Beschikking van de Commissie

van 15 januari 2002

betreffende de Staatssteun die Duitsland ten gunste van Klausner Nordic Timber GmbH & Co. KG, Wismar, Mecklenburg-Voor-Pommeren, heeft verleend

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 13)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/468/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken(1)en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Ingevolge een reeks klachten met betrekking tot staatssteun die aan Klausner Nordic Timber GmbH & Co. KG (hierna "KNT" genoemd) werd toegekend, verzocht de Commissie Duitsland in de loop van 1999 en 2000 haar alle informatie te verstrekken die nodig is om te onderzoeken of de maatregelen verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt. De maatregelen hadden betrekking op staatssteun ten gunste van KNT met het oog op de vestiging en uitbreiding van een zagerij in Wismar (Mecklenburg-Voor-Pommeren). De door Duitsland verstrekte informatie werd evenwel als onvolledig beschouwd en kon de twijfels van de Commissie omtrent de vraag of de maatregelen in overeenstemming zijn met eerder goedgekeurde steunregelingen, niet wegnemen.

(2) Bij brief van 17 augustus 2000 gelastte de Commissie Duitsland, uit hoofde van artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(2) en in overeenstemming met het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen van 5 oktober 1994 in zaak C 47/91 (Italië/Commissie)(3), alle informatie te verstrekken die nodig is om te beoordelen of de maatregelen ten gunste van KNT onder steunregelingen vallen die al eerder door de Commissie zijn goedgekeurd.

(3) Bij brief van 13 november 2000, waarvan de bijlagen per separate post op 16 november 2000 inkwamen, stelde Duitsland de verlangde informatie beschikbaar die nodig is voor de beoordeling van de vraag of de begunstigde als kleine of middelgrote onderneming (KMO), zoals bedoeld in de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen(4) (hierna "kaderregeling" genoemd) en Aanbeveling 96/280/EG van de Commissie van 3 april 1996 betreffende de definitie van kleine en middelgrote ondernemingen(5), dient te worden beschouwd en derhalve in de steungebieden, waarin beide projecten gelegen zijn, voor de maximaal toelaatbare steunintensiteit van 50 % bruto in aanmerking komt.

(4) De Commissie stelde Duitsland bij brief van 20 juni 2001 in kennis van haar besluit om ten aanzien van deze steun de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden en overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 verstrekking van informatie te gelasten.

(5) Bij brief van 2 augustus 2001, waarvan de bijlagen op 12 november 2001 inkwamen, reageerde Duitsland op de inleiding van de procedure en het bevel tot informatieverstrekking.

(6) Het besluit tot inleiding van de procedure werd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen bekendgemaakt(6). Bij die gelegenheid nodigde de Commissie alle belanghebbenden uit hun opmerkingen kenbaar te maken.

(7) De Commissie ontving van belanghebbenden opmerkingen, die zij de lidstaat Duitsland deed toekomen. Bij brief van 31 oktober 2001 maakte Duitsland zijn reactie hierop kenbaar.

2. BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

2.1. De begunstigde

(8) De rechtspersoon, waaraan de steun werd verleend, te weten KNT, werd op 28 mei 1997 opgericht en vestigde in 1998 een nieuwe zagerij te Wismar in Mecklenburg-Voor-Pommeren. KNT verwerkt naaldhout. De bedrijfsvoering is in handen van de complementaris(7), Klausner Nordic Timber GmbH (hierna "KNT-GmbH" genoemd). De aandelen van de commanditaire vennootschap KNT zijn eigendom van Fritz Klausner, een natuurlijke persoon. Deze bezit bovendien het hele kapitaal van KNT en is de enige commanditaris(8) van KNT.

(9) Fritz Klausner heeft ook aandelen in andere vennootschappen.

(10) Klausner Holzindustrie GmbH (hierna "KHI-GmbH" genoemd) is een Oostenrijkse vennootschap met beperkte aansprakelijkheid, die verantwoordelijk is voor de bedrijfsvoering van Klausner Holzindustrie GmbH & Co. KG (hierna "KHI" genoemd); KHI exploiteert een zagerij in St. Johan (Tirol). KHI-GmbH is de complementaris van KHI.

(11) Vennoten van KHI-GmbH:

a) Fritz Klausner (25 %),

b) Margarethe Klausner (moeder van Fritz Klausner) (50 %),

c) Anne Klausner (zuster van Fritz Klausner) (25 %).

(12) Vennoten van KHI:

a) KHI-GmbH (complementaris; geen deelneming in het kapitaal),

b) Fritz Klausner (commanditaris; deelneming van 75 % in het kapitaal; sinds 1 januari 1997 geen stemrecht),

c) Margarethe Klausner (commanditaris; deelneming van 25 % in het kapitaal).

(13) Klausner Holz Thüringen Geschäftsführung GmbH (hierna "KHT-GmbH" genoemd) is een Duitse vennootschap met beperkte aansprakelijkheid, die belast is met de bedrijfsvoering bij Klausner Holz Thüringen GmbH & Co. KG (hierna "KHT" genoemd); deze laatste exploiteert een zagerij in Friesau (Thüringen). Fritz Klausner bezit alle aandelen van KHT-GmbH; hij leidde de vennootschap tot 19 juni 1997.

(14) Vennoten van KHT:

a) KHT-GmbH (complementaris; geen deelneming in het kapitaal; bedrijfsleider),

b) Fritz Klausner (commanditaris; deelneming van 20 % in het kapitaal),

c) KHI (commanditaris; deelneming van 80 % in het kapitaal).

(15) KHT Hobelwerk Beteiligungsgesellschaft mbH (hierna "KHO-GmbH" genoemd), die voor 100 % eigendom van Fritz Klausner is, werd op 15 mei 1997 opgericht. Zij is de complementaris van KHT Hobelwerk GmbH & Co. KG (hierna "KHO" genoemd). KHO exploiteert een schaverij in Thüringen.

(16) Klausner Nordic Services GmbH (hierna "KNS" genoemd), die voor 100 % eigendom van Fritz Klausner is, is een dienstverlenend bedrijf voor lokale ondernemingen.

(17) Klausner Nordic Energie GmbH (hierna "KNE" genoemd), die voor 100 % eigendom van Fritz Klausner is, exploiteert een krachtcentrale.

(18) Vennootschappen waarbij Fritz Klausner betrokken is - periode 1996-1999:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.2. De steunmaatregelen

2.2.1. Maatregelen voor de vestiging van een nieuw productiebedrijf in Wismar ("eerste maatregelenpakket")

(19) Het ministerie van Economische Zaken van Mecklenburg-Voor-Pommeren besloot bij besluit van 18 april 1997, dat op 12 maart 1998 werd gewijzigd, KNT investeringssteun te verlenen voor de vestiging van een zagerij in Wismar op grond van het door de Commissie goedgekeurde 27e kaderplan van het gemeenschappelijke programma "Verbetering van de regionale economische structuren" (1998-2002)(9). De zagerij is gesitueerd in een steungebied zoals bedoeld in artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. De subsidie ten bedrage van maximaal 43818300 DEM (22,4 miljoen EUR) vertegenwoordigt 38,21 % bruto van de subsidiabele investeringskosten van 114669000 DEM (58,6 miljoen EUR). Volgens Duitsland is de verlening van de steun afhankelijk gesteld van het scheppen van 115 arbeidsplaatsen.

(20) Daarnaast verleende Duitsland bij besluit van 25 juli 1998, dat op 26 april 1999 werd gewijzigd, een investeringspremie van 2635086 DEM (1,3 miljoen EUR) aan KNT voor 1997 op grond van het "Investitionszulagengesetz" van 1996, een door de Commissie goedgekeurde steunregeling(10).

(21) Bij besluit van 1 september 1999 werd op dezelfde grondslag een bijkomende investeringspremie ten bedrage van 2500000 DEM (1,3 miljoen EUR) toegekend. Dit kwam neer op 2,18 % van de subsidiabele investeringskosten.

