Beschikking van de Commissie

van 24 juli 2002

waarbij een concentratie verenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst

(Zaak COMP/M.2706 - Carnival Corporation/P& O Princess)

(kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 2851)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/667/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 11 april 2002 om de procedure in deze zaak in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ten aanzien van de punten van bezwaar van de Commissie kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Overwegende hetgeen volgt:

I. INLEIDING

(1) Op 27 februari 2002 ontving de Commissie een kennisgeving krachtens artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 ("de concentratieverordening") inzake een voorgenomen concentratie, waarbij de in de Verenigde Staten gevestigde onderneming Carnival Corporation ("Carnival") de intentie heeft om in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening zeggenschap te verkrijgen over de Britse onderneming P& O Princess plc ("POPC") door middel van een openbaar bod dat is aangekondigd op 16 december 2001.

(2) Na onderzoek van de kennisgeving concludeerde de Commissie dat de aangemelde transactie binnen de werkingssfeer lag van de concentratieverordening zoals gewijzigd en uitte zij ernstige twijfels omtrent de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst. Op 11 april 2002 besloot de Commissie om overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening en artikel 57 van de EER-overeenkomst de onderzoeksprocedure in deze zaak in te leiden.

(3) Na een grondig onderzoek van de zaak is de Commissie nu tot de conclusie gekomen dat de voorgenomen concentratie geen machtspositie zal creëren of versterken als gevolg waarvan effectieve concurrentie in de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst voor een groot deel zouden worden belemmerd.

II. DE PARTIJEN

(4) Carnival is een bedrijf dat wereldwijd actief is in zeecruises en een breed assortiment cruisemerken biedt via Carnival Cruise Lines ("CCL"), Holland America Line ("HAL"), Costa Cruises ("Costa"), Cunard Line ("Cunard"), Seabourn Cruise Line ("Seabourn") en Windstar Cruises ("Windstar"). Carnival beheert ongeveer 40 schepen in diverse geografische gebieden op de wereld.

(5) Ook POPC is een bedrijf dat hoofdzakelijk wereldwijd actief is in zeecruises, met ongeveer 20 schepen, die via de volgende handelsmerken op de markt worden gebracht: Princess Cruises ("Princess"), P& O Cruises, Swan Hellenic, Aida Cruises ("Aida"), Arkona en A'Rosa. POPC is ook actief in riviercruises. Carnival en POPC worden vanaf hier collectief "de partijen" genoemd(5).

III. DE TRANSACTIE EN DE CONCENTRATIE

(6) Op 16 december 2001 kondigde Carnival een unilateraal en voorwaardelijk openbaar bod aan teneinde alle aandelen van POPC te verwerven. Carnival heeft de intentie om 100 % van POPC te verwerven. Als gevolg hiervan vormt de aangemelde transactie een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

IV. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(7) De betreffende ondernemingen hebben een gecombineerde wereldwijde totaalomzet van meer dan 5 miljard EUR(6) (Carnival: 4,05 miljard EUR en POPC: 2,62 miljard EUR). Beide ondernemingen hebben een totaalomzet in de Gemeenschap die boven de 250 miljoen EUR ligt (Carnival: [500-750]*(7) miljoen EUR en POPC: [500-750]* miljoen EUR). Meer dan twee derde van de totaalomzet van POPC in de Gemeenschap wordt behaald in het Verenigd Koninkrijk, maar dit geldt niet voor Carnival. Als gevolg hiervan heeft de aangemelde transactie een communautaire dimensie in de zin van artikel 1, lid 2, van de concentratieverordening.

V. PROCEDURE

(8) Op 18 maart 2002 ontving de Commissie een verzoek van het Verenigd Koninkrijk, krachtens artikel 9, lid 2, onder a), van de concentratieverordening, om de zaak voor wat betreft de markt voor cruisevakanties door te verwijzen naar de bevoegde mededingingsautoriteiten in het Verenigd Koninkrijk. Het Verenigd Koninkrijk was van mening dat de concentratie een machtspositie op deze markt dreigde te creëren. Ten gevolge van dit verzoek om doorverwijzing, is de periode voor voorlopig onderzoek in het kader van artikel 10, lid 1, van de concentratieverordening verlengd van één maand tot zes weken.

(9) Op 11 april 2002 besloot de Commissie om de procedure krachtens artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening in te leiden, omdat zij ernstige twijfels had aangaande de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt op ten minste de nationale markten voor oceaancruises in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.

(10) Op 22 mei 2002 richtte de Commissie een mededeling aan Carnival overeenkomstig artikel 18 van de concentratieverordening (hierna te noemen: "mededeling van punten van bezwaar"). Carnival gaf op 18 juni 2002 antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (hierna te noemen: "antwoord van Carnival"). Op 3 juni 2002 gaf POPC antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (hierna te noemen: "antwoord van POPC"). Carnival en POPC deelden de Raadadviseur-auditeur van de Commissie beide vóór 7 juni 2002 mede dat zij geen gebruik zouden maken van hun recht op een formele mondelinge hoorzitting.

(11) Het Adviescomité heeft de voorlopige ontwerpbeschikking op 22 juli 2002 besproken.

VI. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

A. INLEIDING

(12) De transactie is gerelateerd aan het aanbieden van oceaancruises voor vakantiedoeleinden(8). Deze sectie geeft een beschrijving van de historische ontwikkeling en een aantal fundamentele kenmerken van de branche.

A.1. ACHTERGROND BRANCHE

(13) De huidige cruisesector vindt haar oorsprong in de transformatie van oceaanschepen als vervoermiddel naar recreatieve cruiseschepen. Deze transformatie begon in de jaren zestig. Tijdens de jaren tachtig groeide de cruisesector snel, waarbij de grotere cruisebedrijven "megaschepen" bouwden en een aantal kleinere bedrijven tweedehands schepen verwierf. Sinds midden jaren negentig heeft een aantal grotere cruisebedrijven "post-Panamax-schepen" gebouwd van meer dan 100000 t. Deze schepen worden zo genoemd omdat ze te groot zijn om het Panamakanaal te passeren. In 2001 bestond de cruisesector wereldwijd uit ongeveer 230 schepen. Men verwacht dat dit aantal in 2003 tot 260 zal groeien. Schepen zijn niet gebonden aan bepaalde regio's of routes, kunnen over de wereld worden verplaatst en worden internationaal verworven en gehuurd.

(14) De vier grootste cruise-exploitanten ter wereld zijn Carnival, Royal Caribbean Cruise Line ("RCCL"), POPC en Star Group (met inbegrip van Norwegian Cruise Line Limited ("NCL"). Wat betreft de grootte van de vloot is Carnival nummer één met 43 schepen en Royal Caribbean nummer twee met 23 schepen. De NCL/Asian Star-groep en POPC hebben elk 18 schepen. Carnival heeft momenteel twaalf schepen in bestelling voor het einde van 2004. POPC heeft momenteel vijf schepen in bestelling voor het einde van 2004. RCCL heeft vijf schepen gepland voor levering tegen het einde van 2004. RCCL heeft de jongste vloot van alle cruisemaatschappijen (gemiddelde leeftijd ongeveer vijf jaar) en de grootste schepen ter wereld (Voyager, Explorer en Adventure, elk met 3100 kooien). NCL/Star heeft één schip in bestelling.

(15) In 2001 waren er ongeveer 7 miljoen cruisepassagiers uit Noord-Amerika (72 % van de wereldvraag), 1,9 miljoen (20 %) uit Europa en 800000 (8 %) uit Azië. In de Verenigde Staten hebben cruises een veel hogere penetratiegraad bereikt dan in Europa (Verenigde Staten: 2,2 %, continentaal West-Europa: 0,4 %)(9).

(16) In de laatste paar jaar heeft de cruisesector een veel hoger groeipercentage gekend dan andere typen vakanties. Men voorspelt dat de groei sneller zal toenemen in Europa dan in de Verenigde Staten, maar de algemene verwachtingen zijn dat deze tussen de 8 % en 20 % zal liggen.

(17) In het Verenigd Koninkrijk is een aanzienlijk deel van de groei bewerkstelligd door de komst van verticaal geïntegreerde reisorganisators op de cruisemarkt, te beginnen in 1994/1995 met Airtours, snel gevolgd door Thomson en, meer recentelijk, door First Choice. Deze bedrijven hebben in 2000 samen ongeveer een derde van alle cruisepassagiers uit het Verenigd Koninkrijk voor hun rekening genomen.

A.2. ACHTERGROND VAN DE PARTIJEN

(18) Carnival is in 1972 opgericht in de Verenigde Staten. De huidige handelsmerken zijn CCL, Costa, HAL, Cunard, Seabourn en Windstar, waarbij de laatste twee luxe cruises aanbieden voor het bovenste marktsegment. CCL biedt cruises aan in Amerikaanse stijl. Carnival verkreeg in juni 1997 de gezamenlijke zeggenschap over Costa met Airtours. In 2000 kreeg Carnival Costa volledig in handen. Costa is hoofdzakelijk actief op mediterrane markten in Europa, waar haar aandeel (in het aantal passagiers) ongeveer [50-60 %]* in Italië bedraagt, [35-45 %]* in Spanje en [15-25 %]* in Frankrijk. Costa vertegenwoordigt tevens de belangrijkste aanwezigheid van Carnival op de Duitse markt. HAL, die cruises in Amerikaanse stijl aanbiedt, is eind jaren tachtig door Carnival verworven. CCL, Costa en HAL hebben een relatief klein aandeel op de markt in het Verenigd Koninkrijk. De komst van Carnival op de markt in het Verenigd Koninkrijk was voornamelijk te danken aan de acquisitie van Cunard in mei 1998.

(19) De andere partij in de huidige transactie, POPC, splitste zich in oktober 2000 af van de P& O Steam Navigation Company. Het bedrijf kent een lange geschiedenis in passagierscruises, die terugvoert tot de 19e eeuw. POPC werkt onder de handelsmerken P& O Cruises, Princess, Swan Hellenic, Aida en A'Rosa en staat op het punt om een nieuw handelsmerk te introduceren in het Verenigd Koninkrijk, "Ocean Village", dat gericht is op een jonger, "informeler" klantensegment, en zal in 2003 haar diensten gaan aanbieden. P& O Cruises, die cruises in Britse stijl aanbiedt, is het toonaangevende handelsmerk op de markt in het Verenigd Koninkrijk. Princess is voornamelijk actief op de Noord-Amerikaanse markt. POPC heeft de Duitse markt betreden via de acquisitie van Aida in 1999 en Seetours in 2000.

(20) Op het bod van Carnival op POPC is een tegenbod gekomen van de concurrent Royal Caribbean. Het bod van Royal Caribbean is onderzocht door het Bundeskartellamt, dat de zaak op 8 januari 2002 heeft afgerond, en door het OFT, dat de aanbeveling deed om de zaak door te verwijzen naar de UK Competition Commission. Het verslag van de UK Competition Commission werd op 19 juni 2002 gepubliceerd. De conclusie was dat het samenbrengen van RCCL en POPC geen grote invloed zou hebben op concurrentie. Beide transacties zijn onderhevig aan doorlopend antitrusttoezicht in de Verenigde Staten, waarbij de FTC de bevoegde autoriteit is.

B. DE RELEVANTE MARKTEN

(21) Het door de partijen aangeboden product en de producten van andere exploitanten in verschillende landen hebben een aantal verschillende kenmerken. Om één en ander duidelijk uiteen te zetten, zal eerst het bewijs worden geschetst op basis waarvan de Commissie van mening is dat de desbetreffende geografische markten nationaal van aard zijn. Daarna volgt een bespreking van de desbetreffende productmarkten.

B.1. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(22) Carnival meldt verschillende aspecten die de desbetreffende geografische cruisemarkten als nationaal of internationaal zouden kunnen kenmerken.

(23) Voor wat betreft argumenten die op een "internationale" markt duiden, noemt/noemen Carnival [...]* dat schepen niet gebonden zijn aan bepaalde regio's of routes en eenvoudig over de wereld verplaatst kunnen worden, dat veel oceaancruises wereldwijd op de markt worden gebracht en een internationale mix van consumenten en talen omvatten, dat cruiseondernemingen een internationale sfeer op de cruises proberen te stimuleren en dat internet het mogelijk maakt om in verschillende landen te "winkelen" en vakanties, zoals cruises, on line in te kopen. [Carnival]* meldt/melden tevens dat de euro het eenvoudiger voor consumenten maakt om prijzen te vergelijken en benadrukt dat schepen internationaal en overal ter wereld worden verworven en gehuurd.

(24) Met betrekking tot aspecten die duiden op een nationale geografische markt verwijst/verwijzen [Carnival]* naar uiteenlopende vakantietradities, smaken en voorkeuren (bijvoorbeeld op het gebied van timing of eet- en drinkgewoonten), talen, nationaal gerichte marketing, afwijkende gemiddelde prijzen en substantiële variaties in de marktaanwezigheid van bepaalde reis- en cruiseondernemingen.

