NL Publicatieblad van de Europese Unie L 57/29

BESLUIT VAN DE COMMISSIE

van 24 maart 2010

betreffende steunmaatregel C 4/03 (ex NN 102/02) door Italië ten uitvoer gelegd ten gunste van WAM SpA

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2010) 1711 cor.)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2011/134/EU)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name de eerste alinea van artikel 108, lid 2 (1),

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Gezien het besluit van de Commissie om de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden ten aanzien van steunmaatregel C 4/03 (ex NN 102/02) (2),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben opgeroepen hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen.

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Bij brief van 26 juli 1999 heeft de Commissie een klacht ontvangen tegen WAM Engineering Ltd De klacht had betrekking op vermeende onrechtmatige staatssteun die door Italië aan WAM SpA zou zijn toegekend.

(2) Bij brieven van 5 augustus en 10 september 1999 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten om nadere informatie verzocht. Klaagsterheeft bij brief van 2 september 1999 aanvullende informatie verstrekt. Bij brief van 13 december 1999 heeft de Commissie klaagster geïnformeerd over het antwoord dat de Italiaanse autoriteiten bij brief van 11 oktober 1999 hebben verstrekt en heeft zij daarnaast meegedeeld voornemens te zijn om een formeel onderzoek in te zetten.

(3) Tegelijkertijd liep een onderzoek naar nationale steunregelingen voor directe buitenlandse investeringen (DBI) buiten de Europese Unie, welk overzicht naar verwachting tot een mededeling van de Commissie over dit onderwerp zou leiden.

(4) Na een hernieuwde actie van klaagster (bij brieven van 31 maart en 11 oktober 2000 heeft de Commissie twee herinneringen ontvangen) en gezien het feit dat het DBI-overzicht door de Commissie was uitgesteld, heeft de Commissie Italië bij brief van 18 december 2001 om nadere informatie verzocht.

(5) Naar aanleiding van de informatie die bij brieven van 20 februari en 27 maart 2002 is verstrekt, zijn bij brief van 12 april 2002 nieuwe vragen aan de Italiaanse autoriteiten voorgelegd.

(6) De Italiaanse autoriteiten hebben hierop bij brief van 21 mei 2002 gereageerd. Bij brief van 5 juni 2002 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten geïnformeerd dat zij de verstrekte informatie ontoereikend achtte en heeft zij verzocht de ontbrekende informatie en een nadere toelichting binnen twintig werkdagen na ontvangst van de brief te verstrekken.

(7) Aangezien er geen antwoord is ontvangen, heeft de Commissie — ondanks een verzoek van de Italiaanse autoriteiten bij brief van 25 juni 2002 om een verlenging van de gestelde termijn tot 31 juli 2002 — op 26 september 2002 in overeenstemming met artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (3) een bevel tot het verstrekken van inlichtingen gegeven. Tegelijkertijd werd de zaak onder nummer NN 102/02 ingeschreven in het register voor niet-aangemelde steun.

(8) Bij brieven van 26 juni en 4 oktober 2002 is klaagster op de hoogte gesteld van de voortgang van het dossier. Bij brief van 31 oktober 2002 heeft klaagster om nadere informatie verzocht over het resultaat van het tot het bevel tot het verstrekken van inlichtingen.

(9) Bij brief van 16 oktober 2002 hebben de Italiaanse autoriteiten de gevraagde informatie verstrekt. Bij brief van 24 oktober 2002 hebben zij daarnaast aanvullend informatiemateriaal verstrekt.

(10) Bij brief van 24 januari 2003 heeft de Commissie Italië geïnformeerd dat zij met betrekking tot de in het geding zijnde steun besloten had de procedure van artikel 88, lid 2, VEG (thans artikel 108, lid 2, VWEU) in te leiden (4).

(11) Bij brief van 29 januari 2003 is ook klaagster dienovereenkomstig geïnformeerd.

(12) Op 10 februari 2003 heeft klaagster de Commissie een herinneringsbrief gestuurd (aangezien deze op dat moment bovengenoemde brief nog niet had ontvangen).

(13) Naar aanleiding van de mededeling aan de Italiaanse autoriteiten met betrekking tot het inleiden van de procedure heeft WAM SpA een rechtstreeks schrijven aan de Commissie gestuurd (brief van 10 februari 2003).

(14) Bij brief van 27 februari 2003 heeft Italië gevraagd of de in het besluit van de Commissie vastgestelde termijn van vijftien dagen om de Commissie in kennis te stellen van opmerkingen met betrekking tot de vertrouwelijkheid, verlengd kon worden tot 7 maart 2003.

(15) Bij brief van 10 maart 2003 heeft Italië de Commissie verzocht het besluit niet te publiceren, aangezien de begunstigde onderneming bereid was de steun terug te betalen, hetgeen ook door WAM SpA zelf is verklaard in een rechtstreeks tot de Commissie gericht schrijven van 13 maart 2003.

(16) Bij brief van 18 maart 2003 heeft de Commissie opgemerkt dat, om publicatie te voorkomen, er een definitief besluit tot afsluiting van deze zaak genomen zou moeten worden. Hiertoe moest echter eerst het bewijs worden geleverd dat de twee steunbedragen, inclusief rente, berekend volgens een door de Commissie aanvaarde methode, daadwerkelijk waren teruggevorderd.

(17) Aangezien het bedrag dat door de Italiaanse autoriteiten bij brief van 13 mei 2003 werd voorgesteld, aanzienlijk lager was dan de eerste raming van het subsidie-equivalent van de steun dat door de Commissie op grond van de bij de inleiding van de procedure beschikbare gegevens was berekend, stelde de Commissie de Italiaanse autoriteiten bij brief van 22 mei 2003 ervan in kennis dat de publicatie spoedig zou plaatsvinden omdat het voor terugvordering voorgestelde bedrag niet voldeed aan de criteria van de Commissie.

(18) Bij brief van 13 juni 2003 verzocht klaagster om inlichtingen met betrekking tot de publicatie van het besluit. De Commissie heeft daar bij brief van 18 juni 2003 op geantwoord. Voorts werd klaagster diezelfde dag per e-mail onmiddellijk ervan in kennis gesteld dat het besluit net was gepubliceerd.

(19) Bij brief van 1 juli 2003, voorafgegaan door een faxbericht van dezelfde datum, heeft WAM SpA om toegang verzocht tot het volledige dossier, hetgeen door de Commissie bij brief van 14 juli 2003 is geweigerd.

(20) Bij brief van 20 juni 2003 rechtstreeks gericht aan de Commissie, reageerde WAM SpA op het bericht van de Commissie aan Italië dat zij het besluit had gepubliceerd. De Commissie antwoordde hierop bij brief van 11 juli 2003.

(21) Bij brief van 27 juni 2003 kondigde klaagster haar voornemen aan om vanwege de opgelopen verliezen een eis tot schadevergoeding in te dienen tegen WAM SpA indien het eindbesluit van de Commissie negatief zou zijn, en verzocht zij om advies over de te volgen procedure.

