BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 28 januari 1998 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/35.733 - VW) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (98/273/EG)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (*) (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden, inzonderheid op artikel 3, artikel 15, lid 2, en artikel 16, lid 1,

Gezien het besluit van de Commissie van 24 oktober 1996 om in de overhavige zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17, in samenhang met Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2), in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt terzake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen, kenbaar te maken,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

Hoofdstuk 1

DE FEITEN

A. Achtergrond

I. Procedure

(1) Sinds begin 1994 heeft de Commissie een groeiend aantal brieven ontvangen van Duitse en Oostenrijkse eindgebruikers, die zich over moeilijkheden beklaagden bij de aankoop van motorvoertuigen van de merken Volkswagen en Audi in Italië met het oog op wederuitvoer naar Duitsland of Oostenrijk. De Commissie beschikte daarmee over aanwijzingen dat Volkswagen AG en Audi AG ten minste sinds begin 1994 met hun gemeenschappelijke importeur voor Italië, Autogerma SpA, en hun dealers in Italië zijn overeengekomen, nieuwe motorvoertuigen, en met name personenwagens, niet aan eindgebruikers te verkopen die in andere lidstaten dan Italië wonen. Een dergelijke strategie van afscherming van de markt zou onder artikel 85, lid 1, van het Verdrag vallen.

(2) Om na te gaan of op grond van deze aanwijzingen tot een dergelijke handelwijze kan worden geconcludeerd, heeft de Commissie op 17 oktober 1995 overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 verificaties gelast. Deze verificaties zijn op 23 en 24 oktober 1995 verricht. De onderhavige beschikking is op de tijdens deze verificaties aangetroffen documenten en op de door de Commissie van consumentenzijde ontvangen klachten gebaseerd.

(3) De verificaties zijn bij de volgende ondernemingen verricht: Volkswagen AG in Wolfsburg, Audi AG in Ingolstadt, Autogerma SpA in Verona, Auto Brenner SpA in Bolzano/Bozen, Auto Pedross Herbert & Co. in Silandro/Schlanders, Dorigoni SpA in Trento, Eurocar SpA in Udine, IOB Silvano & C. SRL in Gemona, Adriano Mansutti in Tricesimo, Günther Rabanser in Pontegardena/Waidbruck, Mutschlechner SAS in Brunico/Bruneck en Franz Nitz in Vipiteno/Sterzing.

II. De ondernemingen

(4) Volkswagen AG, waarvan de zetel zich te Wolfsburg bevindt, is de moedermaatschappij en tevens de grootste en belangrijkste onderneming van het Volkswagen-concern. De bedrijfsactiviteiten van het concern omvatten de productie van motorvoertuigen van het merk Volkswagen, Audi, Seat en OSkoda, alsmede de vervaardiging van componenten en onderdelen voor het wereldwijde concern. Het concern is ook nog werkzaam op het gebied van industriële motoren, vervangingsonderdelen, financiële diensten en verzekeringen.

(5) Volkswagen AG heeft onder meer een belang van 98,99 % in Audi AG te Ingolstadt en van 100 % in Autogerma SpA te Verona. De bedrijfsactiviteiten van Audi AG omvatten voornamelijk de productie en distributie van motorvoertuigen van het merk Audi en de vervaardiging van onderdelen en motoren. Autogerma Spa is de importeur voor Italië van motorvoertuigen van de merken Volkswagen en Audi en van vervangingsonderdelen en accessoires voor deze motorvoertuigen.

(6) Deze beschikking is derhalve gericht tot Volkswagen AG als moedermaatschappij van zowel Audi AG als Autogerma SpA.

III. Positie van de merken op de relevante markt

(7) Volgens de informatie waarover de Commissie beschikt, bedroeg de afzet van personenwagens van de merken Volkswagen en Audi in de afgelopen drie jaar in de lidstaten (in eenheden; marktaandeel tussen haakjes):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(8) De verkoop van de beide merken in Italië (in eenheden; marktaandelen tussen haakjes) bedroeg in diezelfde periode:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(9) De verkoop van de beide merken in Duitsland (in eenheden; marktaandelen tussen haakjes) bedroeg in diezelfde periode:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(10) De verkoop van de beide merken in Oostenrijk (in eenheden; marktaandelen tussen haakjes) bedroeg in diezelfde periode:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

B. Parallelhandel in motorvoertuigen van de merken VW en Audi

I. Omvang van de paralleluitvoer

(11) Uit bij Audi aangetroffen documenten blijkt dat de wederuitvoer van alle merken uit Italië in de periode van januari tot juni 1994 131 472 voertuigen bedroeg (ongeveer 12 % van alle aan klanten in Italië geleverde voertuigen). Op grond van dit aantal werd de wederuitvoer voor het gehele jaar 1994 op 250 000 motorvoertuigen geschat (ongeveer 13 % van alle aan klanten in Italië geleverde motorvoertuigen). In de eerste helft van 1994 werden uit Italië 19 429 motorvoertuigen van de merken Volkswagen en Audi wederuitgevoerd, waardoor voor het jaar 1994 van een totaal van ongeveer 39 000 motorvoertuigen kan worden uitgegaan (3). Andere bij Volkswagen en Audi aangetroffen documenten wijzen erop, dat de wederinvoer van de merken Volkswagen en Audi in Duitsland vanuit Italië in het jaar 1993 ongeveer 19 000 motorvoertuigen bedroeg (4). In 1994 was de wederinvoer van beide merken in aantal aanmerkelijk hoger, namelijk 22 000 motorvoertuigen (5). In hun opmerkingen over de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie stellen de ondernemingen dat de wederuitvoer van Volkswagen- en Audi-modellen vanuit Italië naar Duitsland in 1995 rond 19 000 motorvoertuigen beliep.

(12) Tot mei 1993 betrof de wederinvoer duidelijk kleine aantallen, maar sinds juni/juli 1993 zijn die voor vrijwel alle VW/Audi-modellen aanmerkelijk gestegen. Tussen december 1992 en juni 1995 lag voor Audi het percentage van de in Duitsland wederingevoerde motorvoertuigen tussen 17,4 % en 20,3 % van de leveringen aan Italië (6). Voor Volkswagen was dit aandeel lager: 13,0 % (januari 1994) tot 15 % (maart 1995) (7). Het aandeel van de wederuitvoer in de leveringen aan Italië lag bij Volkswagen en Audi duidelijk hoger dan bij de concurrenten, met uitzondering van de Italiaanse fabrikanten en Seat (8).

(13) Op maandbasis gaf de wederuitvoer van Volkswagen-motorvoertuigen uit Italië naar Duitsland sinds juni 1993 een sterk stijgende lijn te zien en bereikte in november 1993 zijn hoogtepunt, om vervolgens na februari 1994 weer aanmerkelijk te dalen. Vanaf augustus 1994 steeg de wederuitvoer opnieuw tot in 1995, zonder evenwel het hoge niveau van de tweede helft van 1993 te bereiken (9).

(14) De maandelijkse wederuitvoer van Audi-motorvoertuigen uit Italië naar Duitsland nam sinds mei 1993 aanzienlijk toe en bereikte zijn hoogtepunt in oktober 1993. Daarna, in de loop van 1994, daalde de wederuitvoer tot een aanmerkelijk lager niveau, voordat hij vanaf februari 1995 nogmaals aanmerkelijk daalde (10).

II. Prijsverschillen

(15) De Commissie publiceert tweemaal per jaar een studie over autoprijzen in de Europese Unie (11). De gegevens worden haar door de fabrikanten verstrekt. Een van de doelstellingen van de openbaarmaking van de studie is tot prijsdoorzichtigheid te komen om de eindverbruikers ertoe aan te zetten vaker motorvoertuigen in de lidstaat te kopen waar de prijs en de overige koopvoorwaarden het gunstigst zijn. De Commissie streeft daarentegen niet naar gelijke prijzen in de gehele Europese Unie. Veeleer wil zij bewerkstelligen dat de marktwerking door meer prijsdoorzichtigheid tot kleinere prijsverschillen leidt.

(16) Op grond van deze prijsopgaven (12) bieden de prijsverschillen tussen Italië, Duitsland en Oostenrijk voor de bestverkopende Volkswagen- en Audi-modellen het volgende beeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(17) Uit deze cijfers kan worden afgeleid, dat de prijsverschillen voor de gekozen modellen tussen Italië enerzijds en Duitsland - respectievelijk, sinds 1 januari 1995, ook Oostenrijk - anderzijds ten minste gedurende de periode van 1 mei 1993 tot 1 november 1995 in het algemeen voldoende groot waren om tot paralleluitvoer uit Italië naar Duitsland, respectievelijk Oostenrijk aan te zetten.

C. Vastgestelde overeenkomsten en gedragingen

(18) Uit de door Volkswagen AG, Audi AG en Autogerma SpA met hun Italiaanse dealers gesloten overeenkomsten en afgestemde gedragingen valt een algemene strategie op te merken, die erop gericht is de paralleluitvoer uit Italië naar Duitsland en Oostenrijk te verhinderen, dan wel aanzienlijk te beperken. Deze overeenkomsten en gedragingen hebben - zelfs afzonderlijk bezien - tot doel en gevolg de handel tussen lidstaten in merkelijke mate te beperken.

(19) Parallelhandel in de automobielsector (in dit geval paralleluitvoer, respectievelijk -invoer) is algemeen de som van grensoverschrijdende verkoop. Deze kan worden onderscheiden in verkoop door bij het officiële distributienet aangesloten dealers aan niet bij dat net aangesloten dealers (de "wederverkopers") uit andere lidstaten of aan andere bij het distributienet aangesloten dealers uit andere lidstaten, en in verkoop aan eindgebruikers in andere lidstaten, rechtstreeks of met inschakeling door deze laatsten van een tussenpersoon. Dit begripsmatig onderscheid ligt ook ten grondslag aan de Verordeningen (EEG) nr. 123/85 en (EG) nr. 1475/95 van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen (13).

I. Algemene strategie

(20) De Commissie heeft bij de verificaties documenten aangetroffen, die enkele van de maatregelen behelzen, die bestanddeel van de algehele strategie zijn.

(21) Een schrijven van 21 september 1944 (14) (bedoeld wordt "1994", zie de bijlage bij dat schrijven) van bestuursvoorzitter Schlesinger van Autogerma aan Volkswagen AG beschrijft de maatregelen en geeft in een bijlage de rangorde daarvan:

". . . Bei der gesamten italienischen Verkaufsorganisation besteht große Sorge um die Erreichung der Verkaufsziele und die Notwendigkeit der Aufrechterhaltung der bisherigen Verkaufserfolge. Diese Notwendigkeit hat dazu geführt, daß einige Partner, gedrängt von außenstehenden Verkaufsorganisationen (darunter zahlreiche ausländische Volkswagen- und Audi-Händler), Verkaufsaktivitäten auch in Gebieten tätigen, die weit von der vertraglich festgelegten Zone liegen, manchmal sogar bis ins Ausland.

Das Eingreifen der Autogerma hat daher den Sinn und Zweck, die Volkswagen-Audi-Händler in die vertraglich festgelegten Gebiete zu verweisen, wobei Kontrollen hinsichtlich der Vertragserfüllung, insbesondere was die Verkaufsaktivitäten im Vertragsgebiet selbst betrifft, bei jeder einzelnen Firma durchgeführt werden (wobei bei Nichterfüllung der Vertragsbedingungen 6 Händlerverträge gekündigt worden sind unter Berücksichtigung der vorgesehenen Termine, die das Vertragsende per Ende 1994/Mitte 1995 vorsehen). Bei anderen Händlern beabsichtigen wir, aufgrund einiger "Auditing-Ergebnisse" bezüglich Auslieferungen, die Nichterfüllung zu beanstanden, um genauere Daten über die Endverbraucher der Fahrzeuge selbst zu erfahren.

Dieses Vorgehen werden wir weiter in der Verkaufsorganisation ausarbeiten; das Projekt sieht eine neue Margenstruktur mit noch größerem Wichtigkeitsgrad vor, wobei der Prozentsatz der "maggiori-sconti" (Bonus) - dem die Erreichung der Vertragsverpflichtung mengen- und qualitätsmäßig unterliegt - erhöht und der feste Prozentsatz auf Fahrzeugrechnungen reduziert wird. Hierdurch wird eine bessere Verteilung der belastenden Margen erreicht.

Anlage zum Schreiben COMIORG/EP/st., vom 21. September 1994:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

.(22) In een memorandum van Autogerma aan Volkswagen AG van 26 september 1994, getiteld "Measures to control and prevent reexport" (15), wordt het volgende opgemerkt:

". . . With reference to the discussion we had in Verona on Thursday 15 and Friday 16 September (Mr Schlesinger, Bertino, De Simone, Wichmann, Kuhn) and the following phone calls on the subject, we confirm herewith the main measures taken by Autogerma to control and prevent re-export.