(25) In overweging 19.5 van beschikking IV/M.334 (Costa Crociere/Chargeurs/Accor)(10) concludeert de Commissie dat "de markten voor cruises en andere pakketvakanties nog steeds voornamelijk een nationaal karakter hebben".

(26) De resultaten van het marktonderzoek dat door de Commissie is uitgevoerd, geven aan dat de desbetreffende geografische markten voor oceaancruises nationaal zijn, ten gevolge van de volgende factoren:

a) De marktaanwezigheid van cruiseondernemingen verschilt aanzienlijk per lidstaat. In 2000 had Carnival bijvoorbeeld een aandeel op de Italiaanse passagiersmarkt van [50-60 %]* en een aandeel op de passagiersmarkt in het Verenigd Koninkrijk van [0-10 %]*, terwijl POPC minder dan [0-5 %]* in Italië had en [15-25 %]* in het Verenigd Koninkrijk.

b) De penetratie van cruisevakanties verschilt per lidstaat: in 2000 boekte 1,25 % van de Britse burgers cruises, terwijl dit percentage voor Duitsland, Italië en Frankrijk rond de 0,4-0,5 % ligt en voor Spanje onder de 0,2 %.

c) Distributiekanalen verschillen in lidstaten, omdat zowel gespecialiseerde cruiseagenten als algemene reisbureaus voornamelijk op nationaal niveau opereren. Slechts een klein deel van de verkoop vindt plaats via internet en veel internetsites die cruises verkopen, opereren op nationaal niveau. In het Verenigd Koninkrijk bestaat er een sterke aanwezigheid van gespecialiseerde cruiseagenten, naast die van algemene reisbureaus.

d) Marketing en promotie worden normaliter op nationaal niveau uitgevoerd, gewoonlijk door een dochtermaatschappij of een onafhankelijke algemene verkoopagent, die als taak hebben om nationale specificiteiten bij marketing en promotie in aanmerking te nemen. De inhoud en presentatie van promoties worden in elke lidstaat aangepast.

e) Prijsstrategieën en prijsniveaus verschillen per lidstaat. De Commissie heeft bewijs gevonden waaruit blijkt dat dezelfde cruises door cruiseondernemingen voor verschillende prijzen werden verkocht, afhankelijk van het land waarop deze gericht waren.

f) Sommige cruisemerken worden alleen of hoofdzakelijk in bepaalde lidstaten op de markt gebracht. Cunard en P& O Cruises zijn bijvoorbeeld gericht op de Britse markten, terwijl Aida en A'Rosa op de Duitse markt gericht zijn.

(27) De meeste redenen die in overweging 26 uiteen zijn gezet, zouden in dezelfde mate van toepassing zijn indien de productmarkt andere vakanties alsmede oceaancruises zou omvatten. De conclusie dat de desbetreffende geografische markten nationaal zijn, zou daarom overeind blijven, zelfs als de relevante productmarkt betrekking zou hebben op recreatiereizen, zoals voorgesteld door Carnival (zie overweging 29).

B.2. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(28) De partijen houden zich bezig met het aanbieden van oceaancruises. Oceaancruises hebben betrekking op een reis van meerdere nachten achter elkaar aan boord van een schip voor recreatiedoeleinden in maritieme wateren.

B.2.1. De visie van de partijen op de productmarkt

(29) Carnival is van mening dat de productmarkt in kwestie de markt voor recreatiereizen is, die een brede variëteit aan alternatieve vakantieopties omvat. Men beweert dat een cruisevakantie substitueerbaar is door diverse andere vakantietypen, zoals een verblijf in een vakantieclub of een compleet hotelresort, een pakketvakantie, een skivakantie of een excursie op een exotische locatie.

(30) Het beoogde bedrijf (POPC) heeft een gelijksoortige maar niet identieke zienswijze. Het beschouwt oceaancruises als onderdeel van een bredere markt. Het beweert echter niet dat oceaancruises concurreren met alle andere typen vakanties(11).

(31) Het onderzoek van de Commissie heeft op een aantal elementen geduid dat oceaancruises van andere vakantievormen in Europa onderscheidt(12).

B.2.2. Oceaancruises en andere vakanties op land

Kenmerken van cruises en de beleving van consumenten

(32) Een consument op een oceaancruise(13) koopt een product dat zich onderscheidt van alle andere vakantieproducten, omdat het de volgende zaken combineert: a) de ervaring van de zee, b) de ervaring om tijdens meerdere overnachtingen van de ene plek naar de andere plek te reizen, c) zonder doorlopend opnieuw spullen in te hoeven pakken en d) met een als specifiek ervaren gezelligheid aan boord die verschilt van die van groepservaringen aan land.

(33) Dit wordt uitgedrukt in de opsomming van redenen die consumenten geven om een cruise te boeken, die uniek is voor cruises en deze onderscheidt van alle andere typen vakanties, met inbegrip van alternatieve pakketvakanties. Het marktonderzoek van de Commissie heeft de informatie aangevuld die in de sector beschikbaar is over de redenen waarom consumenten een cruise boeken(14). Na gevraagd te zijn naar de redenen van consumenten om een cruise te boeken, gaven reisbureaus drie belangrijkste redenen die samen specifiek op cruises van toepassing zijn. Het gaat om 1. de aantrekkingskracht van de route en de volgorde van bestemmingen, 2. het inbegrepen totaalpakket van diensten die aan boord van een schip geleverd worden en 3. het feit dat er bij cruises geen spullen hoeven te worden ingepakt of uitgepakt om van de ene plek naar de andere te gaan, hetgeen ertoe leidt dat de vakantie bijzonder comfortabel kan worden doorgebracht. Er is geen andere vakantievorm die deze drie belangrijkste aantrekkingskrachten kan combineren. Een aantal andere genoemde redenen, zoals prijs, waarde voor geld en kwaliteit/tevredenheid, had niet specifiek betrekking op cruises.

(34) POPC beweert dat de kenmerken van toeristische busreizen en vakanties aan land op diverse locaties een aantal overeenkomsten vertonen(15). POPC verwijst tevens naar haar eigen consumentenonderzoek, waarin de belangrijkste redenen voor het kiezen van een cruise de prijs, de route, een speciale gelegenheid en de tijd van het jaar zijn(16). Het prijsargument is zeer algemeen. Hetzelfde geldt (in de context van reizen) voor de overweging van de "tijd van het jaar". Dat cruises een vorm van dienstverlening zijn die het hele jaar doorloopt, onderscheidt ze in feite van andere, meer seizoengebonden vakantieproducten. "Speciale gelegenheid" kan een gangbaar kenmerk zijn voor een aantal hoger geprijsde vakanties, maar tevens een eigenschap die cruises onderscheidt van vele andere vakantievormen. Tenslotte kan de route van cruises worden beschouwd als uniek, omdat het nauwelijks mogelijk is om de cruiseroutes te volgen met vervoer op land, laat staan de ervaring die daarmee geassocieerd wordt.

(35) De mening van Carnival ten aanzien van het potentiële onderscheid tussen cruisevakanties en andere vakantieproducten in het Verenigd Koninkrijk is gebaseerd op twee onderzoeken, die zijn opgesteld door IRN Research(17) en Mintel(18).

(36) Mintel heeft van Carnival de opdracht gekregen om de mate waarin cruises concurreren met vakanties aan land, af te wegen, alsmede de vraag of gespecialiseerde cruiseondernemingen zoals Carnival concurreren met cruises die worden aangeboden door reisorganisators (zie met betrekking tot het laatstgenoemde de overwegingen 70 t/m 93). Mintel heeft gegevens geleverd van diverse bronnen, waarmee het volgende werd aangetoond: a) cruises worden steeds meer geïntegreerd met vakantiepakketten die tevens componenten op land omvatten, b) de gemiddelde leeftijd van cruisegangers daalt en cruiseschepen worden aangepast aan de behoeften van deze jongere consumenten, c) de feiten over dalende cruiseprijzen en d) cruisegangers maken tevens gebruik van andere vakantievormen dan cruises.

(37) De Commissie is niet van mening dat het eerste argument wijst op het bestaan van een gemeenschappelijke markt voor de cruise- en landcomponenten van dergelijke vakanties. De relatie tussen de twee aspecten zou eerder aanvullend dan vervangend kunnen zijn. In dat geval zou hetzelfde bewijs op precies de tegenovergestelde wijze kunnen worden geïnterpreteerd. Noch duidt de gemiddelde leeftijd van cruisegangers, die tamelijk langzaam daalt, op het bestaan van één markt voor zowel cruises als landvakanties, aangezien de consumentprofielen van beide elementen met betrekking tot leeftijd aanzienlijk blijven verschillen (zie tabel 1). De gegevens van Mintel tonen niet aan dat prijzen met de dag dalen. De toename van de totale prijsklasse onder 500 GBP ten opzichte van de prijsklasse tussen 500 GBP en 1000 GBP kan worden verklaard door de toename in korte cruises waarnaar Mintel zelf verwijst, terwijl de prijscategorieën daarboven veel minder verandering vertonen. Tabel 1 laat zien dat cruiseprijzen nog steeds de neiging hebben om substantieel af te wijken van prijzen voor andere hoofdtypen vakanties. Ten slotte erkent Mintel zelf dat vakantiegewoonten van cruisegangers substantieel afwijken van die van de gemiddelde bevolking, waarbij cruisegangers vaker meer dan één keer per jaar op vakantie gaan. Of deze vakanties wel of geen cruisevakanties zijn is niet van belang bij de afweging of oceaancruises en andere landvakanties zich op dezelfde markt bewegen, omdat de verschillende manieren waarop mensen hun vrije tijd en besteedbaar inkomen besteden, als complementair moeten worden gezien. De Commissie beschouwt dit bewijs daarom niet als overtuigend voor wat betreft de marktafbakening.

(38) IRN Research concludeerde dat er een aanzienlijke overlap bestaat tussen landvakanties en cruisegangers. Beide zouden kunnen worden beschouwd als onderdeel van dezelfde markt. IRN trok deze conclusie na een analyse te hebben uitgevoerd aangaande de beleving en voorkeuren van vakantiegangers, alsmede algemenere trends in de sector. IRC merkte in het bijzonder op dat 64 % van de volwassenen die als laatste vakantie een cruisevakantie hadden geboekt, een landvakantie overwoog(19). Helaas kan op grond van de gepresenteerde resultaten niet worden vastgesteld of een dergelijke overweging actieve vergelijkingen van prijzen, routes en dergelijke omvatte die tot de keuze voor een cruise zou leiden, en of de ondervraagden besloten om een cruise te nemen alvorens meer informatie over cruises te ontvangen.

(39) Ook de mening van Preussag (de eigenaar van TUI, Thomson en Hapag Llyod) is opmerkelijk, omdat Preussag over veel kennis van de algemene vakantiemarkt beschikt en zowel in het Verenigd Koninkrijk als in Duitsland cruises aanbiedt via Thomson Cruises en Hapag Lloyd. Preussag verklaarde dat één van de onderscheidende eigenschappen van de cruisesector het sterke accent op het groepsverband van de cruise was, hetgeen sociale factoren belangrijker maakte. Bepaalde sociale groepen zouden zich onder hun sociale lotgenoten willen mengen. Dit wijst op het belang van het element "gezelligheid". Preussag noemde tevens andere elementen (in overweging 32 genoemd als objectieve kenmerken van de cruise) die een belangrijke rol speelden bij de voorkeur van consumenten voor cruises als specifieke vakantievorm (comfortabele mobiliteit, niets inpakken/uitpakken, retourreis over zee).

(40) De Commissie is van mening dat de duidelijke voorkeur van de consumenten voor oceaancruises wordt weerspiegeld door de informatie die zij zoeken als zij voor het eerst contact opnemen met reisbureaus. Als consumenten voor het eerst contact opnemen met een reisbureau, kunnen zij diverse soorten informatie aanvragen met betrekking tot verschillende typen vakanties. Zij kunnen bijvoorbeeld zowel brochures over cruises als brochures over pakketvakanties in het buitenland aanvragen en vervolgens een keuze maken voor een bepaald vakantietype. Teneinde dit onderwerp te verkennen, heeft de Commissie reisbureaus gevraagd aan te geven om welke informatie consumenten die uiteindelijk een cruise boekten, oorspronkelijk hadden gevraagd. Het resultaat geeft aan dat slechts een klein aantal consumenten dat uiteindelijk een cruise boekt, eerst een brochure over pakketvakanties in het buitenland had aangevraagd. Aan de andere kant hadden bijna alle consumenten die feitelijk een cruise boekten, eerst een brochure over cruises aangevraagd. Dit geeft aan dat de beslissing om een cruise te boeken, in de meeste gevallen reeds was genomen voordat het bezoek aan het reisbureau plaatsvond.