(22) Voorts verleende de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren in 1997 een garantie voor 80 % van een zachte lening ten bedrage van 30 miljoen DEM (15,3 miljoen EUR) op grond van de door de Commissie goedgekeurde garantierichtsnoeren van de deelstaat (N 627/1991)(11). Het steunelement van deze maatregel bedraagt volgens de Duitse autoriteiten, die ervan uitgaan dat KNT een gezonde onderneming wordt, 0,5 %.

(23) De steunintensiteit van de in de overwegingen 19 t/m 22 genoemde maatregelen bedraagt 43,18 % van de subsidiabele kosten.

(24) De onderneming voert aan dat ze in feite 124401024 DEM (63,6 miljoen EUR) heeft geïnvesteerd en dat de steunintensiteit derhalve slechts 39,80 % bedraagt. Deze bewering werd echter niet bevestigd door Duitsland, noch werden de Commissie hiervan bewijzen voorgelegd. De Commissie is in haar beoordeling bijgevolg uitgegaan van de besluiten van de steunverlenende Duitse autoriteiten, voorzover daarin de subsidiabele kosten werden genoemd en de steunbedragen vastgesteld en goedgekeurd.

2.2.2. Maatregelen in verband met de uitbreiding van de zagerij in Wismar en de vestiging van een tweede zagerij

(25) Op grond van het 27e kaderplan van het gemeenschappelijke programma (1998-2002) besloot de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren op 8 september 1998 KNT bijkomende investeringssteun ten bedrage van 8879000 DEM (4,5 miljoen EUR) voor de uitbreiding van de zagerij in Wismar te verlenen. Dit besluit werd op 22 oktober 1999 gewijzigd. De steunintensiteit van deze maatregel bedraagt 38,34 % van de subsidiabele kosten van 23161000 DEM (11,8 miljoen EUR).

(26) In 1998 werden voor het project nog de volgende bijkomende steunmaatregelen ten uitvoer gelegd:

a) een investeringspremie van 2141000 DEM (1,1 miljoen EUR) met een steunintensiteit van 9,24 % van de subsidiabele kosten;

b) een zachte lening van de publiekrechtelijke Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW) ten bedrage van 11 miljoen DEM (5,6 miljoen EUR) met een steunintensiteit van 1 %.

(27) In het besluit van 22 oktober 1999 wordt ook melding gemaakt van mogelijke bijzondere afschrijvingen met een steunintensiteit van 1,42 %. Deze steun werd uiteindelijk niet verleend, omdat hij betrekking had op investeringen voor 1999 en 2000. De wet inzake steungebieden (Fördergebietsgesetz) voorziet na 31 december 1998 niet meer in afschrijvingen voor investeringen.

(28) Volgens het in 1999 gewijzigde besluit bedraagt het totale steunbedrag 50 % van de subsidiabele kosten ten bedrage van 23161000 DEM (11,8 miljoen EUR).

(29) In andere informatie van de Duitse autoriteiten is tevens sprake van een gemeenschappelijke door de Duitse federale overheid en de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren in 1999 toegekende garantie om een lening van 29750000 DEM (15,21 miljoen EUR) te verkrijgen op grond van het door de Commissie goedgekeurde federale garantieprogramma voor ondernemingen die nieuwe vestigingen willen beginnen in de nieuwe deelstaten(12), en de garantierichtsnoeren van de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren. Het steunelement van deze maatregel bedraagt volgens de Duitse autoriteiten 0,5 %, waarbij ervan is uitgegaan dat KNT als een gezonde onderneming wordt beschouwd.

(30) Daarnaast vroeg KNT op 13 april 2000 een investeringspremie ten bedrage van 7880000 DEM (4 miljoen EUR) aan voor de uitbreiding van de zagerij. In het besluit werd uitgegaan van subsidiabele kosten ten bedrage van 39663875 DEM (19,9 miljoen EUR). Op het moment dat de procedure werd ingeleid, was niet duidelijk op welk project deze maatregel betrekking had. De Duitse autoriteiten hebben de Commissie geen nadere gegevens over de maatregel verstrekt. Volgens de onderneming werd deze investeringspremie verleend op grond van bijkomende subsidiabele kosten die de onderneming voor de uitbreiding van de zagerij maakte, en was het reeds in 1999 verleende bedrag van 2141000 DEM daarin begrepen. Deze gegevens werden echter niet bevestigd door de Duitse autoriteiten.

2.3 Gronden voor het inleiden van de procedure

(31) Ondanks de informatie die na het bevel tot informatieverstrekking door de Duitse autoriteiten werd verschaft, had de Commissie nog altijd twijfels over de vraag of de nieuwe zagerijen wel als een KMO kunnen worden beschouwd en of de steun in zijn geheel binnen het toepassingsgebied van goedgekeurde steunregelingen valt.

(32) De genoemde brutosteunintensiteiten voor de vestiging en uitbreiding van de zagerij in Wismar zijn in het geval van KNT alleen maar mogelijk als de onderneming een echte KMO is. Daartoe moet de onderneming aan de in de kaderregeling geformuleerde criteria beantwoorden. Een van de voorwaarden van het besluit tot goedkeuring van de steunregelingen in het kader waarvan overheidsgeld is toegekend of nog zal worden toegekend, is dat de begunstigde onderneming onder de KMO-definitie van Aanbeveling 96/280/EG en de kaderregeling valt.

(33) Daarbij moest met name worden nagegaan of de rechtspersoon KNT, waaraan de verschillende subsidies waren toegekend, in zijn hoedanigheid van begunstigde van de toenmalige steunmaatregelen als een aparte onderneming kon worden aangemerkt. De vraag waar alles omdraaide was of er een "economische entiteit" in de zin van het Gemeenschapsrecht(13) was opgericht, of dat de begunstigde onderneming ook andere ondernemingen van de Klausner-groep omvatte. Er bestonden vooral twijfels over de betrekkingen tussen KNT en KHT, alsmede over de graad van hun economische integratie. Voordat de Commissie kan beoordelen of de begunstigde onder de KMO-definitie valt, moet dus eerst de omvang van de betrokken onderneming worden vastgesteld.

(34) Met de nog altijd onvolledige informatie die Duitsland had verstrekt over de ondernemingen die bij het Klausner-concern horen, kon de Commissie zich niet uitspreken over de KMO-status van de begunstigde en bijgevolg evenmin over de vraag of de steun ten gunste van KNT onder reeds door de Commissie goedgekeurde regionale steunregelingen valt dan wel als nieuwe steun moet worden beschouwd. De Commissie had evenwel ook twijfels omtrent de verenigbaarheid van de maatregelen in hun geheel met de gemeenschappelijke markt.

(35) De Commissie besloot dan ook de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden en overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 verstrekking van informatie te gelasten.

3. OPMERKINGEN VAN DERDEN

(36) Nadat zij de procedure had ingeleid, ontving de Commissie opmerkingen van acht derden.

