onze gemeenschappelijke vriend bij Sarrió, maar er was geen antwoord en ik veronderstel dat u weg was. Ik heb vandaag met [een medewerker van Norandum]* gesproken en de situatie blijft, zacht gezegd, veeleer onzeker wegens het gedrag van Kohler en Sarrió. Er vindt vandaag een bijeenkomst van de belanghebbende partijen plaats en ik zal hierover morgenochtend meteen worden geïnformeerd. Ik zal u morgen bellen om dit te bespreken"(163).

(158) De discussies werden voortgezet in een bijeenkomst op 5 maart 1992. In een memo van 27 februari 1992 van [een medewerker van Sappi]* aan zijn superieur [een andere medewerker van Sappi]* wordt verwezen naar de "markt van zelfkopiërend papier-Spanje" en staat geschreven: "Ik heb ervoor gezorgd volgende week een bijeenkomst bij te wonen met andere belanghebbende partijen in Barcelona, om de recente ontwikkelingen op de Spaanse markt te bespreken. De bijeenkomst vindt plaats op donderdag 5 maart en ik zal vergezeld zijn van [een medewerker van Norandum]*"(164). Sappi heeft bevestigd dat deze bijeenkomst tussen de Europese producenten van zelfkopiërend papier heeft plaatsgevonden en dat deze ten doel had "de recente ontwikkelingen op de Spaanse markt te bespreken"(165). De verhoging met 10 ESP per kg van februari was blijkbaar alleen uitgevoerd door Sappi, die daardoor verschillende klanten had verloren, en door deze situatie was het nodig ervoor te zorgen dat de in de toekomst afgesproken prijsverhogingen door alle producenten op de markt zouden worden toegepast; dit werd ongetwijfeld besproken op de bijeenkomst van maart in Spanje.

(159) Unipapel, Sappi's agent in Portugal, heeft bevestigd dat op 16 juli 1992 een kartelbijeenkomst heeft plaatsgevonden in Barcelona betreffende de markten in Spanje en Portugal. Op die bijeenkomst werd besloten de prijs van rollen zelfkopiërend papier in Spanje en Portugal te verhogen(166). Volgens de vertegenwoordiger van Unipapel rekenden Sarrió (Torraspapel) en Stora zeer lage prijzen aan in Portugal, onder de prijs van basispapier. Hij verklaarde dat de bijeenkomst, behalve door Unipapel, werd bijgewoond door vertegenwoordigers van Sarrió (Torraspapel), AWA en Koehler en dat deze ten doel had "prijsverhogingen en marktaandelen te bespreken. De overeenkomsten betreffen voornamelijk 'rollen'; er zijn misschien soortgelijke overeenkomsten voor 'vellen', maar hij kan dit niet bevestigen". Dat bewijst dat tenminste voor rollen op de bijeenkomst een overeenkomst werd bereikt over prijsverhogingen en marktaandelen. De vertegenwoordiger van Unipapel verklaart dat er meerdere "soortgelijke" bijeenkomsten hebben plaatsgevonden en dat op deze bijeenkomsten "informatie werd uitgewisseld over de verkochte hoeveelheden en de door elk van de ondernemingen aangerekende prijzen"(167).

(160) Wat de jaren 1993-1995 betreft, heeft Sappi de Commissie bewijsstukken van een van haar werknemers over de werking van het kartel overgelegd, en in het bijzonder over de bijeenkomsten tot het vaststellen van prijzen tussen producenten van zelfkopiërend papier in Spanje. Sappi zegt dat "hij [de werknemer] zes of zeven bijeenkomsten in Barcelona met andere aanbieders had bijgewoond. Deze bijeenkomsten vonden vier of vijf keer per jaar plaats. Hij meende dat hij voor het eerst een dergelijke bijeenkomst had bijgewoond op 19 oktober 1993. Hij woonde voor de laatste keer een bijeenkomst bij in 1995"(168).

(161) Wat de doelstelling en het onderwerp van de kartelbijeenkomsten in 1993-1995 inzake de Spaanse markt betreft, verklaart Sappi dat "de doelstelling van de bijeenkomsten het vaststellen van prijzen voor de Spaanse markt was" en "de bijeenkomsten gewoonlijk resulteerden in een overeengekomen prijsverhogingspercentage". Hoewel Sappi beweert dat "de afgesproken prijsovereenkomsten nooit volledig werden uitgevoerd of nageleefd" is er duidelijk een onderling afgestemde poging geweest om de prijzen op de Spaanse markt te verhogen(169).

(162) De Commissie beschikt over verschillende nota's betreffende de kartelbijeenkomsten voor de Spaanse markt gedurende bedoelde periode; zij werden geschreven door de vertegenwoordigers van Sappi op de bijeenkomsten, en één ervan werd geschreven door de vertegenwoordiger van Mougeot. Deze nota's betreffen de resultaten van de volgende bijeenkomsten: 30 september 1993 in Barcelona, 19 oktober 1993, 3 mei 1994 in Barcelona, 29 juni 1994 in Barcelona en 19 oktober 1994 in Barcelona.

(163) Sappi heeft de Commissie een nota verstrekt van de hand van haar vertegenwoordiger op de bijeenkomst van 30 september 1993 in Barcelona. Daaruit blijkt dat op de bijeenkomst een overeenkomst werd bereikt over "Q4 Quota" voor elke deelnemer voor het jaar 1993 en over een prijsverhoging voor zowel rollen als vellen. Er werd ook afgesproken om "opnieuw samen te komen om te bevestigen dat de quota worden nageleefd"(170). Sappi heeft bevestigd dat deze bijeenkomst ten doel had "een prijsverhogingspercentage overeen te komen"(171).

(164) In drie andere door de vertegenwoordigers van Sappi geschreven nota's werden de resultaten opgetekend van de