(41) Het resultaat waarnaar verwezen wordt in overweging 40 wordt gestaafd door informatie van RCCL(20). RCCL had opdracht gegeven voor een onderzoek waarin mensen die de laatste vijf jaar een cruise hadden geboekt, werd gevraagd of zij een ander type vakantie hadden overwogen op het moment dat zij de beslissing namen om hun meest recente cruise te boeken(21). De conclusie van het onderzoek was dat één op de vijf mensen (18 %) die een cruise hadden geboekt, een ander type vakantie hadden overwogen. Deze verhouding was consistent voor zowel mensen die een eersteklascruise boekten als mensen die hun keuze lieten vallen op een cruise die werd aangeboden door een reisonderneming. Helaas vroegen de onderzoekers niet of de ondervraagden een alternatief zouden hebben overwogen indien de prijzen van cruises en alternatieven ten opzichte van elkaar verschild hadden.

(42) Deze bevindingen zijn in lijn met een onderzoek dat in de Verenigde Staten is uitgevoerd, het Nationwide Tracking Survey, waarbij informatie werd vergaard over mensen die de voorgaande twaalf maanden een cruise geboekt hadden. De conclusie van dit onderzoek was dat 85 % van de cruisegangers besloten had om een cruise te boeken alvorens contact op te nemen met een reisbureau(22). Dit geeft aan dat de concurrentie tussen en substitueerbaarheid van cruises en andere vakantievormen slechts beperkt is op het moment dat consumenten contact opnemen met reisbureaus.

Consumentengroepen

(43) De sociale mix is een belangrijk definiërend element van de cruise zelf. De demografie van de consument is daarom een belangrijke afweging bij het bepalen van de vraagstructuur van oceaancruises. De demografische spreiding van cruisegangers verschilt aanzienlijk in vergelijking met die van andere consumentengroepen.

(44) Hoewel de demografie van de cruisesector verandert, is de typische cruiseganger nog steeds veel verder op leeftijd en welvarender dan consumenten van pakketvakanties naar het buitenland. Eén verslag(23) concludeerde dat "de gemiddelde consument die op zoek is naar een totaal dienstenpakket, over het algemeen tussen de 20 en 34 jaar is, zich in de sociaal-demografische groep C1 of C2 bevindt(24) en een voltijdbaan heeft. Er lijkt ruwweg een verhouding van één op één tussen de seksen alsmede getrouwde en vrijgezelle consumenten te bestaan". Zet dit af tegen de gemiddelde leeftijd van de Britse cruiseganger in 2000 die nog steeds 53,9 jaar bedroeg en het feit dat slechts 9 % van de Britse cruisepassagiers onder de 35 jaar was, terwijl 78 % ouder dan 45 jaar was(25).

(45) Een Brits onderzoek naar vakanties buitenshuis in 1999(26) bevestigt de belangrijkste demografische verschillen tussen vakantiegangers die alleen cruises boeken, en vakantiegangers die de vakantie alleen in het buitenland doorbrengen of een vakantie boeken waarbij alles is inbegrepen. Deze informatie is samengevat in tabel 1. Dit geeft duidelijk de verschillen aan op het gebied van leeftijd (ouder), gezin (minder kinderen), sociale klasse (hoger), werk (gepensioneerd) en inkomen (hoger) tussen typische cruisegangers en vakantiegangers die hun vakantie volledig in het buitenland doorbrengen, gemiddelde consumenten die vakanties in het buitenland boeken waarbij alles is inbegrepen, en vakantiegangers die lange reizen maken.

Tabel 1: Demografie per vakantietype

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

NOP.

(46) POPC heeft een onderzoek ingediend dat is opgesteld door [het onderzoek waarvoor POPC opdracht heeft gegeven]*, waarin de feitelijke en potentiële vraag naar cruises in het Verenigd Koninkrijk in 2001 wordt onderzocht. Het onderzoek [waarvoor door POPC opdracht is gegeven]* analyseert eerst de brede demografie van cruisegangers, mensen die een cruise zouden overwegen en mensen die nooit een cruise zouden overwegen. Deze bevindingen staven de kenmerken die beschreven zijn in de overwegingen 43 t/m 45, met name de bevinding dat cruisegangers minder met hun kinderen reizen(27).

Prijzen

(47) De partijen beweerden dat de prijzen van cruisevakanties vergelijkbaar zijn met die van andere landvakanties.

(48) Tabel 2 vergelijkt de gemiddelde dagelijkse uitgaven van Britse consumenten op vakanties waarbij alles is inbegrepen, zelfstandige vakanties en verre vakanties met oceaancruises. De gegevens tonen aan dat de gemiddelde dagelijkse uitgaven voor cruises meer dan twee keer zo hoog liggen als de gemiddelde dagelijkse uitgaven voor vakanties in het buitenland waarbij alles is inbegrepen (bijvoorbeeld pakketvakanties in het buitenland), verre vakanties en zelfstandige vakanties in het buitenland.

Tabel 2: Gemiddelde dagprijzen: cruises en andere vakanties, 1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

NOP Consumer 1999.

(49) Tabel 2: laat tevens zien dat met betrekking tot totale uitgaven alleen verre vakanties oceaancruises benaderen. Dit is vanwege het feit dat de gemiddelde duur van verre vakanties aanzienlijk langer is.

(50) Carnival heeft bewijs overgelegd in een poging om de equivalentie van prijzen voor landvakanties en cruiseprijzen aan te tonen. Veel van deze informatie geeft geïsoleerde voorbeelden van cruise- en niet-cruisevakanties, die Carnival als substitueerbaar beschouwt en die gelijksoortige prijzen laten zien.

(51) Zowel Carnival als POPC heeft een verslag genaamd "Turning the Tide"(28) van Cruise Information Service gepresenteerd, dat is uitgevoerd in opdracht van de Passenger Shipping Association, de Britse handelsorganisatie van cruisemaatschappijen. Dit verslag probeert prijsequivalentie aan te tonen tussen cruises en andere vakanties. Slechts één van de vijf genoemde cruises is een eersteklascruise. De andere cruises zijn een riviercruise, twee cruises in de toeristenklasse (één van Thomson, één van Royal Olympic) en één luxe cruise (zie de overwegingen 100 en 102). Men dient op te merken dat de genoemde eersteklascruise atypisch is, in zoverre dat deze een cruise vertegenwoordigt die slechts de helft van de gemiddelde duur van de cruises op dit schip vertegenwoordigt.

(52) Carnival heeft de aandacht gevestigd op een aantal eersteklasvakanties dat potentieel gezien een goede vervanging voor oceaancruises zou kunnen zijn. Het bewijs van exploitanten van landvakanties waarbij alles is inbegrepen, is geen onderbouwing voor het argument dat deze vakanties tot dezelfde relevante markt behoren als oceaancruises. Carnival heeft bijvoorbeeld één exploitant van vakanties waarbij alles is inbegrepen, genoemd die vakanties aanbiedt die een goede vervanging zijn voor oceaancruises. Die exploitant ziet zichzelf expliciet als een exploitant van vakantieoorden waarbij alles is inbegrepen. De exploitant was van mening dat oceaancruises door zijn klanten slechts "in beperkte mate" als vervanging gezien zouden worden. Een bedrijf dat vakanties aanbiedt op vakantieoorden waarbij alles is inbegrepen, in een lager marktsegment, was dezelfde mening toegedaan. Verder was de laatstgenoemde exploitant van mening dat klanten "niet of in verwaarloosbare mate" om prijstechnische redenen naar oceaancruises zouden omschakelen, daarmee aangevend dat de kruiselasticiteit van prijzen tussen vakantieoorden op het vasteland waarbij alles is inbegrepen, en oceaancruises laag is.

Merken, marketing en distributie

(53) Hoewel verscheidene reisorganisators voor landvakanties cruiseactiviteiten in het economische segment van het Verenigd Koninkrijk zijn begonnen (zie de overwegingen 70 t/m 93), is veruit het grootste deel van de cruisemaatschappijen in het Verenigd Koninkrijk gespecialiseerd en concentreert men zich niet op het aanbieden van andere vormen van (land)vakanties. De merken via welke cruises in het Verenigd Koninkrijk worden aangeboden, zijn daarom voor het grootste deel specifiek op cruises gerichte merken. Uitbreiding van andere merken naar cruises is geen overheersende eigenschap van de sector. Dit geldt tevens voor Duitsland, waar merken die cruises verkopen ook specifiek op cruises gericht zijn. Goede voorbeelden van specifiek op cruises gerichte merken in Duitsland zijn de merken Aida en A'Rosa van POPC.

(54) Desalniettemin is er bij een aantal merken in het bovenste marktsegment van het Verenigd Koninkrijk, zoals "Disney", "Club Med", "Radisson" (Radisson Seven Seas Cruises) en merken als Saga en Page & Moy, sprake van merkuitbreiding. Samen verzorgen deze merken minder dan 10 % van de cruises in het Verenigd Koninkrijk.

(55) De marketing van oceaancruises en die van andere vakantieproducten hebben een aantal gemeenschappelijke kenmerken. In beide gevallen is er sprake van advertenties in brochures en verkoop via reisbureaus. Voor de meeste oceaancruises wordt echter geadverteerd in speciale brochures. Daarnaast is een groot aantal zelfstandige reisbureaus in het Verenigd Koninkrijk verantwoordelijk voor een substantieel deel van de verkoop van oceaancruises.

Boekingspatronen van de consument

(56) Er bestaan aanwijzingen waaruit blijkt dat boekingspatronen, in tegenstelling tot hetgeen de partijen beweren, niet volledig vergelijkbaar zijn. De tabellen 3a en 3b bevatten gegevens van het onderzoek van NOP in 1999 met samenvattende informatie over boekingspatronen voor verschillende groepen vakantiegangers. Ze tonen belangrijke verschillen aan, zowel met betrekking tot de boekingswijze en -kanalen (persoonlijk, telefonisch) als tot boekingsagenten (reisbureau, reisorganisator, cruisemaatschappij).

Tabel 3a: Boekingswijze

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

NOP Consumer, 1999; blz. 112 t/m 117 en 130 t/m 132.

Tabel 3b: Boekingskanaal

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

NOP Consumer, 1999; blz. 112 t/m 117 en 130 t/m 132.

Zienswijzen van reisbureaus en concurrenten

(57) Uit het marktonderzoek van de Commissie bleek dat een grote meerderheid van de reisbureaus vond dat oceaancruises tot een productmarkt behoorden die zichzelf onderscheidt van andere vakantievormen. Reisbureaus ontkenden tevens de mogelijkheid dat alleen specifieke categorieën oceaancruises, zoals bijvoorbeeld die in het eersteklassegment, een gemeenschappelijke productmarkt vormen met andere typen vakanties.

(58) De concurrenten van de partijen hebben diverse zienswijzen geuit. Sommige bedrijven, waaronder met name verticaal geïntegreerde reisorganisators in het Verenigd Koninkrijk die cruises aanbieden, zien oceaancruises als een onderdeel van een bredere markt. De meeste directe wereldwijde en Europese concurrenten van de partijen vinden echter dat oceaancruises één aparte productmarkt vormen.

(59) Concurrenten voor de Commissie hebben echter aangegeven dat hun prijzen, strategisch en (nog veel eerder) tactisch gezien, alleen rekening houden met de prijzen van andere cruisemaatschappijen en niet met andere vakantieopties waarvan de consument gebruik kan maken.

Empirisch bewijs voor de invloed van nieuwe capaciteit op rendement

(60) Bij de Commissie zijn verslagen van twee adviseurs ingediend waarin de relatie tussen het rendement op cruises, capaciteitsvergrotingen en de eindconclusies van de partijen met betrekking tot de afbakening van de productmarkten wordt onderzocht.

(61) Eén verslag is opgesteld door NERA Economic Consulting, in opdracht van POPC(29). Het geeft het rendement van POPC aan(30) voor cruises en analyseert deze in de context van de totale capaciteit van POPC en andere cruiseondernemingen in het Verenigd Koninkrijk, met name de grote cruisecapaciteit die sinds 1995 wordt geboden door de reisorganisators in de nieuwe economie. De belangrijkste conclusie die NERA naar voren brengt is dat het rendement van POPC duidelijk constant is gebleven, terwijl de capaciteit enorm is toegenomen. Deze bevinding is min of meer gelijk voor cruises naar het Caribische gebied, de eilanden in de Atlantische Oceaan en het Middellandse-Zeegebied.

(62) Hieruit concludeerde NERA dat de grote toename in cruisevakanties grotendeels werd bereikt ten koste van andere typen vakanties en dat het ontbreken van "grote rendementsverminderingen, ondanks grote capaciteitsvergrotingen, moeilijk te rijmen is met de bewering dat cruisevakanties een aparte productmarkt vormen." NERA concludeerde daarom dat cruises beschouwd kunnen worden als onderdeel van een bredere vakantiemarkt, omdat het rendement niet beïnvloed werd door de ingebruikname van nieuwe capaciteit.