(37) Twee concurrenten van de Klausner-zagerijen beklaagden zich erover dat zij geen inzage hadden gekregen van de winst- en verliesrekening en de balans van de Klausner-groep, die niet waren gepubliceerd. Uit de door de onderneming opgegeven cijfers voor grondstoffenverbruik concludeerden de concurrenten dat de omzet en het balanstotaal van KNT voor 1996 de KMO-drempel moesten hebben overschreden. Bovendien had noch KNT noch KHT een eigen bijdrage aan de financiering van beide projecten geleverd. Het project had bovendien wegens zijn omvang van meet af aan niet aan de KMO-bepalingen beantwoord. Het hoge subsidiebedrag had KNT zeer grote voordelen verschaft ten opzichte van zijn concurrenten, voor het merendeel ondernemingen met een omzet van minder dan 1,5 miljoen EUR en een eigenvermogensaandeel van ten hoogste 15 %. Sinds de inbedrijfstelling te Wismar waren grote hoeveelheden hout verkocht tegen een prijs die op normale financiële voorwaarden en met dezelfde grondstoffenleveranciers onhoudbaar was. Ten slotte waren beide concurrerende zagerijen van mening dat het argument van KNT, dat de aankoop van grondstoffen en de verkoop van producten door KNT en KHT op verschillende markten plaatsvond, niet klopte. Naar hun mening werd het onbewerkte hout uit Rusland en het Oostzeegebied ook in Oostenrijk en door KHT in Friesau gebruikt. Bovendien werd een groot deel van de productie van KNT eveneens in Midden- en Zuid-Duitsland en in Oostenrijk en Italië verkocht, waar ook de Oostenrijkse houtindustrie zeer actief is.

(38) Zowel de beroepsorganisatie van de Zweedse houtindustrie als die van de Zweedse bosbouwsector deelde na de inleiding van de procedure hun opmerkingen aan de Commissie mee. Volgens deze organisaties hadden de investeringssubsidies en leninggaranties voor KNT ertoe geleid dat in Wismar naast de aanverwante spaanplaat- en gelaagdhoutfabrieken een van de grootste houtzagerijen van Europa werd gevestigd. In geen van deze marktsegmenten was er echter sprake van een tekort aan capaciteit dat dergelijke investeringen rechtvaardigde. Gezaagd hout is volgens deze organisaties een product in de rijpe marktfase, waarnaar geen grote vraag bestaat, in een branche waarin grote behoefte aan consolidatie bestaat. Bovendien zou er vanwege een stijging van het houtgebruik in verschillende marktsegmenten een aanzienlijke behoefte aan productontwikkeling bestaan. Volgens het ECE-houtcomité hebben de productie en het verbruik van gezaagd hout zich in de periode 1991-2000 in Europa als volgt ontwikkeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(39) De Zweedse beroepsorganisaties beklemtonen dat de gesubsidieerde oprichting van KNT e.a. heeft bijgedragen tot een stijging van de overproductie, waarvoor de Europese industrie al jarenlang een oplossing probeert te vinden. Deze grotere overproductie heeft onder meer geleid tot een prijsdaling voor gezaagd hout en een kostenstijging voor de grondstoffen. De Commissie stelt vast dat de productiecapaciteit van de bedrijfsinstallatie in Wismar volgens de website van KHT 1,3 miljoen m3 bedraagt.

(40) Met betrekking tot de KMO-status van de onderneming kan de Zweedse industrie geen commentaar geven op de vraag of KNT in de verschillende fasen waarin staatssteun is verleend, in de categorie "kleine en middelgrote ondernemingen" viel. Volgens haar is de bedrijfsvestiging in Wismar echter 50 % groter dan de grootste zagerij die de afgelopen drie jaar in Zweden werd gevestigd. Tot slot wijzen de beroepsorganisaties erop dat KNT tot de grootste zagerijen van Europa hoort en tezamen met het concern waarvan het deel uitmaakt, een aanzienlijke invloed uitoefent op de markt waarin het actief is.

(41) Een Duits advocatenkantoor reageerde op de inleiding van de procedure met de opmerking dat KHT en KNT op de markt als één enkele onderneming actief zijn. In de brief die de Commissie van het kantoor ontving, staat dat de KMO-criteria ten tijde van de steunverlening niet waren vervuld, zonder dat hier evenwel dieper op wordt ingegaan. Aangezien de ondernemingen KNT en KHT zelf niet in staat waren de verdubbeling van de capaciteit van het bedrijf in Wismar te financieren, zou de steunintensiteit van de garantie bovendien meer dan 0,50 % hebben bedragen. Ten slotte staat er nog in de brief dat de staatssteun voor KNT ter ondersteuning van de economische ontwikkeling van de nieuwe Duitse deelstaten werd verleend zonder dat de desbetreffende bepalingen van het Gemeenschapsrecht in acht werden genomen.

(42) De Oostenrijkse Handelskammer der Holzindustrie betreurt het dat niet aan iedereen inzage werd verleend van de balans van KNT en KHT. Volgens haar is de steun verleend zonder dat het vereiste minimumniveau van eigen kapitaal aanwezig was. De Kamer bevestigt dat het concern Klausner zijn grondstoffen betrekt uit gebieden waar ook de Oostenrijkse industrie traditioneel haar ruw hout koopt. De productie van Klausner kan volgens haar alleen maar door middel van lage, niet-marktconforme prijzen met de productie van de Oostenrijkse zagerijen concurreren.

(43) Het Verband der Deutschen Säge- en Holzindustrie e.V. wijst de Commissie erop dat KNT en KHT zich op hun websites als productiebedrijven presenteren. Zelfs in de hypothetische veronderstelling dat er geen mogelijkheid tot machtsuitoefening kan worden ontleend aan de familiebanden tussen de eigenaars van alle "Klausner-vennootschappen" en aan de hiermee overlappende en slechts gedeeltelijk niet-stemgerechtigde aandelen in KMT die Fritz Klausner, via Klausner Holzindustrie GmbH & Co. KG, St.-Johan (Oostenrijk), in handen heeft, dan nog is het beheer van KHT in handen van KHT-GmbH, die aan Fritz Klausner toebehoort.

(44) Ook KNT reageerde via zijn advocaat op de inleiding van de procedure. Daarbij werden de tot dusver ontbrekende gegevens over het aantal werknemers verstrekt, de financiële gegevens over de verschillende ondernemingen van de groep aangevuld en een nieuwe berekening van de steunintensiteit van de beide projecten voorgelegd. Bij de vestiging van de zagerij in Wismar maakt KNT een onderscheid tussen de totale steunintensiteit die op basis van de investeringsuitgaven - zoals in de kennisgeving van steunverlening voorzien - werd berekend (43,18 %) en de op basis van de daadwerkelijk gedane investeringen berekende intensiteit (39,80 %). Voor het uitbreidingsproject bedroeg de totale steunintensiteit 49,82 % en de "de facto steunintensiteit" 30,08 %. KNT verstrekt ook nadere gegevens over de investeringspremie voor de in 1999 gedane investeringen en raamt de totale investeringsuitgaven voor het uitbreidingsproject op 37891390 DEM (19,4 miljoen EUR). Ook voor het uitbreidingsproject wordt op basis van de in totaal gedane investeringen de steunintensiteit opnieuw berekend en komt KNT op 44,67 % uit. Aan de hand van de in 1999 en 2000 gedane investeringen ten bedrage van 62032981 DEM (31,7 miljoen EUR) levert de herberekening ten slotte een totale steunintensiteit van 31,13 % op.

(45) KNT neemt ook ten aanzien van haar verwevenheid met andere vennootschappen van de Klausner-groep een standpunt in; KNT oordeelt namelijk dat zij als onafhankelijk van KHT moet worden beschouwd, omdat er geen sprake is van de uitoefening van een gezamenlijke zeggenschap over KNT en KHT via Fritz Klausner. KNT verwijst naar artikel 1, lid 3, van de bijlage bij Aanbeveling 96/280/EG, op grond waarvan een onderneming als "zelfstandig" wordt beschouwd wanneer zij niet voor 25 % of meer van het kapitaal of van de stemrechten in handen is van één onderneming of verscheidene ondernemingen gezamenlijk die niet aan de definitie van KMO of van kleine onderneming beantwoorden. Het woord "gezamenlijk" impliceert volgens KNT een gezamenlijke uitoefening van de zeggenschap, wat betekent dat de ondernemingen met een of meer participaties een gezamenlijk belang moeten nastreven. Fritz Klausner heeft weliswaar aandelen in KNT en KHT, maar heeft uit het oogpunt van het vennootschapsrecht geen mogelijkheid om te beslissen over de bedrijfsuitoefening van KHT.