- circular letters explaining to the dealers, the limits set by the EC guidelines contained in Regulation (EEC) No 123/85,

- overproportional list price increase (with the well-known consequences in terms of price index and volumes),

- auditings at the suspected dealerships,

- strong recommendation of the President of Autogerma at the Verona dealers meeting of 14 July 1994 to sell the imported cars in Italy and in particular in their territory,

- same recommendation to the marketing dealer group meeting held in Verona on 27 July,

- the concept has been resumed once again by the President of Autogerma on the occasion of the New Polo congress of 3 and 4 September in Paris,

- also in the dealer council meeting which took place in Paris on 4 September, clear sentences were said by Mr Schlesinger in order to avoid the re-export of the New Polo and in general of the cars imported by Autogerma,

- with an internal note of 28 June addressed to the management of Autogerma, the President takes upon himself the approval of the quarterly bonus for all the extra-territory sales,

- the quarterly bonus, blocked for all the extra-territory sales, will be paid, starting from the next quarter, only on the basis of car registration,

- also for the promotional actions which are mostly in favour of the final customer, the registration in Italy is required for the payment of the support generally consisting in accessories, buy-back promise of financing opportunities,

- dealer orders are daily controlled. Orders exceeding 10 % of the demand need special approval to be accepted,

- specific letters are sent to dissuade dealers involved with re-export,

- suspected foreign buyers have to sign an obligation not to resell the car before a minimum number of months; penalties are set in the contract,

- recidivous dealers receive notice to leave (up to date six have received notice). In any case this measure will be applied carefully in order to avoid trials and the costs with them involved also in terms of damage of image. Furthermore replacements at the present time could be difficult or impossible. This brings additional problems in the territory coverage,

- increment of the Autogerma stock to reduce the dealers' financial investments. This avoids that dealers look for undesired selling channels,

- due-to this policy we still have in Autogerma the following very old unsold stock:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

- all the promotional actions are developed adding value to the cars mounting accessories. This avoids dealers to use additional marge in the re-export,

- field representatives are also monitoring the various situations reporting, where is the case, re-export activities of the dealers,

- the distribution of the New Polo will be strictly controlled. The dealers with past re-export activities will be cut in supplying,

- our marketing is studying new action models specific for Italy and unknown abroad. These action models could be launched in 1995,

- we are convinced that with these measures we shall possibly reduce drastically the re-export if also in Germany actions are taken with the German dealers which are continuously looking for new cars getting in touch directly with our dealers and Companies like VAGAS are prohibited to make interesting offerings to our dealers which are in this moment in red figures. . . .".

(23) Een memorandum van Volkswagen "Maßnahmen durch Autogerma zur Vermeidung von Re-Exporten", gedateerd 6 februari 1995 luidt (16):

". . .

- Schriftliche Information (Handel) zur EU-Richtlinie 123/85.

- Wiederholtes Auditing verschiedener Händler. Abmahnungen, Bonuskürzungen, 11 Kündigungen (gefährdetes Volumen ca. 8 800 Fzg. in 1995) - siehe Anlage.

- Bonus (Trimester) wird gezahlt auf Basis Fahrzeug-Zulassungen im Vertragsgebiet.

- Überproportionale Listenpreis-Erhöhungen.

- Vermeidung "Überlagerung" auf Einzelhandelsebene.

- "Margen-Splitting" beim Polo A 03

- 8 % sofort bei Rechnung

- 5 % Nachweis NZ im Vertragsgebiet

- 3 % Bonus (Zielsetzung, Kundenzufriedenheit, Betriebsstandards).

- Sonstiges (siehe Schreiben AG vom 26. September 1994). . .".

(24) Audi verklaarde met betrekking tot haar Duitse distributeurs dat parallelinvoer in het licht van Verordening (EEG) nr. 123/85 door de fabrikant niet met wettige middelen kon worden verhinderd en dat "een zeker risico eraan verbonden was" de in Italië genomen maatregelen "met de belemmering van wederinvoer in verband te brengen en dit in een brief aan de Duitse dealerorganisatie vast te leggen". Audi stelde daarom voor de maatregelen in Italië "mondeling aan de regio's mede te delen" (17).

(25) Een memorandum van Autogerma getiteld "Measures to control and prevent reexport", gedateerd 15 maart 1995, bevat het volgende (18):

Citaat:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(26) Door de leveringen aan de importeur met de registratie van nieuwe motorvoertuigen in Italië, respectievelijk Duitsland te vergelijken, konden Volkswagen en Audi maandelijks voor elk model de juiste omvang van de wederinvoer uit Italië naar Duitsland vaststellen (19). De benodigde informatie ontving Audi van het Kraftfahrt-Bundesamt ("KBA", het Duits Federaal Bureau voor het motorvoertuigenverkeer). Audi moest zich echter jegens het KBA ertoe verbinden de gegevens niet voor het identificeren of controleren van erkende buitenlandse dealers te zullen gebruiken (20).

(27) Voor de afgifte van fabrikantenverklaringen, hetgeen tot dusver kosteloos geschiedde, voerde Volkswagen een vergoeding van 150 DEM in "om de wederinvoer te bemoeilijken", terwijl Audi hiervoor naast de vergoeding ook een bewijs van aankoop van de wagen verlangde (factuur, koopovereenkomst, enz.) (21).

(28) Om de wederuitvoer te kunnen controleren, gaven Volkswagen en Audi Autogerma opdracht op de verkoopactiviteiten van de Italiaanse dealers systematisch toezicht uit te oefenen en de resultaten aan de fabrikanten door te geven (22). Hiertoe stelden Volkswagen en Audi hun Italiaanse importeur de voornamelijk in Duitsland genoteerde chassisnummers ter beschikking (23), met het verzoek de afleverende Italiaanse dealers en de klanten op te sporen (24). Dit systeem van toezicht maakte een uitsplitsing van de wederuitvoer naar dealer, klant en model mogelijk (25).

(29) Volkswagen heeft Autogerma opgedragen in het kader van het toezicht (de zogenoemde "audits") op Italiaanse dealers zowel leveringen aan Duitse Volkswagen- en Audi-dealers te noteren als de verkoop aan niet-erkende wederverkopers te onderzoeken (26).

(30) In één geval, waarin een Audi-werknemer een Audi A 4 in Italië had gekocht en met het oog op registratie in Duitsland een fabrikantenverklaring had gevraagd, verklaarde deze werknemer aan Audi de auto slechts voor privédoeleinden te zullen gebruiken en niet binnen een half jaar te zullen vervreemden, omdat de auto bij een controle van de KBA-statistieken "heringevoerd (zou) blijken en problemen (zou) veroorzaken" (27).

(31) Audi heeft haar Duitse distributeurs verzocht de chassisnummers van wederingevoerde, door onafhankelijke dealers in Duitsland aangeboden motorvoertuigen te noteren en aan Audi te verstrekken (28). Wederinvoer, ook door individuele klanten, in Oostenrijk wordt door de Oostenrijkse hoofdimporteur "Porsche Austria" (29) gecontroleerd (30). De maatregelen van Audi hadden succes; zo werd in het eerste kwartaal van 1995 "geen enkele A 4 uit Italië in Oostenrijk ingevoerd" (31).

(32) Naar aanleiding van het groeiende aantal brieven dat Audi van klanten ontving die over problemen bij wederuitvoer klaagden, besloot de onderneming in januari 1994 deze brieven "in gelijke bewoordingen" te beantwoorden. Hen zou worden gewezen op de dikwijls andere uitrusting van wederingevoerde motorvoertuigen, waardoor deze opnieuw zouden moeten worden uitgerust, hetgeen tot hogere kosten zou kunnen leiden. Bovendien wees Audi erop, dat de aanschaf van een wederingevoerd voertuig veel meer tijd zou vergen "omdat van overheidswege vaak bijzondere toelatingen worden verlangd". Ten slotte diende te worden gewezen op de voordelen inzake controles en garanties bij aankoop van een motorvoertuig bij een binnenlandse dealer (32).

(33) In de antwoorden op klachten van klanten blijkt, dat Audi onder meer wees op de verschillende uitrusting van de voor de Italiaanse markt bedoelde modellen, op de langere levertijden voor deze modellen, en op het feit dat Audi de dealers niet kon voorschrijven aan welke eindverbruikers motorvoertuigen mogen worden verkocht (33).

(34) Volkswagen beval aan om bij vragen van eindgebruikers "in keinem Fall den Eindruck entstehen (zu) lassen, daß auf Anweisung der VW AG, der Autogerma oder einzelnen Personen dieser Unternehmen keine Informationen an Privatkunden oder zulässige Vermittler herausgegeben werden dürfen" (vertaling: "in geen geval de indruk te geven dat op instructie van VW AG, Autogerma of afzonderlijke personen van deze onderneming geen informatie aan particuliere klanten of aan erkende tussenpersonen mag worden gegeven"). Er zou daarentegen dienen te worden beklemtoond, dat niet van enige, met het EG-recht strijdige instructie of handelsbelemmering met het doel wederinvoer te belemmeren, werd gesproken (34).

(35) Volkswagen gaf Autogerma instructies over de wijze waarop op klanten die Autogerma om bijstand zouden verzoeken, diende te worden gereageerd. Autogerma diende te verklaren dat zij als importeur geen bestellingen kon aannemen, omdat zij niet aan particuliere klanten verkocht, en dat geen dealer tot verkoop aan een bepaalde klant kon worden gedwongen (35).

(36) Uit verslagen over de briefwisseling tussen fabrikanten en eindgebruikers blijkt, dat de fabrikanten in enkele gevallen de importeur of de dealers groen licht gaven voor verkoop aan eindverbruikers, zij het na een beoordeling van de omstandigheden van het geval (36).

(37) Autogerma ontving tal van brieven van klanten die zich naar aanleiding van moeilijkheden bij de aanschaf van een motorvoertuig bij Italiaanse dealers, met een verzoek om hulp tot Autogerma wendden (37). De importeur wees in zijn antwoorden met name op de lange levertijden voor bepaalde modellen (bijvoorbeeld voor de nieuwe VW Polo), die aan de leveringsmogelijkheden van de fabrikant te wijten waren, zonder echter bindend een leveringstermijn te noemen (38). In bepaalde gevallen vroeg Autogerma de klanten vooraf te verklaren "de auto, rechtstreeks of met inschakeling van een betrouwbare tussenpersoon, in Italië te willen kopen" (39).

(38) Autogerma was voornemens de Italiaanse dealers te waarschuwen "in het contractueel afgebakende gebied te blijven" en bij gebleken verkoop buiten hun contractgebied en/of over niet-erkende kanalen trapsgewijs strenger wordende maatregelen te nemen (40).

(39) Om de verkoop te kunnen controleren, had Autogerma van Volkswagen en Audi de opdracht gekregen, aan de hand van door de fabrikanten genoteerde chassisnummers van in Duitsland - met name door wederverkopers - aangeboden motorvoertuigen de afleverende Italiaanse dealer te achterhalen en de fabrikanten ervan in kennis te stellen (41). Autogerma hield de fabrikanten ook van de resultaten van de controle op dealers en van de tot indamming van ongewenste verkoop dienende maatregelen regelmatig op de hoogte.

(40) Om het welslagen van de algemene strategie te waarborgen, intensiveerde Autogerma het toezicht op registraties in Italië. In het algemeen werd van de dealers verlangd, voor alle leveringen bij de kennisgeving van aflevering het registratiekenteken te vermelden. Voorts controleerde Autogerma sinds september 1994 dagelijks de binnengekomen bestellingen (42); voor afwijkingen van meer dan 10 % van de geplande behoefte was een speciale toestemming van Autogerma nodig. Bovendien reageerde de importeur op toegenomen uitvoeractiviteiten van Italiaanse dealers duidelijk met vertragingen of beperkingen van de leveringen (43).

(41) Bovendien heeft Autogerma ten minste sinds 1993 een van haar onderdelen (SEVO) met het toezicht op het Italiaanse dealernet belast, en met name op het aantal naar het buitenland geleverde motorvoertuigen (44). De toezichtverslagen bevatten lijsten van buitenlandse klanten en vermeldden waarschuwingen aan dealers om niet naar het buitenland te verkopen (45).

(42) Autogerma bevestigde aan Audi, dat er alles aan werd gedaan om elke uitvoeractiviteit van dealers een halt toe te roepen; hieronder viel ook de verkoop aan andere distributeurs en aan eindgebruikers (46). Alle door Autogerma geleverde motorvoertuigen werden BTW inbegrepen gefactureerd (47), met het duidelijke oogmerk de verkoop binnen Italië te bevorderen en de uitvoer op administratief vlak te bemoeilijken. Voor de nieuwe VW Polo werden strenge controles op de afzet verricht en werden aan die dealers die in het verleden door een toename van hun wederuitvoeractiviteiten waren opgevallen (48), slechts beperkte aantallen geleverd.

II. Nader onderzoek van de overeenkomsten en gedragingen

De overeenkomsten en gedragingen die tezamen de in punt 1 beschreven algemene strategie vormen zijn, respectievelijk:

1. Woordgebruik

a) Begripskeuze

(43) In haar briefwisselingen en in haar intern schriftelijk verkeer bediende Volkswagen AG zich niet van gelijke bewoordingen ter omschrijving van parallelhandel. De onderneming duidde leveringen aan niet-erkende dealers in de regel aan als "grijze markt", doch gebruikte vaak "grijze markt" en "wederinvoermarkt" naast elkaar of sprak meer in het algemeen van "wederinvoer", respectievelijk "wederuitvoer".