(63) Deze conclusie is echter niet de enig mogelijke logische uitleg. In het bijzonder geldt dat, hoewel de bevinding dat het rendement van POPC niet beïnvloed werd door de grote nieuwe cruisecapaciteit consistent is met het feit dat de desbetreffende markt een markt voor alle vakanties is (en de invloed van capaciteitsvergrotingen relatief gezien klein is), deze zelfde bevinding tevens consistent is met de zienswijze dat eersteklascruises in de tweede helft van de jaren negentig tot een andere markt dan cruises in de toeristenklasse behoorden (hetgeen zou verklaren waarom de capaciteitsvergrotingen in de toeristenmarkt geen invloed hadden op het rendement in de eersteklasmarkt). Een andere uitleg is mogelijk en men dient de aandacht te vestigen op het feit dat NERA deze conclusies moet kwalificeren, door te erkennen dat het onderzoek geen informatie over verschuivingen in de vraag omvat. NERA heeft geconcludeerd dat "wij niet over voldoende gegevens - bijvoorbeeld over verschuivingen in de vraag - beschikken om definitieve conclusies te trekken over de marktafbakening"(31). Dit vormt dus een beperking voor de geschiktheid van deze bevindingen om daaruit definitieve conclusies over de marktafbakening te trekken.

(64) Carnival heeft een document ingediend dat is opgesteld door Margaret E. Guerin-Calvert en Janusz Ordover(32) (het "Ordover-document"), waarin conclusies worden getrokken die lijken op die van NERA, met dien verstande dat deze betrekking heeft op informatie die gerelateerd is aan de Amerikaanse markt. Het Ordover-document heeft gegevens geanalyseerd voor vijf schepen die in het Caribische gebied varen. Daarbij is gekeken naar de hypothese volgens welke, indien cruises een aparte relevante markt zouden vormen, substantiële toenames in de industriële capaciteit alleen zouden kunnen worden geabsorbeerd ten koste van een veel lagere winst(33). Het Ordover-document onderzocht de winst en de capaciteit gedurende 1995-2001 van vijf Carnival-schepen, die het grootste deel van deze periode of de gehele periode in het Caribische gebied voeren.

(65) De conclusie die men in het Ordover-document trekt, is dat een grote uitbreiding van de capaciteit in het Caribische gebied slechts een bescheiden invloed had op de winst en de prijzen. De auteurs concludeerden dat "het moeilijk te geloven is dat een dergelijk capaciteitsvolume geabsorbeerd kan worden in een specifieke Caribische cruisemarkt, zonder de winst substantieel te verlagen" en dat de resultaten "consistent waren met een bredere relevante markt"(34).

(66) Net als het onderzoek van NERA kan het Ordover-document worden bekritiseerd, omdat het alleen veranderingen aan de aanbodzijde heeft onderzocht. De getrokken conclusies worden in het bijzonder ondermijnd door het feit dat de introductie van nieuwe capaciteit vergezeld gaat van activiteiten van cruiseondernemingen om de vraag naar cruises te verschuiven. Informatie van Carnival met betrekking tot de uitgaven voor marketing in de Verenigde Staten geeft bijvoorbeeld aan dat Carnival haar marketinguitgaven tijdens de geanalyseerde periode aanzienlijk heeft verhoogd. De uitgaven van Carnival voor marketing in 2001 waren [...]* hoger dan in 1995. Alleen al tussen 1998 en 1999 verhoogde Carnival haar uitgaven voor marketing met [...]*. Bij deze analyse van het rendement is geen rekening gehouden met deze marketingkosten. De bevinding dat het rendement ongewijzigd is gebleven, is daarom misschien niet solide. Bovendien is het duidelijk dat Carnival een aanzienlijk geldbedrag heeft geïnvesteerd om de vraag te verschuiven. Zonder verder informatie over deze vraagverschuivingen is het niet mogelijk om informatie over de invloed van aanbodveranderingen op het rendement te gebruiken teneinde conclusies te trekken over het bereik van de desbetreffende productmarkt.

(67) De Commissie is daarom niet van mening dat de conclusies die getrokken zijn door NERA en Guerin-Calvert/Ordover, een betrouwbaar bewijs leveren van het feit dat cruises een onderdeel zijn van een bredere relevante productmarkt. Het onderzoek van NERA is tevens relevant met betrekking tot het onderscheid tussen eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse (zie de overwegingen 69 t/m 98).

Conclusie

(68) Met het oog op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de desbetreffende productmarkten markten zijn waarop oceaancruises worden aangeboden. Deze conclusie geldt ongeacht of eersteklasoceaancruises beschouwd worden in relatie tot de concurrerende invloed die wordt uitgeoefend door eersteklaslandvakanties, en ongeacht of alle oceaancruises beschouwd worden in relatie tot de concurrerende invloed die wordt uitgeoefend door een bredere groep van landvakanties.

B.2.3. Eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse (cruises van reisorganisators) in het Verenigd Koninkrijk

(69) De cruisemarkt in het Verenigd Koninkrijk kent een aantal specifieke eigenschappen, met name de opkomst tussen 1995 en 1999 van een speciaal type cruise dat wordt aangeboden door reisorganisators in het Verenigd Koninkrijk, waardoor een onderzoek naar de vraag of eersteklascruises tot een andere relevante markt behoren dan cruises in de toeristenklasse, noodzakelijk is geworden. Toen de Commissie haar mededeling van punten van bezwaar deed, had zij de voorlopige zienswijze dat er een aparte relevante markt voor eersteklascruises in het Verenigd Koninkrijk bestond. De volgende analyse geeft de resultaten van de punten die de Commissie in overweging heeft genomen met het oog op de respons die is ontvangen op de mededeling van punten van bezwaar.

Productkenmerken en de beleving van consumenten

(70) Binnen de algemene markt voor oceaancruises kunnen drie segmenten worden onderscheiden: luxe, eerste klas en toeristenklasse. Zie met betrekking tot luxe cruises de overwegingen 101 en 102.

(71) Eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse hebben veel gemeenschappelijke kenmerken. Desalniettemin bestaat er een aantal verschillen in de kenmerken dat de productaanbiedingen in deze marktsegmenten typeert. Zo is er een aantal verschillen in de gebruikte apparatuur (dat wil zeggen de schepen: eersteklascruiseschepen zijn over het algemeen nieuwer en beschikken over betere faciliteiten) en/of de "programmatuur", met inbegrip van de kwaliteit van de dienstverlening. Zo is het aantal personeelsleden per consument bij eersteklascruises over het algemeen hoger(35) en is er bij eersteklascruises over het algemeen sprake van een formelere of elegantere sfeer. Er bestaan tevens verschillen in de wijze waarop aanbiedingen voor de toeristenklasse worden gemerkt, op de markt worden gebracht en worden gedistribueerd, hetgeen allemaal wordt uitgedrukt in de prijsverschillen die kunnen worden waargenomen tussen eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse.

(72) Het is echter tevens duidelijk dat voor elk van de factoren waarnaar in overweging 71 wordt verwezen, sprake is van kwaliteitsverschillen, zowel binnen het eersteklassegment als binnen het segment van de toeristenklasse. Binnen het eersteklassegment is er bijvoorbeeld een aantal cruisemerken, zoals Cunard, dat een zeer formeel product aanbiedt, terwijl andere merken, zoals RCI, zichzelf presenteren op basis van een veel meer ontspannen dienstverlening, met veel minder nadruk op de formele rituelen die traditioneel worden geassocieerd met eersteklaskwaliteitscruises, zoals het "diner met de kapitein". Ook met betrekking tot de gebruikte apparatuur is er een aantal eersteklascruiseondernemingen dat zoveel mogelijk hypermoderne schepen probeert in te zetten, terwijl andere ondernemingen, zoals Saga, schepen gebruiken die ouder zijn dan sommige schepen van de exploitanten in de toeristenklasse.

(73) Deze factoren komen tot uitdrukking in een aantal (niet alle) bewijsstukken dat bij de Commissie is voorgedragen. Deze bewijsstukken geven het beeld weer dat de consument heeft van verschillende cruisemaatschappijen. POPC heeft de resultaten van een onderzoek inzake het imago van cruisemaatschappijen bij de Commissie ingediend(36). In dit onderzoek vroeg men consumenten naar hun mening over een serie van 19 vragen inzake het beeld wat zij hadden van cruiseondernemingen. De analyse van de Commissie inzake deze informatie toont aan dat de percepties die consumenten hebben van de verschillende eersteklasexploitanten (P& O Cruises, Princess, Cunard, RCI), op elkaar lijken, hetgeen tevens geldt voor de percepties van Thomson en Airtours, maar dat er verschillen bestaan tussen percepties van eersteklasexploitanten en percepties van exploitanten in de toeristenklasse.

(74) Advieswerkzaamheden die IRN Research in opdracht van Carnival heeft uitgevoerd, staven dit onderscheid niet. IRN benadrukte dat er een zeer nauwe relatie bestaat tussen redenen waarom mensen een cruise bij een cruisemaatschappij boeken en redenen waarom mensen een cruise bij een reisorganisator boeken(37). Men dient op te merken dat veel resultaten zijn gebaseerd op minder dan 100 steekproeven, hetgeen de statistische betrouwbaarheid van de resultaten beperkt.

(75) Met een enigszins andere invalshoek heeft POPC een onderzoek ingediend dat is uitgevoerd, in augustus 2001 ("klantenonderzoek"), aan de hand waarvan men probeert aan te tonen dat de eigen passagiers van POPC tevens cruises van diverse andere cruiseondernemingen in overweging nemen, waaronder die van reisorganisators. Met betrekking tot het klantenonderzoek constateert POPC [verwijzing naar inzending POPC]* dat [15-25 %]* van de ondervraagden die de brochures of de website van P& O Cruises hadden geraadpleegd, tevens de brochures of de website van Airtours hadden geraadpleegd. Daarnaast verklaart POPC te geloven dat op het moment waarop Thomson in 1996 met cruises begon, [15-35 %]* van de passagiers reeds eerder een cruise van POPC had geboekt. Volgens POPC geeft deze bevinding aan dat cruises van reisorganisators in het Verenigd Koninkrijk ("TOC's") direct concurreren met die van POPC(38).

(76) POPC verschafte tevens bewijs om aan te tonen dat men naast routinecontroles van de brochures van alle cruiseondernemingen, met inbegrip van de brochures van Airtours en Thomson, tevens de kwaliteit van de bedrijfsvoering van deze concurrenten controleert door een aantal eigen werknemers op vakantie te sturen met alle andere exploitanten, met inbegrip van reisorganisators in het Verenigd Koninkrijk, om ijkingsonderzoek uit te voeren. POPC beweert dat dit aantoont dat de activiteiten van deze andere exploitanten haar eigen concurrentiegedrag beperken en dat er geen basis is om alleen voor bepaalde cruiseondernemingen een relevante productmarkt te definiëren(39).

(77) Het bewijs inzake productkenmerken en de beleving van de consument is daarom tegenstrijdig. Sommige bewijsstukken vestigen de aandacht op de verschillen tussen eersteklasproducten en producten in de toeristenklasse, terwijl andere bewijsstukken suggereren dat de grenzen tussen deze segmenten niet duidelijk zijn.

Prijzen van eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse

(78) Indien er een duidelijk onderscheid bestaat tussen eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse, dan zou dit waarschijnlijk tot uitdrukking komen in prijsverschillen(40). Indien er echter sprake zou zijn van een continuüm van prijzen, zou dit kunnen wijzen op het feit dat er geen duidelijk kwaliteits-/prijsonderscheid bestaat tussen eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse en dat deze cruises daarom tot dezelfde relevante productmarkt behoren. De Commissie heeft daarom geprobeerd vast te stellen of er sprake is van een dergelijk duidelijk verschil, niet alleen met betrekking tot gemiddelde prijzen, maar tevens met betrekking tot de aanwezigheid van een prijzencontinuüm tussen het bovenste segment van de aanbiedingen in de toeristenklasse en het onderste segment van de eersteklasaanbiedingen.

(79) POPC heeft een onderzoek van RBB Economics ingediend, dat pleit voor het bestaan van een prijzencontinuüm tussen TOC's en andere cruises die aan Britse consumenten worden aangeboden. De methodologie van RBB Economics is gebaseerd op het vergelijken van gemiddelde prijzen voor bepaalde typen hutten (Suite/Eersteklas, Binnen en Buiten), gewogen met het aantal hutten op elk prijspunt, voor een aantal TOC's en eersteklascruises die op de Britse markt worden aangeboden. Het onderzoek had betrekking op diverse cruises, variërend van eersteklascruises in het bovenste segment tot cruises in de toeristenklasse in het onderste segment. Het onderzoek bevat tabellen en diagrammen met cruiseprijzen, waarbij de prijzen voor cruises van reisorganisators en eersteklascruises elkaar overlappen. Een diepgaandere analyse van het onderzoek wijst uit dat er een vergelijking wordt uitgevoerd tussen prijzen van cruises met i) een andere duur(41), ii) substantieel verschillende routes(42), iii) verschillende afstanden tot de vertrekhavens (cruises met vliegtuigvluchten, cruises vertrekkend vanuit het Verenigd Koninkrijk), iv) verschillende concepten inzake het inbegrepen totaalpakket (wel of niet inclusief fooi en/of drank) en v) verschillende edities van brochures (het is niet waarschijnlijk dat een consument gebruik kan maken van een korting in de eerste editie van een brochure voor een bepaald product als hij de kortingsprijs in de derde editie van een brochure voor een ander product ziet).