(22) Bij brief van 4 juli 2003 deelde Morton Machine Company Limited mee dat ze door WAM SpA voor een Italiaanse rechtbank was gedagvaard, waarbij WAM SpA op haar beurt schadevergoeding eiste. Klaagster vroeg de Commissie of zij kon bewerkstelligen dat de dagvaarding werd ingetrokken.

(23) Bij brief van 10 juli 2003 heeft de Commissie beide bovenvermelde brieven van Morton Machines Company beantwoord.

(24) Bij brief van 16 juli 2003 hebben belanghebbenden hun opmerkingen kenbaar gemaakt, waarbij is verzocht deze opmerkingen vertrouwelijk te behandelen.

(25) Op 23 juli 2003 vond een bijeenkomst plaats tussen de diensten van de Commissie en de Italiaanse autoriteiten. Met het oog op deze bijeenkomst werd vooraf enige informatie verstrekt door de Italiaanse regering bij brief van 22 juli 2003 (geregistreerd op 25 juli 2003). Bij brief van 8 augustus 2003 is later aanvullende informatie rechtstreeks aan de Commissie verstrekt door de diensten van de minister-president (het Departement voor de coördinatie van het communautaire beleid).

(26) Bij brief van 21 augustus 2003 vroeg Morton Machine Company Limited of er reeds een eindbeschikking was gegeven en verzocht de onderneming in kennis te worden gesteld van de bekendmaking van deze beschikking. Bij brief van 28 augustus 2003 heeft de Commissie hierop geantwoord.

(27) Bij brief van 19 september 2003 heeft Italië zijn opmerkingen met betrekking tot de inleiding van de formele onderzoeksprocedure aan de Commissie kenbaar gemaakt.

(28) Bij brief van 3 november 2003 heeft Italië commentaar geleverd op de opmerkingen van belanghebbenden.

(29) In reactie op het verzoek van WAM SpA van 30 juli 2003 is de weigering om toegang te verlenen tot de documenten door het secretariaat-generaal bevestigd bij brief van 16 september 2003.

(30) Bij brief van 14 januari 2004 heeft Italië de informatie verstrekt die ontbrak in het antwoord van 19 september 2003.

(31) Op 19 mei 2004 heeft de Commissie een beschikking gegeven op grond van artikel 7, leden 3 en 5, van Verordening (EG) nr. 659/1999 (5).

(32) Zowel WAM SpA als Italië heeft bij het Gerecht van eerste aanleg beroep ingesteld tegen de beschikking van de Commissie van 19 mei 2004. Nadat het Gerecht besloten had om beide zaken te voegen, heeft het op 6 september 2006 uitspraak gedaan en de beschikking van de Commissie nietig verklaard op grond van het feit dat de Commissie onvoldoende had aangetoond dat de steun, gezien de omstandigheden van de zaak, het handelsverkeer en de mededinging op de EU-markt dreigde te verstoren (6).

(33) De Commissie heeft beroep ingesteld tegen het arrest van het Gerecht van eerste aanleg. Op 30 april 2009 heeft het Hof van Justitie het beroep van de Commissie verworpen (7).

II. BESCHRIJVING VAN DE STEUN

(34) WAM SpA is een onderneming naar Italiaans recht gevestigd te Cavezzo, Italië. Gedurende de relevante periode (1995-2000) hield zij zich bezig met de productie van en handel in schroeftransporteurs en schroefvoeders, ontstoffingsfilters en kleppen voor industriële installaties. Op deze markt zijn talloze producenten in de Europese Unie actief. Op de markt voor ontstoffingsfilters had WAM SpA bijvoorbeeld een aantal grotere EU-concurrenten die gebruikmaakten van een geavanceerde technologie en een goed ontwikkelde commerciële structuur (8).

(35) Wat de positie van WAM SpA op de Italiaanse markt betreft, haar marktaandeel in het segment cementschroeftransporteurs bedroeg 60 % in 1991, 50 % in 2000 en 55 % in 2003. Op de markt voor ontstoffingsfilters was het marktaandeel 40 % in 1991. Dat aandeel was in 2000 opgelopen tot 50 % en tot 60 % in 2003 (9).

(36) Vanaf 1997 heeft WAM SpA haar activiteiten ook tot andere EU-markten uitgebreid, met name West-Duitsland en Frankrijk. In 2000 had het bedrijf op de markt voor cementschroeftransporteurs een marktaandeel van 70 % in Frankrijk en Duitsland en van 60 % in het Verenigd Koninkrijk. Het marktaandeel voor ronde ontstoffingsfilters bedroeg in dat jaar 50 % in Frankrijk, 20 % in Duitsland en 10 % in het Verenigd Koninkrijk (10).

(37) In 1994 is een Japanse dochteronderneming, WAM Japan, opgericht. Dit bedrijf richt zich met name op de handel in twee producten die in Italië worden geproduceerd en waarvan de transportkosten relatief laag zijn: ontstoffingsfilters en kleppen. In 1995 is voorts een Chinese dochteronderneming opgericht, die in eerste instantie als een joint venture met een lokale partner opereerde. Vanaf 1998 werd dat Chinese bedrijf echter een volledige dochteronderneming van WAM SpA (11).

(38) In de hier te onderzoeken periode bezat WAM SpA ook 84 % van de aandelen in WAM Engineering Ltd, een onderneming naar Engels recht gevestigd in Tewkesbury, Verenigd Koninkrijk. WAM Engineering Ltd houdt zich bezig met het ontwerp, de productie en de verkoop van industriële mengapparatuur die vooral gebruikt wordt in de levensmiddelenindustrie en in de chemische, farmaceutische en milieusector.

(39) Onder verwijzing naar het prijsstellingsbeleid van WAM Engineering Ltd in het Verenigd Koninkrijk stelde klaagster dat WAM dezelfde producten (industriële mengapparatuur) als die welke zij produceerde, kon aanbieden tegen circa een derde van de prijs — een prijs waarvoor, volgens klaagster, nauwelijks de grondstoffen konden worden aangekocht om de machines te vervaardigen — en dat alles, volgens klaagster, vanwege de financiering door de Italiaanse overheid, met name in het kader van wet nr. 394/81.

(40) Volgens klaagster kreeg WAM Engineering Ltd, op basis van wet nr. 394/81, financiële steun voor programma’s voor marktpenetratie in landen buiten de Europese Unie. Meer in het bijzonder is aangevoerd dat op basis van wet nr. 394/81 steun werd verleend aan Italiaanse ondernemingen die in het buitenland een dochteronderneming wilden oprichten in de vorm van een vertegenwoordiging, verkoopkantoor of magazijn.