(44) In haar marketingplan voor 1995 gewaagde Volkswagen in verband met haar distributiestrategie met betrekking tot "wederinvoer" van tegenmaatregelen om "de wederinvoer in te dammen door. . . invloed uit te oefenen op de dealers", alsmede van "gerichte maatregelen tegen "grijsimporteurs"". In interne mededelingen van september 1994 en van februari 1995 sprak de onderneming in verband met de genomen maatregelen algemeen van "wederuitvoeractiviteiten" (49). In een handgeschreven nota van juli 1995 beval Volkswagen aan om op "politieke gronden" toe te geven aan een "echte tussenpersoon", die wegens duidelijke belemmeringen van de zijde van Autogerma bij de aankoop van een motorvoertuig met een klacht bij de Commissie had gedreigd. Volkswagen wilde hiermee de "intrekking van de GVO" (groepsvrijstellingsverordening) voorkomen (50).

(45) Audi AG gebruikte eveneens uiteenlopende begrippen (bijvoorbeeld "grijze markt", "wederinvoer", "wederinvoermarkt", "illegale wederinvoermarkt", "levering aan niet-geautoriseerde wederverkopers"), met name in verband met de analyse van de problematiek van de parallelhandel tussen Italië en Duitsland, respectievelijk Oostenrijk en de te nemen of reeds genomen maatregelen.

(46) Om de grijze markt, respectievelijk de wederinvoer tegen te gaan, stelde Audi eind 1994 een "Task Force" in, die over de daartoe benodigde bevoegdheden en financiële en personele middelen beschikte (51). Deze werkgroep begon officieel op 1 januari 1995 haar activiteiten, die hoogstens twee jaar zouden mogen duren (52). Per circulaire stelde Audi de dealers en importeurs van de doelstellingen en taken van de Task Force in kennis en zij verzocht haar dealers hierin tevens om medewerking (53).

(47) De "taken en doelstellingen" bestonden uit de "bestrijding van de wederinvoer" (vooral de "leveringen naar Duitsland", maar ook naar "andere landen van de Europese Unie") en uit het "voorkomen van aflevering aan niet-geautoriseerde wederverkopers" (54). Elders werd als doel van de werkgroep het duurzaam inperken en beëindigen van de grijze, respectievelijk wederinvoermarkt (55) en de beperking tot een normaal mededingingsniveau genoemd. In dit verband werd ook naar concurrenten verwezen (BMW, Mercedes).

(48) In een notitie in samenhang met de "Beschrijving van het project: Bestrijding grijze markt/wederinvoer" omschreef Audi de taken en doelstellingen van dit project (bedoeld wordt de "Task Force") als "1. Bestrijding van wederinvoer" en "2. Verhinderen van aflevering aan niet-geautoriseerde wederverkopers" (56). Audi beperkt elders het begrip "wederinvoer" tot "onderlinge aankopen door Duitse erkende dealers in het buitenland" en aflevering aan buiten de organisatie staande wederverkopers (=grijzemarktdealers) (57).

(49) Als onmiddellijke operationele doelstelling van de projectgroep wordt vastgesteld: de beperking van de uitvoer tot minder dan 100 motorvoertuigen per maand (58), respectievelijk de vermindering van het grijzemarkt/wederinvoervolume met 50 % binnen zes maanden met zichtbare resultaten tegen september 1995 (59). Ter verwezenlijking van de doelstellingen van de Task Force werd een reeks maatregelen vastgesteld (60).

(50) Bijgevolg stelt Audi de grijze markt hier als deel van de breder opgevatte wederinvoermarkt voor, maar zij richt haar maatregelen - zoals op deze plaats duidelijk wordt - echter vaak tegen zowel de grijze markt als de wederinvoermarkt. De wisselende keuze van de gehanteerde begrippen had tot gevolg, of tot doel, bij de Italiaanse dealers de indruk te wekken, dat uitvoerverboden en andere maatregelen om de nevenhandel in te dammen, met inbegrip van sancties, ook voor verkoop aan, respectievelijk wederuitvoer door niet-Italiaanse eindgebruikers golden.

(51) Deze begrippenhantering vertroebelde de scheidslijn tussen verkoop aan niet bij het net aangesloten, voor eigen rekening handelende wederverkopers enerzijds en verkoop aan eindgebruikers, gevolmachtigde tussenpersonen of bij het dealernet aangesloten dealers anderzijds, die daardoor bewust vaag werd gehouden.

(52) Autogerma SpA maakte in haar schriftelijk verkeer met de erkende dealers met name onderscheid tussen verkoop binnen en buiten het contractgebied.

(53) Reeds van ten minste 1993 richtte Autogerma aanwijzingen, vermaningen en waarschuwingen tot de Italiaanse dealers met als doel invloed op hun verkoopactiviteiten uit te oefenen. Daarna drong Autogerma herhaaldelijk zowel schriftelijk als mondeling bij de Italiaanse dealers erop aan, zich van grijze invoer te onthouden. Gelet op hun toenemende inspanningen om hun omzetdoelstellingen te halen en op de talrijke verzoeken die zij van erkende VW/Audi-dealers ontvingen, werden de Italiaanse dealers er met klem op gewezen dat zij werden geacht uitsluitend in hun contractgebied te verkopen (61).

(54) Autogerma maande de Italiaanse dealers herhaaldelijk mondeling, en meermaals ook per circulaire, aan geen verkoopactiviteiten buiten het contractgebied, noch in het binnenland noch in het buitenland, te ondernemen (62). Tijdens de verificatie verklaarden de in Trento, Bolzano/Bozen en Silandro/Schlanders daarbij betrokken dealers tegenover de Commissie, dat zij van Autogerma meermaals mondeling de instructie hadden gekregen van uitvoer af te zien. Deze instructie had met name betrekking op niet-erkende wederverkopers, maar omvatte nadrukkelijk ook de verkoop aan eindgebruikers (63). Dealers (64) werden nadrukkelijk erop gewezen, dat "in geval van niet-inachtneming van deze instructie met ontbinding van de dealerovereenkomst rekening moest worden gehouden" (65).

(55) Vergelijkbare instructies en waarschuwingen werden ook voor specifieke modellen gegeven (de Audi A 4, de nieuwe VW Polo, de VW Golf Berlina en de VW Golf Variant) (66). Voor de nieuwe VW Polo werden de dealers er in september 1994 toe aangemaand, geen kortingen te verstrekken en niet voor uitvoer te verkopen (67).

(56) Autogerma verbood de dealers iedere verkoop aan "salonisti" ("showroomexploitanten") (68). Deze term onderscheidt in Italiaans spraakgebruik de verkoper weliswaar van de "concessionario", met andere woorden de bij het dealersnet aangesloten dealer, maar maakt geen onderscheid tussen onafhankelijke dealers en tussenpersonen. In dit verband verwees de importeur herhaaldelijk naar bepalingen van Verordening (EEG) nr. 123/85, die zijns inziens een verbod van dergelijke verkoop inhielden (69) en waarschuwde hij de dealers, dat bij inbreuken rekening moest worden gehouden met intrekking van de vrijstelling door de Commissie. Autogerma schetste hierbij een onvolledig beeld, dat bij dealers de onjuiste indruk moest wekken dat ook de verkoop aan tussenpersonen met het communautair mededingingsrecht in strijd zou zijn, waardoor zij zich aan het risico van desbetreffende sancties zouden blootstellen.

(57) Autogerma en Audi waren ervan op de hoogte, dat dealers tegenover klanten verklaarden dat zij in het buitenland, respectievelijk aan buitenlanders konden, noch mochten verkopen ("ai clienti dicono che non possono vendere all'estero. . .") (vertaling: "zij vertellen klanten dat zij niet aan het buitenland kunnen verkopen"). De dealers kregen daarom de instructie met name met het oog op een eventueel onderzoek van de Commissie tegenover klanten niet naar verbonden van de zijde van Autogerma of van die van de fabrikanten te verwijzen, maar eerst de bestellingen aan te nemen en vervolgens voorraad- en leveringsproblemen voor te wenden (70).

(58) Autogerma heeft herhaaldelijk bevestiging gegeven van haar vastberadenheid, de noodzakelijke maatregelen te treffen "om de doelstelling van beëindiging van de uitvoer uit Italië te bereiken" (71). Hiertoe werd in overleg met de fabrikanten een reeks van maatregelen opgesteld (72). Autogerma was zich ervan bewust, dat bepaalde aspecten van haar strategie niet met de toekomstige communautaire wetgeving betreffende de distributie van motorvoertuigen verenigbaar waren (73).

b) Classificering van de documenten

(59) Volkswagen, Audi en Autogerma voorzagen veel documenten die op beperkende maatregelen betrekking hadden, van een geheimhoudingsaanduiding. Zo werd het schriftelijke verkeer over de reeks maatregelen ter controle en verhindering van wederuitvoer, van de geheimhoudingsaanduidingen "highly confidential" ("zeer vertrouwelijk") of "riservato" ("vertrouwelijk") voorzien (74). Documenten over de invoering van gedeelde dealermarges (75), over vermaningen aan of toezicht op dealers (76) en opzeggingen van dealercontracten (77) werden dikwijls van het opschrift "riservato" of "vertraulich" voorzien.

c) Gevolgen voor de dealers

(60) Door deze door het concern gebruikte terminologie, die met name door Autogerma in het schriftelijke verkeer met de Italiaanse dealers vaak gebezigd, is vaak de indruk gewekt, dat alle wederuitvoer verboden was. Dit woordgebruik moest bij de dealers wel onzekerheid teweeg brengen, hetgeen in vele gevallen ertoe leidde dat dealers van koopovereenkomsten met eindgebruikers of met door deze laatsten gemachtigde tussenpersonen afzagen. Los van de vraag of er een vaste terminologie voor de parallelhandel bestaat, zou een zorgvuldige begripsafbakening, zoals in de Verordeningen (EEG) nr. 123/85 en (EG) nr. 1475/95 is geschied, dienstig zijn geweest.

(61) De niet eenvormige en onnauwkeurige terminologie met betrekking tot de parallelhandel leidde binnen het concern, dat wil zeggen in het raam van de besprekingen en de correspondentie tussen Volkswagen AG, Audi AG en Autogerma SpA, tot onzekerheid. Deze terminologie had ook gevolgen voor de betrekkingen van het concern met de dealers en leidde tot onzekerheid bij de dealers over het al of niet toelaatbare karakter van bepaalde verkoopactiviteiten. Hierdoor hadden de dealers minder beslissingsruimte ten aanzien van verkoop buiten de contractgebieden.

2. Margebeleid

a) Volkswagen AG

(62) Volkswagen kondigde in oktober 1994 de invoering aan, in Italië, van een aan de verkoop binnen het contractgebied gekoppelde gedeelde dealermarge ("split-margin") voor het nieuwe VW Polo-model (78). In beginsel geeft de fabrikant of importeur de dealer een korting op het factuurbedrag voor elk besteld motorvoertuig; voor het oude model VW Polo bedroeg deze korting 13 %. Voor het nieuwe model werd de dealerkorting gedeeld in een onmiddellijk bij de bestelling te verlenen "basiskorting" van 8 % en naderhand een bijkomende korting van 5 % bij de registratie van het motorvoertuig in het contractgebied van de dealer (79).

(63) Volkswagen was zich ervan bewust, dat de invoering van een gedeelde marge noch met Verordening (EG) nr. 1475/95, noch met Verordening (EEG) nr. 123/85 verenigbaar was, "omdat hierdoor de door de Commissie juist gewenste grensoverschrijdende handel zou worden verhinderd". Deze maatregel werd er daarom "zeer van verdacht tot oplegging van een boete te leiden" en diende derhalve "binnenskamers" te blijven. Volkswagen heeft Autogerma daarom voorgesteld een "woordgebruik en methode overeen te komen, die ook tegenover de Commissie te rechtvaardigen" zouden zijn (80). Volkswagen heeft meermaals bevestigd, dat de "regeling van gedeelde marges" daadwerkelijk werd toegepast (81).

b) Audi AG

(64) In verband met de hoge verkoopaantallen door Italiaanse dealers buiten hun contractgebied heeft Audi - in overleg met Autogerma, de dealerorganisatie ("Unione Concessionari Audi Volkswagen", hierna "UCAV" genoemd) en Volkswagen - in oktober 1994 besloten voor nieuwe modellen (dus voor het eerst voor de Audi A 4) een "nieuwe regeling voor de uitkering van de dealermarges" in te voeren.

(65) De nieuwe regeling betrof de splitsing van de basismarge van 15 %, die bijvoorbeeld voor het oude model Audi 80 bij de facturering werd betaald, in een onmiddellijk, dat wil zeggen bij de bestelling, te betalen gedeelte van 10 % en een tweemaandelijks, bij overlegging van het registratiecertificaat te betalen "gedeeldemargebestanddeel" van 5 %.

(66) Deze regeling werd met ingang van 18 oktober 1994 in die zin gewijzigd, dat bij de facturering weliswaar de gehele basismarge van 15 % werd betaald, maar dat het "gedeeldemargebestanddeel" van 5 % naderhand kon worden teruggevorderd (82). In de eerste fase stelde de regeling de fabrikant of de importeur in staat nauwgezet alle registraties van voertuigen te controleren, en met name de registraties binnen het contractgebied van die buiten het contractgebied te onderscheiden. In de tweede fase moest het "gedeeldemargebestanddeel" van 5 % in het geval van verkoop buiten het contractgebied van de dealer worden teruggevorderd.

c) Autogerma SpA

(67) De overeenkomsten tussen Autogerma en de Italiaanse dealers bevatten in een bijlage (Allegato "A") een naar model ingedeeld overzicht van de dealermarges ("sconto in fattura"). De marge bedroeg voor de Volkswagenmodellen 13 %, respectievelijk 15 % en voor de Audimodellen 15 %, respectievelijk 16 % (83). Met ingang van 1 januari 1996 werd hieraan een overeenkomst ("Convenzione") toegevoegd, waarbij nieuwe modellen uitdrukkelijk van de toepassing van deze dealermarges werden uitgesloten (84).