(80) Voor een zinvol bewijs voor een continuüm dient het bewijs betrekking te hebben op keuzes die consumenten kunnen maken. Het feit dat cruises van zeven en 14 dagen bijvoorbeeld lagere dagprijzen hebben, wil nog niet zeggen dat het goede alternatieven zijn voor consumenten of dat een prijstoename voor een bepaalde cruise van zeven dagen een consument zal doen besluiten om een andere cruise van 14 dagen te boeken die aanzienlijk meer kost. Evenzeer is het niet gepast om verschillende brochure-edities in de prijswaarnemingen door elkaar te gebruiken, omdat dit geen keuzes tot uitdrukking brengt die consumenten op een bepaald tijdstip kunnen maken. Om deze reden heeft de Commissie alleen gekeken naar prijzen van "dezelfde edities". De Commissie is erachter gekomen dat de duur van cruises niet eenvoudig in overeenstemming te brengen was met het formaat van 14 dagen, aangezien de eigenlijke duur van cruises varieerde van tien tot 16 dagen. POPC heeft dagprijzen gegeven op basis van een gewogen basis voor zowel brochureprijzen als kortingen in brochures. De Commissie heeft het voorbeeld van POPC daarom gesegmenteerd op i) vertrekdatum (april, juni, augustus), ii) cruiseduur (zeven dagen, "14" dagen), iii) brochure-editie (eerste, tweede) en v) kortingen in brochures/brochureprijzen zonder kortingen.

(81) De voorbeelden hadden betrekking op drie en negen aparte cruises van zowel Britse reisorganisators als eersteklasmerken. Vervolgens heeft de Commissie het prijsverschil gemeten tussen de duurste cruise van reisorganisators en de goedkoopste eersteklascruise (als percentageverschil ten opzichte van de prijs van de cruise van de reisorganisator).

(82) De resultaten van deze vergelijking zijn als volgt: van de 48 resulterende prijswaarnemingen was de duurste cruise van reisorganisators in 41 gevallen goedkoper dan de goedkoopste eersteklascruise. In zes gevallen was dat niet het geval (waarbij in één geval de prijs gelijk was). In 15 gevallen bedroeg het verschil minder dan ± 10 %. Tabel 4 geeft de percentageverschillen tussen de eerste en tweede brochure-edities.

Tabel 4: Percentageverschil duurste Britse reisorganisator en goedkoopste Britse eerste klasse

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Commissie, op basis van gegevens van RBB.

(83) Tabel 4 toont aan dat er een aantal grote prijsverschillen bestaat tussen cruises van reisorganisators en eersteklascruises indien dezelfde typen hutten, cruiseduren en geschatte tijdstippen van vertrek in dezelfde brochure-edities met elkaar worden vergeleken, met name bij vergelijking van de eerste edities. Uit deze tabel blijkt echter duidelijk dat niet alle prijzen van de goedkoopste eersteklascruises veel hoger liggen dan de duurdere aanbiedingen voor de toeristenklasse. Het is inderdaad zo dat er, met name bij vergelijking van prijzen met kortingen, sprake is van verscheidene voorbeelden waarin cruises in de toeristenklasse duurder zijn dan eersteklascruises. Op basis van dit bewijs lijkt er geen duidelijke scheidingslijn te bestaan tussen de prijzen voor cruises in de toeristenklasse en eersteklascruises.

(84) Verder is de keuze van consumenten misschien niet beperkt tot een keuze tussen hetzelfde type hut op verschillende schepen. In deze context beweren de partijen dat goedkopere binnenhutten op een eersteklascruise equivalent kunnen zijn aan buitenhutten op cruises in de toeristenklasse en dat er daarom sprake was van een overlap in de prijzen, zelfs als de gemiddelde prijzen voor gelijksoortige hutcategorieën verschilden. Indien men accepteert dat de verschillende typen hutten vergelijkbaar zijn, neemt het aantal overlappingen toe. Het is inderdaad zo dat tien van de 16 mogelijke vergelijkingen (vier vertrekdata/cruiseduren, vermenigvuldigd met twee prijzen - met en zonder korting -, vermenigvuldigd met twee brochure-edities) een overlap vertonen tussen buitenhutten in de toeristenklasse en eersteklasbinnenhutten. Deze overlap zou ook niet verdwijnen als er correcties zouden worden uitgevoerd vanwege het feit dat fooien bij cruises in de toeristenklasse zijn inbegrepen terwijl dat bij eersteklascruises normaliter niet het geval is. Bij ongeveer een derde van de vergelijkbare cruises waarnaar in tabel 4 wordt verwezen zou er, zelfs als de prijzen voor eersteklascruises met 10 GBP worden verhoogd ter compensatie voor dit andere beleid voor fooien, nog steeds sprake zijn van een overlap tussen eersteklasbinnenhutten en buitenhutten in de toeristenklasse.

(85) In een telefonisch onderzoek dat op 13 maart 2002 in opdracht van Royal Caribbean is uitgevoerd, constateerde men substantiële prijsverschillen tussen alle eersteklasproducten en alle producten van reisorganisators in de toeristenklasse(43). In het onderzoek werd gevraagd naar de prijzen voor een standaardbuitenhut op mediterrane cruises van zeven dagen (met inbegrip van de vlucht, havenbelastingen, veiligheidsheffingen) voor drie vertrekdata in juni, juli en augustus 2002, met een kleine correctie voor het wel of niet inbegrepen zijn van fooien en drank, om uiteindelijk uit te komen op prijsverschillen tussen de 20 % en 45 % tussen cruises van Britse reisorganisators en eersteklascruises(44). In januari 2003 werd zelfs een nog groter verschil gevonden bij het vergelijken van de prijzen van 14-daagse cruises, te weten één TOC-cruise en twee eersteklascruises in het Caribische gebied(45). Zoals de Commissie opmerkte in de mededeling van punten van bezwaar, wordt de relevantie van deze informatie voor de evaluatie van deze transactie beperkt door het feit dat noch P& O Cruises, noch Fred Olsen in de steekproef was vertegenwoordigd, blijkbaar omdat zij geen vergelijkbare routes aanboden.

(86) RCCL heeft een verder onderzoek opgesteld waarin het eerder gepresenteerde bewijs voor prijzen wordt bijgewerkt en uitgebreid. Dit onderzoek is uitgevoerd op 21 mei 2002 en betrof de prijzen van Caribische cruises met een duur van 14 of 15 dagen. De prijzen zijn verkregen via de reserveringssystemen van de cruisemaatschappijen. Het onderzoek had betrekking op vijf eersteklascruises en twee cruises in de toeristenklasse die in januari/februari 2003 vertrokken, en richtten zich op de standaardbuitenhut, de standaardbinnenhut en het balkon of een daarmee equivalente luxe hut. RCCL heeft de gegevens aangepast om rekening te houden met het wel of niet inbegrepen zijn van fooien. De resultaten toonden aan dat de prijzen die gevraagd werden door exploitanten van eersteklascruises, gemiddeld 47 % hoger lagen voor dezelfde duur(46). Een vergelijking tussen de goedkopere binnenhutten van eersteklasschepen en de buitenhutten in de toeristenklasse toonde aan dat de eersteklasbinnenhutten gemiddeld 34 % duurder waren dan de buitenhutten in de toeristenklasse. Men dient hierbij echter op te merken dat de prijsverschillen tussen reisorganisators en eersteklasmerken in het Caribische gebied over het algemeen groter zijn. Tevens kan het meenemen van gemiddelde waarden voor de twee groepen schepen overlappingen verbergen tussen prijzen voor de toeristenklasse en prijzen voor de eerste klas. Kijkend naar de prijzen per schip dient vermeld te worden dat de twee aanbiedingen die elkaar in de steekproef het dichtst benaderden (de goedkoopste eersteklascruise en de duurste cruise in de toeristenklasse), niet meer dan 2 % uit elkaar lagen. Daarom kan zelfs op basis van de gegevens van RCCL geen prijzencontinuüm worden uitgesloten.

(87) De Commissie heeft tevens de verkoopcijfers onderzocht van een belangrijke Britse reisagent die zich richt op het grote publiek. Deze cijfers lieten een differentiatie zien tussen TOC's en eersteklascruises in het Verenigd Koninkrijk. Indien het percentage van het verkoopvolume van een bepaald merk (gemeten in passagiers) voor dit reisbureau wordt gerelateerd met de verkoopwaarde van dit merk (dat wil zeggen de totaalprijs die de consument heeft betaald voor de cruise en de vlucht), dan is er sprake van een belangrijk onderscheid tussen eersteklascruises en TOC's. Alle waarde-volumeverhoudingen van TOC's bedroegen voor drie opeenvolgende jaren (1999-2001) minder dan de helft van de waarde van de gemiddelde verhouding van de eersteklascruisemerken. Dit geeft aan dat de prijzen van TOC's aanzienlijk lager liggen dan de gemiddelde prijzen van eersteklascruises. Op grond van dit bewijs kunnen echter geen conclusies worden getrokken met betrekking tot het bestaan van een continuüm tussen TOC's en eersteklascruises.

(88) De Commissie heeft dit resultaat geverifieerd met gegevens van twee andere belangrijke verkopers die zich richten op het grote publiek, en heeft geconcludeerd dat de waarde van elke TOC tussen de 43 % en 73 % van het gemiddelde van de handelsmerken voor eersteklascruises lag.

(89) In alle gevallen waren er echter tevens eersteklascruises, zoals Costa, Festival, RCI en CCL, die bij elkaar geen onaanzienlijke verkoop vertegenwoordigen en "het hiaat opvulden" met waarden die tussen de gemiddelden van de TOC's en eersteklascruises in lagen. Indien verder wordt overwogen dat de waarden voor elk merk vanzelfsprekend gemiddelde waarden voor alle typen hutten en alle tijden van het jaar vertegenwoordigen, kan ook op basis van deze gegevens het bestaan van een soort prijscontinuüm tussen TOC's en eersteklascruises niet worden uitgesloten.

Conclusie inzake segmentatie eerste klas en toeristenklasse

(90) Er is een aantal andere factoren dat kan worden overwogen met betrekking tot de eersteklassegmenten en toeristenklassensegmenten, zoals bijvoorbeeld de apparatuur (zie overweging 71), het merken (zie overweging 53) en de distributie (bijvoorbeeld het feit dat cruisespecialisten over het algemeen hoofdzakelijk eersteklascruises en luxe cruises verkopen). Dit toont aan dat er een aantal dimensies is op grond waarvan cruiseondernemingen hun producten van die van de concurrent kunnen onderscheiden en waarvoor een variëteit aan beschikbare aanbiedingen voor consumenten bestaat die gegroepeerd kan worden in aparte marktsegmenten voor oceaancruises.

(91) Er bestaat geen duidelijke scheidingslijn tussen eersteklasaanbiedingen en aanbiedingen in de toeristenklasse voor de factoren die genoemd worden in overweging 90). De Commissie is van mening dat het bewijs duidt op een gemeenschappelijke markt voor oceaancruises. Indien er een zodanig duidelijk onderscheid bestond tussen de kwaliteit van cruises in de toeristenklasse en eersteklascruises dat deze klassen geen concurrerende invloed op elkaar zouden uitoefenen, dan zou dit worden uitgedrukt in een duidelijke discontinuïteit van prijzen. Een dergelijke discontinuïteit kon niet met voldoende zekerheid worden vastgesteld.

(92) Men dient tevens te vermelden dat twee eersteklascruiseondernemingen, RCCL (samen met First Choice) en POPC, recentelijk nieuwe merken (respectievelijk Island en Ocean Village) hebben geïntroduceerd of deze binnenkort zullen introduceren, hetgeen de grenzen tussen het eersteklassegment en het toeristenklassensegment verder kan doen vervagen. Dit vloeit tevens voort uit het feit dat exploitanten van de toeristenklasse nieuwere, moderne schepen introduceren (zie de overwegingen 157 t/m 159).

(93) Met het oog op het bewijs dat is gegeven in de overwegingen 32 t/m 92, is de Commissie van mening dat de desbetreffende productmarkt voor de doeleinden van de onderhavige beschikking het aanbieden van oceaancruises in het Verenigd Koninkrijk omvat.

B.2.4. Eersteklascruises en cruises in de toeristenklasse - Duitsland, Spanje, Italië en Frankrijk

(94) Er bestaat geen duidelijk onderscheid in Duitsland tussen prijs-kwaliteitssegmenten, zoals eerste klas of toeristenklasse. Er is eerder sprake van een breed spectrum. Over het algemeen worden de grenzen tussen producten in de toeristenklasse en eersteklasproducten in Duitssprekende landen minder benadrukt dan in het Verenigd Koninkrijk.

(95) Hoewel mediterrane bedrijven die in Duitsland actief zijn in de toeristenklasse verschillen zien tussen hun producten voor de toeristenklasse en hun eersteklasaanbiedingen, pleit ook het feit dat beide segmenten door dezelfde bedrijven via nog niet of - zoals, het geval is bij Festival - niet volledig onderscheiden merken worden aangeboden, tegen een scheiding tussen de eersteklasmarkt en de markt voor de toeristenklasse in Duitsland.

