Beschikking van de Commissie

van 26 juli 2000

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak COMP/M.1806 - AstraZeneca/Novartis)

Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 2309)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/310/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 21 maart 2000 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen ten aanzien van de bezwaren van de Commissie kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 18 februari 2000 werd de Commissie in kennis gesteld van een voorgenomen concentratie op grond waarvan de ondernemingen Novartis AG ("Novartis") en AstraZeneca PLC ("AstraZeneca") hun activiteiten en producten op het terrein van gewasbescherming in de onlangs opgerichte onderneming, Syngenta AG ("Syngenta"), wilden fuseren. Bovendien zou Novartis zijn divisie zaaizaad overbrengen naar Syngenta.

(2) Na onderzoek van deze aanmelding heeft de Commissie geconcludeerd dat de aangemelde transactie binnen het toepassingsgebied van de concentratieverordening valt en aanleiding geeft tot ernstige twijfels omtrent de verenigbaarheid daarvan met de gemeenschappelijke markt. Op 21 maart 2000 heeft de Commissie daarom overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening besloten de procedure in te leiden.

DE PARTIJEN

(3) Novartis is in december 1996(4) ontstaan uit de fusie tussen Ciba-Geigy en Sandoz. Novartis is een multinationale groep bedrijven die wereldwijd activiteiten ontplooit op het terrein van biowetenschappen. De nadruk ligt op gezondheidszorg (farmaceutische en generieke producten), landbouwindustrie (gewasbescherming, zaaizaad, diergezondheid) en consumentengezondheid (voeding, zelfmedicatie).

(4) AstraZeneca is in het voorjaar van 1995 ontstaan uit de fusie tussen Astra AB en Zeneca Group PLC(5). De bedrijfsactiviteiten van AstraZeneca bestaan uit onderzoek, ontwikkeling, productie en marketing van farmaceutische en agrochemische producten.

CONCENTRATIE

(5) Novartis zal een interne reorganisatie uitvoeren waardoor zijn niet-Amerikaanse divisies agrochemische producten en zaaizaad in het bezit komen van de onlangs opgerichte onderneming Novartis Agribusiness AG, en zijn Amerikaanse divisies agrochemische producten en zaaizaad in het bezit komen van Novartis US Co, een Amerikaanse rechtspersoon. De divisie diergezondheid van Novartis maakt geen deel uit van de transactie. Novartis zal vervolgens Novartis Agribusiness AG afsplitsen via een emissie ten gunste van zijn aandeelhouders en Novartis US Co afsplitsen via een distributie van zijn aandelen aan de aandeelhouders van Novartis (of aan een trustee die optreedt namens alle aandeelhouders van Novartis). Novartis Agribusiness AG fuseert in Syngenta door middel van een fusieprocedure naar Zwitsers recht en Novartis US Co fuseert in Syngenta door middel van een driehoeksfusie naar Amerikaans recht. Na afronding van de transactie zullen de aandeelhouders van Novartis zowel aandelen in Syngenta als in Novartis bezitten.

(6) AstraZeneca zal een interne reorganisatie uitvoeren om zijn divisie agrochemische producten los te koppelen van zijn te behouden divisie, zodat de divisie agrochemische producten kan overgaan naar Syngenta. De aandeelhouders worden gecompenseerd voor de overdracht van de aandelen in Syngenta. AstraZeneca zal ten gunste van zijn aandeelhouders een dividend vaststellen. Na afronding van de transactie zullen de aandeelhouders van AstraZeneca zowel aandelen in Syngenta als in AstraZeneca bezitten.

(7) De aangemelde transactie is derhalve een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van de concentratieverordening.

COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(8) Samen hadden de betrokken divisies in 1998 een totale wereldwijde omzet van meer dan 5000 miljoen EUR, (Novartis, [...](6), AstraZeneca [...]*). Binnen de Gemeenschap hadden de betrokken divisies van Novartis en AstraZeneca een omzet van meer dan 250 miljoen EUR, (Novartis, [...]*, AstraZeneca [...]*). Novartis noch AstraZeneca realiseert meer dan twee derde van zijn totale omzet in de Gemeenschap binnen één en dezelfde lidstaat. De concentratie valt derhalve binnen het toepassingsgebied van de concentratieverordening.

(9) De transactie komt ingevolge artikel 2, lid 1, onder c), van protocol 24 van de EER-overeenkomst in aanmerking voor samenwerking met de controle-instantie van de EVA. De concentratie zal waarschijnlijk een machtspositie doen ontstaan of versterken met als gevolg dat de concurrentie op het grondgebied van de EVA-landen of een belangrijk deel daarvan aanzienlijk wordt belemmerd.

CONCURRENTIE

(10) De fusie heeft betrekking op de economische sectoren van gewasbeschermingsproducten ("gewasbescherming") en zaaizaad. Novartis verplaatst zijn activiteiten op de terreinen van gewasbescherming en zaaizaad naar Syngenta, terwijl AstraZeneca alleen zijn activiteiten op het terrein van gewasbescherming verplaatst.

(11) Gewasbeschermingsmiddelen beschermen gewassen tegen alle vormen van schade die veroorzaakt kunnen worden door onkruiden, insecten of schimmels. Gewasbeschermingsmiddelen worden normaliter onderverdeeld naar hetgeen waartegen zij geacht worden bescherming te bieden. De partijen wijzen erop dat de belangrijkste productgroepen de volgende zijn:

- fungiciden (voor ziektebestrijding),

- herbiciden (voor onkruidbestrijding),

- niet-selectieve herbiciden (voor onkruidbestrijding),

- insecticiden (voor insectenbestrijding),

- voedingsmiddelen ("sporenelementen") ter bestrijding van optredende tekorten, bv. een ijzertekort,

- zaadbehandeling voor de bescherming van zaden en de daaruit voortkomende planten tegen ziekten en insecten,

- groeiregulatoren,

- industriële onkruidbestrijdingsproducten,

- niet-agrarische insecticiden,

- werkzame stoffen.

Syngenta houdt zich niet alleen bezig met gewasbeschermingsmiddelen, maar begeeft zich ook op de markten voor zaaizaad.

(12) De concentratie roept geen mededingingsbezwaren op met betrekking tot de markten voor voedingsmiddelen, industriële onkruidbestrijdingsproducten, niet-agrarische insecticiden en werkzame stoffen. In de beschikking krachtens artikel 6, lid 1, onder c), heeft de Commissie ook ernstige twijfel geuit met betrekking tot de markten voor rodenticiden. Deze twijfels waren gebaseerd op het feit dat, hoewel het marktaandeel van Novartis niet overgaat op Syngenta, de managers van Novartis wel worden vertegenwoordigd in de bestuursstructuur van Syngenta. Bovendien zal het gecombineerde marktaandeel van de twee entiteiten - volgens een concurrent - aanzienlijk zijn. De totale verkoop van rodenticiden door Novartis is echter gering ([...] EUR *) en [...] EUR *. Derhalve zijn de ernstige twijfels dat de fusie zou kunnen leiden tot het in het leven roepen van een duopolistische machtspositie op enkele markten voor rodenticiden, geuit in de beschikking ingevolge artikel 6, lid 1, onder c), ongegrond.

(13) Om de redenen die hierna worden uiteengezet, geeft de concentratie aanleiding tot het in het leven roepen of versterken van een machtspositie op de volgende markten:

de markten voor fungiciden:

- fungiciden voor graangewassen in Frankrijk, Duitsland, het VK, Denemarken, Zweden en Finland,

- fungiciden voor suikerbieten in Frankrijk, Italië, Spanje en België,

- fungiciden voor aardappelen in Zweden,

- fungiciden voor de behandeling van echte meeldauw in druiven in Oostenrijk en fungiciden voor de behandeling van Botrytis in druiven in Oostenrijk en Frankrijk.

de markten voor herbiciden:

- herbiciden voor maïs in Frankrijk, Duitsland, Nederland en België,

- herbiciden voor aardappelen in België en Frankrijk,

- na-opkomst-graminiciden in aardappelen in Denemarken,

- na-opkomst-graminiciden in suikerbieten in het VK, België en Denemarken,

- na-opkomst-graminiciden in oliezaadgewassen in Duitsland, het VK en Denemarken,

- herbiciden voor fruit en noten in Frankrijk.

de markten voor bladinsecticiden:

- granen in België, Denemarken, Frankrijk en Duitsland,

- voedergewassen in Frankrijk,

- aardappelen in Frankrijk,

- groentegewassen in Frankrijk.

de markten voor zaadbehandeling

- granen in Spanje,

groeiregulatoren:

- sierplanten in België, Nederland en Frankrijk.

ZAAIZAAD

(14) De divisie zaaizaad van Novartis gaat over naar Syngenta. AstraZeneca voert zijn divisie zaaizaad via een joint venture met Cosun. De naam van deze joint venture is Advanta. Deze divisie gaat niet over naar Syngenta en de aandelen blijven in handen van AstraZeneca. Er zijn echter nog steeds enkele relaties tussen de divisie van AstraZeneca die overgaat naar Syngenta en de joint venture Advanta. [Bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*.

(15) [Bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*. Deze verplichting is niet van toepassing op de divisie zaaizaad van Novartis die overgaat naar Syngenta. [Bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*.

(16) [Bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*.

(17) De bestaande contractuele relatie tussen de Zeneca Group en Advanta legt een verband tussen Syngenta en Advanta, twee ondernemingen die zaaizaad voor suikerbieten produceren. [...]* Er zijn slechts twee andere belangrijke concurrenten op het gebied van zaaizaad voor suikerbieten, KWS en Danisco.

(18) AstraZeneca garandeert dat [bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*. Dit betekent dat [bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*.

(19) Gelet op het bovenstaande [bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]* is de Commissie van mening dat er geen verder onderzoek hoeft te volgen naar de gevolgen van de fusie voor de markten voor zaaizaad, omdat [bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]* het voordeel teniet doet dat Syngenta verkrijgt uit [bedrijfsgeheim AstraZeneca - contractuele relaties]*.

A. RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

FUNGICIDEN

FUNGICIDEN EN HET GEBRUIK ERVAN

(20) Fungiciden zijn agentia die worden ingezet ter bestrijding van plantenziekten, in het bijzonder die welke door schimmels worden veroorzaakt. Aan welke ziekten een gewas, zoals bijvoorbeeld tarwe, ten prooi valt, is afhankelijk van de variëteit die dat jaar is geplant, de weersomstandigheden en de teeltwijze. De variëteit van het gewas bepaalt de gevoeligheid voor een reeks van ziekten, zoals echte meeldauw, roest, Septoria of oogvlekken. De weersomstandigheden zijn van invloed op het type en de intensiteit van de aanval. Een nat seizoen bijvoorbeeld bevordert ziekten zoals Septoria en een droger seizoen bruine roest. De teeltwijze kan het risico verminderen dat bepaalde ziekten optreden. Bijvoorbeeld een goede vruchtwisseling of ploegen van het veld vermindert het risico van bepaalde ziekten.

(21) Als gevolg van deze complexiteit gebruiken boeren in de regel een sproeiprogramma waarvan de intensiteit en de actieve component afhangen van de lokale weersomstandigheden en van de gevoeligheid van het gewas in kwestie voor bepaalde ziekten. Deze keuze kan worden beïnvloed door distributeurs, technische deskundigen en functionarissen van de desbetreffende lidstaat, die beschikken over uitgebreide kennis van ziekten en hun epidemiologie en die weten welke fungiciden, gelet op de voorspelde uitbraak (preventieve fungiciden) c.q. de ziekte die in het gewas optreedt (curatieve fungiciden), het best voor de bestrijding van een bepaalde ziekte kunnen worden gebruikt.

(22) Als er sprake is van een reeks van ziekten en een fungicide met één enkele actieve component onvoldoende is voor de bestrijding daarvan, zal een boer ofwel een aantal afzonderlijke producten met één enkele actieve component met elkaar vermengen, of een vooraf geformuleerd product gebruiken dat bestaat uit een mengsel van verschillende werkzame stoffen. Een dergelijk vooraf geformuleerd mengsel is in het algemeen 5 tot 15 % goedkoper dan een tankmengsel van een aantal afzonderlijke producten met de werkzame stoffen. Omdat het spectrum van ziekten als gevolg van veranderende weersomstandigheden voortdurend wijzigt tijdens het seizoen, worden de producten in de loop van het seizoen dusdanig veranderd dat zij passen bij de heersende ziektecondities.

(23) Een boer zal, op advies van lokale deskundigen en op basis van aanbevelingen van instellingen als de "Fungicide Resistance Action Committee" ("FRAC"), ook trachten te voorkomen dat resistentie ontstaat tegen bepaalde actieve componenten, door gedurende het seizoen werkzame stoffen van verschillende chemische groepen met elkaar af te wisselen en/of te combineren als dezelfde ziekte gedurende een langere periode optreedt en verschillende toepassingen zijn vereist. In sommige gevallen zal de lokale populatie van ziekteverwekkers al resistent zijn tegen sommige actieve groepen en zal een boer werkzame stoffen moeten gebruiken die nog werkzaam zijn tegen die specifieke populatie.