(46) Voorts zou er geen sprake zijn van gemeenschappelijke economische belangen noch van een economische integratie van KNT en KHT. De twee ondernemingen zouden berusten op verschillende concepten en zich kenmerken door verschillende geografische en logistieke bijzonderheden en verschillende marktvoorwaarden wat grondstoffen en afzet betreft. Het bedrijf in Wismar is bijvoorbeeld aan een internationaal georiënteerde Oostzeehaven gelegen en importeert Noord-Europees hout voor het vervaardigen van gezaagd hout van hoge kwaliteit. De productie van Wismar wordt geëxporteerd, omdat daar de voordelige transportmogelijkheid over zee bestaat. Het bedrijf in Thüringen beschikt ingevolge zijn geografische ligging daarentegen niet over zo gunstige afzetmogelijkheden. Het verwerkt hoofdzakelijk Duits hout en zet zijn productie van minder hoge kwaliteit in een beperkter gebied af vanwege de hoge transportkosten. Er is derhalve geen sprake van nauwe samenwerking tussen beide bedrijven, die geen gemeenschappelijk economisch belang nastreven. KNT en KHT hebben geen gemeenschappelijke bedrijfsleiding en geen gemeenschappelijke afdelingen voor beheerstaken. Bovendien hebben ze verschillende leveranciers en afnemers. Afgezien van voor bepaalde productgroepen zijn beide ondernemingen geen concurrenten van elkaar.

(47) KNT voert voorts aan dat uit de huidige websites van KNT en KHT de zelfstandigheid van beide ondernemingen duidelijk blijkt. De bestaande links tussen de websites van KNT en KHT was er gekomen omdat men van plan was een "houtcluster" op te zetten om onafhankelijk van elkaar opererende houtverwerkers en -leveranciers op het internet te presenteren. De bedoeling was dat er nog andere firma's zouden bijkomen, maar het project was niet van de grond gekomen. Andere links tussen KNT en KHT bestaan er niet. Het feit dat KHT in de steunaanvragen als contactadres voor KNT werd opgegeven, was te wijten aan de omstandigheid dat Fritz Klausner tot medio 1997 de bedrijfsleider van KHT was. Maar momenteel is er géén enkele vorm van gemeenschappelijke administratie meer.

4. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(48) Bij brief van 2 augustus 2001 deelde Duitsland zijn opmerkingen over de inleiding van de procedure mee. Het ging daarbij in de eerste plaats in op de bij het besluit van 6 april 1999 door de federale regering en de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren verleende leninggarantie ten bedrage van 29,75 miljoen DEM. Deze lening diende voor de financiering van een tweede productielijn in de zagerij en was onderworpen aan een beperkende voorwaarde: de kredietverlenende banken moesten zelf garant staan voor de hogere investeringskosten voor de eerste productielijn, voordat de kredieten zouden worden gevaluteerd. De leninggarantie was een voorafgaande voorwaarde voor de uitvoering van de investeringen en de daaraan verbonden positieve effecten voor de regio. Bij brief van 11 november 1998 verklaarde de Commissie zich akkoord met een steunintensiteit van 0,5 % bij het verlenen van garanties voor gezonde ondernemingen. De garantie ontleent haar rechtmatigheid en verenigbaarheid aan het besluit van de Commissie tot goedkeuring van het federale garantieprogramma van Duitsland.

(49) Op de vragen van de Commissie in het bevel tot informatieverstrekking ging Duitsland als volgt in. De Commissie had om een kopie verzocht van alle besluiten van de vergaderingen van de vennoten van KHT en KNT sinds de oprichting. Duitsland deelde de Commissie hierop mee dat de besluiten van de vennoten van KHT niet op schrift beschikbaar waren. Wat KNT betreft legde Duitsland het besluit van 7 april 1999 inzake een kapitaalsverhoging voor, alsook het besluit van 28 december 2000 tot opneming van een persoonlijk aansprakelijke vennoot in KNT GmbH & Co. KG. Daarnaast verstrekte Duitsland een kopie van de contracten tussen KNT respectievelijk KHT en drie van hun respectieve leveranciers. Het ging niet altijd om de grootste leveranciers. Tussen KNT en KHT enerzijds en leveranciers anderzijds bestonden er geen contracten, omdat KNT en KHT zelfstandige ondernemingen waren. Duitsland verstrekte ook een lijst van alle personen met een leidende functie bij KHT en KNT.

(50) Duitsland ging ook in op de opmerkingen van derden. Met betrekking tot de toegang tot de jaarverslagen van KNT en KHT wees Duitsland erop dat een GmbH & Co. KG overeenkomstig § 264a HGB (Handelswetboek) geen wettelijke rapportageverplichting heeft. Met betrekking tot het aandeel van eigen kapitaal in de financiering van het project verklaarde Duitsland dat het eigen kapitaal van KNT 17 miljoen DEM bedroeg. Tot slot wees Duitsland er nog op dat de projecten in Wismar beantwoordden aan de voorwaarden van het gemeenschappelijke programma tot bevordering van de regionale economische ontwikkeling, dat als voorwaarde stelt dat door de investering de infrastructuur en het concurrentievermogen van de regio worden verbeterd. Bovendien werd KNT ook geconfronteerd met de problemen die de toenemende concurrentie op de houtmarkt met zich brengt.

(51) De Commissie stelt vast dat in het Duitse recht tot 31 december 1999 voor de jaarverslagen inderdaad geen rapportageverplichting bestond. Duitsland verstrekte de Commissie de financiële gegevens van de verschillende vennootschappen van de Klausner-groep, en met name de jaarrekeningen voor KNT, KNT GmbH, KHT, KHT GmbH, KHO, KHO GmbH, KHI en KHI GmbH. Wat de eigenkapitaalbijdrage betreft, stelt de Commissie vast dat een dergelijke verplichting in Duitsland pas sinds 1 januari 2000 bestaat.

5. BEOORDELING

(52) Aan de hand van de door Duitsland verstrekte informatie heeft de Commissie een onderscheid gemaakt tussen twee pakketten maatregelen ten gunste van KNT: een voor de vestiging van de zagerij in Wismar en een voor de uitbreiding van die zagerij.

(53) De steun ten gunste van KNT in de periode 1997-1998 voor de vestiging van een zagerij in Wismar met een totale steunintensiteit van 43,2 % bruto werd naar Duitsland beweert op grond van reeds door de Commissie goedgekeurde regionale steunregelingen toegekend(14).

(54) Wat de steun in de periode 1998-2000 voor de uitbreiding van de zagerij in Wismar betreft, blijkt uit de gegevens die door de Duitse autoriteiten aan de Commissie zijn verstrekt, dat het totale steunbedrag overeenkomt met een steunintensiteit van 50 %. Naast deze maatregelen werden in 1999 een garantie met een steunintensiteit van 0,5 % en een bijkomende investeringspremie van 7880000 DEM (4,0 miljoen EUR) toegekend.

(55) Overeenkomstig artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. De steunmaatregelen ten gunste van KNT werden met staatsmiddelen bekostigd. De mededinging wordt erdoor vervalst of dreigt erdoor te worden vervalst, doordat ze aan één enkele onderneming in een bepaalde productiesector werden verleend en aldus aan deze onderneming een voordeel tegenover haar concurrenten verschaffen. Het handelsverkeer tussen de lidstaten wordt erdoor belemmerd aangezien de productiesector waarin KNT actief is, zich over verschillende lidstaten uitstrekt. Duitsland heeft het steunverlenende karakter van de maatregelen niet betwist.