(96) In Spanje zijn Pullmantur (met een eigen cruiseproduct) en Iberojet via een gezamenlijke onderneming met Festival en Trasmediterránea, genaamd Spanish Cruise Line, op de markt gekomen om laaggeprijsde cruiseproducten aan te bieden die, met uitzondering van de benadering via de toeristenklasse, echter weinig gemeen hebben met Britse TOC's. Het meest opvallende is dat wat deze Spaanse producten normaliter bieden geen vakantiepakket is. In plaats daarvan bieden ze retourreizen aan vanuit Spaanse havens in het westelijke Middellandse-Zeegebied, die voor de Spaanse consument niet gecombineerd hoeven te worden met huurvluchten of "verblijfs- en cruisepakketten".

(97) In Italië was er één product, aangeboden door de geïntegreerde reisorganisator Valtur die Caribische "clubcruises" aanbood op een ouder schip, dat een parallel zou kunnen vormen met Britse TOC's. Het marktaandeel van Valtur was echter klein (4,8 % in 2000) en inmiddels is Valtur gestopt met cruiseactiviteiten. Omdat het wel of niet tot dezelfde markt rekenen als de markt voor andere cruises geen relevante invloed heeft op de evaluatie, is het niet nodig om dit verder te onderzoeken. De verwachte marktuitreding kan als verder bewijs gezien worden voor het feit dat Britse TOC's geen equivalent kennen in continentaal Europa. Voor producten in de toeristenklasse die worden aangeboden door Mediterranean Shipping Cruises ("MSC") en Festival, geldt hetzelfde als hetgeen staat vermeld voor Duitsland in overweging 95.

(98) In Frankrijk zijn reisorganisators zoals Nouvelles Frontières of Marsans-Transtours de markt binnengetreden met diensten die volledig zijn gebaseerd op huurschepen. Deze diensten worden vaak slechts in bepaalde tijden van het jaar aangeboden. Zeilcruises voor het bovenste marktsegment worden aangeboden door Club Med en Star Clippers. In het luxe segment biedt Compagnie des Îles du Ponant Franstalige cruises aan op kleine schepen. Naast deze relatief kleine Franse aanbiedingen wordt het grootste deel van de markt gekenmerkt door cruises die worden aangeboden door Mediterrane bedrijven en merken als Festival, het merk Costa van Carnival, MSC en Royal Olympic. Om dezelfde reden als hetgeen staat vermeld in overweging 95, bestaat er in Frankrijk geen onderscheid in aanbod tussen eersteklasproducten en producten voor de toeristenklasse voor wat betreft de marktafbakening.

Conclusie

(99) Met het oog op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de desbetreffende productmarkten in Duitsland, Spanje, Frankrijk en Italië markten zijn waarop oceaancruises worden aangeboden.

B.2.5. Andere zaken die gerelateerd zijn aan de afbakening van de productmarkt

Of luxe cruises een aparte relevante productmarkt vormen, kan open worden gelaten

(100) Met het oog op de onderhavige beschikking kan open worden gelaten of luxe cruises moeten worden beschouwd als een aparte relevante markt, aangezien deze slechts een klein marktvolume vertegenwoordigen en hun insluiting of uitsluiting geen invloed zou hebben op de getrokken conclusies. Veronderstellend dat er sprake is van een aparte luxe markt, zou de transactie geen concurrentieproblemen veroorzaken, aangezien er geen overlap bestaat tussen de activiteiten van de partijen. Het luxe segment of de luxe markt vertegenwoordigt niet meer dan 5 % van de cruisecapaciteit(47) in het Verenigd Koninkrijk, Spanje en Italië, en slechts 11 % in Duitsland(48).

(101) Alleen Carnival is actief in het luxe segment of de luxe markt, via de merken Seabourn en Windstar en via een klein aantal luxe hutten op de Queen Elizabeth II van Cunard, hoewel over het laatste getwist kan worden. POPC is niet actief in het segment van luxe cruises.

(102) Vanwege de relatief kleine omvang van het luxe segment, heeft het wel of niet rekenen van dit segment tot een bredere markt voor oceaancruises geen substantiële invloed op de evaluatie voor de onderhavige beschikking. Met het oog op de onderhavige beschikking zijn de gegevens voor luxe cruises meegenomen in de gegevens voor alle oceaancruises.

Riviercruises en kustcruises op veerboten behoren niet tot dezelfde productmarkt als oceaancruises

(103) Hoewel POPC in Duitsland tevens riviercruises aanbiedt, is er op dit gebied geen sprake van overlap tussen de partijen en worden deze uitgesloten van de hiernavolgende overwegingen, om redenen die uiteen worden gezet in overweging 104.

(104) Het marktonderzoek van de Commissie bevestigde dat riviercruises en oceaancruises zich in aparte markten bevinden. Deze zienswijze werd bijna unaniem gegeven door concurrenten en reisbureaus/reisorganisators. Deze typen cruises verschillen niet alleen met betrekking tot het type reizen, routes en bestemmingen, maar ook met betrekking tot duur en prijs, waarbij geldt dat een gemiddelde riviercruise korter duurt en aanzienlijk minder kost dan een gemiddelde oceaancruise(49). Vanwege deze verschillen beschouwt de consument riviercruises en oceaancruises als niet substitueerbaar.

(105) Met het oog op de onderhavige beschikking kunnen riviercruises daarom worden beschouwd als cruises die tot een andere productmarkt behoren dan oceaancruises. Aangezien er geen sprake is van overlap tussen de activiteiten van de partijen op het gebied van riviercruises (alleen POPC biedt actief riviercruises aan via haar Duitse dochtermaatschappij Seetours/A'Rosa) hoeft deze markt niet verder te worden beschouwd.

(106) Een verder onderscheid kan worden gemaakt tussen kustcruises en oceaancruises. Het duidelijke verschil met betrekking tot het feit dat de hoofdroutes van kustcruises in kustwateren liggen, heeft belangrijke gevolgen voor de aard van het product. Bij kustcruises is het landschap aan de kust één van de attracties, zo niet de belangrijkste attractie. Bij deze cruises reist men daarom over het algemeen overdag en gaat men 's nachts soms voor anker. Het omgekeerde geldt voor een typische oceaancruise. Deze cruises zijn over het algemeen ook anders met betrekking tot het aangeboden programma. Typische bestemmingen voor dit type cruises zijn de Britse eilanden, de Galapagoseilanden en de Noorse kust.

(107) Een speciaal soort kustcruises wordt gevormd door veerbootcruises, zoals die worden aangeboden door Norwegian Coastal Voyages/Hurtig Ruten. Deze producten hebben als verdere onderscheidende factor hun normaliter prevalerende (maar tijdens piektijden afnemende) vervoersfunctie voor de lokale bevolking, hetgeen het "in- en uitstapkarakter" accentueert en de ervaring aan boord van deze cruises verder verandert. Hoewel er bij de nieuwste serie schepen voor Norwegian Coastal Voyages rekening is gehouden met een toegenomen toeristisch belang van het product, blijven ook voor deze nieuwere producten de belangrijkste eigenschappen van kustcruises op veerboten hetzelfde. Veerboten voor kustcruises bieden geen amusement en faciliteiten die vergelijkbaar zijn met het aanbod van oceaancruises, en stops in havens hebben eerder een nutsfunctie dan dat ze betrekking hebben op kustexcursies (hoewel deze wel kunnen worden aangeboden). Het product dat door deze schepen wordt aangeboden, is daarom substantieel anders dan dat van oceaancruises, die desalniettemin evenzeer langs de Noorse kust kunnen varen.

(108) Met het oog op de onderhavige beschikking kunnen kustcruises op veerboten daarom worden beschouwd als cruises die tot een andere productmarkt behoren dan oceaancruises. Deze benadering is bevestigd door de zienswijzen zoals die naar voren zijn gebracht door een zeer grote meerderheid van ondervraagden die betrokken waren bij het onderzoek van de Commissie en bevestigt de wijze waarop Norwegian Coastal Voyages/Hurtig Ruten hun product zien(50).

(109) Vanwege de zeer beperkte invloed van andere kustcruises (het aantal schepen dat voor deze cruises wordt ingezet is klein) is het niet nodig om vast te stellen of kustcruises in het algemeen tot een andere productmarkt behoren.

Het is niet noodzakelijk om een besluit te nemen over oceaancruises in een nichemarkt

(110) De Commissie heeft tevens marktdeelnemers uitgenodigd om hun zienswijze te geven op andere nichecruises, met name zeilcruises en ontdekkingscruises. Hoewel een meerderheid van de ondervraagden deze als een aparte markt ziet, waren de naar voren gebrachte zienswijzen niet zo duidelijk verdeeld als de meningen over riviercruises en kustcruises op veerboten. Het is niet noodzakelijk om te bepalen of deze cruises wel of niet tot een andere markt behoren.

(111) Met het oog op de onderhavige beschikking wordt de nichemarkt voor oceaancruises waarnaar verwezen wordt in overweging 110, daarom beschouwd als een onderdeel van een bredere markt voor oceaancruises.

B.2.6. Conclusie inzake de afbakening van de productmarkt

(112) De Commissie is van mening dat er aparte relevante nationale markten bestaan waarop oceaancruises worden aangeboden, die zich onderscheiden van markten waarop kustcruises op veerboten of riviercruises worden aangeboden, alsmede van bredere markten waarop andere (land)vakanties worden aangeboden. Verder is de Commissie van mening dat het niet mogelijk is om een aparte relevante markt te onderscheiden waarop eersteklasoceaancruises in het Verenigd Koninkrijk worden aangeboden.

C. MEDEDINGINGSBEOORDELING

C.1. AANDELEN PASSAGIERSMARKT EER IN 2002, ZOALS GESCHAT DOOR CARNIVAL

(113) Het gecombineerde marktaandeel voor oceaancruises van de partijen in de gehele EER (gemeten aan de hand van het aantal passagiers) wordt geschat op 32 % in 2000 (Carnival 19 % en POPC 13 %). Tabel 5 geeft het marktaandeel waarin de transactie zou resulteren (alleen de betrokken markten zijn vermeld).

Tabel 5: Aandelen 2000 in passagiersmarkt voor cruises in EER

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

schatting Carnival.

(114) Deze tabel toont aan dat de belangrijkste overlappingen met gecombineerde marktaandelen in 2000 tussen [25-35 %]* en [20-30 %]* in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland optreden. Daarnaast zijn de partijen sterk vertegenwoordigd in Spanje en Italië (respectievelijk [35-45 %]* en [50-60 %]*), maar met zeer beperkte overlappingen van 2 % of minder(51).

(115) Tijdens het onderzoek van de Commissie zijn geen vragen over de fusie gerezen met betrekking tot de markten voor oceaancruises in Oostenrijk en Ierland. Er is wel een aantal vragen over de fusie gerezen met betrekking tot de markt voor oceaancruises in België en Nederland. Deze zijn in het onderzoek van de Commissie niet beantwoord. Volgens Carnival ligt het gecombineerde marktaandeel van de partijen in Oostenrijk, Ierland, België en Nederland lager dan 30 % en bedraagt de toename door de fusie 5 % of minder. In deze landen zijn de cruisemarkten relatief onvolwassen. Zo hebben cruises een veel lagere penetratiegraad dan in het Verenigd Koninkrijk(52). Het aantal cruises dat in deze landen wordt verkocht, is de afgelopen jaren aanzienlijk gegroeid en waarnemers van de bedrijfstak voorspellen dat deze trend zal doorzetten, net als in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk(53). Verder worden de cruises die in deze landen worden verkocht, geboekt door mensen uit verschillende landen. Bedrijven die cruises in Amerikaanse stijl, cruises in pan-Europese stijl en Europese cruises in nationale stijl van buurlanden verkopen, zijn graag bereid om de mix van nationaliteiten aan boord van de schepen aan te passen, om zodoende het aantal cruises dat verkocht wordt in Oostenrijk, België, Ierland en Nederland, te verhogen (zie tevens de overwegingen 189 t/m 195). De Commissie is daarom niet van mening dat de transactie een grote nadelige invloed zal hebben op de concurrentie in Oostenrijk, België, Ierland of Nederland.

C.2. VERENIGD KONINKRIJK

C.2.1. Aspecten van productsegmentatie die relevant zijn voor merkpositionering binnen de hoofdmarkt voor oceaancruises

C.2.1.1. Het belang van merken voor luxe en eersteklascruises

(116) Een cruiseproduct wordt gedefinieerd door een groot aantal criteria. Deze aparte parameters hebben betrekking op de grootte van het schip, de leeftijd van het schip, de grootte en de uitrusting van de hutten, de grootte en de inrichting van openbare ruimten, zowel binnendeurs als buitendeurs, de aangeboden faciliteiten, de kwaliteit en de stijl van het eten, de kwaliteit en de stijl van het amusement aan boord, de kwaliteit en de stijl van de keuken, de kwaliteit en de stijl van de service, de taal/talen die aan boord gesproken worden, de (afstand tot de) vertrekhaven, de lengte van de cruise en de route. De relevante categorie die al deze aparte criteria tot één geheel smeedt en de producten herkenbaar maakt voor de consument is het merk. Dit merk kan uit één schip bestaan of uit tien tot 15 schepen, die worden verbonden door een algemeen merkimago dat een bepaalde gemeenschappelijke productstandaard voor service en amusement uitdrukt.