(24) Bij zijn beslissing over hoeveel hij aan fungiciden wil uitgeven, zal een boer de totale kosten van zijn fungicidenprogramma vergelijken met de verwachte opbrengstverhoging en de daaruit voortvloeiende inkomstenverhoging, die afhangt van de prijs die hij voor zijn gewassen zal ontvangen. Met het oog op de inherente onzekerheid ten aanzien van de ziektedruk, de verwachte opbrengstverhoging en de prijs voor de gewassen moet het extra voordeel dat van een (duurder) fungicidenprogramma wordt verwacht aanzienlijk hoger liggen dan de prijs voor de fungiciden (hogere prijs).

OVERZICHT VAN DE MARKTAFBAKENINGEN

(25) De partijen refereren aan eerdere beschikkingen(7) waarin de Commissie van mening was dat een indeling van fungiciden naar soort gewas op zijn plaats is, omdat de verschillende planten uiteenlopende (zij het deels overlappende) ziektepatronen laten zien. Om die reden hebben de partijen afzonderlijk beïnvloede productmarkten voor fungiciden vastgesteld voor graangewassen, suikerbieten, oliezaadgewassen, voedergewassen, aardappelen, tabak, fruit en noten, groenten en siergewassen. Het marktonderzoek bevestigt in het algemeen het standpunt dat een beoordeling van de markt voor fungiciden naar gewastype een geschikt uitgangspunt is.

(26) Uit het marktonderzoek blijkt echter ook dat de markten zoals ze hierboven worden voorgesteld verder kunnen worden verdeeld door een opsplitsing naar gewas (bijvoorbeeld de opsplitsing van graangewassen in tarwe, gerst, haver, rogge en triticale(8)) en/of door te verwijzen naar een bepaalde ziekte (bijvoorbeeld de belangrijkste ziekten voor tarwe zijn echte meeldauw, roest, oogvlekken en Septoria; de belangrijkste ziekten voor gerst zijn echte meeldauw, roest, oogvlekken, Rhynchosporum en Pyrenopora).

(27) Het lijkt erop dat "fruit en noten" de enige gewassen zijn waar, overeenkomstig de definitie van partijen, een verdere "opsplitsing" naar gewas kan worden gemaakt, omdat om de hierna in de overwegingen 44-46 vermelde redenen, de fungiciden voor ieder van de belangrijke druivenziekten als afzonderlijke productmarkten kunnen worden beschouwd.

(28) De partijen stellen dat sprake is van een algemene markt voor fungiciden voor graangewassen. Derden hebben gesteld en informatie gegeven die erop wijst dat de markt krapper is, namelijk een markt voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd. Op een dergelijke markt zullen de partijen een machtspositie verkrijgen op verschillende nationale markten voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd. Aangezien de Commissie echter heeft geconcludeerd dat de partijen dominant zullen zijn op de algemene markten voor fungiciden voor graangewassen, heeft de Commissie ten behoeve van de onderhavige beschikking de algemene markt voor fungiciden voor graangewassen aangemerkt als de relevante productmarkt.

(29) Tot slot is er aan de aanbodzijde nauwelijks sprake van onderlinge substitueerbaarheid van fungiciden, hoewel het technisch gezien mogelijk is om van de productie van de ene fungicide over te gaan op een andere. Dit is het gevolg van het bestaan van octrooien en de officiële registratieprocedure voor gewasbeschermingsmiddelen (in de overwegingen 84-88 wordt dit meer gedetailleerd besproken). Deze opmerking is eveneens van toepassing op de andere gewasbeschermingsmiddelen die in de onderhavige beschikking worden besproken.

FUNGICIDEN VOOR GRAANGEWASSEN DIE OP EEN STROBILURINE ZIJN GEBASEERD

(30) In deze paragraaf die betrekking heeft op geformuleerde producten, verstaat men onder "strobilurines" geformuleerde producten die een werkzame stof bevatten die tot de chemische familie van de strobilurines behoort. Het geformuleerde product is ofwel een "zuivere" strobilurine, d.w.z. het bevat slechts één enkele werkzame stof, namelijk een werkzame stof die tot de chemische familie van de strobilurines behoort (bv. het product Amistar van AstraZeneca, met azoxystrobin als de enige werkzame stof) of een gemengd product, d.w.z. een product met een werkzame stof uit de chemische familie van de strobilurines en een of meer werkzame stoffen uit andere chemische families (bv. het product Juwel Top van BASF, dat bestaat uit een mengsel van kresoxim-methyl (strobilurine) en epoxiconazool (uit de chemische familie van de "triazolen"(9)) en fenpropimorf (uit de chemische familie van de "morfolines"(10)). Opgemerkt zij dat deze geformuleerde producten vanuit het oogpunt van de industrie en in de interne marktstrategie van de partijen "strobilurines" worden genoemd.

(31) De werkzame stoffen van strobilurine zijn de meest recente chemische familie van de werkzame stoffen voor fungiciden. Het zijn breedwerkende (werkzaam tegen verschillende ziekten) fungiciden voor bladtoepassing (fungiciden die als bladspray worden gebruikt) en ze kunnen wereldwijd worden gebruikt voor een grote variëteit van gewassen, zoals met name tarwe, gerst, rijst, wijnstokken, bananen, boomfruit, gras en diverse groentegewassen. De werkzame stoffen van strobilurine zijn werkzaam tegen een laag totaal gebruik per hectare en bestrijden schimmels door het verstoren van de energieproductie. Hoewel de werkzame stoffen van strobilurine systemisch(11) en/of bij verdamping(12) werkzaam kunnen zijn, hebben ze een beperkte curatieve werking. Binnen Europa worden de op een strobilurine gebaseerde producten tot op heden toegepast ten behoeve van graangewassen (voornamelijk tarwe en gerst) en druiven.

(32) Naast hun breedwerkende bescherming tegen ziekten schijnen fungiciden die op een strobilurine zijn gebaseerd (d.w.z. de geformuleerde producten) de enige producten te zijn die, als ze voor graangewassen worden gebruikt, ook bij afwezigheid van ziekten een grote opbrengstverhoging tot gevolg hebben. De producten die alleen op de andere chemische families voor fungiciden zijn gebaseerd, voornamelijk (tri)azolen en morfolines, missen deze opbrengstverhogende werking. Om die reden wordt beweerd dat de strobilurines niet simpelweg kunnen worden vervangen door deze andere chemische families. Met andere woorden: hoewel strobilurines, volgens derden, triazolen en morfolines konden (en kunnen) vervangen op de belangrijkste markten voor graangewassen, zal het omgekeerde niet snel gebeuren. Om die reden is door derden beweerd dat er een afzonderlijke productmarkt is voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd.

(33) Met betrekking tot graangewassen zijn er uitgebreide gegevens over de opbrengstverhoging als gevolg van het gebruik van strobilurine en deze cijfers worden, samen met de breedwerkende bescherming tegen ziekten, breed uitgemeten in de promotieliteratuur van producten die op een strobilurine zijn gebaseerd. Boeren erkennen deze voordelen want zij zijn bereid om voor producten die op een strobilurine zijn gebaseerd een aanzienlijk hogere prijs te betalen, die tussen de 50 % en 150 % hoger is, dan de prijs voor producten die niet op een strobilurine zijn gebaseerd.

(34) Volgens een document van Novartis uit maart 2000(13) hebben strobilurines vergeleken met triazolen in het VK, als een vuistregel, in de afgelopen drie jaar gemiddeld in een opbrengstverhoging van 1 ton/ha geresulteerd. "Zelfs toen de graanoogst in 1999 verminderde, was de opbrengst van strobilurines nog steeds 0,7 ton/ha hoger dan die van triazolen. Met tarweprijzen die volgens de ramingen in de herfst rond de 65 GBP/ton zullen liggen, heeft 0,7 ton een waarde van 45 GBP. Aangezien fungicidenprogramma's gebaseerd op strobilurine-fungiciden ongeveer 20 GBP/ha duurder zijn dan een op triazool gebaseerd programma, is dit een goed investeringsresultaat." Voor gerst, het andere belangrijke graangewas, wordt met strobilurines een lagere winst geboekt: wintergerst geeft een extra opbrengst van 32 GBP/ha afgezet tegen extra uitgaven voor fungiciden van 22 GBP/ha; voor zomergerst bedragen de extra uitgaven 20 GBP/ha. Deze gegevens uit het VK lijken ook voor Frankrijk(14) en Duitsland(15) te gelden. Dit zijn op het gebied van fungiciden voor landbouwgewassen de drie belangrijkste landen, die bijna 90 % van de totale EER-consumptie en aanzienlijk meer dan 90 % van de strobilurine-consumptie voor hun rekening nemen.

(35) Er zijn sterke aanwijzingen dat, op basis van de bovenstaande gegevens, een hypothetische monopolist van fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd zijn prijzen voor deze producten blijvend rendabel met 5-10 % zou kunnen verhogen. Een prijsverhoging van een strobilurine-programma met 5 % zou de kostprijs met circa 2,5 GBP/ha verhogen. Voor de boer blijft de marge voor tarwe circa 22,5 GBP/ha en voor winter- en zomergerst respectievelijk 7,5 GBP/ha en 9,5 GBP/ha. Met een prijsverhoging van 10 % resteert voor de boer voor wintergerst een marge van 5 GBP/ha. De prijsverhoging van 5-10 % maakt het derhalve voor de boer nog steeds mogelijk om een hogere marge te realiseren dan hij zou behalen met een programma met fungiciden die niet op een strobilurine zijn gebaseerd. Dit zou dus voor de hypothetische monopolist van strobilurines een winstgevende handelswijze kunnen zijn.

(36) Bovendien heeft een concurrent op basis van de door de partijen verstrekte informatie over opbrengstverhoging uitgerekend dat de boer in een typisch programma waarin driemaal wordt gesproeid (zie de overwegingen 111-113 hierna), zelfs als een monopolistische producent de prijzen voor strobilurines met 77 % zou verhogen, bij het gebruik van een op een strobilurine gebaseerd programma dezelfde nettomarge zou behalen als met een zuiver niet op een strobilurine gebaseerd programma.

Opmerkingen van de partijen

(37) In hun reactie op de mededeling van punten van bezwaar (hierna: "de reactie") hebben de partijen aangegeven dat strobilurines geen afzonderlijke markt vormen, omdat zij met andere producten moeten worden gemengd om in alle situaties en tegen alle ziekteverwekkers een bevredigende bescherming tegen ziekten te kunnen bieden. Hoewel dit feitelijk correct is, is dit argument dat te maken heeft met het eindgebruik dat van strobilurines wordt gemaakt, niet relevant voor de afbakening van productmarkt, omdat hierbij niet wordt ingegaan op de vraag of een hypothetische monopolist zijn prijs rendabel kan verhogen.

(38) In de reactie hebben de partijen aangegeven dat strobilurines in Duitsland in het seizoen van 1999 zijn vervangen door triazolen en/of morfolines en dat de totale oppervlakte die met strobilurines wordt behandeld, vergeleken met 1998, is afgenomen (zie ook het onderdeel van de beoordeling zijnde paragraaf "de Duitse markt voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd"). Zoals hieronder zal worden aangegeven is dit een uitzonderlijke situatie die wordt veroorzaakt door de ontwikkeling van resistentie voor het op een strobilurine gebaseerde product van BASF terwijl AstraZeneca, in 1999 de producent van het enige andere op een strobilurine gebaseerde product, nog steeds wordt geconfronteerd met capaciteitsbeperkingen. Bovendien kan uit de documenten die door de partijen zijn overhandigd worden geconcludeerd dat fungiciden die op een strobilurine zijn gebaseerd naar verwachting hun aandeel in de totale fungicidenproducten voor graangewassen zullen vergroten, ten nadele van de andere chemische families.

(39) In de reactie betwisten de partijen dat strobilurines vanwege het ontbreken van ziekten de opbrengst aanzienlijk kunnen verhogen en wijzen erop dat de verhoging van de opbrengst het gevolg is van een betere ziektebestrijding. In de promotieliteratuur van partijen wordt echter gerefereerd aan het zogenaamde "groeningseffect" dat het gevolg is van het gebruik van strobilurine. Dit groeningseffect, dat volstrekt geen verband houdt met ziektebestrijding, geeft graangewassen een langere periode om het gewicht van de graankorrel en dus de totale opbrengst te verhogen. Hoewel wordt beweerd dat dit groeningseffect als zodanig niet de enige rechtvaardiging is van het gebruik van fungiciden die zijn gebaseerd op een strobilurine (omdat de extra opbrengst die aan enkel het groeningseffect kan worden toegeschreven niet opweegt tegen de strobilurineprijs), is het vergeleken met de andere chemische families een belangrijk en uniek element van deze fungiciden.