(56) De Commissie merkt op dat de maatregelen ten uitvoer worden gelegd in een streek met een structurele achterstand overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Daarnaast stelt zij vast dat in deze regio's de maximaal toegestane steunintensiteit uit hoofde van de desbetreffende regelingen en de Duitse regionalesteunkaart die van toepassing was ten tijde van de steunverlening(15), 35 % bruto voor grote ondernemingen en 50 % bruto voor KMO's bedroeg. Deze percentages zijn bovengrenzen die voor de totale steun gelden, bijvoorbeeld wanneer er steun op grond van verschillende regionale regelingen of met lokale, regionale, nationale dan wel communautaire middelen wordt bekostigd.

(57) Gezien de totale steunintensiteit van het eerste maatregelenpakket is de steun ten gunste van KNT voor de vestiging van de zagerij onderworpen aan de voorwaarde dat de begunstigde als een KMO in de zin van de kaderregeling en de communautaire aanbeveling wordt aangemerkt.

(58) Maar zelfs na het besluit over de formele inleiding van de procedure en het daarin vervatte bevel tot informatieverstrekking weet de Commissie nog altijd niet zeker hoeveel de totale steun voor de uitbreiding van de zagerij in Wismar precies bedroeg. Maar de totale steunintensiteit van het tweede maatregelenpakket ligt klaarblijkelijk hoger dan 35 %. Dit impliceert dat de begunstigde moet voldoen aan de criteria van de KMO-definitie die in Aanbeveling 96/280/EG en de ten tijde van de goedkeuring van het programma geldige regelingen waren opgenomen.

5.1. De KMO-status van de begunstigde

5.1.1. De definitie van KMO

(59) Kleine en middelgrote ondernemingen zijn ondernemingen met minder dan 250 werknemers waarvan de jaaromzet of het jaarlijkse balanstotaal niet meer bedraagt dan respectievelijk 40 miljoen EUR en 27 miljoen EUR en die aan het zelfstandigheidscriterium voldoen(16).

(60) Als zelfstandig worden beschouwd de ondernemingen die niet voor 25 % of meer van het kapitaal of van de stemrechten in handen zijn van één onderneming of van verscheidene ondernemingen gezamenlijk die niet aan de definitie van KMO of van kleine onderneming, naar gelang van het geval, beantwoorden.

(61) De Commissie brengt in dit verband in herinnering dat haar beleid ten aanzien van KMO's erop is gericht deze categorie van ondernemingen bijzondere stimulansen te geven en van bepaalde handicaps te bevrijden. In punt 1.2. van de kaderregeling wordt uitgelegd dat het bij de handicaps in de eerste plaats gaat om de moeilijke toegang tot kapitaal en krediet, alsook tot informatie, met name die over nieuwe technologieën en potentiële markten, en de hogere kosten bij de tenuitvoerlegging van nieuwe regelingen.

(62) De "bonus", d.w.z. de verhoging van het toelaatbare steunbedrag die voor KMO's geldt, is daarom niet alleen gerechtvaardigd op grond van de bijdrage die deze leveren aan doelstellingen van algemeen belang, maar, in het licht van de positieve rol die zij spelen, ook op grond van de compensatie die zij moeten krijgen voor de problemen waarmee zij te kampen hebben. Wel moet worden gewaarborgd dat de bonus inderdaad ook uitsluitend wordt toegekend aan ondernemingen die met deze problemen worden geconfronteerd. In het bijzonder moet bij de toepassing van de KMO-definitie het begrip kleine of middelgrote onderneming worden beperkt tot de ondernemingen die de beoogde positieve gevolgen teweegbrengen en die door de genoemde problemen worden benadeeld. De definitie mag derhalve niet worden uitgebreid tot de vele grotere bedrijven waarvan niet noodzakelijk een positieve invloed uitgaat, respectievelijk die niet noodzakelijk met de voor KMO's typische problemen te kampen hebben. De steun die aan dergelijke bedrijven wordt verleend, zou tot nog meer verstoringen van de mededinging en het handelsverkeer tussen de lidstaten kunnen leiden.

(63) Dit beginsel is neergelegd in de 22e overweging van Aanbeveling 96/280/EG, die als volgt luidt: "Overwegende dat om de KMO te definiëren vrij strikte criteria dienen te worden vastgesteld, zodat de maatregelen die voor die ondernemingen zijn bedoeld ook werkelijk aan de ondernemingen waarvan de omvang een handicap betekent, ten goede komen;".

De Commissie waakt er in het bijzonder voor dat het zelfstandigheidscriterium niet wordt omzeild. Om te waarborgen dat alleen echte KMO's van een steunregeling kunnen profiteren, moeten juridische constructies van KMO's die een economische groep vormen met een grotere macht dan die van een KMO-onderneming, worden uitgesloten.

5.1.2. De omvang van de relevante onderneming

(64) In artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag wordt het concept "onderneming" gebruikt om de begunstigde van een steunmaatregel te omschrijven. Zoals het Hof van Justitie heeft bevestigd in zaak 323-82(17), hoeft een onderneming niet beperkt te zijn tot één enkele rechtspersoon, maar kan zij een groep ondernemingen omvatten. In het kader van de toepassing van het mededingingsrecht dienen ondernemingen gelijkgesteld te worden aan "economische entiteiten". Het is dan ook noodzakelijk verschillende factoren zoals de participatiestructuur van de vennootschappen, de persoon van de bedrijfsleider en de mate van economische integratie te onderzoeken.

(65) De rechtspersoon waaraan de beide maatregelenpakketten werden toegekend, is KNT. Bij de inleiding van de procedure verklaarde de Commissie dat er aanwijzingen waren dat KNT niet als de relevante onderneming moest worden beschouwd. Verschillende elementen duiden erop dat de begunstigde mogelijkerwijze groter is dan de rechtspersoon KNT en mogelijkerwijze andere vennootschappen omvat die in connectie staan met Fritz Klausner.

(66) Van de vennootschappen waarin Fritz Klausner present is, exploiteren er drie een zagerij, namelijk KHI, KNT en KHT. De zagerijactiviteit van KHI werd echter in 1996 stopgezet. Er moet worden onderzocht of KNT een "afzonderlijke economische entiteit" op zich is, of dat beide andere zagerijen KNT en KHT als vennootschappen kunnen worden beschouwd die gezamenlijk één enkele economische entiteit vormen.

Uit het oogpunt van de eigendomsstructuur

(67) Fritz Klausner heeft het hele kapitaal van KNT in handen en is ook de enige aandeelhouder van KNT-GmbH, de complementaris van KNT. Fritz Klausner beslist derhalve zowel over gewone als over buitengewone transacties van KNT.

(68) Fritz Klausner is eigenaar van alle aandelen van KHT-GmbH, de complementaris van KHT. Hij bezit ook 20 % van het kapitaal van KHT. De andere commanditaris van KHT is KHI. Fritz Klausner heeft 75 % van het kapitaal van KHI in handen, maar heeft sinds 1 januari 1997 geen stemrechten meer in de aandeelhoudersvergadering. Volgens de Duitse autoriteiten werden de beherende bevoegdheden van KHT-GmbH in dier voege beperkt dat deze nu drievierde van de stemrechten van de KHT-vennoten op zich moet verenigen. Fritz Klausner kan dus niet alleen over de gewone en buitengewone activiteiten van KHT beslissen, maar heeft daarvoor de toestemming van zijn moeder, Margarethe Klausner, nodig.

(69) De Commissie stelt echter vast dat alle personen die aandelen in KHT-GmbH, KHT, KHI-GmbH en KHI bezitten tot één en dezelfde familie behoren.

(70) Voorts kan uit andere, door de Commissie bij de inleiding van de procedure genoemde elementen worden afgeleid dat KNT en KHT hun activiteiten op elkaar hebben afgestemd.

Uit het oogpunt van de economische integratie

(71) Bij de inleiding van de procedure maakte de Commissie kanttekeningen bij de argumenten die Duitsland aanvoerde om te bewijzen dat KNT en KHT als twee afzonderlijke economische entiteiten moeten worden beschouwd.