(41) De Italiaanse autoriteiten hebben bevestigd dat in 1995 aan WAM SpA steun was toegekend in de vorm van een zachte c.q. gesubsidieerde lening van 2 281 450 000 ITL (ongeveer 1,18 miljoen EUR) ten behoeve van de uitvoering van projecten in Japan, Zuid-Korea en Taiwan. Volgens de Italiaanse autoriteiten bedroeg het daadwerkelijk verleende bedrag evenwel 1 358 505 421 ITL (ongeveer 0,7 miljoen EUR), aangezien de in Korea en Taiwan geplande projecten niet ten uitvoer zijn gelegd als gevolg van de economische crisis in deze landen.

(42) De zachte lening besloeg 85 % van de subsidiabele kosten, terwijl de rentesubsidie tot 60 % van het referentiepercentage kon oplopen. De lening diende lineair in gelijke halfjaarlijkse tranches te worden terugbetaald over een periode van vijf jaar, waarbij rente werd betaald over het nog uitstaande bedrag. Er was een aflossingsvrije periode van twee jaar voorzien.

(43) De verlaagde rentevoet van de specifieke lening (gelijk aan 4,4 %) werd berekend op basis van een marktrente van 11 %. In het licht van het bovenstaande en op grond van de bij de inleiding van de procedure beschikbare gegevens leek de steunintensiteit op 16,38 % bruto-subsidie-equivalent (BSE) uit te komen, waardoor de steun 222,523 miljoen ITL (ongeveer 115 000 EUR) zou bedragen.

(44) De subsidiabele kosten van deze steun zijn opgesplitst in twee categorieën: kosten voor het opzetten van vaste inrichtingen in het buitenland en handelsbevordering. De in aanmerking genomen kosten zijn, uitgedrukt in miljoen ITL, als volgt: (x miljoen ITL) SUBSIDIABELE KOSTEN TOEGEKENDE LENINGEN VASTE INRICHTINGEN Huur, verzekeringen, voorzieningen 122,56 Exploitatiekosten (met name personeel, meubilair, uitrusting van de vaste inrichtingen) 556,94 Displaymodellen 38,23 Adviesdiensten 29,43 Subtotaal 1 747,18 HANDELSBEVORDERING Goederenopslag 456,28 Marktonderzoeken 40,95 Beurzen en tentoonstellingen 12,19 Reclame 94,39 Zakenreizen 7,52 Subtotaal 2 611,33 Totaal 1 358,51

(45) Voorts hebben de Italiaanse autoriteiten bij brief van 21 mei 2002, waarin zij op een verzoek om informatie van de Commissie hebben geantwoord, meegedeeld dat WAM SpA in het kader van dezelfde regeling, op 9 november 2000 nog een zachte lening ter hoogte van 1 940 579 808 ITL (circa 1 miljoen EUR) was toegekend.

(46) Bij de inleiding van de procedure beschikte de Commissie niet over andere gegevens met betrekking tot deze aanvullende steun.

III. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(47) In hun brief van 21 mei 2002 voerden de Italiaanse autoriteiten aan dat de in 1995 aan WAM SpA in het kader van wet nr. 394/81 verleende steun ver onder de de minimis-drempel lag en dat er tijdens dezelfde relevante periode van drie jaar geen andere de minimis-steun aan dezelfde begunstigde was verleend. Voorts benadrukten zij dat de steun op geen enkele wijze rechtstreeks gekoppeld was aan de geëxporteerde hoeveelheden.

(48) De Commissie merkte op dat de meeste subsidiabele kosten die in aanmerking zijn genomen voor de specifieke steun die in 1995 aan WAM SpA werd toegekend — zoals uitgaven voor huur, verzekeringen, voorzieningen en exploitatiekosten (met name voor personeel, meubilair en uitrusting) met betrekking tot het opzetten van een vaste inrichting in het buitenland — kunnen worden beschouwd als steun ten behoeve van de oprichting en de exploitatie van een distributienetwerk.

(49) Evenzo is de Commissie van mening dat de kosten voor adviesdiensten in verband met vaste inrichtingen in het buitenland en de kosten voor reclame en voor zakenreizen moeten worden beschouwd als lopende uitgaven voor exportactiviteiten.

(50) Op grond van de laatste alinea van de mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (12) is de Commissie van oordeel dat, op het moment dat er een besluit dient te worden vastgesteld en er kaderregelingen vervangen zijn door een verordening, de in de verordening vastgestelde regels toegepast moeten worden voor zover deze gunstiger zijn dan de regels die in de kaderregelingen zijn opgenomen. Bijgevolg heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot de de minimis-steun opgemerkt dat in beginsel de regels van Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 VEG op de de minimis-steun (13) toegepast moeten worden.

(51) Op grond van artikel 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 69/2001 is deze verordening echter niet van toepassing op steun voor werkzaamheden die verband houden met de uitvoer, waaronder steun wordt verstaan die rechtstreeks aan de uitgevoerde volumes, de oprichting en exploitatie van een distributienet of andere lopende uitgaven in verband met werkzaamheden op het gebied van de uitvoer is gerelateerd.

(52) Wat betreft de verenigbaarheid van de steun in kwestie met de relevante de minimis-regels, dient te worden opgemerkt dat de Commissie in haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden, heeft verklaard dat in de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf van 1992 (14) (hierna „de kmo-kaderregeling van 1992” genoemd) uitvoersteun niet expliciet is uitgesloten, maar dat er een lagere drempel voor de minimis-steun is vastgesteld, te weten 50 000 ECU.

(53) Gezien het bovenstaande heeft de Commissie in haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden, haar twijfels geuit of de in 1995 op grond van wet nr. 394/81 aan WAM SpA toegekende steun in overeenstemming geacht kon worden met de desbetreffende de minimis-regels.

(54) Voorts had de Commissie op basis van een voorlopig onderzoek ernstige twijfel of de steun aan WAM SpA op grond van enige bepaling verenigbaar kon zijn met het VEG (thans het VWEU).

(55) Bij de inleiding van de formele onderzoeksprocedure had de Commissie geen kennis van specifieke kenmerken — zoals steunintensiteit en subsidiabele uitgaven — van de steun die in 2000 in het kader van de wet nr. 394/81, wederom in de vorm van een zachte lening, werd toegekend aan de „WAM-groep”, zoals de onderneming door de Italiaanse autoriteiten werd aangeduid. Hieromtrent is namelijk door de Italiaanse autoriteiten geen informatie overgelegd.

(56) In deze fase van de procedure kon de Commissie dus geen grondige beoordeling maken van de specifieke steun, maar ze betwijfelde niettemin of de steun op grond van enige regel in overeenstemming geacht kon worden met de relevante bepalingen van het VEG (thans VWEU), aangezien de steun hetzelfde doel had en op basis van dezelfde rechtsgrond werd toegekend als de steun die in 1995 is verleend.