(40) Tot slot betwisten de partijen dat een hypothetische monopolist in de positie is om de prijzen blijvend met 10 % te verhogen. De partijen beweren dat als de kosten voor strobilurines, zoals hiervoor aangegeven, tussen de 50-150 % hoger zouden liggen, de behandeling met producten die niet op een strobilurine zijn gebaseerd, de totale markt voor graangewassen met het oog op het marktpenetratiecijfer van strobilurine jaarlijks met 7-15 % zou moeten zijn toegenomen. De totale marktwaarde is echter afgenomen. De Commissie is van mening dat een mathematische conclusie inzake de totale marktomvang niet adequaat kan worden getrokken op basis van relatieve prijsverschillen en marktpenetratiecijfers, omdat de informatie ontbreekt over andere variabelen zoals een vermindering van de oppervlakte graangewassen, veranderende weers- en andere omstandigheden die leiden tot een vermindering van de noodzaak voor een fungicidenbehandeling, afname van de prijs van niet op strobilurines gebaseerde formules, enzovoort.

(41) De partijen beweren bovendien dat het hierboven beschreven voorbeeld van gerst (op basis van de promotieliteratuur van Novartis) minder overtuigend is dan de situatie met betrekking tot tarwe. Dit wordt door de Commissie onderkend. In de reactie stellen de partijen dat het voordeel voor de boer marginaal zou worden, maar dat nog steeds sprake zou zijn van dezelfde risico's als voor tarwe. Bovendien zou een dergelijke stijging ertoe leiden dat de producent zijn aandeel op de markt voor gerst zou verspelen. Dit wordt echter niet onderbouwd. De resterende marge zou nog steeds gebaseerd zijn op de nogal uitzonderlijke omstandigheden van 1999. Het risico dat de boer accepteert, geeft hem derhalve een minimale marge van 5 GBP/ha (een prijsstijging van 10 %). Onder betere weersomstandigheden zou dit meer zijn. Een prijsverhoging die ligt tussen de 5-10 % zou derhalve een winstgevende handelswijze kunnen zijn voor een hypothetische monopolist, omdat de boer die zomergerst teelt zich met het oog op zijn minimale marge niet in die mate zou afkeren van strobilurines dat de prijsstijging onrendabel zou zijn.

(42) Aangaande het voorbeeld dat door een concurrent wordt gegeven, namelijk dat de boer dezelfde nettomarge zou verwezenlijken als de strobilurineprijzen met 77 % zouden worden verhoogd, wijzen de partijen er tot slot op dat geen enkele boer een investering zou doen die gelijk is aan de inkomensraming zonder rekening te houden met de daarmee gepaard gaande risico's. Dit wordt door de Commissie onderkend. Het voorbeeld laat echter zien dat een prijsstijging van 5-10 % winstgevend is, indien de totale extra marge slechts wordt afgevlakt als de prijs van fungiciden die zijn gebaseerd op een strobilurine met 77 % wordt verhoogd.

Conclusie

(43) De partijen stellen dat er een algemene markt is voor fungiciden voor graangewassen. Derden hebben gesteld en informatie verstrekt dat de markt krapper zou kunnen zijn, namelijk een markt voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd. Om de hierboven vermelde redenen zijn er sterke aanwijzingen dat er een afzonderlijke markt is voor fungiciden die op een strobilurine zijn gebaseerd. Als dat het geval is, zouden de partijen een machtspositie verkrijgen op verschillende van die nationale markten. Aangezien de Commissie echter tot de conclusie is gekomen dat de partijen dominant zullen zijn op de algemene markten voor fungiciden voor graangewassen, heeft de Commissie ten behoeve van de onderhavige beschikking de algemene markt voor fungiciden voor graangewassen aangemerkt als de relevante productmarkt

FUNGICIDEN VOOR ECHTE MEELDAUW, VALSE MEELDAUW EN BOTRYTIS IN DRUIVEN

(44) De partijen zijn van mening dat fungiciden voor druiven een onderdeel zijn van de markt voor "fruit en noten" omdat deze perennerende (overblijvende) gewassen (druiven, appelen en steenvruchten, citrusvruchten, olijven en noten en bessen) de volgende gemeenschappelijke elementen hebben: een horizon op lange termijn (hoge kosten voor het planten, een tijdsverloop tot de eerste oogst, marktuittredingsdrempels die ertoe leiden dat de gewassen als activa worden beschouwd); hoogwaardige gewassen (de aansprakelijkheidskosten voor producenten van gewasbeschermingsmiddelen kunnen behoorlijk hoog oplopen als hun product bepaalde onverwachte negatieve gevolgen heeft); de meeste boeren verkopen hun producten zelf en hebben een direct contact met de eindconsument en/of voedseldistributiekanalen; het subsidieniveau is behoorlijk laag en er wordt veel gebruikgemaakt van dezelfde agrochemische producten.

(45) De Commissie is van mening dat fungiciden voor druiven afzonderlijk moeten worden beoordeeld, omdat de voor druiven gebruikte geformuleerde producten en de daarin opgenomen werkzame stoffen in grote mate verschillen van de voor andere gewassen gebruikte geformuleerde producten en de daarin opgenomen werkzame stoffen. Van de zes voor druiven gebruikte werkzame stoffen van AstraZeneca wordt er bijvoorbeeld slechts één ook voor appelen en steenvruchten gebruikt en een andere voor olijven. Van de zes werkzame stoffen van Novartis wordt er één zowel voor appelen als voor steenvruchten gebruikt, een andere wordt gebruikt voor steenvruchten en weer een andere voor citrusvruchten. Anderzijds zijn er ook werkzame stoffen die voor de andere gewassen maar juist niet voor druiven worden gebruikt. Er is derhalve een substantieel verschil tussen de concurrentieverhoudingen van druiven en die van de andere perennerende gewassen.

(46) Druiven worden door een groot aantal ziekten bedreigd. De drie belangrijkste ziekten zijn valse meeldauw, echte meeldauw en grauwe schimmel of Botrytis. De partijen hebben gesteld dat de fungiciden die voor het behandelen van de verschillende ziekten worden gebruikt verschillend en specifiek zijn, met uitzondering van drie werkzame stoffen (dichlofluanide, thifanaat-methyl en azoxystrobin) die bij minstens twee ziekten werkzaam zijn. De producten met deze werkzame stoffen en de vooraf geformuleerde mengsels die voor meer dan een ziekte zijn geregistreerd, zijn echter slechts zo'n 5 % van alle fungiciden voor druiven. De verklaringen van de partijen worden door het marktonderzoek bevestigd. Derhalve kan worden geconcludeerd dat fungiciden voor de verschillende ziekten die druiven bedreigen, en in het bijzonder voor valse meeldauw, echte meeldauw en Botrytis, verschillende productmarkten vormen.

CONCLUSIE INZAKE DE PRODUCTMARKTEN VOOR FUNGICIDEN

(47) De door de partijen voorgestelde afbakeningen van de relevante productmarkten, namelijk één markt per soort gewas, is juist. Dit is het geval voor de volgende markten waarop in de beoordeling nader zal worden ingegaan: fungiciden voor suikerbieten, fungiciden voor groentegewassen en fungiciden voor aardappelen. De Commissie is van mening dat er sterke aanwijzingen zijn dat er een afzonderlijke markt is voor fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd. Indien dit echter niet zo mocht zijn en indien de markt, zoals de partijen beweren, een markt is voor alle fungiciden voor graangewassen, zal de concentratie waarschijnlijk ook een machtspositie op deze markt creëren. Tot slot zijn er afzonderlijke markten voor fungiciden die de verschillende ziekten behandelen die druiven kunnen treffen: echte meeldauw, valse meeldauw en Botrytis.

HERBICIDEN

(48) Herbiciden zijn agentia die onkruid bestrijden. Doorgaans wordt in eerste instantie onderscheid gemaakt tussen selectieve herbiciden en niet-selectieve herbiciden. Laatstgenoemde, de niet-selectieve herbiciden, zijn effectief tegen allerlei soorten planten, waaronder cultuurgewassen, die ze eveneens zouden vernietigen als ze daarop zouden worden toegepast. Niet-selectieve herbiciden worden gewoonlijk toegepast op velden om deze na het oogsten van een gewas en voorafgaand aan het inzaaien van het volgende gewas vrij te maken van onkruid. Alleen AstraZeneca produceert niet-selectieve herbiciden, Novartis niet. Eén uitzondering daargelaten (herbiciden voor wijngaarden en boomgaarden), die hieronder zal worden besproken, zijn er op dit terrein geen overlappingen.

(49) Daarentegen moeten selectieve herbiciden alleen het onkruid doden zonder schade toe te brengen aan het gewas waarop ze worden toegepast. Vanuit het oogpunt van de boer is het soort gewas waarop selectieve herbiciden worden toegepast uiteraard de belangrijkste factor bij het bepalen van de substitueerbaarheid van een middel.

(50) Boeren houden ook rekening met de specifieke onkruidsoorten waartegen het gewas op een bepaald moment moet worden beschermd. Een paar uitzonderingen daargelaten, zijn de werkzame stoffen in de formuleringen van onkruidbestrijdingsmiddelen in sommige teelten vooral effectief tegen onkruid uit één van de twee hoofdgroepen van onkruiden: breedbladige onkruiden en grasonkruiden (grasachtigen)(16).

(51) Aangezien bepaalde soorten gewassen vooral worden getroffen door "gemengde onkruidpopulaties", bestaande uit zowel grasonkruiden als breedbladige onkruiden, is er behoefte aan behandelingen die beide onkruidsoorten vernietigen. De boer heeft daarbij vervolgens twee mogelijkheden. Ofwel hij koopt een aantal herbiciden met specifieke selectiviteiten en mengt deze afhankelijk van de onkruidsoorten die zich voordoen, ofwel hij koopt een kant-en-klaar product dat het gewenste mengsel van werkzame stoffen voor de bestrijding van grasonkruiden en breedbladige onkruiden bevat. Onkruidbestrijdingsmiddelen die voornamelijk tegen grasonkruiden werkzaam zijn, zullen in de onderhavige beschikking in het vervolg herbiciden ter bestrijding van grasonkruiden of graminiciden worden genoemd. Middelen die voornamelijk werkzaam zijn tegen breedbladige onkruiden worden herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden genoemd. Producten die werkzaam zijn tegen beide onkruidsoorten (zonder voornamelijk werkzaam te zijn tegen grasonkruiden of breedbladige onkruiden) worden breedwerkende herbiciden genoemd(17).

(52) Een ander belangrijk selectiecriterium voor de boeren is het moment waarop het middel wordt toegepast, afhankelijk van de opkomst van het gewas. Het is gebruikelijk om een onderscheid te maken tussen herbiciden die vóór het zaaien worden toegepast, herbiciden die vóór opkomst worden toegepast en herbiciden die na opkomst worden toegepast. Onmiddellijk voorafgaand aan het inzaaien wordt de grond bewerkt met herbiciden die vóór het zaaien worden toegepast. Kort voor het ontkiemen van het zaad, d.w.z. ongeveer acht dagen na het inzaaien, vindt behandeling plaats met herbiciden die vóór de opkomst van het gewas worden toegepast. Na het ontkiemen van het gewas wordt de grond of het gewas behandeld met herbiciden die na opkomst worden toegepast.

(53) De herbiciden zijn bovendien verschillend voorzover ze op verschillende chemische klassen van werkzame stoffen zijn gebaseerd. Dit is vooral van belang met betrekking tot het voorkomen van resistentieontwikkeling. Onkruiden die regelmatig met dezelfde soorten herbiciden worden behandeld, hebben de neiging om via een proces van natuurlijke selectie op termijn resistent te worden voor deze herbiciden. Daarom is het van belang om deze neiging tot resistentieontwikkeling tegen te gaan door zorgvuldig te kiezen welke (combinaties van) herbiciden tijdens een seizoen en van het ene op het andere seizoen moeten worden gebruikt. Om die reden verkopen de producent en de distributeur de herbiciden op basis van zowel de beschermings- als de resistentiekenmerken van de chemische stoffen die ze bevatten. De behandelingsprocedures, inclusief het aantal toepassingen en de mogelijkheid van menging met andere middelen ter verkrijging van een breder beschermingsgebied, zijn eveneens van belang.

(54) De Commissie heeft in eerdere beschikkingen geconcludeerd dat niet-selectieve herbiciden en selectieve herbiciden niet met elkaar concurreren, met uitzondering van een paar zaken (die hieronder zullen worden besproken). Bovendien behoren selectieve herbiciden die bepaalde soorten gewassen beschermen tot afzonderlijke relevante productmarkten (zie zaak IV/M.1378 Hoechst/Rhône Poulenc (Aventis), overweging 29 e.v., zaak IV/M.737 Ciba Geigy/Sandoz (Novartis), overweging 109 e.v., zaak IV/M.392 Hoechst/Schering(18), overweging 16 e.v., en zaak IV/M.354 American Cyanamid/Shell(19), overweging 11 e.v.).