(72) Volgens de Duitse autoriteiten zijn KNT en KHT ingevolge hun specifieke ruimtelijke en logistieke kenmerken op verschillende ondernemingsconcepten gebaseerd. De twee vennootschappen streven niet dezelfde belangen na en werken niet samen.

(73) De KNT-zagerij is gevestigd in Wismar, een Oostzeehaven van internationale betekenis. KNT verwerkt kwaliteitshout uit de beste Noord-Europese gebieden. KNT koopt dit kwaliteitshout met kleine knoesten vooral in Scandinavië, Rusland en de Baltische staten. Zij voert haar productie over zee uit naar Nederland, België, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Noord-Afrika en Japan.

(74) De KHT-zagerij is gevestigd in Friesau in het Oost-Duitse middelgebergte. KHT koopt haar grondstof in een omtrek van 200 km en verwerkt vooral Duits hout. Dit hout is van lage kwaliteit en wegens de hogere transportkosten (spoor en weg) zijn de afzetmarkten van KHT beperkt tot Duitsland, Italië en de Verenigde Staten.

(75) Bovendien hebben beide vennootschappen volgens de Duitse autoriteiten eigen management- en personeelsafdelingen.

(76) Bij de inleiding van de procedure heeft de Commissie verscheidene elementen aangevoerd waaruit kan worden afgeleid dat de activiteiten van KNT en KHT op elkaar zijn afgestemd.

(77) Ten tijde van de opening van de procedure bestond op de website van KNT(18) een link naar de website van KHT, waarbij onder "vestigingen" de namen van beide ondernemingen verschenen. KNT en KHT werden voorgesteld als in Midden-Europa gevestigde ondernemingen die van daaruit aan afnemers overal in de wereld leverden. Beide werden omschreven als ondernemingen die kwaliteitshout produceren dat door de houtverwerkende industrie wordt afgenomen.

(78) In tegenstelling tot de verklaringen van de Duitse autoriteiten leken beide vennootschappen bovendien bepaalde managementactiviteiten te delen. Volgens de gegevens op de websites hadden zij een gemeenschappelijke verkoopsmanager, Anne Leibold, en een gemeenschappelijke inkoopmanager, Matthias Wittkemper. Voor dermate belangrijke activiteiten als grondstofvoorziening en afzet hadden KNT en KHT dus dezelfde managers en traden zij naar buiten toe bijgevolg als één enkele onderneming op.

(79) Ten slotte vertegenwoordigde KHT KNT bij bepaalde beheerstaken. De besluiten van de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren over het verlenen van investeringssteun aan KNT voor de vestiging van de zagerij waren geadresseerd aan KNT "t.a.v." KHT.

(80) Duitsland heeft ten aanzien van al deze elementen geen concreet standpunt ingenomen. Het legde alleen maar een lijst voor van het kaderpersoneel van KNT en KHT, volgens welke de vennootschappen geen gemeenschappelijk management zouden hebben gehad. Bovendien verstrekte Duitsland de Commissie de contracten van KNT en KHT met drie van hun respectieve leveranciers. Op de in de overwegingen 76 tot en met 79 aangevoerde concrete punten ging het echter niet in.

(81) KNT reageerde zijnerzijds op deze concrete punten zoals in de overwegingen 44 tot en met 47 beknopt is weergegeven. De onderneming deelde mee dat beide vennootschappen verschillende economische belangen nastreefden en geen managementtaken deelden.

(82) De Commissie is echter nog altijd van mening dat er voldoende elementen zijn die op een coördinatie van de activiteiten tussen KNT en KHT wijzen. Na de inleiding van de procedure werden de websites van de vennootschappen herwerkt. KNT voert aan dat de destijds bestaande link in de websites opgenomen was omdat er plannen waren om een "houtcluster" op te zetten waarin verscheidene onafhankelijk van elkaar opererende producenten en leveranciers van de houtindustrie hun activiteiten konden presenteren. Omdat het project niet van de grond was gekomen, was de link tussen KNT en KHT uit de websites verwijderd. Ondanks het bevel tot informatieverstrekking werden geen bewijzen tot staving van de argumenten verstrekt. De Commissie vindt dat de door KNT gegeven uitleg in tegenspraak is met het feit dat beide vennootschappen tezamen aan de buitenwereld werden gepresenteerd. Voorts stelt de Commissie vast dat zowel op de website van KNT als op die van KHT beide vennootschappen als de twee productievestigingen werden voorgesteld. Bovendien werden beide als vennootschappen gepresenteerd die aan klanten in Europa en de hele wereld gezaagd hout van hoge kwaliteit leveren. In de opmerkingen van derden werd bevestigd dat zowel KNT als KHT aanwezig is in Midden-Europa, de Scandinavische landen en op alle markten waar Scandinavische of Oostenrijkse zagerijbedrijven actief zijn. Blijkbaar hebben KNT en KHT geen duidelijk gescheiden markten voor inkoop en afzet. Zelfs indien dat het geval zou zijn, dan nog zou het feit dat iedere vestiging in haar eigen segment is gespecialiseerd, niet impliceren dat de vestigingen niet tot dezelfde economische entiteit behoren.

(83) Wat de managementfuncties bij beide vennootschappen betreft, werden de websites zodanig gewijzigd dat de namen van Anne Leibold en Matthias Wittkemper voortaan alleen nog op de lijst van kaderpersoneel van KHT voorkomen. Op de websites werden zij van de overeenkomstige lijst voor KNT geschrapt. Anne Leibold als chef verkoop en Matthias Wittkemper als chef inkoop komen niet voor in het overzicht van het kaderpersoneel van KNT, dat door de Duitse autoriteiten voor de periode van 1 januari 1998 tot en met 31 december 1999 werd verstrekt. Ze zijn alleen bij KHT opgenomen. Ondanks het bevel tot informatieverstrekking ontving de Commissie geen motivering van deze wijziging. De Commissie betwijfelt ook of deze wijzigingen wel te rechtvaardigen zijn en kan derhalve niet concluderen dat KNT en KHT geen managementtaken gezamenlijk laten uitvoeren.

(84) Uit de opmerkingen van derden valt af te leiden dat KNT en KHT als één en dezelfde onderneming en als een van de grootste marktpartijen worden gezien.

(85) Uit het bovenstaande trekt de Commissie de conclusie dat de begunstigde niet tot de rechtspersoon KNT kan worden beperkt. Aan de hand van de informatie waarover zij beschikt, is de Commissie van mening dat de relevante onderneming groter is en ook KHT omvat. KHT en KNT zijn door een van hun vennoten inderdaad met elkaar verbonden; ze oefenen dezelfde economische activiteit uit; inkoop en marketing zijn in handen van dezelfde managers en beide ondernemingen verschijnen op hun respectieve websites onder de titel "vestigingen".

5.2. Verenigbaarheid van het totale steunbedrag voor de vestiging van de zagerij in Wismar

(86) Bij de inleiding van de procedure kwam de Commissie reeds tot de slotsom dat er geen reden was om een formele onderzoeksprocedure in te leiden ten aanzien van de investeringspremie ten bedrage van 43818000 DEM (22,4 miljoen EUR), de investeringspremie ten bedrage van 2635086 DEM (1,3 miljoen EUR) en de garantie met een steunintensiteit van 0,5 %, die voor de vestiging van de fabriek in Wismar werden verleend, omdat het daarbij om reeds verleende steun ging.

(87) De Commissie had evenwel twijfels omtrent de verenigbaarheid van de investeringspremie ten bedrage van 2,5 miljoen DEM (1,3 miljoen EUR). Bij deze maatregel ging het om steun in de vorm van een belastingvoordeel, dat automatisch wordt toegekend als aan de objectieve wettelijke voorwaarden is voldaan, d.w.z. als de investering is uitgevoerd. De staat heeft bij de toekenning van het belastingvoordeel geen beoordelingsmarge, zodat het besluit van de belastingautoriteiten geen subjectief recht schept, maar zich beperkt tot een controle of is voldaan aan de voorwaarden om aanspraak te kunnen maken op het voordeel. Het moment van de tenuitvoerlegging van de investering moet dan ook als tijdstip van de steunverlening worden aangemerkt. In het onderhavige geval moet 1998 als het jaar van de steunmaatregel worden beschouwd, omdat de maatregel werd toegestaan voor investeringen die in dat jaar werden uitgevoerd.