(57) In hun brief van 24 oktober 2002 hebben de Italiaanse autoriteiten er ook op gewezen dat er nimmer rechtstreekse steun is verleend aan „WAM Engineering” en dat er als zodanig geen onderneming in het Italiaanse bedrijvenregister is ingeschreven. De Commissie merkt echter in de eerste plaats op dat „WAM SpA” 84 % van de aandelen bezat in het kapitaal van „WAM Engineering Ltd” en in de tweede plaats dat de Italiaanse autoriteiten hebben aangekondigd dat na hun brief van 11 oktober 1999„WAM SpA” een zachte lening heeft gekregen op grond van wet nr. 394/81. Bij brief van 21 mei 2002 is daaraan toegevoegd dat er aan de „WAM-groep” op 9 november 2000 op grond van dezelfde regeling nog een zachte lening is verstrekt.

IV. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(58) Naar aanleiding van het besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden, zijn opmerkingen door een belanghebbende gemaakt die niet met name genoemd wil worden.

(59) In deze opmerkingen worden de inspanningen van de Commissie om de gelijke mededingingsvoorwaarden te herstellen voor de concurrenten in deze specifieke bedrijfstak ondersteund en wordt geklaagd over het verlies van technische vaardigheden en arbeidsplaatsen als gevolg van de positie van WAM SpA op de markt.

(60) Bij brief van 3 november 2003 hebben de Italiaanse autoriteiten, die bij brief van de Commissie van 25 september 2003 in kennis zijn gesteld van de opmerkingen van de belanghebbende, verklaard dat zij van mening waren dat deze opmerkingen niets nieuws bijdroegen, aangezien ze slechts een aantal beweringen bevestigden die onder andere door de klaagster reeds in hetzelfde dossier waren geuit. In het bijzonder zijn de Italiaanse autoriteiten van oordeel dat voldoende is aangetoond dat er geen verband bestaat tussen de beweringen in bovenvermelde opmerkingen en de financiering van WAM SpA in het kader van wet nr. 394/81.

V. OPMERKINGEN VAN DE ITALIAANSE AUTORITEITEN

(61) Wat de lening in 1995 betreft, hebben de Italiaanse autoriteiten bewijsmateriaal overgelegd waaruit blijkt dat WAM SpA bij het indienen van de aanvraag voor de steunmaatregel en op het ogenblik dat de eerste steun werd verleend, op basis van haar jaarrekeningen voor 1994 voldeed aan de definitie van een middelgrote onderneming zoals neergelegd in punt 2.2. van de kmo-kaderregeling van 1992. De onderneming had namelijk 163 werknemers, een jaaromzet van 16,8 miljoen EUR en een balanstotaal van 20,1 miljoen EUR en was in handen van twee ondernemingen die zelf voldeden aan de definitie van een kmo. Daarentegen zijn de Italiaanse autoriteiten het ermee eens dat WAM SpA sinds 1998 geen kmo meer was en dat de onderneming dus ook geen kmo was toen in 2000 voor een tweede maal steun werd toegekend.

(62) Aan de gegevens waarover de Commissie bij de inleiding van de procedure beschikte, zijn geen andere essentiële inlichtingen met betrekking tot de eerste financiering toegevoegd, met uitzondering van het feit dat de lening in verscheidene tranches aan de begunstigde onderneming ter beschikking is gesteld, waarvoor de aflossingsvrije periode tussen twee en nul jaar kon variëren. In de oorspronkelijke overeenkomst was kennelijk geen bepaling opgenomen voor de herziening van de rentevoet. In april 2004 moest de lening volledig zijn terugbetaald.

(63) Met betrekking tot de lening in 2000 hebben de Italiaanse autoriteiten bij brief van 25 juli 2003 toegelicht dat het daadwerkelijke totaalbedrag van deze lening 3 603 574 689 ITL (1 861 091,01 EUR) bedroeg en niet 1 940 579 808 ITL (ongeveer 1 miljoen EUR), zoals eerder in hun brief van 21 mei 2002 was aangegeven en zoals ook in het besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure was vermeld, aangezien dat laatste bedrag uitsluitend betrekking had op het gedeelte van de lening dat op het ogenblik dat de brief was geschreven, reeds was betaald, en niet op het totale toegekende steunbedrag.

(64) Hierna zijn er nog twee tranches uitbetaald. De laatste tranche van 248 091,01 EUR is op 22 januari 2003 uitbetaald. De voorwaarden voor de toekenning van deze lening komen overeen met die van de lening in 1995, aangezien beide leningen zijn toegekend op grond van wet nr. 394/81. De toekenning van het volledige leningsbedrag werd goedgekeurd op 9 november 2000 en de overeenkomst is op 20 december 2000 ondertekend.

(65) De Italiaanse autoriteiten hebben als bijlage bij hun brief van 22 juli 2003 onderstaand schema overgelegd van de kosten die voor de steun in aanmerking kwamen. (× 1000 EUR) SUBSIDIABELE KOSTEN TOEGEKENDE LENINGEN VASTE INRICHTINGEN Huur en inrichting van locaties, voertuigen 331,27 Exploitatiekosten (management, goederen en personeel) 973,50 Displaymodellen 0,87 Opleidingen 25,24 Adviesdiensten 30,29 Subtotaal 1 1 361,17 HANDELSBEVORDERING Goederenopslag 353,39 Beurzen en tentoonstellingen 6,37 Reclame 42,74 Zakenreizen 94,84 Kosten voor reizen van klanten naar Italië 2,59 Subtotaal 2 499,92 Totaal 1 861,09

(66) Bovendien blijkt uit de documenten die bij de brief van 14 januari 2004 zijn gevoegd, dat het desbetreffende project gezamenlijk moest worden uitgevoerd door WAM SpA en WAM Bulk Handling Machinery Shangai Co Ltd, een lokale onderneming die voor 100 % in handen is van WAM SpA.

(67) Tot de subsidiabele kosten behoorden de huur van ruimten voor kantoren, opslag, showrooms en technische ondersteuning (met een totale oppervlakte van 7 500 m2), de aankoop, huur of lease van drie voertuigen, en personeelskosten bij de moederonderneming en in het buitenland (één salesmanager en zes technici).

(68) De rente van deze lening bedroeg 2,32 %, hetgeen 40 % is van de referentierente van 5,8 % die gold op het tijdstip dat de steun is verleend. Opnieuw is in de overeenkomst kennelijk geen bepaling opgenomen voor de herziening van de rente tijdens de looptijd van de lening. De lening is in verscheidene tranches aan de begunstigde onderneming uitbetaald waardoor de aflossingsvrije periode tussen twee en nul jaar varieerde.

(69) Wat de terugbetaling betreft, blijkt uit de door Italië verstrekte gegevens dat 20 februari 2003 de laatste dag was van de aflossingsvrije periode van twee jaar waarin uitsluitend rente op de reeds aan de begunstigde onderneming verstrekte tranches van de lening is betaald. De aflossingstermijn is op 20 augustus 2003 ingegaan en loopt over een periode van vijf jaar, waarbij de lening lineair in gelijke halfjaarlijkse tranches wordt terugbetaald en rente wordt betaald over het nog uitstaande bedrag. Op grond van de aflossingsregeling zou de lening dus tegen februari 2008 volledig moeten zijn terugbetaald.