(55) In die beschikkingen heeft de Commissie overwogen of ten behoeve van de afbakening van de productmarkt een verdere onderverdeling zou moeten worden gemaakt (bijvoorbeeld op basis van het werkingsspectrum of het toepassingstijdstip). In zaak IV/M.737 Ciba Geigy/Sandoz (Novartis) heeft de Commissie geen verdere onderverdeling gemaakt. Allereerst was de Commissie van mening dat het met het oog op de vloeiende scheidslijnen tussen graminiciden, breedwerkende herbiciden en herbiciden tegen breedbladige onkruiden onmogelijk was een vaste productmarktclassificatie op te stellen. Bovendien was de Commissie van mening dat een onderverdeling gebaseerd op het toepassingstijdstip evenmin in aanmerking komt, omdat herbiciden die vóór het zaaien worden toegepast, herbiciden die vóór opkomst worden toegepast en herbiciden die na opkomst worden toegepast - vanuit het standpunt van de boer bezien - vóór het inzaaien in ieder geval onderling substitueerbaar zijn.

(56) Voor maïsherbiciden lijkt de benadering die in zaak IV/M.737 Ciba Geigy/Sandoz (Novartis) is gekozen, d.w.z. afbakening van de relevante productmarkten naar soort gewas, ook in de onderhavige concentratiezaak juist te zijn. Voor het verkrijgen van een goed inzicht inzake de concurrentieverhouding tussen de verschillende soorten selectieve herbiciden, moeten de volgende kwalificerende opmerkingen over deze afbakening van de productmarkt worden gemaakt:

(57) In de eerste plaats dient men zich te realiseren dat herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden geen substituten zijn voor graminiciden, of andersom. Indien een boer wordt geconfronteerd met schadelijke grasonkruiden op zijn akkers, moet hij herbiciden gebruiken die werken tegen deze specifieke onkruiden, d.w.z. dat hij of graminiciden of breedwerkende herbiciden nodig heeft. Herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden zijn niet werkzaam (of in ieder geval niet werkzaam genoeg) tegen grasonkruiden. Om die reden kunnen graminiciden en breedwerkende herbiciden vanuit de vraagkant bezien substitueerbaar zijn, maar zijn graminiciden en herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden dat niet(20). Hetzelfde geldt, mutatis mutandis, voor de bestrijding van breedbladige onkruidsoorten. Voorzover grasonkruiden en breedbladige onkruiden samen voorkomen (wat doorgaans zo is), zijn graminiciden en herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden in feite middelen die elkaar aanvullen. Dientengevolge is er geen concurrentie tussen de twee soorten middelen.

(58) De twee aanvullende marktsegmenten zijn alleen aan elkaar gekoppeld door het bestaan van breedwerkende herbiciden, waarmee zowel grasonkruiden als breedbladige onkruiden kunnen worden bestreden. Om dit in te zien is het nuttig om te bedenken wat het doel is van het afbakenen van productmarkten. De afbakening van een markt (zowel wat zijn product als wat zijn geografische dimensie betreft) is er niet alleen op gericht vast te stellen welke feitelijke concurrenten van de betrokken ondernemingen in staat zijn te wegen op het gedrag van de betrokken ondernemingen, maar deze ook te beletten onafhankelijk van daadwerkelijke concurrentiedruk op te treden(21).

(59) Een manier waarop kan worden nagegaan of er sprake is van een relevante productmarkt, is door te kijken naar het kleinste pakket middelen dat het voor een bedrijf rendabel zou maken om een geringe maar significante (5-10 %) en permanente prijsstijging op te leggen, indien dat bedrijf het enige zou zijn dat deze middelen aanbiedt. Indien dit hypothetische bedrijf het niet rendabel zou vinden om die prijsstijging op te leggen, moet de conclusie luiden dat er op de een of andere manier voldoende concurrentie van andere producten is en dat de relevante productmarkt derhalve ruimer is dan werd verondersteld.

(60) In de onderhavige zaak ligt het voor de hand om te vraag te stellen of het voor een hypothetische alleenaanbieder van alle herbiciden die geschikt zijn voor de bestrijding van grasonkruiden (d.w.z. graminiciden en, in mindere mate, breedwerkende herbiciden), rendabel zou zijn om de prijzen voor deze middelen op de hierboven beschreven wijze te verhogen. Dit hoeft niet noodzakelijkerwijs het geval te zijn. Aangezien die breedwerkende herbiciden immers concurreren met herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden, zou een prijsstijging van de breedwerkende herbiciden niet alleen leiden tot een daling van de verkoop aan boeren die het breedwerkende middel niet langer gebruiken voor de bestrijding van grasonkruiden, maar ook tot een daling van de verkoop aan boeren die het middel kochten voor de bestrijding van breedbladige onkruiden en die nu overgaan op "zuivere" herbiciden die geschikt zijn voor de bestrijding van breedbladige onkruiden. Voorzover veel kopers van breedwerkende herbiciden het middel kopen voor de bestrijding van beide soorten onkruiden en de waarde van de breedwerkende middelen vergeleken met de herbiciden ter bestrijding van grasonkruiden substantieel is, zorgen de herbiciden ter bestrijding van breedbladige onkruiden inderdaad voor concurrentiedruk op de prijzen van breedwerkende herbiciden en dus op de prijzen van graminiciden. Dit is het zogenaamde substitutieketeneffect(22).

(61) In de onderhavige zaak heeft het marktonderzoek aangetoond dat breedwerkende maïsherbiciden een substantieel deel van hun verkoopwaarde daadwerkelijk ontlenen aan hun vermogen tot bestrijding van grasonkruiden, alsmede aan hun vermogen tot bestrijding van breedbladige onkruiden. Derhalve is een afbakening van de productmarkt op basis van het soort gewas (maïs) gerechtvaardigd. Ten aanzien van de beoordeling van het effect van de onderhavige concentratie moet niet worden vergeten dat de concurrentieverhoudingen tussen de onderhavige middelen verschilt van die welke zich voordoet in de situatie dat alle middelen echt substitueerbaar zijn.

(62) In de tweede plaats kunnen de volgende kwalificerende opmerkingen worden gemaakt met betrekking tot het mogelijke onderscheid tussen herbiciden die vóór het zaaien worden toegepast, herbiciden die vóór opkomst worden toegepast en herbiciden die na opkomst worden toegepast. Aangezien de drie soorten herbiciden allemaal worden gebruikt voor de bestrijding van dezelfde onkruidsoorten en dezelfde mate van effectiviteit vertonen, heeft de boer in ieder geval vóór het inzaaien een bepaalde mate van flexibiliteit bij zijn keuze van het toepassingstijdstip. Om die reden is een afbakening van een productmarkt van die drie soorten herbiciden gerechtvaardigd. Als zich na verloop van tijd op de akkers onkruidproblemen voordoen, zijn herbiciden die vóór het zaaien en vóór opkomst worden toegepast echter geen substituut meer voor herbiciden die na opkomst worden toegepast. Bovendien moet ook worden opgemerkt dat de "wacht af en kijk wat er opkomt"-benadering die bij de onkruidbestrijding ten grondslag ligt aan het gebruik van de na-opkomst-herbiciden met betrekking tot het voorkomen van resistentie, niet altijd de beste strategie is.

(63) De mate van substitutie tussen voor-opkomst-toepassingen en na-opkomst-toepassingen van maïsherbiciden is niet altijd erg groot(23). Volgens de aan de Commissie verstrekte informatie is er bij maïs in het algemeen sprake van een toename van zowel de onkruidhoeveelheid als de onkruiddiversiteit. Dit vereist een meer complexe onkruidbestrijdingsstrategie waarbij zowel voor- als na-opkomst-middelen worden gebruikt. Indien de voor-opkomst-behandeling niet afdoende is, zijn in de zuidelijke regio's ook na-opkomst-behandelingen nodig. Ook als vroegtijdige na-opkomst-behandelingen mogelijk zijn, wordt in de noordelijke regio's het gebruik van voor-opkomst-behandelingen geadviseerd om de onkruiden te verzwakken en hen gevoeliger te maken voor de na-opkomst-behandelingen (met name in gebieden die te lijden hebben van grasonkruiden). Ook bij het bepalen van het juiste toepassingstijdstip lijkt het er derhalve op dat tussen de twee belangrijkste beschikbare middelen, voor-opkomst- en na-opkomst-herbiciden, niet alleen sprake is van een relatie van substitueerbaarheid maar ook van een relatie van complementariteit. Desalniettemin lijkt de mate van substitueerbaarheid voldoende te zijn om een brede marktafbakening te rechtvaardigen.

(64) Ook voor graanherbiciden lijken breedwerkende middelen een substantieel deel van hun verkoopwaarde te ontlenen aan hun vermogen tot bestrijding van grasonkruiden en hun vermogen tot bestrijding van breedbladige onkruiden. Ook hier lijken er voldoende mogelijkheden te zijn voor de onderlinge substitueerbaarheid van de voor-het-inzaaien-, voor-opkomst- en na-opkomst-toepassingen. Een afbakening van de productmarkt op basis van het soort gewas (graangewassen) is derhalve gerechtvaardigd. Desalniettemin moet ten aanzien van de beoordeling van het effect van de onderhavige concentratie wederom niet worden vergeten dat de concurrentieverhouding tussen de onderhavige middelen verschilt van de concurrentieverhouding die zich voordoet in de situatie dat alle middelen echt substitueerbaar zijn. Evenzo vormen rijstherbiciden een relevante productmarkt.

(65) Met betrekking tot de herbicidenmarkten voor aardappelen, groenten, suikerbieten, oliehoudende zaden en sojabonen heeft het marktonderzoek aangetoond dat het dienstig is om de marktafbakening te verfijnen, omdat marktdeelnemers breedwerkende herbiciden geen goed substituut vinden voor graminiciden bij de na-opkomst-bestrijding van grasonkruiden(24). De partijen hebben aangegeven dat de vijf genoemde gewassen om alle onkruidsoorten te bestrijden in het algemeen eerst een voor-opkomst-behandeling ondergaan(25). De voor-opkomst-behandeling bestrijdt onkruiden tot het moment dat het gewas opkomt en aan de bovenkant aansluit tegen de planten in de naastliggende rijen (hetgeen met name bij aardappelen en suikerbieten het geval is). Daarna is het echter vaak nodig om een spray te gebruiken, vooral als de voor-opkomst-behandeling er niet in is geslaagd (droge grond, veel onkruiden, verkeerde dosering of keuze van herbiciden) om het grasonkruidprobleem te bestrijden. Als die situatie zich voordoet, moet een behandeling met een na-opkomst-graminicide worden toegepast, omdat de bestrijding met breedwerkende herbiciden niet afdoende is. Dat de graminiciden over specifieke eigenschappen beschikken die hen onderscheiden van breedwerkende herbiciden blijkt uit het feit dat ze, volgens de partijen, de enige herbiciden zijn die de grasonkruiden Agrostis stolonifera, Arrhenatherum elatius, Bromus sterilis en Phalaris spp kunnen bestrijden. Hieruit blijkt dat de concurrentiedruk op de middelen binnen de groep na-opkomst-graminiciden afkomstig is van andere middelen uit de groep. De conclusie luidt dat er binnen de herbicidenmarkten voor aardappelen, groenten, suikerbieten, oliehoudende zaden en sojabonen afzonderlijke markten zijn voor na-opkomst-graminiciden.

(66) Alleen AstraZeneca, niet Novartis, produceert niet-selectieve herbiciden. Derhalve zijn er op dit terrein geen overlappingen indien selectieve en niet-selectieve herbiciden niet beide voor de gewassen kunnen worden gebruikt. De partijen stellen dat er één terrein is waarop selectieve herbiciden en niet-selectieve herbiciden met elkaar concurreren en dat is bij herbiciden die in wijngaarden en boomgaarden worden gebruikt(26). De partijen hebben aangevoerd dat niet-selectieve herbiciden aan deze markt moeten worden toegevoegd, omdat ze tussen de rijen wijnstokken kunnen worden gebruikt - zonder deze te vernietigen. Hoewel dit standpunt algemeen werd bevestigd, werd opgemerkt dat rond de wijnstokken juist selectieve herbiciden moeten worden gebruikt. Een concurrent heeft gewezen op het feit dat selectieve en niet-selectieve herbiciden niet zozeer substitueerbaar zijn, maar dat ze in feite aanvullend zijn omdat ze altijd in combinatie met elkaar worden gebruikt. Volgens deze concurrent dient een niet-selectieve herbicide (bv. paraquat, glyfosaat, sulfosaat) voor het vernietigen van alle onkruiden die op het moment van de toepassing aanwezig zijn en dient een selectieve herbicide (bv. een residueel herbicide zoals atrazine) voor het vernietigen van onkruiden die na de toepassing ontkiemen. De Commissie heeft deze tegenstrijdige standpunten onderzocht en ten behoeve van de onderhavige zaak geconcludeerd dat herbiciden die in wijngaarden en boomgaarden worden gebruikt (ofwel "herbiciden voor fruit en noten", de term die door de partijen wordt gebruikt) een relevante productmarkt zijn.