(88) In Aanbeveling 96/280/EG wordt het volgende bepaald: "Indien ondernemingen op de balansdatum boven of onder de aangegeven financiële maxima blijven, verkrijgen, respectievelijk verliezen, zij de hoedanigheid van 'KMO' (...) eerst indien die omstandigheid zich gedurende twee opeenvolgende boekjaren voordoet.".

(89) Als referentiejaar geldt 1997, omdat dit de periode is die wordt gedekt door de jaarbalans die ten tijde van de steunverlening beschikbaar was. De begunstigde had in 1997 167 werknemers, maar overschreed met een balanstotaal van [...] EUR(19) en een omzet van [...] EUR de drempelwaarde van de KMO-definitie. Deze omstandigheid deed zich voor het eerst voor in 1997, aangezien de drempelwaarde en de bovengrens voor KMO's in 1996, met een personeelsbestand van 159 werknemers en een balanstotaal van [...] EUR, niet werden overschreden.

(90) De begunstigde behield in 1998 derhalve de status van KMO en was bijgevolg nog altijd een KMO toen de steun werd verleend. De in 1998 verleende investeringspremie valt dus onder een goedgekeurde steunregeling en moet als bestaande steun worden beschouwd.

5.3. Verenigbaarheid van het totale steunbedrag voor de uitbreiding van de zagerij

(91) Bij de opening van de procedure was de Commissie reeds tot de conclusie gekomen dat er geen reden was om een formele onderzoeksprocedure in te leiden ten aanzien van de investeringspremie ten bedrage van 8879000 DEM (4,5 miljoen EUR) voor de uitbreiding van het project, omdat het om reeds verleende steun ging. De procedure werd derhalve ingeleid ten aanzien van de andere maatregelen voor het uitbreidingsproject.

(92) Als jaar waarin de investeringspremie ten bedrage van 2141000 DEM (1094675 EUR) met een steunintensiteit van 9,24 % werd verleend, geldt 1998, omdat de betrokken investering in 1998 werd uitgevoerd. De zachte lening ten bedrage van 11000000 DEM (5624210 EUR) met een steunintensiteit van 1 % was reeds in het oorspronkelijke besluit van 1998 vermeld en geldt als in 1998 verleend.

(93) De begunstigde was derhalve in 1998 voor de steunmaatregelen die in 1998 werden toegekend, nog een KMO; deze maatregelen vallen bijgevolg onder goedgekeurde steunregelingen. De Commissie besluit daaruit dat het in dit geval om bestaande steun gaat.

(94) Duitsland verstrekte nadere gegevens over de garantie voor een lening ten bedrage van 29750000 DEM (15,21 miljoen EUR) met een steunintensiteit van 0,5 %. Het bevestigde dat de garantie bedoeld was om de uitbreiding van de zagerij te financieren, maar gaf geen uitleg over het verband tussen de lening ten bedrage van 29750000 DEM (15,21 miljoen EUR) en de subsidiabele kosten ten bedrage van 23161000 DEM (11,8 miljoen EUR) noch over de vraag of deze maatregel onder de andere reeds genomen maatregelen moet worden gerangschikt. De maatregelen ontlenen hun rechtmatigheid, volgens Duitsland, aan het besluit van de Commissie tot goedkeuring van het federale garantieprogramma(20).

(95) Bij ontstentenis van de nodige uitleg van Duitsland heeft de Commissie vastgesteld dat de steun 0,5 % van de subsidiabele kosten van 23161000 DEM (11,8 miljoen EUR) vertegenwoordigt en overeenkomstig de voorschriften van het betrokken programma 115805 DEM (59210 EUR) bedraagt.

(96) De Commissie stelt evenwel vast dat de totale steunintensiteit van de voor het uitbreidingsproject verleende steunmaatregelen, indien de maatregel moet worden gerekend tot de andere reeds voor hetzelfde project getroffen maatregelen, 49,08 % bedraagt. Volgens de ten tijde van de steunverlening geldige Duitse regionalesteunkaart, die werd goedgekeurd door de Commissie(21), is voor investeringen in Mecklenburg-Voor-Pommeren een maximale steunintensiteit van 35 % voor grote ondernemingen en 50 % voor KMO's toegestaan.

(97) De garantie werd in 1999 verleend. KNT en KHT overschreden in het boekjaar 1998 tezamen alle bovengrenzen van de KMO-definitie. Volgens de in overweging 89 genoemde gegevens over het boekjaar 1997 overschreden de financiële kencijfers van de begunstigde in beide aan de toekenning voorafgaande boekjaren 1998 en 1997 de bovengrenzen van de KMO-definitie. De begunstigde verloor de status van KMO bijgevolg in 1999. De totale steunintensiteit van de voor het uitbreidingsproject toegestane steunmaatregelen overschrijdt de voor grote ondernemingen geldende bovengrens van 35 % regionale steun. De cumulatieregel werd niet in acht genomen. De maatregel valt derhalve niet onder een goedgekeurde steunregeling en moet als nieuwe ad-hocsteun worden aangemerkt. Omdat deze steun zonder de goedkeuring van de Commissie werd verleend, dient hij als onrechtmatige steun te worden beschouwd.

(98) De steun werd voor een investering in Mecklenburg-Voor-Pommeren verleend. Deze regio is een steungebied zoals bedoeld in artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Volgens punt 2 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen(22) (hierna "regionale richtsnoeren" genoemd) zijn deze richtsnoeren van toepassing op regionale steunmaatregelen in alle economische sectoren met uitzondering van die waarop speciale regelingen van toepassing zijn. Aangezien de productie van gezaagd hout niet onder speciale regelingen valt, wordt de betrokken steun aan de hand van de bepalingen van de regionale richtsnoeren beoordeeld.

(99) Overeenkomstig de regionale richtsnoeren mag een afwijking van het beginsel van de onverenigbaarheid van de steunmaatregel dat in artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag is vervat, voor regionale steunmaatregelen slechts worden toegestaan indien het evenwicht tussen de eruit voortvloeiende concurrentiedistorsies enerzijds en de voordelen van de steun voor de ontwikkeling van de achtergebleven regio anderzijds kan worden gewaarborgd. In de regionale richtsnoeren staat verder dat een ad-hocbetaling aan één enkele firma op de betrokken markt een aanzienlijke invloed kan hebben op de mededinging, terwijl het gevaar bestaat dat het effect ervan voor de regionale ontwikkeling te beperkt blijft. Desondanks kan een ad-hocsteunmaatregel toch aan de voorwaarden voor verenigbaarheid voldoen, als hij de door de Commissie goedgekeurde bovengrens voor regionale steunmaatregelen niet overschrijdt.

(100) Gelet op het bovenstaande is de begunstigde geen KMO zoals bedoeld in de kaderregeling en Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie van 21 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen(23). Bij het verlenen van de steun ten bedrage van 115805 DEM (59210 EUR) werd de bovengrens overschreden die in de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren voor regionale steunmaatregelen voor grote ondernemingen overeenkomstig de Duitse regionale steunkaart geldt. Bij de vaststelling van de door de Commissie goedgekeurde bovengrens van 35 % bruto werd al rekening gehouden met de aard en de ernst van de bestaande regionale problemen. De toekenning van een bijkomend steunelement voor een investering in deze regio kan derhalve niet worden gerechtvaardigd door zich te beroepen op een regionaal probleem.