(70) Wat de aanpassing van de rente tijdens de aflossingstermijn betreft, voeren de Italiaanse autoriteiten daarnaast aan dat het Italiaanse rechtskader voorzag in algemene regels op grond waarvan dergelijke reducties geoorloofd waren.

(71) Ten aanzien van beide steunmaatregelen voeren de Italiaanse autoriteiten voorts aan dat de kosten van de verplichte bankgarantie, die vóór de toekenning van de leningen verkregen moest zijn, van het steunbedrag moesten worden afgetrokken.

(72) Met betrekking tot de uitvoer van WAM SpA binnen en buiten de Europese Unie zijn de navolgende gegevens verstrekt: JAAR UITVOER BINNEN DE EU UITVOER BUITEN DE EU TOTALE UITVOER 1995 10 237 196 4 477 951 14 715 147 1996 9 338 640 5 592 122 14 930 762 1997 9 974 814 5 813 442 15 788 256 1998 10 780 161 5 346 514 16 126 675 1999 11 885 473 5 276 525 17 161 998

(73) De Italiaanse autoriteiten hebben de Commissie meegedeeld dat het bovenstaande totaalcijfer voor de uitvoer overeenkomt met 52 % respectievelijk 57,5 % van de totale jaaromzet van WAM SpA in 1995 en 1999.

(74) Ten slotte geven de Italiaanse autoriteiten toe dat beide onderzochte steunmaatregelen noch onder Verordening (EG) nr. 69/2001 noch onder Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie (15) vallen. Zij zijn echter van oordeel dat steun voor ondernemingen uit de Europese Unie met het oog op de financiering van programma’s die buiten de Europese Unie worden uitgevoerd, niet onder de werkingssfeer van artikel 87, lid 3, VEG (thans artikel 107, lid 3, VWEU) vallen.

VI. BEOORDELING VAN DE STEUN

(75) Op grond van artikel 107, lid 1, VWEU zijn „steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

(76) Uit artikel 107, lid 1, VWEU blijkt dat een maatregel aan vier voorwaarden moet voldoen om als staatssteun aangemerkt te worden. Allereerst moet er sprake zijn van een uit staatsmiddelen bekostigde maatregel van de staat. Ten tweede dient de begunstigde als gevolg van die maatregel een selectief voordeel te verkrijgen. Ten derde dient door die steun het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloed te worden en ten vierde dient de mededinging vervalst te worden dan wel een risico daarop te bestaan.

(77) Het begrip staatssteun is van toepassing op ieder voordeel dat direct of indirect wordt toegekend en uit staatsmiddelen wordt bekostigd of door instanties die hun activiteiten verrichten op grond van een overheidsmandaat. In de rechtspraak van het Hof van Justitie is eenduidig vastgelegd dat er geen verschil bestaat tussen steun die rechtstreeks door de staat wordt verstrekt en steun die door openbare of particuliere instanties wordt verstrekt op grond van een overheidsmandaat (16).

(78) De hier te onderzoeken steun is, wat de lening in 1995 betreft, verstrekt door een comité dat op grond van artikel 2 van wet nr. 394/81 (17) is opgericht. De lening in 2000 is verstrekt door het Comitato Agevolazioni (18).

(79) De financieringsovereenkomst met WAM SpA in 1995 is aangegaan door Mediocredito Centrale SpA (19) met het oog op de uitvoering van het besluit van het comité dat op grond van artikel 2 van wet nr. 394/81 is opgericht. De financieringsovereenkomst met WAM SpA in 2000 is aangegaan door Simesit SpA (20) met het oog op de uitvoering van het besluit van het Comitato Agevolazioni.

(80) In dit geval is de staatssteun afkomstig uit staatsmiddelen van instanties die namens de staat handelden met het doel economische activiteiten te bevorderen in overeenstemming met richtlijnen die door de staat zijn vastgelegd. Dat betekent dat die steun — in overeenstemming met de rechtspraak van het Hof van Justitie — toerekenbaar is aan de staat. (21)

(81) Leningen tegen gunstige voorwaarden verbeteren de financiële situatie van de begunstigde van de steun doordat er minder kosten gemaakt hoeven te worden dan bij het opzetten van een programma voor marktpenetratie zonder staatsinterventie. Dat betekent dat WAM SpA dankzij de staatsmaatregelen die hier onderzocht worden, een selectief voordeel heeft ten opzichte van haar concurrenten in de EU.

(82) Aangezien de onderneming actief is op de markt voor schroeftransporteurs en schroefvoeders, ontstoffingsfilters en kleppen voor industriële installaties, staat vast dat WAM SpA een economische activiteit op die markt uitoefent en daardoor voldoet aan de definitie van een onderneming op grond van het EU-recht (22).

(83) Concluderend kan worden gesteld dat de steun die aan WAM SpA is verstrekt, geleid heeft tot een selectief voordeel voor een onderneming.

(84) In zijn arrest van 30 april 2009 benadrukt het Hof van Justitie (23) het navolgende: „Zelfs wanneer reeds uit de omstandigheden waaronder de steun is verleend, duidelijk blijkt dat deze steun het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden en de mededinging kan vervalsen of dreigt te vervalsen, dient de Commissie in de motivering van haar beschikking deze omstandigheden op zijn minst aan te geven.” Het Hof overweegt echter ook dat de Commissie niet hoeft vast te stellen of de steun het handelsverkeer tussen lidstaten daadwerkelijk beïnvloedt, maar er behoeft slechts „te worden onderzocht of de steunmaatregelen dat handelsverkeer ongunstig kunnen beïnvloeden en de mededinging kunnen vervalsen” (24). Daarnaast was het Hof van Justitie van oordeel dat „de Commissie geen economische analyse hoefde te verrichten van de reële situatie op de betrokken markt of van de betrokken handelsstromen tussen lidstaten, en evenmin behoefde te bewijzen wat de werkelijke invloed van de litigieuze steunmaatregelen was” om vast te stellen of er aan de voorwaarden voor de beïnvloeding van het handelsverkeer en de mededinging was voldaan.

(85) WAM SpA is een onderneming die actief is in de Europese Unie en op de internationale markten. Zij heeft in vele lidstaten dochterondernemingen en verkoopt haar producten zowel binnen als buiten de Europese Unie. Tussen 1995 en 1999 was twee derde van de omzet (10 miljoen EUR in absolute cijfers) afkomstig van verkopen op de EU-markt en een derde van verkopen buiten de Europese Unie. Op deze markten concurreert WAM SpA daadwerkelijk dan wel in potentie met andere EU-bedrijven die ook op de internationale markt actief zijn. Zoals eerder opgemerkt (zie overweging 34) zijn er ten minste drie andere grote producenten van ontstoffingsfilters in verschillende lidstaten van de Europese Unie die internationaal actief zijn en die potentiële concurrenten van WAM SpA hadden kunnen zijn wat de uitvoer van ontstoffingsfilters naar Japan of China betreft (25). Deze ondernemingen waren, in ieder geval in potentie, concurrenten van WAM SpA. Als zij besloten hadden hun producten naar Japan of China uit te voeren, hadden zij zich in een slechtere uitgangspositie dan WAM SpA bevonden aangezien dat laatste bedrijf steun ontving om die markten te penetreren.