(67) Tot slot moet nog iets worden gezegd over de ontwikkelingen die op het terrein van genetische modificatie van gewassen plaatsvinden. In de afgelopen jaren was de ontwikkeling van gewassen die bestand zijn tegen herbiciden, de meest opvallende technologische vernieuwing op gewasbeschermingsgebied. Hierbij gaat het om gewassen, bv. soorten maïs, die genetisch zijn gemodificeerd zodat ze resistent zijn tegen niet-selectieve herbiciden (voorheen zo genoemd). Dit betekent dat niet-selectieve herbiciden, op zichzelf erg krachtige herbiciden, veilig kunnen worden toegepast op die resistente gewassen. In beginsel kunnen deze genetisch gemodificeerde gewassen derhalve een grote bedreiging vormen voor de conventionele selectieve herbiciden. Vanwege de voortdurende tegenstand die er in veel Europese samenlevingen tegen deze vernieuwingen is, achten de partijen het echter niet waarschijnlijk dat deze soorten genetisch gemodificeerde gewassen vóór 2005 kunnen worden geïntroduceerd. Voor het tijdsbestek ten behoeve van de beoordeling van de onderhavige concentratiezaak heeft de komst van genetisch gemodificeerde gewassen geen invloed op de heersende afbakeningen van de productmarkt voor herbiciden.

Conclusie inzake de afbakeningen van de productmarkt voor herbiciden

(68) Gelet op de rol van breedwerkende middelen in maïsherbiciden en de voldoende mate van substitueerbaarheid tussen voor- en na-opkomst-toepassingen is het dienstig om, ten behoeve van de onderhavige zaak, de markt voor (selectieve) maïsherbiciden te beschouwen als een relevante productmarkt. Hetzelfde geldt voor de markten voor graan- en rijstherbiciden. Behalve afzonderlijke relevante markten voor herbiciden voor aardappelen, groenten, suikerbieten, sojabonen en oliehoudende zaden zijn er echter ook afzonderlijke relevante markten voor na-opkomst-graminiciden voor deze gewassen.

INSECTICIDEN

(69) Insecticiden zijn middelen voor het bestrijden van insecten die schade toebrengen aan cultuurgewassen. In eerdere beschikkingen (zie zaak IV/M.737 Ciba Geigy/Sandoz (Novartis), overweging 116 e.v.) heeft de Commissie geoordeeld dat een indeling van insecticiden naar soort gewas in plaats van naar soort insect over het algemeen op zijn plaats is. De voornaamste reden is dat er slechts één insect is dat uitsluitend schadelijk is voor één belangrijk gewas, namelijk de maïsboorder die maïs aantast. Voor alle andere belangrijke gewassen geldt dat ze door allerlei insecten kunnen worden aangetast. Daarom werken de meeste insecticiden tegen een hele reeks insecten.

(70) In Hoechst/Rhône-Poulenc (overweging 36) heeft de Commissie erop gewezen dat een verdere onderverdeling van gewassen als aardappelen en suikerbieten op zijn plaats lijkt te zijn. Enkele van de insecticiden voor aardappelen of bieten bestrijden alleen nematoden en bodeminsecten in de bodem en worden toegepast door ze op of in de bodem aan te brengen. Deze middelen worden nematiciden genoemd. Andere middelen beschermen aardappelen en bieten tegen luizen en andere bladinsecten en worden via besproeiing op de bladeren toegepast. Deze middelen worden bladinsecticiden genoemd. De twee verschillende soorten middelen zijn op verschillende werkzame stoffen gebaseerd, worden op verschillende manieren toegepast en zijn niet onderling verwisselbaar.

(71) Men zou ook kunnen denken aan een differentiatie tussen zuigende en vretende insecten. Vretende insecten, zoals rupsen, brengen schade toe aan gewassen door deze op te eten, terwijl zuigende insecten, zoals bladluizen, virusziekten overbrengen en op die manier de kwaliteit van gewassen verminderen. Dit zegt echter meer over de voedingswijze dan over het werkingsmechanisme van de insecticiden. In ieder geval kan de vraag of een dergelijke uitsplitsing op zijn plaats is in de onderhavige zaak onbeantwoord blijven, omdat de beoordeling van de concurrentieverhoudingen er niet wezenlijk door wordt beïnvloed.

(72) Het is ook mogelijk om de markt voor insecticiden verder op te delen langs de lijnen van de chemische klassen. De volgende tabel toont de meest belangrijke chemische klassen die in Europa voor insecticiden worden gebruikt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(73) Zoals blijkt uit de bovenstaande tabel zijn organofosfaten (OP's), pyrethroïden en carbamaten de drie belangrijkste chemische klassen van insecticiden. Derden hebben beweerd dat pyrethroïden een afzonderlijke deelmarkt binnen de insecticiden vormen, vanwege hun erg brede werkingsspectrum, grote werkingssnelheid en de voordelen van milieuvriendelijkheid, omdat de verbinding een synthetisch bereid natuurlijk product is. Pyrethrum is een toxische koolwaterstof van de keroseen-soort die door extractie uit chrysanthen wordt verkregen. Voor een bepaalde categorie gewassen kiest de boer de insecticiden echter op basis van het spectrum dat moet worden bestreden. Voor sommige gewassen zoals graan- of voedergewassen zijn pyrethroïden de belangrijkste klasse die wordt gebruikt om insecten te bestrijden. De indeling van markten naar gewassoort houdt derhalve reeds in dat insecticiden op grond van het spectrum worden ingedeeld.

(74) Ten behoeve van de onderhavige beschikking wordt de relevante markt voor insecticiden afgebakend naar soort gewas en onderverdeeld naar blad- en bodeminsecticiden.

ZAADBEHANDELING

(75) Zaadbehandeling is de behandeling (coating) van zaden met gewasbeschermingsmiddelen om ze met name te beschermen tegen ziekten die via de bodem/het zaad worden overgedragen en tegen bodeminsecten.

(76) In Ciba-Geigy/Sandoz (overwegingen 118-121) heeft de Commissie geconcludeerd dat er geen afzonderlijke markten voor zaadbehandeling zijn want zaad dat is behandeld kan vanuit het oogpunt van de boer uiteindelijk worden vervangen door fungiciden en insecticiden die op de bodem worden toegepast of worden gesproeid. Zaadbehandeling wordt beschouwd als een specifieke wijze waarop insecticiden en fungiciden kunnen worden toegepast.

(77) Deze conclusie wordt echter niet bevestigd door het actuele marktonderzoek dat in Spanje is gedaan naar zaadbehandelingsproducten voor graangewassen, de enige activiteit van AstraZeneca op het gebied van zaadbehandeling. De ziekten en insecten waartegen zaadbehandelingsproducten worden ingezet, verschillen van die waarvoor spuitprogramma's worden gebruikt. In Spanje worden deze ziekten en insecten met verschillende werkzame stoffen bestreden. Bovendien moeten producten die voor zaadbehandeling worden gebruikt afzonderlijk worden geregistreerd en met een kleur worden gemerkt. Er is derhalve aan de aanbodzijde geen sprake van onderlinge substitueerbaarheid van enerzijds producten die (zoals hiervoor vermeld) als insecticide of fungicide staan geregistreerd en anderzijds die welke als product voor zaadbehandeling staan geregistreerd. Ook verschillen de kopers van zaadbehandelingsproducten van die welke insecticiden en fungiciden kopen. Insecticiden en fungiciden worden door de boer gekocht. Het grootste deel van de zaadbehandelingsproducten wordt aan zaadteeltbedrijven verkocht. Deze klanten beschikken over de daarvoor benodigde apparatuur om de zaden met de zaadbehandelingsproducten te kunnen coaten. Derhalve zijn zaadbehandelingsproducten voor graangewassen in Spanje een afzonderlijke productmarkt.

GROEIREGULATOREN

(78) Groeiregulatoren zijn agrochemische middelen die de groei en ontwikkeling van een gewas onderdrukken, stimuleren of modificeren. Afhankelijk van hun chemische klasse beschikken ze over verschillende werkingsmechanismen. Een van de belangrijkste effecten is het onderdrukken van de groeikracht van gewassen. Zoals aangegeven in Ciba-Geigy/Sandoz (overweging 123) en bevestigd door het marktonderzoek vormen groeiregulatoren voor individuele gewassoorten afzonderlijke relevante markten.

B. RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(79) De partijen hebben naar voren gebracht dat de markten voor geformuleerde producten en groeiregulatoren in ieder geval EER-breed zijn, want zij beweren dat de concurrentievoorwaarden in de EER niet aanmerkelijk verschillen. Ter onderbouwing van hun standpunt voeren de partijen aan dat vele grote, internationale fabrikanten in de hele wereld opereren; dat het distributiekanaal wordt gekenmerkt door grote distributeurs met weinig merkbinding; dat de boeren prijsbewust zijn; dat bewerkers en detailhandelaren brede Europese normen voor gewasmanagement stellen en dat de leidende voedseldetailhandel zijn sterke internationale inkooppositie vergroot. Bovendien beweren de partijen dat nationale octrooien en handelsmerken geen drempel zijn voor een EER-brede distributie en dat Richtlijn 91/414/EEG van de Raad van 15 juli 1991 betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen(27), laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 99/80/EG van de Commissie(28), de nationale regelgevingen die voorwaarden stellen voor de registratie van gewasbeschermingsmiddelen heeft geharmoniseerd en dat de corresponderende nationale registratieprocedures grotendeels zijn geharmoniseerd. De partijen beweren eveneens dat het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen grotendeels is geharmoniseerd en dat het derhalve gemakkelijk is om over te gaan tot parallelimport. Volgens de partijen zijn de vervoerskosten gering en komen ze overeen met 1 % van de totale kosten. Tot slot stellen de partijen dat er een opmerkelijke trend was in de richting van convergentie van de prijzen tussen de lidstaten en dat die convergentie werd vergemakkelijkt door de transparantie van de prijzen en de stabiliteit van de indirecte wisselkoers die is ontstaan door de invoering van de euro.

(80) In eerdere beschikkingen met betrekking tot deze sector (Ciba-Geigy/Sandoz, overweging 128; Hoechst/Rhône-Poulenc, overweging 48) heeft de Commissie de precieze afbakening van de geografische markten voor geformuleerde producten en groeiregulatoren in de agrochemische sector opengelaten.

(81) Diverse concurrenten zijn het met de partijen eens dat de geografische markten voor geformuleerde producten en groeiregulatoren zich niet beperken tot de nationale markten. Enkele concurrenten beweren dat er sprake is van markten die zich over heel Europa uitstrekken, terwijl anderen beweren dat de markten doorgaans veeleer worden afgebakend door bepaalde klimaatregio's dan door nationale grenzen. Concurrenten die beweren dat de markten zich over heel Europa uitstrekken, refereren aan de effecten van Richtlijn 91/414/EEG. Anderen benadrukken echter dat geformuleerde producten, voordat ze op de markt kunnen worden gebracht, nog steeds in de lidstaten moeten worden geregistreerd. Het feit dat producten in de meeste gevallen vallen onder een EER-brede octrooibescherming werd genoemd als een element dat pleit ten gunste van de stelling dat de markten EER-breed zijn. Enkele concurrenten zijn niet van mening dat vervoerskosten een hindernis voor de handel vormen, maar anderen zeggen dat die kosten relevant kunnen zijn. Bovendien beweren enkele concurrenten dat de grensoverschrijdende verkoop stijgt en dat prijzen convergeren. Hoewel hij erkent dat grensoverschrijdende verkoop voorkomt, wijst een andere concurrent op registratievoorschriften, verschillende talen, enz., waardoor het over de grens op de markt brengen van producten wordt bemoeilijkt.

(82) Een groot aantal klanten, boerenverenigingen en landbouwvoorlichters heeft echter argumenten naar voren gebracht op grond waarvan kan worden geconcludeerd dat markten nog steeds nationaal zijn. Gewasbeschermingsmiddelen moeten nog steeds in een lidstaat worden geregistreerd alvorens ze op de markt mogen worden gebracht. De distributie is per land georganiseerd, waarbij leveranciers in de meeste gevallen een nationale verkooporganisatie hebben of gebruikmaken van de verkooporganisatie van een andere fabrikant die in de betrokken lidstaat opereert. Parallel geïmporteerde producten gelden als moeilijk te commercialiseren, onder meer omdat merknamen en formuleringen tussen de lidstaten kunnen verschillen, omdat de registratiekosten hoog kunnen zijn, en omdat het veel tijd kan kosten om de producten te registreren.

(83) Het marktonderzoek heeft aangetoond dat de markten voor geformuleerde middelen en groeiregulatoren op nationaal niveau moeten worden geanalyseerd. De verschillende argumenten voor deze conclusie worden hieronder uiteengezet.