1. Maatregelen met betrekking tot Volkswagen

(68) Voor de verkoop van de nieuwe VW Polo stelde Autogerma de Italiaanse dealers in oktober respectievelijk november 1994 in kennis van de nieuwe margeregeling. Deze nieuwe regeling had betrekking op een demonstratiewagen van de Polo, waarvoor de voorheen geldende basismarge van 13 % in twee gedeelten werd gesplitst: een deel van 10 % en een deel van 3 %, dat eerst bij de registratie - voor ten minste zes maanden - op naam van de dealer, dat wil zeggen binnen het contractgebied, werd uitbetaald. Voor alle overige bestellingen van de nieuwe Polo volgde Autogerma de instructie van Volkswagen, volgens welke de tot dan toe geldende basismarge van 13 % in een direct betaalbaar deel van 8 % en een korting van 5 % zou worden opgedeeld, die echter slechts bij verkoop binnen het contractgebied zou worden toegepast (85). Bij de verificatie is tegenover de Commissie verklaard dat de gedeelde dealermarge sinds november 1994 zodanig werd toegepast, dat een deel slechts bij registratie binnen het contractgebied werd betaald (86).

2. Maatregelen met betrekking tot Audi

(69) Bij de marktintroductie van het nieuwe Audi A 4-model besloot Autogerma de dealermargeregeling te wijzigen. In plaats van de basiskorting van 15 % die voor het oude Audi 80-model gold en direct bij facturering werd betaald, zou de nieuwe basismarge ("sconto in fattura" of "sconto base/immediato") voortaan nog slechts 10 % bedragen. De resterende 5 % ("sconto differito a breve") zou tweemaandelijks slechts bij de levering en daaropvolgende registratie binnen het contractgebied aan de dealers worden betaald (87). Met de aanduiding van het gedeelte van 5 % als "later doch op korte termijn toe te kennen korting", "sconto differito a breve", werd beoogd te verhinderen dat een direct verband zou worden gelegd met de voorwaarde dat de verkoop en de registratie binnen het contractgebied dienden te geschieden (88).

(70) De nieuwe margeregeling zou in de Italiaanse dealercontracten worden opgenomen in de vorm van een aanvullende overeenkomst, die Autogerma het recht zou geven "het gedeeldemargebestanddeel van 5 % onmiddellijk terug te vorderen in geval van verkoop buiten het contractgebied" (89).

(71) Autogerma deelde Audi in november 1994 mee, dat de nieuwe margeregeling voor de Audi A 4 in Italië was ingevoerd, en wel in eerste instantie voor een proefperiode tot en met 30 april 1995. Het betrokken 5 %-gedeelte zou voorlopig nog tot 30 april 1995 worden uitgekeerd, waarna dan een definitieve beslissing moest worden genomen.

(72) Een margebeleid waarbij een geringere dealermarge voor verkoop of registratie buiten het contractgebied wordt toegekend, leidt tot lagere inkomsten en dus tot een geringere winst van de dealer. Dit beleid beperkt dus de economische speelruimte van de dealers om dergelijke verkoopactiviteiten te ontplooien.

3. Bonusbeleid

(73) De aanvullende bonus van 3 % op de dealermarge zou in beginsel worden gehandhaafd. Audi beklemtoonde in dit verband dat "verkoop buiten het eigen contractgebied [. . .] tot maximaal 15 % geoorloofd was" en dat voor verkoop boven dat gedeelte de 3 %-bonus niet zou worden betaald (90).

(74) Aangezien deze bonus afhankelijk werd gesteld van de verkoop - en later ook de registratie (91) - binnen het "gebied van marktverantwoordelijkheid" (92), zou de dealer bij de verkoop buiten het eigen contractgebied een financieel nadeel van 8 % van de berekeningsgrondslag lijden. Audi stelde nadrukkelijk vast, dat dealers door de distributiekosten, die in beginsel voor hun rekening komen en op 10 % kunnen worden gesteld, voortaan bij verkoop buiten het contractgebied een negatieve "cashflow" zouden hebben (93).

(75) In het raam van de overeenkomst, die sedert althans 1987 aan de dealerovereenkomsten was toegevoegd ("Convenzione "B""), was er een kwartaalbonus van 3 %, die uit deelbonussen voor "doelregistraties", "normen" en "klantentevredenheid" bestond (94). Deze bonus werd bovenop de gebruikelijke dealermarge betaald. Uitgangspunt voor de berekening daarvan was het aantal binnen het contractgebied verkochte motorvoertuigen, hoewel de bonus ook voor verkoop buiten het contractgebied werd betaald, mits deze verkoop niet meer dan 15 % van alle door de dealer geleverde motorvoertuigen uitmaakte.

(76) Autogerma heeft ten minste sinds 1993 de uitkering van deze bonus voor de verkoop buiten het contractgebied opgeschort (95) en ten minste sinds januari 1994 geweigerd (96). Met de uitdrukkelijke bedoeling nevenuitvoer te verhinderen, besloot Autogerma in september 1994 de bonus in de toekomst nog slechts voor registraties binnen het contractgebied uit te keren (97).

(77) De in punt 75 bedoelde "Convenzione "B"" bij het dealercontract werd dienovereenkomstig gewijzigd. Terwijl in de vorige versie de bonus slechts bij verkoop binnen het contractgebied werd uitgekeerd, hield de versie van 31 december 1994 de bijkomende eis in, dat het verkochte motorvoertuig binnen het contractgebied diende te zijn geregistreerd (98). De beperking van 15 % voor verkoop of registratie buiten het contractgebied werd gehandhaafd (99).

(78) De dealerorganisatie UCAV betwijfelde of de voorgenomen maatregelen met de Gemeenschapsverordeningen op het gebied van de distributie van motorvoertuigen en dealerovereenkomsten (100) verenigbaar waren.

(79) Audi bevestigde dat de nieuwe bonusregeling met de aan de registratie gebonden bonus van 3 % in Italië was ingevoerd en tenuitvoergelegd (101). De daadwerkelijke invoering van de nieuwe bonusregeling is later ook door Autogerma herhaaldelijk bevestigd: "Met betrekking tot de bonusuitkeringen voor de periode van januari tot april 1994 is besloten dat 63 dealers voor afleveringen aan klanten buiten het in hun contract omschreven gebied geen bonus zouden ontvangen (102)". Vanaf het laatste kwartaal van 1994 of het eerste kwartaal van 1995 werd deze bonus daadwerkelijk slechts voor registraties binnen het contractgebied uitgekeerd. Bovendien weigerde Autogerma voor buiten het contractgebied verkochte motorvoertuigen betaling van de zogenoemde "bijdrage aan de organisatie" (103).

(80) Geconcludeerd moet worden, dat de nieuw ingevoerde marge- en bonusregeling een effectief, met name financieel, drukmiddel vormde om dealers ertoe te bewegen zich van verkoop (of registraties) buiten het contractgebied te onthouden. Dealers die buiten het contractgebied verkochten, konden een aanzienlijk lagere winst op de transactie verwachten. Bij deze transacties verliest de dealer in elk geval de "after sales" (dienst na verkoop)-activiteiten, die in het algemeen zeer winstgevend zijn. Door het nieuwe marge- en bonusbeleid is de financiële prikkel om deze activiteiten te verrichten, aanzienlijk geringer geworden. Om deze reden zagen veel dealers algemeen van deze verkoopactiviteiten af, ongeacht of het om potentiële zaken met wederverkopers of met eindgebruikers ging. Dat de nieuwe regelingen daadwerkelijk werden toegepast, is door Audi herhaaldelijk bevestigd (104).

(81) Een beleid waarbij een geringere marge of bonus voor verkoop of registratie buiten het contractgebied wordt toegekend, vermindert voor de dealer de inkomsten uit en de winst op dergelijke transacties. Dit beleid beperkt derhalve de speelruimte van de dealers om zich op dergelijke verkoopactiviteiten toe te leggen.

4. Beperking van de leveringen voor de Italiaanse markt

(82) Reeds in augustus 1993 formuleerden Volkswagen en Audi de eerste richtsnoeren om leveringen aan de grijze markt te beperken. Deze richtsnoeren werden onderscheiden in "formele stappen" en "praktische maatregelen" (105). De formele stappen waren voornamelijk op het doen naleven van de dealerovereenkomsten gericht, terwijl als praktische maatregel met name werd voorgesteld de voorraden in Italië te verkleinen.

a) Volkswagen AG

(83) Om de wederuitvoer uit Italië in te perken, besloot Volkswagen eind 1993 tot een "op de vraag afgestemde productie voor de markt Italië" en een "op de vraag gebaseerde levering aan de detailhandel", alsmede tot maatregelen "ter verkleining van de dealervoorraden" (106). Het leveringsbeleid voor Italië leidde althans in het jaar 1995 voor vrijwel alle modellen tot tekorten en lange levertijden.

(84) Reeds in het eerste kwartaal van 1995 had Volkswagen "de levering van de modellen Vento, Variant en Passat aan de vraag in Italië aangepast, zodat geen voorraaddruk meer zou mogen bestaan" (107). Hierdoor bleek het beleid van Volkswagen om door beperkte leveringen aan de Italiaanse markt de omvang van de mogelijke wederuitvoer te beperken, een succes.

b) Audi AG

(85) Vele klanten die een Audi hadden besteld, annuleerden hun bestelling wegens de te lange levertijden (meer dan 9 % in de periode van 1 januari tot 10 april 1995) (108). In februari 1995 besloot de fabrikant desondanks een levering van 8 000 motorvoertuigen van het model A 4, die door Autogerma aan de Italiaanse dealers waren beloofd en klaarblijkelijk voor wederuitvoer waren bestemd, te annuleren (109). In april 1995 gaf Audi als rechtvaardiging voor de leveringsbeperking van de nieuwe A 4 dat "slechts aan de Italiaanse vraag kan worden voldaan" (110). Audi en Autogerma stelden ook later in dat jaar, dat met het oog op de wederuitvoer (grijze markt) de beperkte levering aan de Italiaanse markt zou moeten worden gehandhaafd (111).

(86) Een leveringsbeleid dat - zonder bijzondere aandacht voor de duidelijk grote vraag uit het buitenland - op de verwachte of de daadwerkelijke vraag van Italiaanse klanten is gericht, beperkt het aanbod voor klanten uit andere lidstaten en/of leidt - met name voor klanten uit andere contractgebieden - tot lange levertijden. Hierdoor wordt de speelruimte van de dealers voor dergelijke verkoop, met name aan klanten uit het buitenland, aanmerkelijk beperkt.

5. Beperking van de leveringen binnen het distributienet

(87) De toegenomen grijze invoer door niet-erkende dealers, maar ook de wederinvoer van motorvoertuigen die door erkende VW/Audi-dealers werden aangeboden tegen prijzen die duidelijk onder die van de Duitse erkende dealers lagen, hadden onmiskenbaar tot gevolg dat in bepaalde gebieden het aantal bestellingen bij erkende VW/Audi-dealers scherp daalde. Sommige dealers, vooral in Duitsland, voelden zich dus genoodzaakt motorvoertuigen uit Italië via Italiaanse erkende dealers of rechtstreeks via Autogerma weder in te voeren, maar beklaagden zich over ongewoon lange levertijden (112).

(88) Volkswagen gaf als verklaring voor deze situatie dat maatregelen genomen waren om een "op de behoeften afgestemde levering aan de Italiaanse markt" te waarborgen "met als gevolg dat de Italiaanse dealers in de eerste plaats aan hun traditionele plaatselijke klanten zouden leveren". In september 1993 verklaarde de dealerorganisatie VAG tegenover Volkswagen "dat onderlinge aankopen, of deze nu door de handel of door onze klanten worden gedaan . . . met alle middelen [moeten] worden bestreden" (113).

(89) Duitse dealers drongen ook bij Audi erop aan, dat de "mogelijkheid om voor de uitvoer bestemde en door de fabrikant gesubsidieerde motorvoertuigen in Duitsland in te voeren, dringend diende te worden beëindigd", omdat de "verkoopprijs van deze motorvoertuigen in Duitsland . . . onder de kostprijs van de dealers van de Duitse organisatie ligt" . . . en derhalve "op den duur de dealers hun bestaansbasis zal ontnemen" (114). Wederinvoeractiviteiten door Duitse distributeurs werden door andere erkende Duitse dealers ontdekt, die de chassisnummers en de Italiaanse leverancier aan Audi meldden (115).

(90) Met betrekking tot de Italiaanse markt verzocht Autogerma aan Audi, ervoor te zorgen dat de in parallelinvoer geïnteresseerde Duitse dealers die zich schriftelijk tot Autogerma hadden gewend, niet voortdurend de Italiaanse dealers zouden "storen" (116). Bovendien wees Autogerma verzoeken van Duitse distributeurs om informatie over leveringsmogelijkheden (de zogenoemde onderlinge leveringen binnen het VAG-distributienet) van de Rand met een beroep op ontoereikende voorraden, leveringstekorten en lange levertijden (117).