(101) Duitsland heeft geen andere reden voor de verenigbaarheid van de steun opgegeven. De uitzonderingsregelingen van artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag zijn in het onderhavige geval niet toepasbaar omdat het niet gaat om steunmaatregelen van sociale aard aan individuele verbruikers, noch om steunmaatregelen tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, noch om steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland. De uitzonderingsregeling van artikel 87, lid 3, onder b), van het EG-Verdrag kan niet worden toegepast, omdat het project duidelijk geen belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang is. De uitzonderingsregeling van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag (voorzover het gaat om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid) is evenmin toepasbaar, omdat de steun niet bedoeld is voor de ontwikkeling van bepaalde bedrijfstakken. Bovendien is voor de toepassing van deze uitzondering nog vereist dat "de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad". De Commissie is van mening dat niet aan deze voorwaarde is voldaan. Het belangrijkste effect van de betrokken steun is immers de bevordering van het concurrentievermogen van de begunstigde in een productiesector waarin een sterke internationale concurrentie heerst. Ten slotte kan ook de uitzonderingsregeling van artikel 87, lid 3, onder d), van het EG-Verdrag niet worden toegepast, omdat de steun duidelijk niet voor de bevordering van de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed dient.

(102) De Commissie concludeert hieruit dat de garantie niet beantwoordt aan de voorwaarden om als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te worden beschouwd.

(103) KNT ontving voor 1999 op grond van subsidiabele kosten ten bedrage van 39663875 DEM (20279817 EUR) een bijkomende investeringspremie ten bedrage van 7880000 DEM (4028980 EUR), wat neerkomt op een steunintensiteit van 19,8 %. Duitsland heeft niet uitgelegd hoe deze maatregel met het uitbreidingsproject in verband dient te worden gebracht, hoewel de Commissie bij de inleiding van de procedure op het ontbreken van die informatie had gewezen en verstrekking van informatie had gelast.

(104) In haar opmerkingen na de inleiding van de procedure gaf KNT uitleg over de steun die zij uit hoofde van de verschillende maatregelen had ontvangen. Volgens deze gegevens zou KNT voor 1999 een investeringspremie ten bedrage van 7880312 DEM (4,3 miljoen EUR) hebben aangevraagd op basis van investeringen ten bedrage van 39663874 DEM (20,3 miljoen EUR) en zou het uiteindelijk een bedrag van 7775095 DEM (3,9 miljoen EUR) hebben ontvangen. Volgens KNT is het bedrag van 2141000 DEM (1,1 miljoen EUR) in dat laatste bedrag vervat.

(105) Deze gegevens werden niet bevestigd door de Duitse autoriteiten en evenmin gestaafd door officiële stukken. Wegens de onduidelijke relatie tussen de afzonderlijke maatregelen en de verschillende berekeningsgrondslagen kon de Commissie deze maatregelen niet inpassen in het geheel van de eerder genoemde maatregelen en de meegedeelde subsidiabele kosten. Ze heeft deze maatregel derhalve apart beoordeeld.

(106) De investeringspremie werd zogezegd op grond van een goedgekeurde steunregeling verleend, te weten het "Investitionszulagengesetz" van 1999. Volgens deze regeling is een steunintensiteit van maximaal 10 % voor begunstigden met meer dan 250 werknemers toegestaan. Aangezien de begunstigde in 1999, toen de investering werd uitgevoerd, meer dan 250 werknemers had, is de maatregel slechts voor 10 % van de subsidiabele kosten ten bedrage van 39663875 DEM (20,3 miljoen EUR), d.w.z. voor 3966387 DEM (2,0 miljoen EUR), door de regeling gedekt. De Commissie beschikt niet over voldoende informatie over het project waarvoor de steun werd verleend. Een beoordeling als regionale ad-hocsteun of een andere vorm van steun, die onder een van de overweging 101 genoemde uitzonderingsregelingen valt, is derhalve niet mogelijk. Om dezelfde redenen kan de maatregel niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd. De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat het deel van de steun dat het bedrag van 3966387 DEM (2,0 miljoen EUR) overschrijdt, niet beantwoordt aan de criteria en bijgevolg niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd.

6. CONCLUSIE

(107) De Commissie komt tot de slotsom dat Duitsland de garantie, die overeenkomt met een steun van 115805 DEM (59210 EUR), en het deel van de in 1998 aan Klausner Nordic Timber GmbH & Co. KG verleende investeringspremie dat het bedrag van 3966387 DEM (2027982 EUR) overschrijdt, in overtreding van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag onrechtmatig heeft verleend. In het licht van de bovenstaande overwegingen stelt de Commissie bovendien vast dat de betrokken steun niet voldoet aan de criteria voor verenigbaarheid met de gemeenschappelijk markt en dat de steun moeten worden teruggevorderd van de begunstigde,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De volgende steunmaatregelen die Duitsland ten gunste van Klausner Nordic Timber GmbH & Co. KG ten uitvoer heeft gelegd, zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt:

a) de garantie voor een lening ten bedrage van 29750000 DEM (15,21 miljoen EUR) met een steunelement van 0,5 %,

b) het deel van de investeringspremie voor 1999 dat het bedrag van 3966387 DEM (2027982 EUR) overschrijdt.

Artikel 2

1. Duitsland neemt alle noodzakelijke maatregelen om de in artikel 1 genoemde onrechtmatig ter beschikking gestelde steun van de ontvanger terug te vorderen.

2. De terugvordering dient met inachtneming van de nationale procedures onverwijld te geschieden, voorzover deze procedures de onmiddellijke feitelijke tenuitvoerlegging van de beschikking toestaan. Over het terug te vorderen bedrag is rente verschuldigd vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun de ontvanger ter beschikking is gesteld, tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het subsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

Artikel 3

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan de beschikking te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 15 januari 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 219 van 4.8.2001, blz. 3.

(2) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(3) Jurisprentie 1994, blz. I-4635.

(4) PB C 213 van 23.7.1996, blz. 4.

(5) PB L 107 van 30.4.1996, blz. 4.

(6) Zie voetnoot 1.

(7) Een complementaris of beherend vennoot is met zijn hele vermogen aansprakelijk voor de verplichtingen van een commanditaire vennootschap en heeft het recht de vennootschap te leiden en te vertegenwoordigen.

(8) Een commanditaris of stille vennoot is slechts voor zijn inbreng in de vennootschap aansprakelijk. Hij is niet bevoegd om het bedrijf, is te leiden, noch om het te vertegenwoordigen. Maar voor de uitvoering van activiteiten door de complementaris die verder reiken dan de gewone uitoefening van het bedrijf, is zijn toestemming wel vereist.

(9) Brief (SG(99) D/582) van de Commissie van 26 januari 1999; steunmaatregel N 100/98 (PB C 80 van 24.3.1999, blz. 3).

(10) "Investitionszulagengesetz" 1996; steunmaatregel N 494/95; SG(95) D/17154 van 27 december 1995.

(11) PB C 184 van 21.7. 1992, blz. 4.

(12) Steunmaatregel N 287/91, besluit van 3 juli 1991.

(13) Zie het arrest van 14 november 1984 van het Hof van Justitie in zaak 323-82 (Intermills/Commissie), Jurisprudentie 1984, blz. 3808.

(14) 27e kaderplan van het gemeenschappelijke programma, "Investitionszulagengesetz", garantierichtsnoeren van de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren.

(15) Steunmaatregel N 613/96, goedgekeurd bij besluit van de Commissie van 18 december 1998.

(16) Overeenkomstig de KMO-definitie in de bijlage bij Aanbeveling 96/280/EG.

(17) Zie voetnoot 16.

(18) http://www.knt.de/, 21 mei 2001; http://www.kht.de/, 21 mei 2001.

(19) Zakengeheim.

(20) Zie voetnoot 15.

(21) Zie voetnoot 18.

(22) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(23) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 33.