PRODUCTREGISTRATIE

(84) De Commissie merkt op dat Richtlijn 91/414/EEG nationale regelgevingen harmoniseert. De richtlijn - en latere wijzigingen en uitvoeringsrichtlijnen - voorziet in een positieve communautaire lijst van werkzame stoffen, waarvan het gebruik op voorhand aanvaardbaar wordt geacht voor de gezondheid van mens en dier en voor het milieu (de lijst van bijlage I). Bovendien voorziet de richtlijn in een systeem waarbij de lidstaten, overeenkomstig de eisen van de richtlijn en op grond van uniforme beginselen, toelating moeten verlenen voor verschillende formuleringen die de werkzame stoffen uit de positieve lijst bevatten; de wederzijdse erkenning van toelatingen door de lidstaten, tenzij de fytosanitaire, agrarische en ecologische omstandigheden in de betrokken regio's niet vergelijkbaar zijn; geharmoniseerde regels betreffende de voorwaarden op het gebied van informatie, het beschermen van informatie en vertrouwelijkheid; geharmoniseerde regels voor etikettering en verpakking; geharmoniseerde regels voor de ontwikkeling van gewasbeschermingsmiddelen; en regels voor de uitwisseling van informatie tussen de lidstaten en de Commissie.

(85) De volledige effecten van de richtlijn zijn echter nog steeds niet merkbaar. Op dit moment zijn er op Europees niveau nog geen 10 werkzame stoffen geregistreerd (bijlage I). De ongeveer 800 overige werkzame stoffen op de markt zijn nog niet geregistreerd in het binnen de hele Gemeenschap werkende systeem. In de loop van de tijd moeten de ondernemingen de werkzame stoffen die ze willen blijven verkopen echter opnieuw registreren. Voor het screeningsproces van de bestaande werkzame stoffen dat momenteel ten behoeve van opneming in bijlage I gaande is, is het nodig dat de ondernemingen grote hoeveelheden informatie verstrekken. De volledige informatiepakketten voor de meerderheid van de bestaande werkzame stoffen moeten in mei 2003 beschikbaar zijn.

(86) De harmonisatie van nationale registratieprocedures waarnaar door de partijen is verwezen, heeft betrekking op de werkzame stoffen die zijn opgenomen in bijlage I. Aangezien er nog maar een zeer beperkt aantal werkzame stoffen in bijlage I is geplaatst, zijn de nationale registratiesystemen uiteraard nog steeds een belangrijke stap voor de ondernemingen.

(87) Ook moet worden opgemerkt dat een product door de nationale autoriteiten moet worden geregistreerd alvorens de boeren het product in die lidstaat kunnen gebruiken. Zelfs als exact hetzelfde product in een andere lidstaat beschikbaar is, is het een boer niet toegestaan om dat product in die andere lidstaat te kopen en het in zijn eigen land te gebruiken, zonder daarvoor toestemming te vragen aan de nationale autoriteiten van zijn land.

(88) Tot slot zijn het de fabrikanten die beslissen welke producten ze in welke landen registreren. Vaak kunnen producten die in de ene lidstaat beschikbaar zijn niet in een andere lidstaat worden gekocht. Ook kunnen vergelijkbare producten gebaseerd op dezelfde werkzame stoffen in verschillende lidstaten in verschillende formuleringen op de markt worden gebracht. Zelfs als alle werkzame stoffen zijn opgenomen in bijlage I en de harmonisatie van de registratieprocedures als voorzien in Richtlijn 91/414/EEG is afgerond, kunnen de gewasbeschermingsondernemingen de Europese markt nog steeds segmenteren. Op dat punt is derhalve nog steeds een concreet onderzoek nodig naar de wijze waarop de concurrentie werkt.

PARALLELIMPORT

(89) De regels voor parallelimport zijn van land tot land verschillend. Sommige landen hebben pas onlangs wetgeving op dit gebied ingevoerd (Frankrijk), terwijl andere nog steeds niet over wetgeving beschikken (Finland en Griekenland). In sommige landen is voor iedere partij een afzonderlijke vergunning vereist (België), terwijl een parallelimportregistratie in andere landen even lang geldig is als de duur van de registratie van het originele product (Denemarken). In de meeste landen moet het product exact dezelfde samenstelling hebben als de originele geregistreerde producten, terwijl in andere landen kleine verschillen zijn toegestaan. Volgens de partijen varieert de gemiddelde tijdsduur van aanvraag tot beslissing van twee weken (België) tot 3-5 maanden (Italië), terwijl de kosten variëren van nul (Denemarken) tot 2000 EUR (Oostenrijk).

(90) In het algemeen heeft het marktonderzoek aangetoond dat parallelimporteurs nog steeds met veel praktische problemen worden geconfronteerd, zowel met betrekking tot het verkrijgen van een importvergunning als wat betreft het vinden van een betrouwbaar en stabiel aanbod. Fabrikanten zijn namelijk in staat om met bepaalde systemen in heel Europa de eindbestemming van hun product te traceren. Het totale niveau van de parallelimport is derhalve behoorlijk laag en de grote prijsverschillen voor identieke producten in de verschillende lidstaten (zie overweging 98) laten duidelijk zien dat parallelimport fabrikanten niet effectief beperkt om de Europese markt ten behoeve van de prijsstelling te segmenteren.

DISTRIBUTIE

(91) Er is in de lidstaten een grote verscheidenheid aan distributiesystemen voor gewasbeschermingsmiddelen. In Denemarken hebben coöperaties en kleinere handelaren inkoopgroepen gevormd. In 1999 namen de drie grootste - in heel Denemarken opererende - distributeurs volgens AstraZeneca [90-100]* % (respectievelijk [30-40]* %, [30-40]* % en [20-30]* %) van de totale verkoop voor hun rekening. Bovendien heeft één van deze drie distributeurs in 1999 een gezamenlijke inkooponderneming opgericht met een grote Zweedse distributeur. Met [meer dan 5000]* distributeurs (volgens AstraZeneca), geen enkele op nationaal niveau opererende distributeur, de grootste distributeur die [0-5]* % van de totale verkoop voor zijn rekening neemt en de eerste tien distributeurs die samen ongeveer [10-20]* % van de totale verkoop voor hun rekening nemen, bevindt Italië zich aan het andere einde van het spectrum. Frankrijk, Griekenland, Spanje en Portugal hebben eveneens een behoorlijk versplinterd distributiesysteem. Oostenrijk, Finland, Noorwegen en Zweden hebben een nogal geconcentreerd systeem. De distributiesystemen van België, Duitsland, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk liggen daar tussenin. De distributiesystemen verschillen ook met betrekking tot het deel van de gewasbeschermingsmiddelen waarvan de verkoop via coöperaties plaatsvindt en wel van [0-5]* % in het Verenigd Koninkrijk en [5-10]* % in België tot [60-70]* % in Frankrijk en [60-70]* % in Noorwegen.

VARIATIES IN HET GEBRUIK

(92) Het klimaat is zowel van invloed op de gewassen die worden geteeld, als op de mate van gewasbescherming die in de verschillende lidstaten nodig is. Een goed voorbeeld hiervan zijn de fungiciden voor graangewassen. De boer neemt een beslissing over het optimale aantal behandelingen, de te bestrijden ziekten, de in aanmerking komende middelen en hun dosering. Zijn beslissing is afhankelijk van de zaadsoort, de bodem, het klimaat, eerdere ziekten en andere relevante factoren. Het resultaat van zijn beslissing hangt nauw samen met de intensiteit van de graanteelt, die opbrengsten kent variërend van 6 ton/ha of minder tot 10 ton/ha of meer.

(93) Het belang van ziekten is per gebied verschillend. Echte meeldauw, Septoria zwarte-vlekkenziekte en kafjesbruin en Fusarium valse meeldauw komen in alle EER-landen veelvuldig voor. Oogvlekkenziekte komt veel voor in het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Noord-Duitsland en Noord-Frankrijk. In voornoemde landen en in België komt gele roest veel voor. Bladvlekkenziekte komt veel voor in het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Duitsland, Frankrijk, België, Nederland, Scandinavië en Oostenrijk. Bruine roest komt weer veel voor in Frankrijk, Zuid-Duitsland, Italië, Spanje, het zuiden van het Verenigd Koninkrijk en België.

(94) Een andere benaderingswijze is om te kijken naar de belangrijkste ziekten die in de verschillende lidstaten voorkomen. In Denemarken, Duitsland, Nederland, Noorwegen, Zweden en het Verenigd Koninkrijk zijn Septoria en echte meeldauw de twee belangrijkste ziekten. In Frankrijk zijn dat Septoria en roest, in Italië roest en Fusarium en in Spanje roest en echte meeldauw. Middelen die vooral goed werkzaam zijn tegen de belangrijkste ziekten die in een lidstaat voorkomen, hebben uiteraard een sterke concurrentiepositie in dat land.

(95) Ook het aantal spuitprogramma's varieert in de lidstaten. Met name het aantal behandelingen met fungiciden houdt verband met de intensiteit van de graanteelt en varieert van nul in heel Griekenland tot drie (of vier) spuitbehandelingen voor tarwe en twee voor gerst in de meest productieve gebieden zoals Noord-Frankrijk, het zuiden van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en België.

(96) Een andere reden voor de nationale variaties in gebruik is het significante effect van technische productevaluaties door onafhankelijke onderzoeksinstituten, hetgeen door de partijen werd aangevoerd als een argument voor de nationale markten voor zaden van suikerbieten. Deze instituten publiceren aanbevelingen voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, die op grote schaal door boeren en landbouwvoorlichters worden geraadpleegd. Deze onafhankelijke onderzoeksinstituten zijn doorgaans nationaal en een aanbeveling van een bepaald instituut zal derhalve voornamelijk het gebruik in die ene lidstaat beïnvloeden.

VERSCHILLEN IN MARKTAANDELEN

(97) De zeer uiteenlopende marktaandelen van zowel de partijen als hun concurrenten op veel productmarkten in de verschillende lidstaten zijn nog een aanwijzing voor het ontbreken van EER-brede geografische markten. In de aanmelding bevestigen de partijen dat er verschillen zijn tussen de marktaandelen die ondernemingen in de lidstaten hebben, maar ze beschouwen dat niet als een bewijs dat de afbakening van een nationale markt ondersteunt. Volgens de partijen kunnen deze verschillen gedeeltelijk worden toegeschreven aan de verschillende producteisen die worden veroorzaakt door onder andere het klimaat in Europa. De Commissie is van mening dat dit een argument is dat pleit ten gunste van een krappere afbakening van geografische markt dan de (minstens) EER-brede afbakening die door de partijen wordt bepleit. Bovendien zijn de deelnemers niet altijd op dezelfde wijze op de verschillende nationale markten aanwezig. Zoals hiervoor werd uiteengezet, beslissen de ondernemingen in welke landen zij hun producten willen registreren. Soms beslissen de ondernemingen om hun product niet in alle landen te registreren en doorgaans brengen ondernemingen hun producten niet tegelijkertijd op de markt in alle landen waar ze hun producten willen registreren. Tussen de eerste en de laatste registratie van een product kan een tijdsverschil van meerdere jaren liggen.

PRIJSVERSCHILLEN

(98) Het marktonderzoek heeft aangetoond dat de prijzen tussen de lidstaten substantieel kunnen verschillen. In sommige situaties verwijzen de interne documenten van de partijen naar de noodzaak van prijsconvergentie. Uit hun interne documenten blijkt echter eveneens dat er nog steeds grote prijsverschillen zijn(29). In de aanmelding heeft AstraZeneca met betrekking tot diverse van zijn belangrijkste werkzame stoffen voorbeelden gegeven van de verschillen in de prijs per kg werkzame stof in de EU en in Noorwegen. In 1999 was de ratio van de hoogste prijs tot de laagste prijs voor azoxystrobin [ >1]*, voor chlorothalonil [ >1]*, voor fluazinam [ >1]*, voor flutriafol [ >1]*, voor hexaconazool [ >1]*, voor diquat [ >1]* en voor fluazifop-p-butyl [ >1]*. De partijen beweren dat enkele van deze verschillen worden veroorzaakt door verschillen in de verpakking; kleinere verpakkingen hebben een hogere prijs per kg werkzame stof. AstraZeneca heeft zijn prijsstelling echter ook op een merkspecifieke basis ingediend. Voor azoxystrobin zijn Amistar en Quadris de twee merknamen waarvan de prijzen zijn gegeven. In 1999 was voor Amistar de ratio van de hoogste/laagste prijsdifferentieel [ >1]*, voor Quadris [ >1]*. Voor de werkzame stof hexaconazool was de ratio voor de merknaam Anvil[ >1]* en voor de merknaam Planete [ >1]* (hoewel er echter slechts voor twee landen cijfers zijn gegeven). Enkele voorbeelden van dezelfde ratio voor Novartis betreffen het product Topik EC240 [ >1]*, het product Moddus 250ME [ >1]* en het product Mavrik 240 [ >1]*.

CONCLUSIE

(99) Ten behoeve van de beoordeling van de onderhavige zaak wordt de omvang van de markten voor geformuleerde producten en groeiregulatoren nationaal geacht.