(91) Als mogelijke oplossing werden duidelijke regelingen met de importeur voorgesteld, volgens welke de geleverde motorvoertuigen uitsluitend voor de markt van de importeur zouden zijn bestemd en inbreuken tot een dreiging met of tenuitvoerlegging van boetebedingingen en opzeggingen zouden kunnen leiden (118). De fabrikanten werden derhalve door de Duitse erkende dealers onder druk gezet om aan de wederinvoer naar Duitsland een einde te maken.

(92) Een beperking van "onderlinge leveringen" binnen het distributienet, dat wil zeggen de mogelijkheid voor erkende dealers om motorvoertuigen van erkende dealers uit andere lidstaten te kopen, verkleint de ruimte van de dealers om zich van motorvoertuigen te voorzien.

6. Beëindiging van overeenkomsten

(93) Eind 1993 maande Autogerma 50 dealers (waaronder de Brenner Garage te Bolzano/Bozen, die zeer hoge omzetcijfers behaalde) aan, de georganiseerde verkoopactiviteiten buiten het contractgebied onmiddellijk te beëindigen, of daarvan de contractuele consequenties te dragen (119). Deze aanmaningen vonden ook nog in 1994 en in 1995 (120) plaats.

(94) Nadat in 1993 reeds drie dealers hun contract opgezegd zagen (121), besloot Autogerma in mei 1994 ook de dealerovereenkomst met Brenner Garage te beëindigen (122). In februari 1995 was het aantal opzeggingen tot twaalf gestegen (123).

(95) Autogerma beëindigde de dealercontracten duidelijk wegens verkoop buiten het contractgebied (respectievelijk wegens "grijze invoer"), hoewel zij de klemtoon erop legde, dat deze opzeggingen "voor de buitenwereld natuurlijk om andere redenen" gebeurden (124). De verkoop aan niet-erkende wederverkopers werd in feite nooit als reden voor de opzegging aangevoerd (125); als voornaamste redenen werden het niet bereiken van de verkoopdoelstellingen en contractbreuk genoemd. In ten minste één geval werd het contract met een beroep op Verordening (EG) nr. 1475/95 beëindigd (126).

(96) Dit gedrag wijst erop, dat Volkswagen AG, Audi AG en Autogerma SpA zich ervan bewust waren dat de maatregelen ook gevolgen hadden voor rechtens geoorloofde verkoopactiviteiten, namelijk verkoop aan niet-Italiaanse eindgebruikers of aan voor deze eindgebruikers handelende gevolmachtigde tussenpersonen.

(97) De opzegging of dreiging met opzegging van een dealerovereenkomst wegens verkoop buiten het contractgebied zet de betrokken dealers ertoe aan, van dergelijke verkoop af te zien.

7. Bindende verklaringen

(98) Reeds in oktober 1993 beval Autogerma de Italiaanse dealers aan, van eindgebruikers een zogenoemde "bindende verklaring" ("Dichiarazione di Impegno") te verlangen (127). In een latere circulaire van maart 1995 werd deze aanbeveling strenger geformuleerd. Volgens deze circulaire dienden alle onbekende, en met name buitenlandse klanten, bij het sluiten van de koopovereenkomst een verklaring te ondertekenen, waarbij zij zich - op straffe van een contractuele boete van 10 % van de koopprijs - ertoe verbonden het motorvoertuig niet binnen drie maanden, en in geen geval vóór het bereiken van een kilometerstand van 3 000 km, door te verkopen (128).

(99) Een door de fabrikant, zijn importeur of een andere onderneming binnen het distributienet verlangde verklaring van de eindgebruiker dat deze het motorvoertuig niet binnen een bepaalde termijn en/of voor het bereiken van een bepaalde kilometerstand zal doorverkopen, beperkt de eindgebruiker in diens vrijheid om een auto in een andere lidstaat te kopen.

D. Resultaat van de overeenkomsten en gedragingen van Volkswagen, Audi en Autogerma

(100) Het was de taak van Autogerma in haar kwaliteit van contractpartij van de Italiaanse erkende dealers deze maatregelen door te drukken. Autogerma beklemtoonde evenwel, dat Audi niet zelfstandig maatregelen in Italië zou kunnen verwezenlijken en deze maatregelen "instemming" van Autogerma behoefden (129).

(101) Autogerma wees de dealers op uiteenlopende wijze (brieven, inspecties, bilaterale ontmoetingen en mondelinge vermaningen) op de gevolgen waartoe de verkoop buiten het contractgebied aanleiding zou geven, waardoor zij vaak van dergelijke verkoopactiviteiten afzagen. Veel klanten zagen af van de koop van een motorvoertuig, omdat dealers op leveringsproblemen of -vertragingen wezen en schriftelijk of mondeling verklaarden dat de uitvoer naar of verkoop aan niet-Italianen uitgesloten was.

I. Reacties van eindgebruikers

(102) Veel klanten stelden zowel de Commissie als de fabrikanten van de moeilijkheden in kennis die zij bij de aankoop van een motorvoertuig in Italië ondervonden. Uit de verzamelde documenten blijkt dat de verkoop aan klanten op grond van hun nationaliteit werd geweigerd. Een groot aantal klanten maakte van dergelijke reacties van verscheidene dealers melding:

- ". . . erhalte ich von den Händlern dort immer wieder die Auskunft, daß sie zwar gerne an mich liefern würden, aber vom Importeur kein Auto bekämen, sobald ein Deutscher als Erwerber auftritt" (130);

- ". . . bekam ich vom Firmenchef die telefonische Auskunft, daß er mir als Deutschem kein Auto verkaufen darf (eine Bestimmung der Volkswagen AG)" (131);

- ". . . wurde mir . . . bei drei VW-Händlern mitgeteilt, daß der Export jeglicher Fahrzeuge nicht erlaubt sei und man sich an diese Anordnung strikt zu halten habe. Einigen Händler sei - wegen Mißachtung dieser Anordnung - bereits die Konzession entzogen worden" (132);

- "All dealers told me that it is not possible to buy a car for export. Some of them told me that it is not possible because they wouldn't become any car in the future if they order a car for an Austrian once more" (133);

- "Es wurde mir . . . mitgeteilt, daß die jeweilige Werkstätte ein Verbot von der Generalvertretung v. Audi hätte, die Autos an Ausländer zu verkaufen" (134);

- ". . . daß die italienischen Händler an Personen aus der Bundesrepublik Deutschland und Österreich, angeblich wegen einer Weisung des Fahrzeugherstellers, nichts verkaufen dürfen" (135);

- ". . . wurde uns mitgeteilt, daß wir, auf Anordnung von Wolfsburg, als Deutsche keinen Wagen dieser Modelle bekommen könnten" (136);

- "Die Antwort . . . lautete nämlich unisono, daß sie mit Repressalien seitens des Generalinporteurs zu rechnen hätten, wenn sie auch nur ein Auto nach Österreich liefern" (137);

- "Von ital. VW/Audi-Händlern wurde mir in den letzten Monaten aufgrund diverser Anfragen jeweils mitgeteilt, daß es ihnen vom VW/Audi-Konzern nicht gestattet ist, Fahrzeuge nach Österreich zu verkaufen" (138);

- "Mit "leichtem Hinterton in der Stimme" wurde mir überall gesagt, daß "keine Liefermöglichkeit" für Kunden aus Deutschland bestünde. Manchmal wurde auch etwas mehr gesagt" (139);

- "sobald wir aber dem Händler sagen, diese Fahrzeuge sind für einzelne Privatpersonen in Deutschland oder Österreich bestimmt und daß wir Ihnen ohne weiteres ein Vermittlungs- oder Einkaufsmandat mit einer vom Notar beglaubigten Unterschrift vorlegen, will kein Händler nichts mehr wissen", respectievelijk "Die Antwort der Händler ist folgende: was Audi, Ingolstadt (Deutschland) sagt, wissen sie nicht, sie haben von ihrem Generalimporteur Autogerma absolutes Exportverbot, auch an private Endkunden." respectievelijk "hat ca. vor einem Monat der österreichische Automobilclub (ÖMTC) auch probiert in Norditalien Fahrzeuge Ihrer Marke mit Mandat für Endkunden einzukaufen, auch die haben kein einziges Fahrzeug von dem Händler bekommen." (140);

- "Er sagte mir, daß er von Seiten der Geschäftsführung von Auto Brenner gehalten sei, den Kaufvertrag nicht eher rauszuschicken, bis von Ihnen die ausdrückliche schriftliche Bestätigung vorliegt, daß (. . .) Frau ein Fahrzeug kaufen darf." (141).

II. Gedrag van dealers ten opzichte van Autogerma

(103) Naar aanleiding van de instructies en waarschuwingen van Autogerma gaven verscheidene dealers de importeur de uitdrukkelijke verzekering dat zij van verkoop buiten het contractgebied, en in het bijzonder aan het buitenland, zouden afzien (142). Een aantal dealers heeft maatregelen daartoe genomen (geen uitvoer of geen uitvoer boven 15 %, registratie in Italië voor elk voertuig, ontslag van werknemers die aan het buitenland hadden verkocht, voorafgaande toestemming van Autogerma (143). De importeur gaf bijvoorbeeld Audi te kennen, dat de maatregel om elke verkoop aan zijn voorafgaande goedkeuring te onderwerpen, succes had.

III. Gedrag van dealers ten opzichte van klanten

(104) De strategie van de fabrikanten en de importeur om de wederuitvoer van nieuwe motorvoertuigen uit Italië naar Duitsland en naar Oostenrijk in te perken, had als resultaat dat Italiaanse dealers in veel gevallen weigerden motorvoertuigen aan klanten in die lidstaten te verkopen (zie afdeling D.I.). Dealers adviseerden hun klanten onder verwijzing naar een dreigende "onaangename situatie" met de fabrikant om hun motorvoertuig niet buiten Italië te registreren:

"Stiamo facendo tutto il possibile per tentare di riportare la vettura in Italia convincendo il cliente ad annullare la targatura. Siamo veramente spiacenti che questa vendita Vi abbia creato spiacevoli inconvenienti con la fabbrica" (144).

(105) Deze weigering werd op verschillende wijze tegenover buitenlandse klanten gerechtvaardigd, bijvoorbeeld met een standaardverwijzing naar de voorgenomen wederuitvoer van het motorvoertuig: "Wij danken u voor uw fax (brief), maar wij verkopen niet (meer) naar het buitenland" (145), of "Het spijt ons, maar wij hebben de uitvoer onderbroken" (146).

(106) In andere gevallen wezen dealers op de beperkte leveringen door de fabrikant en suggereerden zij de klanten van de koop af te zien. Hiertoe reageerden dealers op de talrijke verzoeken van klanten met de volgende standaardbrief:

"da wir vom Werk nur eine kontingentierte Stückzahl an Fahrzeugen (VW-Audi) erhalten, ergeben sich unsichere Lieferzeiten, die sich bis über ein Jahr erstrecken können. Als Folge davon regelmäßige Preisänderungen und die Preisgarantie kann nicht mehr gewährt werden. Aus diesem Grund werden Sie wahrscheinlich davon absehen, Ihr Fahrzeug bei uns zu kaufen" (147).

(107) Autogerma bevestigde het succes van deze strategie en verklaarde tegenover Audi:

". . . wie aus der Ihnen vorliegenden monatlichen Verkaufsstatistik hervorgeht, ist der Verkauf von Audi-Neuwagen ins Ausland enorm zurückgegangen. . . . Nach unseren Erkenntnissen behält sich der Händler im Rahmen seiner Verkaufspolitik vor, basierend auf den ihm zugeteilten Produktionsquoten Lieferzeiten zu nennen und seine Stammkundschaft zu bedienen" (148).

Audi aanvaardde dit, maar stelde vast dat "leider . . . nach wie vor von vielen italienischen Händlern die Aussage gemacht (wird), daß es ihnen vom Hersteller bzw. vom Importeur untersagt worden sei, Fahrzeuge an ausländische Endabnehmer zu verkaufen" (149).

Hoofdstuk 2

JURIDISCHE BEOORDELING

(108) Volkswagen en Audi verdelen hun motorvoertuigen in de Gemeenschap met inschakeling van selectieve dealernetten. Volkswagen en Audi hebben Autogerma als exclusieve importeur voor Italië van motorvoertuigen van de merken VW en Audi aangewezen. Autogerma sluit dealerovereenkomsten met de dealers van het distributienet op basis van een standaarddealerovereenkomst, die de distributie van de beide merken VW en Audi omvat. Volkswagen heeft te kennen gegeven voornemens te zijn met ingang van 1997 de distributie van de merken VW en Audi gescheiden op te zetten.

(109) Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (zie bijvoorbeeld zijn arrest van 24 oktober 1995 in zaak C-266/93, Bundeskartellamt/Volkswagen AG en VAG Leasing GmbH, Jurisprudentie 1995, I-3477) kunnen overeenkomsten tussen deelnemers aan het economisch verkeer die op verschillende niveaus van de economie actief zijn, zogeheten "verticale overeenkomsten", overeenkomsten zijn in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag en die onder het in die bepaling vervatte verbod vallen.