(117) Met betrekking tot de apparatuur op het schip zullen de meeste exploitanten van meerdere schepen binnen de aparte merken een balans proberen te bereiken tussen diversiteit en uniformiteit. Zij zullen daarbij overwegen of een bepaald (bijvoorbeeld ouder) schip nog steeds binnen een bepaald merkimago past. Eersteklasmerken of luxe merken met meerdere schepen hebben over het algemeen tevens een klein aantal grotendeels identieke "zusterschepen" in hun vloot, dat de diversiteit van het merk beperkt (en goedkoper is om te bouwen indien nieuw besteld). Cruiseondernemingen bepalen de positionering van hun merken via merkbeheer en proberen het niveau van merkherkenning bij de desbetreffende consumentengroepen te verhogen.

(118) In de overwegingen 119 t/m 128 wordt een aantal relevante dimensies voor merkpositionering uiteengezet. Deze criteria zijn relevant voor de bepaling van de positionering van een merk en de positionering van merken die daar sterk mee concurreren.

C.2.1.2. Taal en andere culturele referentiecodes: cruises in nationale, pan-Europese en Amerikaanse stijl

(119) De taal aan boord en andere "culturele" criteria, zoals voedsel en dag- en avondamusement, spelen een belangrijke rol bij het beeld dat de consument van een bepaald cruiseproduct heeft. In alle grote Europese cruiselanden (Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje) heeft men een duidelijk beeld van wat men ziet als een cruise in "nationale stijl". Deze cruise in nationale stijl wordt ten eerste en hoofdzakelijk bepaald door de overheersende taal aan boord, maar heeft tevens betrekking op andere onderscheidende factoren, zoals de voorkeurskeuken, eettijden, drank, dagamusement, avondamusement en de inrichting van het schip. In al deze grote Europese cruiselanden worden cruises aangeboden die exclusief of voornamelijk zijn gericht op één specifieke nationale smaak. In elk van deze landen is er een groot percentage consumenten dat het liefst een dergelijke cruise in nationale stijl boekt.

(120) Hoewel een bepaald aantal consumenten in alle onderzochte landen geen specifieke voorkeur heeft, is er in elk land tevens een bepaald minderheidspercentage van consumenten dat de voorkeur geeft aan een cruise in "internationale stijl". In principe zijn er twee duidelijk verschillende "internationale" cruises op de markt: a) cruises in Amerikaanse stijl en b) cruises in Mediterrane/pan-Europese stijl.

(121) Net als Britse cruises worden cruises in Amerikaanse stijl gekenmerkt door het feit dat Engels de enige taal is die aan boord gesproken wordt. Wat deze cruises onmiskenbaar onderscheidt van cruises in Britse stijl en alle andere cruisestijlen is het feit dat het amusement en de inrichting (Las Vegas-stijl) gericht zijn op Amerikaanse smaken, hetgeen producten in Amerikaanse stijl in aanzienlijke mate onderscheidt. De gemeenschappelijke taal verlaagt de culturele drempel voor Britse passagiers. Voor passagiers van andere nationaliteiten zijn er dagprogramma's en soms menu's in de eigen taal beschikbaar. Afhankelijk van het aantal Europese passagiers kan er tevens een lid van de receptie zijn dat een Europese taal spreekt. Deze persoon wordt dan als contactpersoon aangesteld.

(122) Cruises in mediterrane pan-Europese stijl proberen zich te richten op de smaak van verscheidene nationaliteiten. Ze hebben vaak aankondigingen in verscheidene talen, kustexcursies waarbij groepen op taal worden ingedeeld, een gevarieerde Europese keuken, twee eetgelegenheden om rekening te houden met verschillende nationale gewoonten en amusement dat niet op taal is gebaseerd en acceptabel is voor alle nationaliteiten aan boord.

(123) Tot nu toe zijn mediterrane/pan-Europese cruises(54) redelijk succesvol geweest met het penetreren van een aantal Europese markten, terwijl de penetratiegraad van producten in Amerikaanse stijl hoger is in het Verenigd Koninkrijk en er tevens geprobeerd is om met deze producten verder te penetreren in de markten van andere landen.

C.2.1.3. Levensstijl- en kwaliteitscriteria en sterwaarderingen

(124) Een grote meerderheid van de reisbureaus en reisorganisators die hebben gereageerd op de vragenlijst van de Commissie, bevestigden dat ze bij het adviseren van hun cliënten werken met criteria voor kwaliteit of levensstijl, zoals "luxe", "eersteklas" of "toeristenklasse".

(125) Het marktonderzoek van de Commissie toonde tevens aan dat het systeem van sterwaardering, zoals dat wordt toegepast in de jaarlijkse "Berlitz Complete Guide to Cruising and Cruise Ships", tot op grote hoogte wordt geaccepteerd(55).

(126) Net als in eerdere beschikkingen, voor zowel de hospitalitysector als de sector voor consumptiegoederen(56), beschouwt de Commissie de hierboven staande kenmerken als relevant voor de evaluatie van merkpositionering en de mate waarin verschillende producten elkaar beconcurreren.

C.2.1.4. Klassieke cruises v. eigentijdse cruises/amusementscruises, beoogde levensfase en inkomensgroepen

(127) Een onderscheid dat met name relevant is in de eersteklassegmenten van cruises is het verschil tussen eigentijdse cruises of "amusementscruises" en "klassieke" cruises. Amusementscruises leggen de nadruk op activiteiten aan boord (zoals schaatsen aan boord en bergbeklimmen in het Caribische gebied) en informaliteit. Klassieke cruises leggen de nadruk op een rustigere, meer ontspannen, maar tevens formelere benadering ("diner met de kapitein") van cruises. Zowel Europese producten in nationale stijl als producten in Amerikaanse stijl kunnen beide modellen volgen, hoewel producten in Amerikaanse stijl voorop lopen op het gebied van amusementscruises. Hoewel klassieke cruises in de Verenigde Staten beperkt zijn tot het bovenste eersteklassegment, worden klassieke Europese cruises tevens aangeboden in het lagere eersteklassegment, met name in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Pan-Europese cruises in het eersteklassegment kiezen over het algemeen een middenweg en combineren vaak gezinsvriendelijkheid met een gematigde benadering van formaliteit (de meeste diners zijn informeel, maar er zijn één of twee formele diners). Cruises in de toeristenklasse zijn over het algemeen beperkt met betrekking tot de benodigde nutsvoorzieningen voor amusementscruises. Desalniettemin kunnen ze een aantal ingrediënten van traditionele cruises hebben, zoals één of twee formele avonden en een receptie van de kapitein.

(128) De gemiddelde leeftijd van cruisegangers varieert van land tot land en van merk tot merk. Specifieke leeftijdsgroepen of levensfasegroepen kunnen wel of niet tot de doelgroep van een bepaald merk behoren. De gemiddelde leeftijd van de volwassen consument en het percentage kinderen en tieners aan boord vormen een indicatie voor de merkpositionering. Merken proberen normaliter echter diverse consumenten aan te spreken. Dit bereik overlapt normaliter consumentengroepen die zich door andere merken aangesproken voelen. Hetzelfde geldt voor inkomensgroepen.

C.2.2. Marktstructuur

(129) Het Verenigd Koninkrijk is het land met verreweg het grootste aantal cruisegangers in Europa. Na de Amerikaanse consumenten vertegenwoordigen Britse consumenten wereldwijd de op één na grootste nationaliteit van cruisepassagiers. In Europa groeit de cruisemarkt met grote snelheid, maar de penetratiegraad bij cruiseconsumenten ligt ver onder die in de Verenigde Staten. De cruisesector in het Verenigd Koninkrijk kende, net als in andere landen, veel hogere groeipercentages dan andere vakanties in dezelfde periode. Van 1994-1998 is het aantal Britse consumenten dat een pakketvakantie heeft geboekt, met 15 % gegroeid. Voor consumenten die de vakantie overzees doorbrachten, bedraagt dit percentage 18 %, terwijl de groei van het aantal Britse cruisepassagiers in dezelfde periode 135 % bedroeg(57).

C.2.2.1. Voorlopige opmerking over de meting van marktaandeel

(130) Carnival beweert dat marktaandelen gemeten moeten worden aan de hand van het aantal passagiers. De Commissie beschouwt passagierscijfers als een handig middel, maar niet als het meest geschikte middel voor het meten van marktaandeel, omdat deze cijfers geen rekening houden met de variërende duur van cruises. Marktaandelen gemeten in het aantal passagiers zouden het marktaandeel van bedrijven met kortere cruises te hoog inschatten. Marktaandelen zullen in de onderhavige beschikking daarom worden gemeten in het aantal passagierscruisedagen ("PCD"), in plaats van passagiers. Het marktaandeel op basis van waarde kan ook gebruikt worden als indicator voor marktaandeel. De Commissie heeft echter niet de benodigde informatie van alle marktdeelnemers ontvangen die haar in staat zou stellen om betrouwbare berekeningen uit te voeren van het marktaandeel op basis van waarde.

C.2.2.2. Marktaandeel Verenigd Koninkrijk

Tabel 6: Marktaandeel in 2001 voor Britse oceaancruises, uitgedrukt in PCD

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Commissie, marktonderzoek.

(131) De voorgenomen transactie zou de grootste speler met één van haar eersteklasconcurrenten, Carnival, doen samengaan (de andere eersteklasconcurrent is RCCL, dat in het Verenigd Koninkrijk ongeveer net zo groot is als Carnival). Samen zou de nieuwe entiteit [35-45 %]* van de Britse markt in handen hebben (in PCD). Het sterkste merk van POPC in het Verenigd Koninkrijk is P& O Cruises, met [20-30 %]*. Het aandeel van Carnival in het Verenigd Koninkrijk is verspreid over een aantal merken, waarbij het grootste merk van Carnival (Cunard) [0-5 %]* in handen heeft.

(132) De Commissie is niet in staat geweest om een betrouwbare schatting te geven van het gecombineerde marktaandeel van de partijen op basis van waarde. Dit aandeel zou echter groter zijn dan het PCD-aandeel, omdat de partijen in het eersteklassegment van de markt voor oceaancruises opereren en daarom dagprijzen voor cruises hanteren die hoger liggen dan het gemiddelde.

(133) De Commissie heeft geëvalueerd op welke wijze veranderingen in de vlootsamenstelling en plannen met betrekking tot de inzet van schepen en de mix van passagiers het PCD-marktaandeel tot 2004 zullen beïnvloeden. De Commissie heeft bij haar evaluatie rekening gehouden met de aangekondigde capaciteitsveranderingen van de partijen en hun concurrenten en heeft marktdeelnemers tevens gevraagd naar niet aangekondigde capaciteitsveranderingen. Dit is de tijdshorizon waarvoor de levering van nieuwe schepen met relatief grote zekerheid kan worden bewerkstelligd. Het resultaat van dit onderzoek was dat het marktaandeel van Cunard zou kunnen toenemen [...]*(58). Omdat ook POPC haar capaciteit(59) bovengemiddeld uitbreidt, zou het marktaandeel van de gecombineerde entiteit de komende twee jaar enigszins kunnen stijgen, indien er naast de reeds geplande tonnage geen extra tonnage uit de vaart wordt genomen. Vanwege de onzekerheden die inherent zijn aan dit soort voorspellingen vindt de Commissie het echter niet gepast haar besluit hierop te baseren.

C.2.3. Britse merkpositionering

C.2.3.1. Voorkeuren: taal en culturele gedragslijnen (Brits/internationaal)

(134) Een deel van de Britse consument geeft de voorkeur aan cruises waarbij de nationale smaak en voorkeur tot uitdrukking komen en de landstaal de enige of overheersende taal is die aan boord gesproken wordt. Bij het marktonderzoek van de Commissie is gebleken dat, tegenstrijdig genoeg, een bepaald percentage van de Britse bevolking voorkeur heeft voor wat men als internationale cruises ziet. Er zijn in principe twee internationale aanbiedingen: cruises in Amerikaanse stijl en cruises in mediterrane pan-Europese stijl. Er is tevens een bepaald percentage cruisegangers dat geen duidelijke voorkeur heeft voor één van de twee hoofdgroepen. De gemiddelde schattingen van reisbureaus in het onderzoek van de Commissie lagen rond de 60 % voor cruises in Britse stijl, 25 % voor cruises in internationale stijl en 20 % voor cruises zonder voorkeur(60). Het [in opdracht van POPC uitgevoerde]* onderzoek komt uit op andere cijfers. Afhankelijk van de beschouwde groep onderzocht deze studie voorkeuren voor "Britsheid". De resultaten waren als volgt:

Slechts [25-35 %]* van de "potentiële cruisegangers" zou een cruise in Britse stijl prefereren, terwijl [50-60 %]* hiervan bereid zou zijn om een prijstoeslag te betalen. Oudere potentiële cruisegangers voelen zich meer aangetrokken tot cruises in Britse stijl ([40-50 %]* van de 65-plussers), net als meervoudige cruisegangers ([40-50 %]*). Meer dan [35-45 %]* van voormalige cruisegangers bij P& O geeft de voorkeur aan Britse schepen. Voor een groep van andere eersteklasmerken in Britse stijl, waaronder Cunard, Fred Olsen, Page & Moy, Saga en Swan Hellenic, ligt dit percentage op [45-55 %]*. [60-70 %]* van de eerdere cruisegangers en [50-60 %]* van de potentiële cruisegangers hebben echter geen voorkeur of geven hun voorkeur aan Amerikaanse cruises. De voorkeur voor schepen in Amerikaanse stijl varieert sterk en ligt rond de [5-15 %]* (in de Cunard-groep van "cruisegangers met een Britse stijl") en [25-35 %]* (bij de voormalige cruisegangers met een Amerikaanse stijl)(61).