C. BEOORDELING

C.1 FUNGICIDEN

FUNGICIDEN VOOR GRAANGEWASSEN

Ziektebestrijding in graangewassen

(100) De markt voor graangewassen bestaat uit gewassen zoals tarwe, gerst, haver, rogge, triticale en een aantal andere gewassen zoals gemengde granen, sorghum, boekweit, gierst en andere. Tarwe en gerst zijn de twee belangrijkste graangewassen en van de totale landbouwgrond in de EU die voor de graanbouw is bestemd, wordt ongeveer 87 % voor de teelt van tarwe en gerst gebruikt. Deze twee gewassen zijn verantwoordelijk voor ongeveer 95 % van het totale verbruik van fungiciden bij graangewassen. De overige graangewassen worden voornamelijk in de Scandinavische landen en in Portugal verbouwd, waar ze als veevoer voor directe consumptie op de boerderij worden gebruikt. In deze overige gewassen worden minder fungiciden gebruikt omdat de gewassen op een behoorlijk extensieve basis en op minder productieve gronden worden geteeld. Alleen in Zweden, Duitsland en Finland zijn deze gewassen naar schatting verantwoordelijk voor meer dan 10 % van het totale verbruik van fungiciden. Hieronder zal niet verder worden ingegaan op deze gewassen, want tarwe en gerst worden - zelfs in Zweden, Duitsland en Finland - representatief geacht voor alle graangewassen, omdat de ziekten en fungiciden voor deze gewassen dezelfde zijn als voor tarwe en gerst. Bovendien zijn marktgegevens voor die andere gewassen slechts beperkt beschikbaar.

(101) De belangrijkste ziekten in tarwe zijn oogvlekkenziekte (Pseudocercosporella herpotrichoides), echte meeldauw (Erisiphe graminis), bruine roest (Puccinia recondita, Puccinia hordei), gele roest (Puccinia striiformis), bladvlekkenziekte (Septoria tritici), Septoria zwarte-vlekkenziekte en kafjesbruin (Septoria nodorum) en Fusarium valse meeldauw (Fusarium culmorum, F graminearum, F avenaceum, Microdochium nivale). De belangrijkste ziekten in gerst zijn oogvlekkenziekte, echte meeldauw, bruine roest (ook tarweziekten), netvlekkenziekte (Drechslera teres) en bladvlekkenziekte en brand (Rhynchosporium secalis).

(102) Deze ziekten komen voor onder verschillende omstandigheden, die verband houden met een optimaal klimaat en gevoeligheid van de zaadsoort. Hun aanwezigheid en belang verschilt in zekere mate in de verschillende lidstaten. Wat ze met elkaar gemeen hebben, is dat ze allemaal een belangrijke afname van de oogst tot gevolg kunnen hebben als ze in het gewas voorkomen. Een grove onderverdeling kan worden gemaakt naar ziekten die de basis van de stengel, de bladeren en de aar van de plant aantasten. Het belang van dit onderscheid is dat dit van invloed is op het optimale moment om het gewas te behandelen en derhalve te bepalen in welke spray (als er verschillende sprays zijn gemaakt) een fungicide ter bestrijding van een specifieke ziekte het best kan worden gebruikt (zie de paragraaf "spuitprogramma's" hierna).

(103) Oogvlekkenziekte is een ziekte die de basis van de stengel van de plant aantast. Koud en nat weer is het optimale klimaat waaronder deze ziekte zich kan ontwikkelen. De ziekte komt derhalve niet in Zuid-Europa, maar wel vaak in het VK, Ierland, Noord-Duitsland en Noord-Frankrijk voor. De ziekte komt ook voor in de rest van Duitsland en Frankrijk, alsook in Oostenrijk en Scandinavië. De ziekte is van invloed op de groei van de aar (d.w.z. het gewicht van de graankorrel van de plant), veroorzaakt verschrompelde graankorrels en kan tot gevolg hebben dat het gewas vóór de oogst omvalt (platliggen). De afname van de oogst kan tussen de 5-20 % liggen.

(104) De groep van de Fusarium ziekteverwekkers kan ziekten aan de stengel of aan de aar veroorzaken. Ze zijn moeilijk te voorspellen, maar nat weer is een aanwijzing voor mogelijke infecties (in natte jaren vooral aan de aar en op warme, droge gronden met name aan de basis van de stengel). De ziekte komt de laatste jaren vaker voor en kan platliggen van het gewas veroorzaken (verbandhoudend met de basis van de stengel). Ook kan de ziekte de kwaliteit van de graankorrel verminderen en de productie van toxine veroorzaken. Deze ziekte komt in alle landen voor.

(105) De bladziekten van tarwe en gerst zijn echte meeldauw en bruine roest. Echte meeldauw is een blad- en aarziekte die voorkomt bij warm weer (12-20 °C) en hoge relatieve vochtigheid. De ziekte wordt afgeremd door temperaturen boven 25 °C en door zware regenval en komt in alle EER-landen veelvuldig voor. De zaadsoort heeft een grote invloed op de ziekte, die het groene blad en de groei van de graankorrel treft en leidt tot een afname van de oogst met zo'n 10-15 % tot soms 40 %.

(106) Bruine roest ontwikkelt zich bij warm weer (15-22 °C). De verspreiding van de ziekte wordt bevorderd door droge en winderige weersomstandigheden. Uiteraard komt de ziekte vaker voor in het warmere klimaat van Zuid-Europa en minder vaak in het koelere Scandinavië. De ziekte kan minder kwaad in gerst dan in tarwe. De ziekte tast de hoeveelheid en de grootte van de korrels aan en kan een afname van de oogst teweegbrengen van zo'n 10-15 % en soms wel tot 50 %.

(107) De bladziekten die alleen tarwe treffen zijn Septoria en gele roest. Netvlekkenziekte en brand zijn bladziekten van gerst die echter ook de aar kunnen aantasten.

(108) Septoria tritici is momenteel de belangrijkste tarweziekte in Europa. Hoe verder naar het noorden des te vaker deze ziekte voorkomt. De ontwikkeling van de ziekte wordt bevorderd door een temperatuur van 15-20 °C en regen, waardoor de infectie zich kan verspreiden. De optimale omgeving van de ziekte houdt verband met vroegtijdig inzaaien en bemesting met een hoog gehalte aan stikstof. Septoria nodorum wordt bevorderd door warmere weersomstandigheden (18-25 °C) dan tritici en tast ook de aar aan. Deze ziekte komt thans minder voor en is minder voorspelbaar dan bladvlekkenziekte.

(109) Gele roest komt voornamelijk voor op het blad, maar kan ook de aar aantasten. De ziekte wordt bevorderd door een temperatuur van 10-15 °C en droge, winderige dagen, waardoor de sporen zich kunnen verspreiden. De ziekte komt meer voor in het VK en Ierland en de zaadsoort heeft een grote invloed op het voorkomen van de ziekte.

(110) De gerstziekten netvlekken en brand worden beide bevorderd door koele en natte weersomstandigheden. Voor beide is de invloed van de zaadsoort groot. Met name netvlekken kan een grote afname van de oogst veroorzaken (10-40 %). Beide ziekten komen veel voor in het VK, Ierland, Noord-Duitsland, Noord-Frankrijk, België en Scandinavië. Netvlekken komt ook veel voor in Oostenrijk, en brand komt veel in Nederland voor.

Spuitprogramma's

(111) Geadviseerd door zijn distributeur, onafhankelijke gewasadviseur of technisch instituut beslist de boer over het optimale aantal behandelingen en welke ziekten voor bestrijding in aanmerking komen. Deze beslissing is gebaseerd op de zaadsoort, de bodem, het klimaat, eerdere ziekten en overige relevante factoren. Vervolgens bepaalt hij welke middelen hij in zijn spuitprogramma opneemt en welke dosering moet worden toegepast.

(112) Het resultaat van deze beslissingen verschilt behoorlijk in de verschillende lidstaten en hangt nauw samen met de intensiteit van de graanteelt, die opbrengsten kent variërend van 6 ton/ha of minder tot 10 ton/ha of meer. Het aantal fungicidenbehandelingen houdt verband met de intensiteit en varieert van geen enkele, zoals in Griekenland, tot drie (of vier) besproeiingen voor tarwe en twee voor gerst in de meest productieve gebieden. Uitgedrukt in de uitgaven voor graanfungiciden per hectare loopt dit uiteen van 0 EUR/ha in Griekenland tot 68 EUR/ha in de Benelux-landen en Ierland.

(113) In een drievoudig behandelingsprogramma voor tarwe dient de behandeling van de basis van de stengel ("T1") voor de bestrijding van oogvlekken en Fusarium, de bladbehandeling ("T2") voor de bestrijding van echte meeldauw, Septoria en gele en bruine roest, terwijl de aarbehandeling ("T3") gericht is op de bestrijding van Fusarium en Septoria. Onder bepaalde omstandigheden wordt een zeer vroege spuitbehandeling ("T0") uitgevoerd voor de bestrijding van oogvlekken. In een typisch tweevoudig behandelingsprogramma voor gerst is de T1 stengel- en bladbehandeling gericht op de bestrijding van oogvlekken, bladvlekken (rhynchosporium) en echte meeldauw, en is de T2 blad/aarbehandeling gericht op de bestrijding van netvlekken, brand en roest.

Technische kracht van de werkzame stoffen die in graangewassen worden toegepast

(114) Elke werkzame stof vertoont een karakteristieke werking als deze wordt ingezet voor de bestrijding van een specifieke ziekte in een graangewas. Deze werking beïnvloedt de keuze van de boer. De werking van een stof heeft betrekking op de efficiëntie waarmee deze de desbetreffende ziekte kan voorkomen en/of de aangetaste plant kan "genezen" en op de duur van de bescherming (voor curatieve stoffen heeft dit betrekking op de maximumperiode waarin de ziekte in het gewas aanwezig mag zijn voordat "genezing" met het fungicide niet meer mogelijk is; voor preventieve stoffen, op de maximumperiode waarin deze bescherming bieden). Een andere factor die in aanmerking wordt genomen, is de mogelijkheid voor de boer om het product in zijn sproeitank te mengen met andere producten, die andere werkzame stoffen bevatten.

(115) De werkzame stoffen die momenteel toepassing vinden als fungiciden voor graangewassen behoren in grote lijnen tot drie verschillende chemische families. De morfolines vormen de oudste van deze families. De morfolines werden in 1969 geïntroduceerd en zijn voornamelijk werkzaam tegen echte meeldauw, wat de reden is waarom stoffen uit deze familie nog steeds een component van moderne mengproducten vormen. De morfolines hebben enig curatief effect. In 1976 werden werkzame stoffen van de chemische familie van de triazolen geïntroduceerd. Van deze familie zijn momenteel ongeveer 15 werkzame stoffen in de handel, waarvan er enkele nog maar enkele jaren geleden zijn geïntroduceerd. Stoffen uit deze familie zijn vooral sterk in de bestrijding van Septoria, roesten en Fusarium. De nieuwste chemische familie, de strobilurines, werd in 1996 geïntroduceerd en combineert een breed werkingsspectrum (echte meeldauw, roesten, Septoria) met opbrengstverhoging. Naast deze drie families bestaan er nog enkele andere werkzame stoffen. Daarvan zijn de belangrijkste: cyprodinil, de "gouden regel" voor de behandeling van oogvlekken, en quinoxyfen, de meest effectieve stof voor de bestrijding van echte meeldauw. De onderstaande tabel geeft een indeling van de meeste werkzame stoffen in overeenstemming met hun efficiëntie waarbij gebruik wordt gemaakt van de volgende classificatie (bron: ITCF/partijen):

XXXX Uitstekende efficiëntie, de beste werkzame stof tegen deze ziekte

XXX Goede efficiëntie, belangrijke werkzame stof voor de bestrijding van deze ziekte

XX Enige efficiëntie

X Enkel zijdelings effect

0 Geen bruikbare efficiëntie tegen deze ziekte.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(116) De werkzame stoffen die in de bovenstaande tabel vet zijn gedrukt, worden door de partijen geproduceerd. De eerste groep zijn de strobilurines samen met famoxadone, dat technisch gezien geen strobilurine is (en ook het groeningseffect ontbeert waarover de strobilurines beschikken), maar dat, omdat het over dezelfde werkingswijze als de strobilurines beschikt, onder dezelfde regels voor resistentieontwikkeling valt. De tweede groep zijn de morfolines en de derde groep zijn de triazolen.

Fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd

(117) De tegenwoordig op de markt aanwezige middelen op basis van een strobilurine bevatten één van de drie werkzame stoffen uit de strobilurineklasse. Het gaat om kresoxim-methyl van BASF (hierna: "KM"), azoxystrobin van AstraZeneca en trifloxystrobin van Novartis. De eerste twee zijn in 1996 en 1997 geïntroduceerd. De registratie van trifloxystrobin voor de relatief kleine Noorse en Belgische markt vond in 1999 plaats en in maart 2000 is het middel geregistreerd in het VK, een belangrijke graanmarkt. Het middel wordt waarschijnlijk in 2000 in Frankrijk en Duitsland geregistreerd.

(118) BASF heeft KM alleen geïntroduceerd in co-formuleringen met een of twee van zijn werkzame stoffen die tot andere chemische klassen behoren. BASF heeft drie verschillende formuleringen: één bestaande uit KM en zijn triazool epoxiconazool; één met de morfoline fenpropimorf; en één die uit de drie werkzame stoffen bestaat.