A. Artikel 85, lid 1

I. De ondernemingen

(110) Volkswagen AG, haar dochterondernemingen Audi AG en Autogerma SpA en de erkende dealers zijn ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1.

II. De overeenkomsten

1. Uitvoerverbod/beperking

(111) Een analyse van de in hoofdstuk 1, afdeling C, beschreven overeenkomsten en gedragingen van Volkswagen, Audi en Autogerma wijst uit, dat zij in het kader van hun exclusieve en selectieve distributiesysteem met hun Italiaanse erkende dealers een marktverdelingsbeleid waren overeengekomen. Dit beleid van afscherming van de markt vindt zijn weerslag in een aan de Italiaanse dealers opgelegd(e) uitvoerverbod/beperking.

(112) Het (de) uitvoerverbod/beperking is af te leiden uit een geheel van maatregelen, dat preventieve controle- en strafmaatregelen omvat. De Commissie heeft bij de verificatie documenten aangetroffen die een opsomming van die verschillende maatregelen bevatten. Bewijzen daarvoor zijn met name de in hoofdstuk 1, afdeling C.I, aangehaalde documenten (zie de voetnoten 14 tot en met 18 en het in voetnoot 123 genoemde document "Maßnahmenprogramm" ("maatregelenprogramma") van 10 februari 1995).

(113) Wat de afzonderlijke maatregelen betreft, worden in hoofdstuk 1, afdeling C.II.1, waarschuwingen en instructies aan de erkende dealers beschreven (zie de documenten in de voetnoten 14 en 61 tot en met 70).

(114) Het toezicht op de dealers door controle op de ontvangen bestellingen, op de verkoop (met inbegrip van het verbod voor erkende dealers op de verkoop van motorvoertuigen aan niet-Italiaanse klanten zonder voorafgaande toestemming van Autogerma), op de registraties en door "audits", is beschreven in hoofdstuk 1, afdeling C.I (zie de documenten in voetnoten 40 tot en met 48 en 143). De samenwerking tussen de fabrikanten en de importeur bij de controle op de verkoopactiviteiten van het Italiaanse dealernet blijkt uit hoofdstuk 1, afdeling C.I (zie de documenten in de voetnoten 19 tot en met 31).

(115) Voorbeelden van de op de Italiaanse erkende dealers toegepaste strafmaatregelen, zoals vermaningen, waarschuwingen en opzeggingen van dealerovereenkomsten, zijn in hoofdstuk 1, afdeling C.II.6, genoemd, waarbij met name naar de in de voetnoten 71 en 120 tot en met 127 genoemde documenten en het in voetnoot 62 genoemde document "Export aus Italien" van 13 juni 1994 zij verwezen.

Het ten minste sinds 1987 in de dealerovereenkomsten van de Italiaanse dealers vervatte beding dat bonussen in beginsel slechts voor de door de dealer in zijn contractgebied verkochte motorvoertuigen worden uitgekeerd, is beschreven in hoofdstuk 1, afdeling C.II.3 (zie de documenten in voetnoot 94). De aanscherping van dit beding bij de wijziging van de dealerovereenkomst met werking per 1 januari 1995 (zie document in voetnoot 98), waarbij de uitbetaling van de bonus in beginsel afhankelijk werd gesteld van de voorwaarde dat elk verkocht motorvoertuig ook in het contractgebied van de dealer moet worden geregistreerd, is eveneens in hoofdstuk 1, afdeling C.II.3, uiteengezet, evenals de omstandigheid dat de bonus ten minste sinds 1993 daadwerkelijk werd ingehouden (zie de documenten in de voetnoten 18, 95 en 96). Dat voor de modellen VW Polo en Audi A 4 een gedeelde marge werd ingevoerd, wordt voor Volkswagen bewezen door de documenten in de voetnoten 78 tot en met 81, 84 en 85 (hoofdstuk 1, afdeling C.III.1 en C.II.2.c)) en voor Audi door de documenten in de voetnoten 82 en 87, 88 en 89 (hoofdstuk 1, afdeling C.II.2).

(116) Tot het (de) uitvoerverbod/beperking behoort ook het verbod van onderlinge leveringen, dus van leveringen binnen het distributienet. Het is voor Italiaanse erkende dealers verboden aan in andere lidstaten gevestigde erkende dealers van de merken VW en Audi te leveren. Dit blijkt uit de mededeling van Autogerma aan Audi dat Duitse erkende dealers de Italiaanse dealers zouden storen en het verzoek aan Audi de Duitse erkende dealers ertoe aan te zetten geen onderlinge aankopen te doen. Voor het bewijs hiervan wordt met name naar de in de voetnoten 112 en 113 (hoofdstuk 1, afdeling C.II.5) en de voetnoten 14 en 116 genoemde documenten (hoofdstuk 1, afdeling C.II.5) verwezen. Bovendien wees Autogerma zelf verzoeken af van niet-Italiaanse erkende dealers met een beroep op onvoldoende voorraden (zie het in voetnoot 117 genoemde document, hoofdstuk 1, afdeling C.II.6), en niet door bijvoorbeeld als reden te geven dat de importeur niet rechtstreeks verkoopt.

(117) Voor de tenuitvoerlegging van het (de) uitvoerverbod/beperking dienden ook de beperkte leveringen aan de Italiaanse markt (zie document "Maßnahmenprogramm" van 10 februari 1995 in voetnoot 123). De documenten die de Commissie bij de verificatie heeft aangetroffen, tonen aan dat VW sinds november 1993 (zie het in voetnoot 106 genoemde document "Maßnahmen zur Begrenzung von Re-Exporten aus Italien", hoofdstuk 1, afdeling C.II.4) en Audi ten minste sinds december 1993 (zie het in voetnoot 106 genoemde memorandum "Gespräch am 14. 12. 93 in Wolfsburg, Marken Audi und VW: Preisplanung Italien/EG-Preisharmonisierung") de Italiaanse erkende dealers tot naleving van het (de) uitvoerverbod/beperking dwongen door de leveringen aan de markt te beperken.

(118) Autogerma bevestigde met haar schrijven aan Audi "Export aus Italien" van 13 juni 1994 eveneens het bestaan van leveringsbeperkingen (zie voetnoot 62, alwaar vertaling):

". . . Obwohl die Lieferzeiten für den Audi 80 von bis zu 8 Monaten deutlich reduziert werden konnten, werden die Händler noch immer kontingentiert. Ein Händler, der eine übergroße Anzahl an Audi 80 bestellt, bekommt diese nicht geliefert . . .".

(119) Volkswagen stelde in een bespreking met Audi op 22 maart 1995 (zie de in voetnoot 107 genoemde notulen daarvan, gedateerd 27 maart 1995) vast, dat de levering van motorvoertuigen van het merk VW aan de vraag in Italië werd aangepast. Dealers zouden slechts het aantal voertuigen afgeleverd krijgen dat zij behoefden om klanten in hun contractgebied te bedienen. Ook Audi had in de interne nota "Stand Maßnahmen gegen Graumarkt, 25. 11. 1994" (zie het in voetnoot 82 genoemde document, alwaar ook vertaling) met betrekking tot de nieuwe Audi A 4 opgemerkt:

". . . Belieferung wird so gesteuert, daß nur die italienische Nachfrage befriedigt wird . . .".

(120) Tot de in het kader van het (de) uitvoerverbod/beperking getroffen maatregelen behoort ook de eis, dat dealers aan een koopovereenkomst met een eindgebruiker de voorwaarde verbinden dat deze een bindende verklaring ondertekent (zie hoofdstuk 1, afdeling C.II.7, en de documenten in de voetnoten 127 en 128).

2. De overeenkomsten

(121) Het (de) uitvoerverbod/beperking maakt deel uit van de contractuele betrekkingen die Autogerma voor de merken VW en Audi met de dealers van het selectieve distributienet in Italië onderhoudt. Het uitvoerverbod werd deels per circulaire, deels mondeling met de dealers overeengekomen en dezen hebben daarmee ingestemd.

(122) Autogerma heeft de instructies van Volkswagen over een nieuwe margeregeling uitgevoerd door aan de dealers twee circulaires te zenden. Autogerma had de rechtsgrondslag voor deze maatregel reeds per 1 januari 1994 gecreëerd: in een overeenkomst ("convenzione") in een bijlage bij de dealerovereenkomst werd bepaald, dat het tot dan toe geldende margebeleid niet meer voor nieuwe modellen van toepassing zou zijn, hoewel de overeenkomst over enige nieuwe margeregeling zweeg (zie hoofdstuk 1, afdeling C.II.2, en met name onder c) ervan). Autogerma gaf vervolgens nadere bijzonderheden over de nieuwe margeregeling per circulaire van 20 oktober en van 2 november 1994 (zie hoofdstuk 1, afdeling C.II.2, en de in voetnoot 85 genoemde documenten). In de circulaire van 20 oktober 1994 zette Autogerma de structuur van de nieuwe margeregeling uiteen aan de hand van het voorbeeld van de marktintroductie van de nieuwe VW Polo (zie voetnoot 85 voor de vertaling):

". . .

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Ciò premesso, nell'intento di trovare valide soluzioni di interesse vitale, per noi come per tutta la Organizzazione, in merito alle problematiche più volte emerse, che spingono talora alcune Aziende a comportamenti non in linea con i reciproci interessi (per esempio, vendite tramite rivenditori non autorizzati, sconti non motivati ed eccessivi, vendite fuori territorio, e altro) si è trattata - con il Presidente, i Vicepresidenti e alcuni Consiglieri dell'UCAV, presenti a Verona martedì 18.10 u.s. nell'ambito della riunione del Gruppo di lavoro ISC - una nuova strutturazione degli sconti per la Nuova Polo, così composta:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

In particolare, lo sconto "differito a breve" di cui al punto b- verrà riconosciuto a posteriori ma in tempi brevi, e sarà basato specificatamente sul reciproco impegno, sia nostro come anche di ciascuna Azienda concessionaria della Autogerma, di curare il territorio contrattuale per cui entrambi - Autogerma e concessionaria - sono competenti per impostazione, per commercializzazione e vendita, nonché per l'obbligo della intensa cura reciproca dell'utilizzatore finale residente nel territorio affidato.

Rimane da valutare se opportuno, cioè di interesse comune per tutti noi, di modificare o meno (in su o in giù) la franchigia dell'attuale 15 % (di fuori territorio).

I Signori Delegati UCAV di area prenderanno quindi rapidamente contatto con Voi per approfondire quanto sopra nonché accogliere riflessioni, suggerimenti e migliorie in relazione.

I predetti Delegati si consulteranno quindi successivamente con urgenza con noi affinché la Autogerma possa prendere la propria decisione in via definitiva. . .".

(123) In de circulaire van 2 november 1994 (zie voetnoot 85) werd de dealers meegedeeld, dat de in de circulaire van 20 oktober 1994 uiteengezette, nieuwe margeregeling onmiddellijk zou ingaan en ten minste tot 30 april 1995 zou blijven gelden. Beide circulaires maken deel uit van de contractuele betrekkingen tussen Autogerma en de dealers, omdat zij tot doel hebben de bepalingen van de in de bijlage bij de dealerovereenkomst opgenomen "convenzione", waarin de toepassing van het voordien geldende margebeleid op nieuwe modellen wordt uitgesloten, nader uit te werken (zie boven). In de circulaire van 2 november 1994 stelde Autogerma dat de nieuwe margeregeling onmiddellijk van toepassing werd. De nieuwe margeregeling maakt sinds 2 november 1994 deel uit van de contractuele betrekkingen tussen Autogerma en de erkende dealers. Deze interpretatie vindt steun in de arresten van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in de gevoegde zaken 25 en 26/84, Ford tegen Commissie en in prejudiciële zaak C-70/93, Bayerische Motorenwerke tegen ALD Auto-Leasing D GmbH (150).

(124) Autogerma heeft de instructies van Audi betreffende de margeregeling ten laatste in november 1994 uitgevoerd; de regeling werd in de Italiaanse dealerovereenkomsten opgenomen door middel van een aanvullende overeenkomst (zie het schrijven van Autogerma aan Audi van 10 november 1994 "Splitmargensystem - Audi A 4" in voetnoot 87, hoofdstuk 1, afdeling C.II.2, onder c) 2, en het document in voetnoot 93).

(125) Bovendien bepaalde Autogerma sinds 1987 in de overeenkomsten met de Italiaanse erkende dealers, dat bonussen in beginsel slechts zouden worden uitgekeerd voor de verkoop aan klanten binnen het contractgebied (zonder onderscheid te maken tussen eindgebruikers, tussenpersonen, andere erkende dealers of niet tot het officiële net behorende dealers). De "Convenzione B" inzake de bonusregeling werd met ingang van 1 januari 1995 in die zin aangescherpt, dat de bonus nog slechts zou worden toegekend voor motorvoertuigen die ook in het contractgebied van de dealer worden geregistreerd. Dit wordt aangetoond door het in voetnoot 98 bedoelde document.

(126) Daarnaast hebben de erkende dealers zich jegens de importeur uitdrukkelijk ertoe verplicht geen motorvoertuigen meer buiten het contractgebied, en met name aan het buitenland, te verkopen (zie hoofdstuk 1, afdeling D.II). Voor het bewijs hiervan zij verwezen naar de in voetnoot 142 genoemde documenten.