(135) Deze resultaten geven aan dat, hoewel cruises in Britse stijl door een deel van de potentiële en voormalige Britse klanten wordt geprefereerd, een grotere groep geen specifieke voorkeur heeft, terwijl een andere groep de voorkeur geeft aan cruises in Amerikaanse stijl. Voor wat betreft Cunard dient te worden opgemerkt dat, ondanks het feit dat Cunard een Brits merk is, veel consumenten Amerikaanse consumenten zijn, met name bij één van de twee op verschillende doelgroepen gerichte producten, namelijk de "transatlantische lijn", waarvoor momenteel de Queen Elizabeth II wordt ingezet en waarvoor vanaf 2003 het nieuwe schip van Cunard, de Queen Mary, zal worden gebruikt.

C.2.3.2. Tweede alternatieven

(136) In een onderzoek dat in opdracht van RCCL is uitgevoerd, vroegen onderzoekers voormalige cruisegangers naar een alternatief merk dat het dichtst bij het gekozen merk lag(62). De resultaten van dit onderzoek worden samengevat in tabel 7. Twee punten dienen te worden benadrukt. Ten eerste had het onderzoek geen betrekking op pan-Europese producten en mediterrane producten, die bijna 10 % van de in het Verenigd Koninkrijk verkochte oceaancruises vertegenwoordigen. Ten tweede (misschien nog wel belangrijker) vroeg men alleen naar informatie over een tweede alternatief, in plaats van informatie over alle waargenomen alternatieven. De resultaten geven daarom een beperkt beeld van de percepties van de consument met betrekking tot de concurrerende relatie tussen cruiseondernemingen. Een klant van P & O Cruises, die bijvoorbeeld Fred Olsen als tweede alternatief beschouwde, had ook een andere exploitant, zoals Thomson, als alternatief kunnen beschouwen. Deze "secundaire" relaties zijn niet vastgelegd in de informatie in tabel 7. De tabel geeft een indicatie van de alternatieven van de consument, maar biedt geen volledig beeld van alle alternatieven die consumenten overwogen toen ze hun cruise uitkozen.

Tabel 7: Tweede alternatief van Britse consumenten

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Conquest Report on telephone interviews conducted among UK cruise passengers, mei 2002.

(137) Het hoogste percentage klanten van Cunard en P& O Cruises zien de andere cruise als het beste alternatief (46 % en 26 %). De klanten van P& O Cruises en Cunard zien echter diverse andere concurrenten als de grootste concurrent van deze merken. 18 % van de ondervraagde klanten van P & O Cruises ziet de Britse stijl van Fred Olsen als het beste alternatief. Bij de klanten van Cunard ligt dit percentage op 13 %. De klanten van Fred Olsen zagen P & O Cruises (45 %) en Cunard (13 %) als het beste alternatief.

(138) Klanten van P& O Cruises en Cunard zien tevens producten in Amerikaanse stijl als het beste alternatief. Over het algemeen ziet 24 % van de klanten van P& O Cruises de concurrenten RCI, NCL of Celebrity (merken van de concurrenten van de partijen) als het beste alternatief. Indien Princess en Carnival CCL worden meegenomen, stijgt dit percentage naar 31 %. RCI is het enige merk met Amerikaanse stijl dat het meest als beste alternatief wordt genoemd bij klanten van Cunard en P& O Cruises. Klanten van merken met Amerikaanse stijl beschouwen P& O Cruises en andere merken met Amerikaanse stijl als het beste alternatief. Deze bevindingen staven de conclusies van het [in opdracht van POPC uitgevoerde onderzoek]* (zie overweging 135), die aangeven dat een groot deel van de potentiële cruisegangers in het Verenigd Koninkrijk geen voorkeur heeft voor cruises in Britse of Amerikaanse stijl.

C.2.3.3. De positie van de partijen in culturele stijlsegmenten van de Britse markt

(139) POPC beweegt zich in het Amerikaans gestijlde segment met Princess, dat een aandeel van [0-10 %]* in het Verenigd Koninkrijk heeft. De fusie voegt HAL (dat in het marktonderzoek van de Commissie als een grote concurrent van Princess werd beschouwd) en CCL toe, die elk 1 % hebben. Het bedrijf zou tevens een enigszins vergrote aanwezigheid in de Amerikaans opgezette cruisemarkt en een klein maar ongewijzigd aandeel krijgen in cruises met een mediterrane/pan-Europese stijl.

(140) Als gevolg van de voorgenomen concentratie zou de nieuwe entiteit daarom een sterkere positie hebben in de markt voor cruises in Britse stijl. Zoals echter is aangetoond in het [in opdracht van POPC uitgevoerde]* onderzoek (zie de overwegingen 134 t/m 135), beschouwen consumenten van cruises in Britse stijl ook andere typen cruises als uitvoerbare alternatieven.

C.2.3.4. De posities van de partijen met betrekking tot kwaliteitssegmenten in het Verenigd Koninkrijk

(141) De partijen bieden een breed assortiment diensten aan, variërend van luxe merken zoals Seabourn en Windstar, eersteklasmerken in het bovenste segment zoals Cunard, HAL, Princess, P& O Cruises en Swan Hellenic, eersteklasmerken in het lagere segment zoals CCL en Costa, tot het recente project van POPC, te weten een merk voor de toeristenklasse: Ocean Village. De activiteiten van de partijen overlappen elkaar daarom met name in het eersteklassegment. In elk van de segmenten zullen de partijen worden geconfronteerd met een aantal sterke concurrenten.

(142) In het eerste verslag van Conquest werd Britse consumenten gevraagd naar hun waarneming van prijs en kwaliteit met betrekking tot cruisemerken. Met betrekking tot kwaliteit lag P& O Cruises dicht bij Cunard, terwijl het qua prijs dicht bij RCI lag(63). Men dient tevens op te merken dat deze sectie van het verslag van Conquest alleen betrekking heeft op zeven merken en verscheidene opties die voor de consument beschikbaar zijn, zoals NCL, Orient, Saga en Celebrity, niet in overweging neemt. Dit beperkt de relevantie van de resultaten.

C.2.3.5. De positie van de partijen met betrekking tot "klassieke" cruises vs. "amusementscruises"

(143) Er is sprake van enige horizontale overlap tussen Cunard en P& O Cruises in de markt voor traditionele cruises in Britse stijl. De belangrijkste overeenkomsten tussen de aanbiedingen van de partijen in dit opzicht vinden hun oorsprong in de cruises aan boord van de Caronia van Cunard, een lijnschip van 30 jaar oud.

(144) Er bestaan tevens grote verschillen tussen de producten die door deze twee merken worden aangeboden. Cunard onderscheidt zich van P& O Cruises in de zin dat een groot deel van haar activiteiten betrekking heeft op Atlantische oversteken. Deze worden momenteel aangeboden op het lijnschip van Cunard, de Queen Elizabeth II. De transatlantische oversteken op dit schip zijn niet te vergelijken met aanbiedingen van andere cruiseondernemingen. Deze oversteken worden meer aan Amerikaanse consumenten dan Britse consumenten verkocht.

(145) Het huidige marktaandeel van de Caronia is minder dan [0-5 %]* van de Britse markt. Al met al vertegenwoordigt het marktaandeel van Cunard minder dan [0-5 %]* van de Britse markt.

(146) De positie van de partijen met betrekking tot cruises in Britse stijl kan beter worden [...]*. Er bestaat echter gerede twijfel over de precieze wijze waarop de nieuwe capaciteit zal worden ingezet en waar deze op de markt zal worden gebracht. Het is daarom niet mogelijk om met genoeg zekerheid vast te stellen wat de invloed van de nieuwe capaciteit in het Verenigd Koninkrijk zal zijn.

(147) In het Amerikaanse segment kunnen de partijen producten aanbieden die variëren van "amusementscruises", zoals CCL, tot "klassiekere" producten, zoals HAL, waarbij het merkprofiel van Princess ergens tussenin ligt en het accent legt op zowel stijl als informaliteit. In elk van deze segmenten zullen de partijen worden geconfronteerd met een aantal concurrenten.

C.2.3.6. Merkbewustheid

(148) Met betrekking tot merkherkenning door Britse consumenten toonde een in 2001 in opdracht van POPC uitgevoerd onderzoek(64) aan dat consumenten zich over het algemeen het meest bewust zijn van het merk van P& O Cruises (de waarden voor cruisegangers/niet-cruisegangers zijn [60-70 %]*/[55-65 %]*), gevolgd door Airtours ([25-35 %]*/[15-20 %]*), Thomson Cruises ([20-30 %]*/[15-25 %]*), Cunard ([20-30 %]*/[25-35 %]*), Fred Olsen ([20-30 %]*/[15-25 %]*) en RCI ([20-30 %]*/[10-20 %]*).

(149) Het [in opdracht van POPC uitgevoerde](65)* onderzoek toonde aan dat het grootste deel van de ondervraagden die naar waarschijnlijkheid tussen 2002 en 2004 een cruise zouden boeken, het cruisemerk P& O Cruises als de meest waarschijnlijke keuze noemde, gevolgd door (respectievelijk) Royal Caribbean, Cunard, Thomson, Airtours en Celebrity.

(150) Dit geeft aan dat, met uitzondering van P& O Cruises, consumenten zich net zo bewust zijn van eersteklascruisemerken als van cruisemerken in de toeristenklasse.

C.2.3.7. Bewijs voor grootte concurrentie in interne documenten van Cunard

(151) [...]*(66).

(152) [...]*(67).

C.2.3.8. Conclusie inzake merkpositionering Verenigd Koninkrijk

(153) Uit bovenstaande wordt duidelijk dat P& O Cruises en het merk Cunard van Carnival concurrenten zijn in het segment dat gericht is op cruises in Britse stijl. Andere merken, of deze nu actief zijn in hetzelfde segment (zoals Fred Olsen) of in een aangrenzend segment (zoals RCI), worden door de consument als grote concurrenten van elkaar gezien.

C.2.4. Concurrentiedruk

C.2.4.1. Marktgroei in het Verenigd Koninkrijk

(154) In de jaren negentig is de cruisemarkt in het Verenigd Koninkrijk hard gegroeid, zowel in absolute cijfers als in vergelijking met de groeipercentages van andere typen vakanties.

(155) In de periode 1995-2001 bedroeg het jaarlijkse groeipercentage uitgedrukt in het aantal passagiers bijna 17 %. Cijfers van de Passenger Shipping Association tonen aan dat het aantal cruisevakanties van Britse passagiers tijdens deze periode meer dan verdubbeld is. Tussen 1995 en 1998 lagen deze jaarlijkse groeipercentages allemaal boven de 20 % (1995: 26 %, 1996: 22 %, 1997: 25 %, 1998: 27 %). Hoewel de groeipercentages in de jaren 1999 tot en met 2001 onder deze niveaus lagen (1999 (13 %), 2000 (1 %), 2001 (3 %)), verwacht men nog steeds dat de groei in de markt flink zal doorzetten. Twee onafhankelijke bronnen hebben bijvoorbeeld(68) voor de jaren t/m 2006 en 2010 jaarlijkse groeischattingen voor het Verenigd Koninkrijk gegeven van 8,5 % tot 9 %. Men dient op te merken dat één van deze schattingen na de gebeurtenissen op 11 september 2001 is gepubliceerd. Deze groei stimuleert zowel nieuwe toetreders als de expansie van huidige exploitanten en zal de invloed van de belemmering voor markttoegang daarom beperken.

C.2.4.2. Recente geschiedenis van markttoegang en expansie in het Verenigd Koninkrijk

(156) De markt voor oceaancruises in het Verenigd Koninkrijk is de laatste vijf tot zes jaar tevens gekenmerkt door veel nieuwe toetreders. De geschiedenis van de markttoegang in de cruisesector in het Verenigd Koninkrijk heeft grotendeels betrekking op de toegang van reisor