(86) Zoals toegelicht in de overwegingen 34 en 35 had WAM SpA bovendien een groot aandeel van zowel de nationale als Europese markten in handen. Daarnaast (zie overweging 38) was zij via een dochteronderneming in een andere lidstaat ook aldaar commercieel actief.

(87) Als gevolg van de steun is de algemene positie van WAM SpA op de markt versterkt dan wel had deze in potentie versterkt kunnen worden in vergelijking met ondernemingen uit andere lidstaten, zowel daadwerkelijke, maar ook potentiële concurrenten van WAM SpA. Op grond van vaste rechtspraak geldt dat „[…] steun waardoor een onderneming wordt bevrijd van de kosten die zij in het kader van haar gewone bedrijfsvoering of van haar normale werkzaamheden zelf had moeten dragen […] door zijn aard de mededingingsvoorwaarden in de sectoren waarin hij wordt toegekend kan schaden” (26).

(88) In het onderhavige geval wordt deze bevinding ook door drie andere argumenten ondersteund.

(89) In de eerste plaats was het waarschijnlijk dat de exportkredieten die aan WAM SpA zijn verstrekt, zouden leiden tot een verandering van de reguliere competitieve marktstructuur. Het zou immers in vergelijking met de daadwerkelijke of potentiële concurrenten in de Europese Unie voor WAM SpA eenvoudiger zijn om haar producten uit te voeren naar buitenlandse markten aangezien die concurrenten een eventueel programma voor marktpenetratie uit eigen middelen zouden moeten financieren.

(90) In de tweede plaats heeft WAM SpA steun ontvangen voor het opzetten van een programma voor marktpenetratie, hetgeen tot bepaalde besparingen heeft geleid. Aangezien WAM SpA in de penetratie van buitenlandse markten heeft geïnvesteerd met als doel haar producten uit te voeren, zouden die besparingen WAM SpA derhalve in staat kunnen hebben gesteld om haar in de Europese Unie gefabriceerde producten naar landen buiten de Europese Unie uit te voeren tegen een lagere prijs of een hogere marge.

(91) In de derde plaats zouden, aangezien geld fungibel is, alle winsten van deze activiteit weer opnieuw binnen de Europese Unie geïnvesteerd kunnen worden. Een andere mogelijkheid is dat WAM SpA, na ontvangst van de steun, geen kosten meer behoefde te maken voor de penetratie van buitenlandse markten en zij het geld dus kon aanwenden om haar positie op de EU-markt voor andere doeleinden te versterken (27). Na het voltooien van de uitvoer van de producten zou de winst uit deze activiteit bovendien opnieuw in de Europese Unie geïnvesteerd kunnen worden.

(92) In al deze gevallen zou de steun rechtstreeks van invloed zijn geweest op de EU-markt met een vervalsend effect ten opzichte van de concurrenten van WAM in de EU.

(93) Zo is het eveneens vaste rechtspraak dat „wanneer een door een lidstaat verleend voordeel de positie van een categorie van ondernemingen ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen in het intracommunautaire handelsverkeer versterkt, dit handelsverkeer moet worden geacht door dit voordeel te worden beïnvloed.” (28) Aangezien de door Italië aan WAM SpA verstrekte steun zoals hierboven toegelicht de positie van WAM ten opzichte van haar daadwerkelijke of potentiële EU-concurrenten heeft versterkt, heeft een dergelijke steun een ongunstige invloed op het handelsverkeer in de EU.

(94) Met betrekking tot de omvang van de steun overwoog het Hof van Justitie in de zaak-Philip Morris/Commissie (29) en in de zaak-Frankrijk/Commissie (30) dat zelfs wanneer het bedrag van de ontvangen steun relatief klein is, nog steeds de mogelijkheid bestaat dat hierdoor het handelsverkeer in de Europese Unie wordt beïnvloed. In de zaak Vlaams Gewest/Commissie (31) oordeelde het Gerecht van eerste aanleg in dezelfde geest als volgt: „Zelfs steun van betrekkelijk geringe omvang kan het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden, wanneer de sector waarin de steunontvanger actief is, wordt gekenmerkt door sterke concurrentie”. Bovendien verklaarde het Hof van Justitie in de zaak-Heiser (32) dat er geen drempel of percentage bestaat waaronder het handelsverkeer tussen lidstaten kan worden geacht niet ongunstig te worden beïnvloed.

(95) In het onderhavige geval is het relatief lage bedrag van de steun niet strijdig met de bevinding dat er sprake kan zijn van een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer binnen de Europese Unie en van de mededinging. Hoewel de omvang van de steun gering is, bestaat er — vanwege het intensieve karakter van de bestaande en de potentiële concurrentie in de sector waarin WAM SpA actief is — een groot risico dat de mededinging wordt vervalst en dat het handelsverkeer binnen de Europese Unie ongunstig wordt beïnvloed.

(96) Op basis van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat de steun die door Italië aan WAM SpA is verstrekt, zeer waarschijnlijk het handelsverkeer en de mededinging op de interne markt ongunstig beïnvloedt.

(97) De conclusie luidt dan ook dat de staatssteun die aan WAM SpA is verstrekt als staatssteun aangemerkt dient te worden in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

(98) In overeenstemming met het tempus regit actum-beginsel dienen de geldende procedurele regels die van kracht zijn op het moment dat de beschikking wordt gegeven, toegepast te worden op niet-aangemelde steun, tenzij uitdrukkelijk anders is bepaald (33).

(99) Gezien het feit dat op grond van de uitzonderingsregels (inclusief de de minimis-regels) bepaalde steunmaatregelen zijn vrijgesteld van de aanmeldingsplicht en zij het gecentraliseerde systeem van staatssteuntoezicht vervangen door een gedecentraliseerd systeem van staatssteuntoezicht, worden zij geacht van procedurele aard te zijn.

(100) Ook al heeft de Commissie in haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden twijfels geuit over de mogelijkheid van een vrijstelling van steun op grond van de Verordeningen (EG) nrs. 69/2001 en 70/2001 van de Commissie, moet er in casu vanuit worden gegaan dat de corresponderende regels toegepast dienen te worden die ten tijde van het besluit van kracht waren, te weten Verordening (EG) nr. 1998/2006 (34). Ook Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar worden verklaard (35) (hierna „de algemene groepsvrijstellingsverordening 2008” genoemd) is alleen van toepassing op individuele steun die is verstrekt vóór de inwerkingtreding indien die steun aan alle voorwaarden voldoet zoals neergelegd in die verordening, met uitzondering van artikel 9.