(127) Ook uit de volgende gedragingen van de erkende dealers blijkt dat zij met het (de) uitvoerverbod/beperking instemden:

- de erkende dealers verzochten op grond van het (de) uitvoerverbod/beperking hun subdealers niet meer aan het buitenland te verkopen. Voor het bewijs verwijst de Commissie naar het schrijven van de VW-Audi-dealer Eurocar SpA van 6 juni 1995 aan haar subdealers Fantini, Mansutti, Torresan, Ciesse Car, Tonero, Fantini en Autogris (zie voetnoot 62, alwaar de vertaling), waarin de dealer meedeelt dat Autogerma de verkoop van motorvoertuigen aan het buitenland absoluut verbiedt en verkoop buiten het contractgebied slechts tot 15 % van de totale verkoop toestaat:

"Già in passato abbiamo avuto modo di intrattenerVi sulla delicata questione delle vendite fuori zona.

Poiché l'Autogerma non intende più tollerare una eccessiva attività di vendita al di fuori della propria area di competenza, ribadiamo quanto segue:

- sono assolutamente vietate le vendite all'estero (anche di quelle vetture preventivamente immatricolate in Italia)

- saranno penalizzate tutte le vendite al di fuori della propria zona di competenza eccedenti il 15 % delle proprie consegne";

- erkende dealers hebben werknemers ontslagen die aan het buitenland verkochten. Dit blijkt uit het in voetnoot 143 genoemde memorandum "Oggetto: Colloquio con Sig. Beikircher.-BZ." ("betreft: bespreking met de heer Beikircher te BZ"), gedateerd 21 oktober 1994;

- erkende dealers hebben Autogerma om toestemming gevraagd alvorens zij koopovereenkomsten met klanten in het buitenland sloten (zie hoofdstuk 1, afdeling D.II). Hier zij verwezen naar het in voetnoot 143 genoemde schrijven van de erkende dealer Fa. Brenner Garage aan Autogerma van 19 december 1994 en naar het schrijven van Fa. Dorigoni van 22 juni 1995;

- erkende dealers hebben de verkoop aan eindgebruikers met woonplaats buiten Italië en aan andere VW/Audi-dealers geweigerd met als reden dat zij niet meer aan het buitenland verkopen (zie hoofdstuk 1, afdeling D.III). Dit wordt aangetoond door het in de voetnoten 145 en 146 genoemde schrijven van dealer Dorigoni;

- erkende dealers hebben eindgebruikers en andere dealers van het officiële net de suggestie gedaan van aankoop af te zien, omdat rekening diende te worden gehouden met levertijden van meer dan een jaar (zie hoofdstuk 1, afdeling D.III). Dit moge blijken uit de in voetnoot 147 bedoelde brieven van dealer Auto Brenner;

- erkende dealers verlangden bindende verklaringen van hun klanten. Als bewijs wordt verwezen naar de in voetnoot 128 genoemde koopovereenkomsten;

- de dealers hebben het blokkeren van de bonus voor alle verkoop buiten het contractgebied geaccepteerd. De bestuursvoorzitter van Autogerma kon zich veroorloven voor elk geval bonussen al dan niet toe te kennen zonder problemen van de zijde van de dealers te moeten verwachten. Zie hiervoor de interne nota "Non riconoscimento/trattenuta del Maggior Sconto per vendite fuori zona (compreso esportazioni parallele)" van 28 juni 1994 (voetnoot 97, alwaar de vertaling).

3. Conclusie

(128) De door Volkswagen, Audi en Autogerma genomen maatregelen om de paralleluitvoer te verhinderen zijn geen eenzijdige handelingen die buiten de reikwijdte van het verbod van artikel 85, lid 1, vallen, maar maken deel uit van de contractuele betrekkingen die de fabrikanten met inschakeling van Autogerma met de dealers van hun selectieve dealernet onderhouden, omdat deze in wederzijdse overeenstemming voor de praktische uitvoering van de dealerovereenkomst werden vastgesteld. Het Hof van Justitie heeft reeds in zaak 107/82, AEG/Commissie, (151) vastgesteld dat de opname van een dealer in het selectieve distributienet impliceert, dat deze het door de fabrikant gevolgde beleid uitdrukkelijk of stilzwijgend aanvaardt. Ook het door Volkswagen en Audi toegepaste leveringsrestrictiebeleid heeft, in zijn economische en juridische samenhang bezien, een uitwerking die binnen het kader van de distributieovereenkomsten met de erkende dealers aan de dag treedt. Het beleid van beperkte leveringen wijzigt de contractuele betrekkingen tussen Volkswagen, Audi, Autogerma en de dealers. Door de dealers opgegeven bestellingen werden door de fabrikanten niet meer uitgevoerd. Verwezen zij naar het arrest van het Hof van Justitie in de gevoegde zaken 25 en 26/84, Ford/Commissie (152), dat op vergelijkbare feiten gebaseerd was. Bovendien hebben de Duitse en de Oostenrijkste dealer ten minste sinds september 1993 bij Volkswagen en Audi erop aangedrongen, dat zij de leveringen aan de Italiaanse markt beperken (zie het document met de "Rede von Herrn Knief zur Plenum-Veranstaltung mit Herrn Dr. Piëch anläßlich des Europa-Kongresses am 8. September 1993 in Frankfurt" in voetnoot 113 en het "Protokoll der 7. Konferenz des Europäischen Händlerberiats VW/Audi vom 21. bis 23 April 1994 in Dublin" in voetnoot 105).

(129) Het is irrelevant, of de erkende dealers onder druk van de fabrikanten aan het (de) uitvoerverbod/-beperking gevolg geven. De Commissie heeft in haar Beschikking 82/367/EEG, Hasselblad (153), verklaard, dat het voor een afgestemde gedraging volstaat "wanneer een zelfstandige onderneming wetens en autonoom haar gedrag aan de wensen van een andere onderneming aanpast; om de beweegredenen of het bewustzijn van de onrechtmatigheid gaat het niet.".

III. Merkelijke beperking van de mededinging

1. De beperking van de mededinging als doel en gevolg

a) Doel

(130) Het systeem voor de opsporing van erkende dealers die motorvoertuigen uitvoeren en de daaraan verbonden sancties hebben tot doel de "intrabrand"-mededinging te beperken. Beoogd wordt te voorkomen dat de Italiaanse erkende dealers de concurrentievoordelen, die zij door, bijvoorbeeld, wisselkoersschommelingen ten opzichte van erkende dealers uit andere lidstaten genieten, uitbuiten door motorvoertuigen aan niet in hun contractgebied of in Italië woonachtige klanten te verkopen. Er wordt slechts onderscheid gemaakt naargelang de klant binnen of buiten het contractgebied of Italië woont, terwijl wordt voorbijgegaan aan de vraag of het om een eindgebruiker, een door deze gevolmachtigde tussenpersoon, een andere erkende dealer van het distributienet of een niet tot dat net behorende, vrije wederverkoper gaat. De markten worden derhalve opgesplitst.

(131) Dat de beperking van de mededinging het doel is, blijkt zowel uit de combinatie van de maatregelen als uit de afzonderlijke maatregelen zelf:

i) Mededingingsbeperkend doel van de combinatie van maatregelen

Dat door het combineren van maatregelen naar verhindering van de paralleluitvoer wordt gestreefd, respectievelijk, zoals Volkswagen, Audi en Autogerma vaak zeggen, van de "wederuitvoer", wordt duidelijk uit de interne nota "Re-Exporte" van Volkswagen van 1 maart 1994 (zie ook voetnoot 102, alwaar de vertaling):

". . .

3. Trotz preislicher Verschlechterung unserer Produkte in Italien ergab sich durch den Lira-Verfall ein erhebliches Preisgefälle zu Deutschland und anderen Märkten. Diese Situation hat vor allem bei den Händlern im norditalienischen Raum zu Re-Exporten geführt (in Summe 1993 ca. 17 000 Volkswagen PKW nach Deutschland).

Stand: 20. Dezember 1993 KFZ-Zul.Amt Flensburg

4. Durch geeignete Maßnahmen

- Händleraudits

- Abmahnungen

- gezielte Zuteilung

- Bonuskürzungen

- Kündigungen (3 Händler in 1993)

wurde seitens Autogerma S.p.A. und Volkswagen AG Einfluß genommen.

Dadurch wurden die Re-Exporte erheblich eingeschränkt . . .".

(132) Ook het schrijven van Autogerma aan Volkswagen AG van 26 september 1994 "Measures to control and prevent reexport" (zie hoofdstuk 1, afdeling C.I, en voetnoot 15 alwaar de vertaling) spreekt klare taal:

"with reference to the discussion we had in Verona Thursday 15 and Friday 16 of September . . . we confirm herewith the main measures taken by Autogerma to control and prevent re-export.

We are convinced that with these measures we shall possibly reduce drastically the re-export if also in Germany actions are taken with the German dealers which are continuously looking for new cars getting in touch directly with our dealers and Companies like VAGAS are prohibited to make interesting offerings to our dealers which are in this moment in red figures . . .".

(133) Deze documenten tonen aan, dat de combinatie van maatregelen op een strategie van Volkswagen, Audi en Autogerma berust, die moet waarborgen dat de paralleluitvoer uit Italië drastisch wordt teruggebracht. De fabrikanten willen met deze combinatie de marktsituatie beïnvloeden en bepalen hoe de markt zich moet ontwikkelen. Het door Audi expliciet nagestreefde doel is de beperking van de uitvoer tot minder dan 100 motorvoertuigen per maand (zie het handgeschreven document in voetnoot 58) of de halvering binnen zes maanden van het in februari 1995 vastgestelde grijze invoer/wederinvoervolume. Door een combinatie van maatregelen behoorde dit doel tegen september 1995 te zijn bereikt (zie de notulen van de afdelingsbijeenkomst, gedateerd 3 februari 1995, in voetnoot 59).

(134) Dat met de combinatie van maatregelen werd beoogd de mededinging te beperken, wordt met name duidelijk aan de hand van het voorbeeld van de koppeling van de bonus- en margeregeling aan het beleid van beperking van de leveringen (zie document "Maßnahmenprogramm", gedateerd 10 februari 1995, in voetnoot 123): de bonus en de marge vormen de berekeningsgrondslag van de dealer om in zijn onderneming de verkoop van motorvoertuigen en de daaraan verbonden kosten (verkooppersoneel en showroom) economische te beheren. Ook bepalen de bonus en de marge de speelruimte waarover de dealer beschikt bij de prijsbepaling in onderhandelingen met klanten. Een dealer die weet dat hij de bonus van 3 % zal verliezen wanneer hij buiten zijn contractgebied verkoopt, zal zich daarvan afzien, zolang hij de hem toegewezen motorvoertuigen binnen zijn contractgebied kan verkopen. De margeregeling is, doch in versterkte mate, op hetzelfde doel gericht omdat de dealer bij verkoop aan klanten die niet in zijn contractgebied woonachtig zijn, voor elk motorvoertuig bij VW een bijna 40 % (5 % van de 13 %-marge), en met de bonus een rond 50 % (zie het document "Maßnahmenprogramm", gedateerd 10 februari 1995, in voetnoot 123) lager bedrag ontvangt; voor Audi is dit bedrag 33 % (5 % van de 15 %-marge), en met de bonus rond 44 % lager. De dealer kan de verkoopprijs van het motorvoertuig niet dienovereenkomstig verhogen en zijn financiële nadeel aan de klant doorberekenen, indien hij zijn concurrentievermogen niet wil verliezen. Gelet op het restrictieve leveringsbeleid van VW en Audi werden de erkende dealers derhalve ertoe aangezet op de aankoopvraag van eindgebruikers buiten hun contractgebied niet in te gaan.

ii) Mededingingsbeperkend doel van de afzonderlijke maatregelen

(135) De maatregelen die Volkswagen, Audi en Autogerma ten opzichte van de erkende dealers hebben genomen om het (de) uitvoerverbod/beperking te effectueren, zijn niet alleen in onderlinge combinatie als mededingingsbeperkend aan te merken, maar ook elk afzonderlijk beschouwd objectief geëigend om de Italiaanse dealers hun belangstelling voor uitvoer te ontnemen.

(136) - De beperking van de bonusuitkeringen over verkoop binnen het contractgebied, zoals overeengekomen in "Convenzione B" van de dealerovereenkomst, ontneemt dealers de prikkel om te leveren aan eindgebruikers, door dezen gevolgmachtigde tussenpersonen of andere erkende dealers van het distributienet uit andere contractgebieden. De Commissie had reeds in haar Beschikking 85/617/EEG, Sperry New Holland (154), vastgesteld dat overeenkomsten of gedragingen met betrekking tot bonussen, waarbij als voorwaarde geldt dat de klant het gekochte goed niet uitvoert, verboden zijn. De met deze maatregel beoogde beperking van de mededinging wordt reeds door opname van het daartoe strekkende beding in de dealerovereenkomst bereikt. Het is niet noodzakelijk dat dat beding ook daadwerkelijk wordt toegepast (155). De blokkering van de bonus voor verkoop buiten het contractgebied sinds ten minste september 1993 versterkt dit mededingingsbeperkend doel. Deze blokkering is een door Autogerma zelf als zodanig gekwalificeerde (zie schrijven van 21 september 1994 in voetnoot 14 en hoofdstuk 1, afdeling C.I) sanctie, die ertoe strekt de handel tussen lidstaten te belemmeren.