(119) AstraZeneca verkoopt azoxystrobin voornamelijk als een zuiver product onder de merknaam Amistar. AstraZeneca heeft ook een gemengd product met zijn triazool flutriafol (Amistar Pro) en brengt in Frankrijk met zijn andere triazool hexaconazool een gemengd product (Amistar Ter) op de markt. Tot 1999 had AstraZeneca met betrekking tot zijn strobilurineproducten te maken met capaciteitsbeperkingen. Daardoor kon het verkooppotentieel van die producten niet volledig worden gerealiseerd.

(120) Novartis gaat trifloxystrobin niet alleen als een zuiver product (Twist/Flint), maar ook in gemengde producten met zijn sterkste triazolen, cyproconazool (Sphere/Dexter) en propiconazool (Rombus/Stratego) op de markt brengen.

(121) De introductie van fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd, heeft een enorm effect gehad op de markten voor graanfungiciden. Hun spectaculaire groei en het relatieve belang van de gebruikte werkzame stoffen wordt zichtbaar in de onderstaande tabel, die duidelijk laat zien wat in Frankrijk, Duitsland, het VK, Denemarken, België en Nederland het marktaandeel is van de op een strobilurine gebaseerde producten voor graangewassen:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(122) De bovengenoemde landen nemen meer dan 90 % van de totale graanfungicidenconsumptie in de EER voor hun rekening. Uit deze cijfers blijkt duidelijk dat het totale aandeel van BASF is afgenomen van [60-70]* % in 1997 naar [50-60]* % in 1999. AstraZeneca heeft zijn aandeel zien stijgen van [20-30]* % naar [40-50]* %.

(123) Omdat Frankrijk, Duitsland en het VK aanzienlijk meer dan 90 % van het gebruik van de op een strobilurine gebaseerde graanfungiciden voor hun rekening nemen, zal daar hieronder meer gedetailleerd op worden ingegaan. Ook zal een overzicht van de Scandinavische markten worden gegeven.

Fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd in Frankrijk

(124) Frankrijk is veruit de grootste markt voor graanfungiciden en in 1999 was de totale verkoop van strobilurines bijna 200 miljoen EUR, ongeveer [40-50]* % van de totale verkoop van graanfungiciden in Frankrijk. De strobilurineverkoop was evenredig verdeeld tussen BASF en AstraZeneca. Vergeleken met 1998 verhoogde AstraZeneca zijn verkoop met [...]*, terwijl de verkoop van BASF [bedrijfsgeheim van BASF]*

(125) De introductie in 1997 van de op een strobilurine gebaseerde producten had een groot effect op de Franse markt. Na twee seizoenen (1997-1998 en 1998-1999) werden deze producten al door driekwart van de boeren gebruikt. Bovendien worden strobilurines door het invloedrijke onafhankelijke technische instituut ITCF aanbevolen voor de verschillende regionale programma's, omdat het voor de boer economisch haalbaar is om in zijn spuitprogramma het maximale aantal strobilurines op te nemen(30) (in een enkelvoudig spuitprogramma moet een strobilurine zijn opgenomen; in een tweevoudig spuitprogramma moet het tweemaal zijn opgenomen en in een drievoudig spuitprogramma moeten strobilurines eveneens tweemaal zijn opgenomen(31)). Aangezien er in Frankrijk momenteel gemiddeld 2,25 keer wordt gespoten, waarbij slechts 0,98 keer gebruik wordt gemaakt van strobilurines, kan worden geconcludeerd dat er in Frankrijk nog behoorlijk wat ruimte is voor een toename van het aandeel van de strobilurines.

(126) In lijn met zijn algemene Europese beleid heeft BASF zijn strobilurine (kresoxim-methyl of "KM") alleen in co-formuleringen met andere werkzame stoffen geïntroduceerd. In 1997 heeft BASF een mengsel van KM met zijn triazool epoxiconazool geïntroduceerd (algemeen beschouwd als de beste triazool op de markt), dat onder de merknamen Ogam en Ludion wordt verkocht. In 1998 heeft BASF een mengsel van KM met fenpropimorf geïntroduceerd. Fenpropimorf is een morfoline met een goede curatieve werking tegen echte meeldauw, dat met het oog op de resistentieontwikkeling een aanvulling is op KM (merknamen Senso en Larso). In 2000 introduceerde BASF zijn mengsel dat bestaat uit de drie bestanddelen KM, epoxiconazool en fenpropimorf. Naar verwachting zal dit middel echter niet leiden tot een omvangrijke verkooptoename, want de door de ITCF uitgevoerde tests laten resultaten zien die vergelijkbaar zijn met die van Ogam (KM + EPOXI). Bij de aanwezigheid van een ernstige vorm van echte meeldauw zou het middel in plaats van Ogam kunnen worden toegepast. Ogam was in 1999 verantwoordelijk voor nagenoeg de totale verkoop van KM in Frankrijk. Van 1998 tot 1999 was de totale verkoop van BASF stabiel. Ogam wordt bij alle behandelingen gebruikt en in zeer grote mate zonder een ander tankmengsel.

(127) In 1997 heeft AstraZeneca zowel zijn zuivere azoxystrobinproduct (Amistar) als een mengsel met fenpropimorf (Amistar Pro) geïntroduceerd. In 2000 introduceerde AstraZeneca een derde product, Amister Ter, een mengsel van azoxystrobin en zijn triazool hexaconazool. Omdat hexaconazool buiten België en Frankrijk niet is geregistreerd, zal dit mengsel alleen in Frankrijk op de markt worden gebracht. Met het oog op de curatieve werking van de triazool verwacht de ITCF dat dit mengsel de penetratie van azoxystrobin verder zal vergroten. Bovendien laten de testresultaten zien dat bij gebruik tegen Septoria en roesten, vergeleken met zuivere azoxystrobin, sprake is van superieure resultaten. Vergeleken met 1998 is de totale verkoop van azoxystrobin in 1999 met meer dan [20-30]* % toegenomen. Het zuivere middel Amistar vormt ongeveer [60-70]* % van de strobilurineverkoop van AstraZeneca. Azoxystrobin wordt doorgaans in tarwe gebruikt als een T3-behandeling en het is de "gouden regel" voor gerst. Amistar wordt doorgaans in tankmengsels met andere producten gebruikt.

(128) Novartis zal zijn trifloxystrobinproducten in 2001 introduceren en verwacht een verkoop in het eerste jaar van [...]*, oplopend naar [...]* in 2004.

Fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd in Duitsland

(129) Ook in Duitsland had de introductie van strobilurines in 1996 een groot effect op de concurrentie van graanfungiciden. De producten die op een strobilurine zijn gebaseerd namen in 1999 ongeveer de helft van de totale uitgaven voor graanfungiciden, circa 240 miljoen EUR, voor hun rekening. Tot 1999 was de strobilurineverkoop van BASF aanzienlijk groter dan die van AstraZeneca. Vanwege de snelle resistentieontwikkeling van echte meeldauw, waarvan in Noord-Duitsland in 1998 de eerste resistente stammen werden aangetroffen, en vanwege de door de markt onjuist geachte strategische reactie van BASF, lijkt de productpositionering van BASF echter te zijn aangetast ten gunste van AstraZeneca. In 1998 verkocht BASF het middel Juwel (een mengsel van KM en epoxiconazool) en beval het gebruik daarvan aan voor T1 en T2. Als een reactie op de toegenomen resistentie van echte meeldauw haalde BASF zijn middel Juwel in 1999 van de markt (ook de voorraden werden teruggehaald, een zeer uitzonderlijke handelswijze in de gewasbeschermingsindustrie) en verving dat middel (Juwel) door Juwel Top (een drievoudig mengsel samengesteld uit KM+epoxiconazool+fenpropimorf). Het middel werd aanbevolen voor alleen T1-behandeling; voor T2 beval BASF het gebruik van Opus Top aan (epoxiconazool+fenpropimorf). Vanwege een te lage hoeveelheid fenpropimorf in het mengsel beschouwen leidende adviseurs Juwel Top als een middel dat ongeschikt is om de resistentieontwikkeling van echte meeldauw tegen te gaan. BASF maakt ook reclame voor een tankmengsel van zijn middel Juwel Top met het middel Fortress (quinoxyfen) van Dow. Voor het seizoen 1999-2000 hebben BASF en Dow een dubbelpak met Juwel Top en Fortress op de markt gebracht, Juwel Forte genaamd, dat wordt aanbevolen voor T1, terwijl Juwel Top wordt aanbevolen voor T2. Een onafhankelijke deskundige(32) is van mening dat dit pakket voor de bestrijding van echte meeldauw bijna de efficiëntie heeft van het oorspronkelijke Juwel-middel, maar met minder nevenwerkzaamheid tegen Septoria en roesten. BASF heeft zodoende zijn productsamenstelling en positionering in iedere jaarlijkse cyclus gewijzigd.

(130) AstraZeneca kende met Amistar een zeer consistente benadering, met een positionering voor alle besproeiingen. Kenmerkend voor Duitsland is dat de dosering bij aanbevelingen voor een tankmengsel met andere producten meer normatief is en dat de twee ondernemingen het eens moeten zijn over deze doseringen. Voor de T1-behandeling van tarwe was vóór 1999 tebuconazool van Bayer (Pronto) en in 1999 Pronto Plus (tebuconazool+spiroxamine) de aanbevolen partner van Amistar. Voor de T1-behandeling van gerst is Harvesan van Dupont (flusilazool+carbendazim) de aanbevolen partner van Amistar. In 2000 werd Amistar voor de T1-behandeling van tarwe aanbevolen met Agent (een mengsel van propiconazool en fenpropidin van Novartis) en voor de T2-behandeling van tarwe met Gladio (een mengsel van propiconazool, fenpropidin en tebuconazool van Novartis). Deze mengsels worden aanbevolen met een lagere dosering fenpropidin dan is toegestaan aan concurrenten die fenpropimorf- en quinoxyfenproducten aanbieden. De mengsels van AstraZeneca-Novartis zijn derhalve goedkoper dan de mengsels die de concurrenten van Novartis (die fenpropimorf en quinoxyfen aanbieden) voor tankmengsels met Amistar mogen aanbevelen. In de reactie hebben de partijen erop gewezen dat het aanbevolen tankmengsel met Pronto Plus goedkoper is dan dat met Gladio. Opgemerkt zij dat Pronto Plus geen fenpropimorf, fenpropidin of quinoxyfen bevat. Bovendien is het tankmengsel met Agent goedkoper dan dat met Pronto Plus. Voor de T3-behandeling wordt enkel Amistar aanbevolen.

(131) Vergeleken met 1998 was er in 1999 een afname van de totale oppervlakte die met strobilurines wordt behandeld. Deze uitzonderlijke situatie in de Europese landen is het gevolg van de resistentieontwikkeling. De toename, met ongeveer eenderde, van de oppervlakte die met Amistar wordt behandeld (van [...]* naar [...]* hectare) kon de afname van het gebruik van de BASF-producten van [...]* (inclusief [...]* die in 1998 met Jewel werd behandeld) naar [...]* (inclusief [...]* met het nieuwe middel Juwel Top) niet compenseren. Vergeleken met de ongeveer [...]* in voorafgaande jaren is Amistar echter voor de eerste keer verantwoordelijk voor meer dan [...]*. Amistar zou meer succesvol zijn geweest als het niet met capaciteitsbeperkingen te kampen had gehad. In totaal worden er nog steeds iets meer producten van BASF verkocht (omdat de producten van BASF gemengde producten zijn, zijn ze hoger geprijsd dan Amistar).

(132) Opgemerkt zij dat in onafhankelijke aanbevelingen doorgaans wordt aanbevolen om de Juwel-mengsels te gebruiken voor T1-behandeling en Amistar voor T2-behandeling. De mengpartner verandert afhankelijk van de omstandigheden. Deze "natuurlijke verdeling" wordt bedreigd door Novartis (zie de overwegingen 134 tot en met 137).

(133) Krachtens het marketingplan van Novartis zullen zijn trifloxystrobinproducten in 2001 worden geïntroduceerd. Voor dat jaar wordt de verkoop geraamd op [...]*, hetgeen dus [10-20]* % is van de Duitse fungicidenverkoop voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd.

Fungiciden voor graangewassen die op een strobilurine zijn gebaseerd in het VK

(134) Ook in het VK hadden de in 1997 geïntroduceerde strobilurines dezelfde grote invloed op de markt als in de andere belangrijke graanproducerende landen (in 1999 waren ze verantwoordelijk voor bijna [40-50]* % van de waarde). Omdat de resistentieontwikkeling van echte meeldauw in het VK een minder groot probleem is dan in Duitsland blijft het gebruik van strobilurines stijgen (de strategie van maximaal twee strobilurinebehandelingen ter bestrijding van resistentieontwikkeling wordt gehandhaafd).

(135) Er lijkt tussen de producten van de twee producenten een "natuurlijke verdeling" te zijn. De producten van BASF zijn een onderdeel van de eerste spuitbehandeling en Amistar van Astr