(101) In hun brief van 11 oktober 1999 verklaarden de Italiaanse autoriteiten dat de rechtsgrond voor de steunmaatregelen aan WAM SpA, namelijk wet nr. 394 van 29 juli 1981, aan de Commissie en de WTO is medegedeeld in het kader van artikel 25 van de overeenkomst inzake subsidies en compenserende maatregelen (WTO-GATT 1994) (36).

(102) De Commissie merkt op dat de Italiaanse autoriteiten onder die kennisgeving de vermelding verstaan van enkele, wel erg summiere gegevens over de betreffende regeling in een overzicht van de steun in een tabel die ofwel bij de Commissie wordt ingediend in het kader van het jaarlijkse verslag over staatssteun in de Europese Unie (in ieder geval zeker sinds het zesde verslag in 1996), ofwel wordt ingediend om doorgestuurd te worden naar het Subsidiecomité van de WTO. De Commissie is ook geïnformeerd over het bestaan van de betreffende regeling in het kader van het op te stellen overzicht van nationale steunregelingen voor buitenlandse directe investeringen buiten de Europese Unie (DBI) die in de lidstaten van kracht zijn.

(103) Dergelijke mededelingen kunnen echter niet geacht worden in overeenstemming te zijn met artikel 88, lid 3, VEG (thans artikel 108, lid 3, VWEU) dat als volgt luidt: „De Commissie wordt van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen tijdig op de hoogte gebracht, om haar opmerkingen te kunnen maken.”

(104) Aangezien de bovenvermelde steunregeling niet vooraf bij de Commissie is aangemeld om te toetsen of ze verenigbaar was met de staatssteunregels, is de regeling ten uitvoer gelegd in strijd met artikel 88, lid 3, VEG (thans artikel 108, lid 3, VWEU). Derhalve is de regeling onrechtmatig. Aangezien de steun aan WAM SpA op grond van dezelfde regeling is verstrekt, dient deze steun, met uitzondering van steun die onder de algemene groepsvrijstelling valt, eveneens als onrechtmatig te worden aangemerkt.

(105) De Commissie dient te verifiëren of de steun die aan WAM SpA is verstrekt, vrijgesteld kan worden op basis van de de minimis-regels.

(106) Indien geconcludeerd wordt dat de onderzochte maatregelen staatssteun vormen op grond van artikel 107, lid 1, VWEU, dient de steun daarnaast beoordeeld te worden op de verenigbaarheid met de relevante regelgeving voor staatssteun.

(107) De Italiaanse regering heeft aangetoond dat WAM SpA op het moment dat het eerste steunbedrag werd toegekend (1995), voldeed aan de vereisten om als een kmo aangemerkt te worden op grond van Aanbeveling 96/280/EG van de Commissie van 3 april 1996 betreffende de definitie van de kleine en middelgrote ondernemingen (37). WAM SpA was immers een middelgrote onderneming met een werknemersbestand van 163 personeelsleden, een jaaromzet van 16,8 miljoen EUR en een balanstotaal van 20,1 miljoen EUR. Ten slotte stond de onderneming onder de zeggenschap van twee financiële instellingen die zelf overeenkomstig de bovenvermelde aanbeveling kmo’s waren.

(108) In het onderhavige geval heeft de Commissie haar analyse gebaseerd op de daadwerkelijke uitgaven die in aanmerking zijn genomen bij het toekennen van de lening (zie de tabel in overweging 44).

(109) Tegen de achtergrond dat het doel van de leningsovereenkomst de subsidiëring van een programma voor marktpenetratie was, met name ter subsidiëring van exportondernemingen die programma’s voor marktpenetratie buiten de Europese Unie uitvoerden, dient de betreffende steun als uitvoersteun geclassificeerd te worden, d.w.z. als steun voor uitvoergerelateerde activiteiten. De steun is immers direct gekoppeld aan het opzetten en exploiteren van een distributienetwerk of aan andere lopende uitgaven die verband houden met uitvoeractiviteiten. Zo was de uiteindelijke doelstelling van het programma voor marktpenetratie ook gericht op de verkoop van de producten van WAM SpA in Japan. Dit is dan ook een andere reden waarom de steun geen verband kan houden met directe buitenlandse investeringen.

(110) In Verordening (EG) nr. 1998/2006 wordt uitvoersteun van de werkingssfeer uitgesloten. In artikel 1, onder d), is vastgelegd dat de verordening niet van toepassing is op „steun voor werkzaamheden die verband houden met de uitvoer naar derde landen of lidstaten, met name steun die direct aan de uitgevoerde hoeveelheden is gerelateerd, en steun voor de oprichting en exploitatie van een distributienet of andere lopende uitgaven in verband met werkzaamheden op het gebied van uitvoer.”

(111) In artikel 5 van Verordening (EG) nr. 1998/2006 is echter bepaald dat steun die niet aan de voorwaarden van artikel 1 voldoet, beoordeeld zal worden overeenkomstig de ter zake relevante kaderregelingen, richtsnoeren, mededelingen en bekendmakingen.

(112) Aangezien de steun in 1995 is toegekend toen de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf van 1992 van kracht was, dient die kmo-kaderregeling van 1992 in dit geval ook toegepast te worden (38). In deze kaderregeling wordt uitvoersteun weliswaar niet expliciet van de werkingssfeer uitgesloten, maar in het onderhavige geval overschrijdt een deel van de steun de toegestane de minimis-drempel (50 000 EUR). Dat betekent dat het totale steunbedrag niet onder de de minimis-vrijstelling valt en derhalve als staatssteun aangemerkt dient te worden (39).

(113) Nu vastgesteld is dat de maatregel als staatssteun aangemerkt dient te worden, moet worden beoordeeld of die steun op grond van de regelgeving betreffende staatssteun verenigbaar is met de interne markt.

(114) In artikel 44, lid 2, van de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 is bepaald dat alle steun die vóór de inwerkingtreding van de verordening is verleend en niet voldoet aan de in deze verordening vastgestelde voorwaarden, noch aan de voorwaarden zoals neergelegd in de Verordeningen (EG) nr. 68/2001 (40), (EG) nr. 70/2001, (EG) nr. 2204/2002 (41) en (EG) nr. 1628/2006 (42) van de Commissie, beoordeeld dient te worden aan de hand van de kaderregelingen, richtsnoeren, mededelingen en bekendmakingen die van kracht waren op het moment dat de steun is verleend.

(115) In het onderhavige geval is de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 niet van toepassing aangezien in die verordening een extra criterium is geïntroduceerd — het verifiëren van het stimulerende effect van projecten of activiteiten voordat daarmee begonnen wordt — waaraan niet door Italië is voldaan. Op grond van artikel 8, lid 6, van de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 kan de totale steunmaatregel dan ook niet vrijgesteld worden op basis van die verordening. Bovendien kunnen de uitgaven die in de tabel in overweging 44 zijn genoemd en in overweging 118 worden opgesomd, ook niet een groepsvrijstelling krijgen op basis van de Verordeningen (EG) nr. 68/2001, (EG) nr. 70/2001, (EG) nr. 2204/2002 en (EG) nr. 1628/2006 omdat zij niet aan de voorwaarden voldoen die daarin zijn neergelegd.