(137) - De in aanvulling op de blokkering van de bonus ingevoerde margeregeling heeft hetzelfde oogmerk. Het mededingingsbeperkende doel van de margeregeling is reeds met een aanvankelijk voor bepaalde tijd ingevoerde (zie circulaire van 2 november 1994 in voetnoot 85) regeling bereikt. De dealers werden in hun handelingsvrijheid beperkt, omdat zij bij verkoop buiten het contractgebied maatregelen van Autogerma, zoals terugvordering van de marge, te duchten hadden. Deze opvatting heeft de Commissie in verscheidene beschikkingen bevestigd (156). De margeregeling werd echter ook nog na 30 april 1995 toegepast (zie document "Maßnahmen zur Reduzierung von Grauexporten" van 21 augustus 1995, in voetnoot 81 en het in voetnoot 86 genoemde document).

(138) In een interne nota van 23 november 1994 van de heer Diaz Ruiz aan de bestuursvoorzitter van Audi, de heer Demel (zie het in voetnoot 93 genoemde document, alwaar ook vertaling), wordt over het oogmerk van de marge- en bonusregeling opgemerkt:

". . . Anbei erhalten Sie die schriftliche Bestätigung von Herrn Schlesinger über die zusätzlich eingeführten Maßnahmen (Splitmarge), um Grauimporte zu verhindern.

Dies bedeutet, daß ein Händler, der Grauimporte vornimmt, 5 % Splitmargen-Anteil + 3 % Bonus verliert, was eine zusätzliche Preiserhöhung von 8 % darstellt.

Die Zustimmung der Händler zu dieser Splitmarge bedeutet, daß die Mehrzahl aller Händler bereit ist, Grauimporte zu verhindern, weil die Vertriebskosten beim Kauf eines Autos mehr als 10 % darstellen.

Das heißt, kurzfristig würde der Händler einen negativen Cash-flow für jedes Auto erzielen . . .".

(139) - Het verbod van onderlinge leveringen strekt ertoe, het grensoverschrijdend goederenverkeer tussen de Italiaanse erkende dealers en erkende dealers in de andere lidstaten te belemmeren en de markten op distributieniveau af te schermen. Daardoor konden de vaak aanzienlijke prijsverschillen voor motorvoertuigen van de merken VW en Audi binnen de interne markt blijven voortduren (zie hoofdstuk 1, afdeling B.II). De Commissie en het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen hebben steeds nadrukkelijk gesteld dat het belemmeren of verbieden van onderlinge leveringen onverenigbaar is met artikel 85, lid 1 (157).

(140) - De dealers waren op grond van de instructie van Autogerma verplicht bij verkoop buiten het contractgebied (zie met name de in de voetnoten 70 en 143 genoemde documenten) de voorafgaande goedkeuring van de importeur te vragen. Hiermee heeft Autogerma in de contractsvrijheid van de erkende dealers ingegrepen teneinde de mededinging binnen het dealernet te beperken.

(141) - Met de door Volkswagen en Audi ingevoerde leveringsbeperkingen voor de Italiaanse markt werd - zoals in hoofdstuk 2, afdeling A.II.1 is uiteengezet - beoogd de Italiaanse dealers binnen hun contractgebied te houden. De leveringsbeperkingen waren niet erop gericht de in zekere mate bestaande voorraaddruk (het aantal motorvoertuigen dat de dealers volgens de taakstelling van de fabrikant bij hem moesten kopen) van de Italiaanse dealers te verlagen om hun financiële lasten te verlichten, maar hadden tot doel te vermijden dat deze voorraaddruk het (de) uitvoerverbod/beperking zou ondermijnen. Ten bewijze daarvan wordt verwezen naar het in voetnoot 107 genoemde document. In een schrijven aan Audi getiteld "Export aus Italien" (zie voetnoot 62 en het citaat in hoofdstuk 2, afdeling A.II.1) van 13 juni 1994 behandelde Autogerma het mededingingsbeperkende doel van de leveringsbeperkingen. Deze beperkingen kunnen ook niet met een beroep op leveringsmoeilijkheden worden gerechtvaardigd, omdat de maatregel betrekking had op alle modellen sinds einde 1993 en stringenter werd voor de nieuwe modellen VW Polo en Audi A 4. Audi annuleerde in februari 1995 een levering van 8 000 voertuigen van het model Audi A 4. Toen Autogerma zich hierover bij Audi beklaagde, bevestigde Audi haar beleid van leveringsbeperkingen voor de Italiaanse markt. Een interne nota van de door Audi ingestelde Task Force van 6 februari 1995 vermeldt in dit verband (zie voetnoot 109, alwaar de vertaling):

"Lieferung von weiteren 8 000 Fahrzeugen für den italienischen Markt

Die italienischen Händler haben gefordert, daß weitere 8 000 Audi A4 1995 nach Italien geliefert werden sollen. Die Autogerma soll eine entsprechende Zusage bereits gegenüber den italienischen Händlern abgegeben haben.

Ursprünglich war vorgesehen, den italienischen Markt restriktiv und marktgerecht zu beliefern. Durch die Zusage von weiteren 8 000 Fahrzeugen können sich die italienischen Händler bereits im jetzigen Stadium auf den Reexport von Audi A4 einstellen und entsprechende Zusagen gegenüber freien Importeuren und Händlern abgeben. Die Marktbearbeitung mit den ursprünglich zugesagten Fahrzeugen könnte vernachlässigt werden.

Um in Italien ein Zeichen zu setzen, daß die von Ihnen angekündigte restriktive und marktgerechte Belieferung beibehalten wird, sollte die Zusage vom Ressortgespräch, daß die geforderten 8 000 Fahrzeuge nicht geliefert werden, umgehend dem Importeur bekanntgegeben werden.

Wir bitten Sie, diese Beschlußlage der Autogerma umgehend mitzuteilen und für eine entsprechende Kommunikation im italienischen Handel zu sorgen . . .".

(142) - Autogerma gebruikte met medeweten van Volkswagen en Audi de angst van de dealers voor opzegging van de dealerovereenkomst als drukmiddel voor de handhaving van het (de) uitvoerverbod/beperking. De dealerovereenkomst kan zonder opgaaf van redenen met een opzegtermijn van ten minste één jaar worden beëindigd (zie §XXI, artikel 1, van de dealerovereenkomst, in voetnoot 83). Autogerma heeft daadwerkelijk de overeenkomst opgezegd met dealers die motorvoertuigen voor uitvoer hadden verkocht (zie het document "Export aus Italien" van 13 juni 1994, in voetnoot 62), waarbij intern er de nadruk op werd gelegd dat de overeenkomsten "voor de buitenwereld natuurlijk om andere redenen" werden opgezegd (zie het in voetnoot 125 genoemde document "Besuch bei Autogerma", gedateerd 10 februari 1995, en hoofdstuk 1, afdeling C.II.6). Het gebruik van de selectieve distributieovereenkomst door de fabrikant of importeur om de erkende dealer in diens contractsvrijheid te beperken is, gezien de economische afhankelijkheidspositie van de erkende dealer, een beperking van de mededinging in de zin van artikel 85, lid 1. Deze opvatting had de Commissie reeds in haar Beschikking 82/367/EEG, Hasselblad (158), verwoord.

(143) - Autogerma kwam - met medeweten van de fabrikanten - met de dealers overeen om van de eindgebruikers een bindende verklaring te verlangen. Hierdoor wordt de eindgebruiker gedwongen een bindende verklaring te aanvaarden die hem in zijn recht om naar eigen inzicht over zijn eigendom te beschikken, beperkt. Een dergelijke handelwijze is een beperking van de mededinging in de zin van artikel 85, lid 1. Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft in dit verband geoordeeld (159):

"volgens de rechtspraak van het Hof zijn clausules in leveringsovereenkomsten waarin de koper wordt beperkt in zijn vrijheid om de geleverde waar te gebruiken overeenkomstig zijn eigen economische belangen, beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 85 van het EEG-Verdrag".

b) Gevolg

(144) De maatregelen hebben tot gevolg dat de grensoverschrijdende verkoop van motorvoertuigen wordt beperkt. De erkende dealers werden herhaaldelijk erop gewezen (zie het in voetnoot 15 genoemde schrijven "Measures to control and prevent reexport", gedateerd 26 september 1994, aangehaald in hoofdstuk 1, afdeling C.I, en het document in voetnoot 18, eveneens daar aangehaald), dat zij slechts binnen hun contractgebied mochten verkopen en bij inbreuk op sancties moesten rekenen. De erkende dealers hebben zich overeenkomstig de aanwijzing van Autogerma gedragen en zich van verkoop aan klanten die woonachtig waren buiten het contractgebied, onthouden (zonder onderscheid te maken tussen eindgebruikers, door dezen gevolmachtigde tussenpersonen, andere erkende dealers van het distributienet of niet tot het distributienet behorende vrije wederverkoper. In hoofdstuk I, afdeling D, is uiteengezet, dat erkende dealers weigerden een motorvoertuig van de merken VW en Audi aan eindgebruikers te verkopen en hiervoor als reden gaven dat de fabrikant of de importeur uitvoer had verboden (zie de in hoofdstuk I, afdeling D.I, genoemde documenten en de voetnoten 130, 132, 134, 135, 136, 138 en 140). Erkende dealers weigerden motorvoertuigen aan eindgebruikers te verkopen veelal op grond van het feit dat zij bij verkoop van een motorvoertuig voor uitvoer op represailles van de hoofdimporteur (t. a. p., voetnoot 137) en ook op opzegging van de dealerovereenkomst (t. a. p., voetnoot 132) konden rekenen. Ook reageerden erkende dealers op verzoeken van klanten van buiten hun contractgebied met een standaardbrief, ook al betrof het duidelijk een eindgebruiker; met een beroep op lange levertijden raadden zij de klanten af een motorvoertuig van hen te kopen (zie de in hoofdstuk 1, afdeling D.III, genoemde documenten en de voetnoten 145 en 147). Volgens een document waarover de Commissie beschikt, heeft een erkende dealer getracht een aan een eindgebruiker buiten zijn contractgebied geleverd motorvoertuig terug te kopen en heeft hij Autogerma hiervan in kennis gesteld, vergezeld van zijn verontschuldigingen voor het ongemak dat hij de fabrikant door de verkoop van dit motorvoertuig had berokkend (zie het in hoofdstuk 1, afdeling D.III, aangehaalde document en voetnoot 144).

(145) Autogerma deelde Audi mee, dat de maatregelen tot een enorme teruggang van het aantal uitgevoerde motorvoertuigen van de merken VW/Audi hadden geleid (t. a. p., voetnoot 148). Ook de hoofdimporteur voor Volkswagen, Audi en Porsche in Oostenrijk bevestigde in een schrijven van 27 maart 1995 aan Audi dat de maatregelen tot een afscherming van de markten hadden geleid (zie voetnoot 31, alwaar de vertaling):

". . . Aus den in der jüngsten Zeit mit den Händlern der betroffenen Gebiete geführten Gesprächen konnten wir feststellen, daß sich das Thema Grauimporte beruhigt hat. So ist bis zur Stunde kein einziger A4 aus Italien nach Österreich importiert worden.

Die von Ihnen gemeinsam mit dem italienischen Importeur eingeleiteten Maßnahmen scheinen also zu wirken. Dafür möchten wir uns bei Ihnen und allen, die daran mitgewirkt haben, sehr herzlich bedanken . . .".

c) Conclusie

(146) De door Volkswagen, Audi en Autogerma genomen maatregelen hadden tot doel en - althans voor de lidstaten Duitsland en Oostenrijk - tot gevolg, dat het (de) uitvoerverbod/beperking zijn beslag kreeg. Deze maatregelen kunnen, zowel in onderlinge samenhang als individueel, de mededinging beperken.

2. Merkelijke beperking van de mededinging

(147) Volkswagen en Audi hebben aanzienlijke marktaandelen op de markt voor nieuwe motorvoertuigen in de Gemeenschap (zie hoofdstuk 1, afdeling A.III). De marktaandelen van Volkswagen en Audi zullen tezamen worden beoordeeld, omdat Audi als dochteronderneming van Volkswagen een met die onderneming afgestemde marktstrategie volgt. Verwezen wordt naar een door de Commissie aangetroffen besprekingsnota "Preisharmonisierung" van 30 augustus 1993 (zie voetnoot 105). Daarin wordt het resultaat van een bespreking tussen Volkswagen en Audi over de inperking van de grijzemarktstromen, voornamelijk uit Italië, samengevat. Onder "IV Weiteres Vorgehen" ("verder optreden") wordt het volgende opgemerkt:

". . . Ziel ist ein abgestimmtes, gleichgerichtetes Vorgehen der Marken VW und Audi . . .", vertaling: ". . . doel is een afgestemd, gelijkgericht optreden voor de merken VW en Audi . . .".

(148) Sinds 1993 bestaan tussen Italië en de overige lidstaten aanzienlijke prijsverschillen. Verwezen wordt naar het overzicht in hoofdstuk 1, afdeling B.II. De prijsverschillen tussen Italië en vooral Duitsland en Oostenrijk zijn in de loop van 1996 afgenomen. De reden hiervoor is, naast andere factoren als prijsverhogingen door Volkswagen en Audi, de waardevermeerdering van de lire. Het met de parallelhandel in motorvoertuigen uit