(116) Aangezien de verenigbaarheid van de steun niet kan worden vastgesteld op basis van een van de voornoemde instrumenten, dient de steun beoordeeld te worden aan de hand van de kmo-kaderregeling van 1992 aangezien in die regeling de materiële regels zijn opgenomen die van kracht waren toen de steun in 1995 is toegekend (43).

(117) Op basis van de kmo-kaderregeling kan een deel van de steun als verenigbaar met de interne markt aangemerkt worden. Met name de steun voor adviesdiensten (29,43 miljoen ITL) en marktonderzoeken (40,95 miljoen ITL) kan als verenigbaar worden aangemerkt aangezien deze voldoet aan hetgeen is neergelegd in punt 4.3 „Steun voor advisering, scholing en verspreiding van kennis”. De steun voor deelname aan beurzen en tentoonstellingen (12,19 miljoen ITL) kan als verenigbaar met de kmo-kaderregeling van 1992 worden aangemerkt op basis van punt 4.5 „Steun voor andere doeleinden” aangezien die steun beschouwd kan worden als steun voor andere vormen van kmo-promotie, zoals het bevorderen van samenwerking. De rest van de steun (zie de tabel in overweging 44) kan niet als verenigbaar worden aangemerkt aangezien deze niet bedoeld is om productieve investeringen te ondersteunen en ook geen ander toegestaan doel dient als neergelegd in de kmo-kaderregeling van 1992, d.w.z. steun voor algemene investeringen binnen of buiten de nationale ontwikkelingszones, steun ten behoeve van investeringen voor milieubescherming en steun voor onderzoek en ontwikkeling.

(118) Derhalve is de Commissie van oordeel dat het merendeel van de subsidiabele kosten voor het opzetten van vaste inrichtingen in het buitenland die door de Italiaanse regering in aanmerking zijn genomen voor het toekennen van de eerste zachte lening aan WAM SpA in 1995, op geen enkele wijze als een productieve investering aangemerkt kunnen worden; integendeel, de betreffende steun dient als bedrijfssteun geclassificeerd te worden. De kosten die voor subsidie in aanmerking zouden komen, zoals de huur van panden, verzekeringen en overige voorzieningen (122,56 miljoen ITL) alsmede de exploitatiekosten, onder meer voor personeel, meubilair en uitrusting van de vermelde panden (556,94 miljoen ITL) zijn kosten die de onderneming zelf had moeten dragen. Hetzelfde geldt voor de uitgaven voor displaymodellen en reserveonderdelen voor de aftersalesservice (38,23 miljoen ITL). Ook de subsidiabele kosten ter ondersteuning van de handelsbevordering en voor de goederenopslag (456,28 miljoen ITL) voldoen volgens de Commissie niet aan de kmo-kaderregeling van 1992 aangezien het geen initiële investeringen betreft. De kosten voor reclame (94,39 miljoen ITL) en zakenreizen (7,52 miljoen ITL) voldoen evenmin aan die kaderregeling.

(119) Op basis van bovenstaande beoordeling concludeert de Commissie dan ook dat: a) het gedeelte van de steun dat betrekking heeft op steun voor adviesdiensten (29,43 miljoen ITL), voor marktonderzoeken (40,95 miljoen ITL) en voor deelname aan beurzen en tentoonstellingen (12,19 miljoen ITL) als staatssteun aangemerkt kan worden die op basis van de kmo-kaderregeling van 1992 verenigbaar is met de interne markt; b) en het gedeelte van de steun dat niet onder a) wordt genoemd (zie overweging 118) als staatsteun aangemerkt dient te worden die onverenigbaar is met de interne markt.

(120) Volgens een verklaring van de Italiaanse autoriteiten was WAM op het tijdstip dat de tweede steunmaatregel aan WAM werd toegekend (2000), een grote onderneming. Voorts was de onderneming buiten een steungebied gevestigd.

(121) De lening van 2000 kan eveneens beschouwd worden als uitvoersteun ten gunste van WAM SpA aangezien die lening hetzelfde doel had als de lening van 1995, namelijk het penetreren van en de uitvoer van producten naar buitenlandse markten (met name de Chinese markt). Het moge duidelijk zijn dat het onwaarschijnlijk is dat de steun voor technische support, voor een werkplaats en voor personeel in het buitenland (een salesmanager, een algemeen directeur, vier medewerkers en zes technici), voor iets anders bedoeld kan zijn dan voor het verrichten van commerciële activiteiten. Dat betekent dat de argumentatie die voor de lening van 1995 is gebruikt, ook op de lening van 2000 van toepassing is.

(122) Voorts is de formulering die gehanteerd is om de eerste lening aan WAM SpA te classificeren als een stimulans voor het uitvoeren van programma’s voor marktpenetratie, ook gebruikt in de overeenkomst voor de lening van 2000. Daarnaast dient te worden opgemerkt dat het specifieke programma gezamenlijk moest worden uitgevoerd door WAM SpA en WAM Bulk Handling Machinery Shangai Co Ltd, een lokale onderneming die voor 100 % in handen is van WAM SpA, hetgeen erop wijst dat WAM SpA reeds op de bewuste markt aanwezig was.

(123) Aangezien de betreffende steun als uitvoersteun aangemerkt dient te worden, is Verordening (EG) nr. 1998/2006, zoals eerder opgemerkt, niet van toepassing.

(124) Dat betekent dat de steun op zijn verenigbaarheid met de interne markt beoordeeld dient te worden. De Commissie is van mening dat de procedurele regels die van toepassing waren toen het besluit werd genomen, — de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 — niet op de onderhavige zaak van toepassing zijn. In die verordening wordt immers een extra criterium geïntroduceerd — het verifiëren van het stimulerende effect van projecten of activiteiten voordat ermee begonnen wordt — waaraan niet door Italië is voldaan. Op grond van artikel 8, lid 6, van de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 kan de totale steunmaatregel dan ook niet vrijgesteld worden op basis van die verordening. In overeenstemming met artikel 44, lid 2, van de algemene groepsvrijstellingsverordening van 2008 dient de verenigbaarheid van de steun met de Verordeningen (EG) nr. 68/2001, (EG) nr. 70/2001, (EG) nr. 2204/2002 of (EG) nr. 1628/2006 te worden beoordeeld.

(125) De Commissie is van mening dat de opleidingskosten zoals nader gespecificeerd in de brief van 22 juli 2003 (25 240 EUR op een totale lening van 1,8 miljoen EUR in 2000 — zie de tabel in overweging 65) vrijgesteld kunnen worden op basis van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 68/2001 en dat de betreffende steun verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 87, lid 3, VEG (thans artikel 107, lid 3, VWEU), waarbij het niet uitmaakt of de beoordeling gebaseerd wordt op artikel 4, lid 2 (specifieke opleiding) of artikel 4, lid 3 (algemene opleiding).

(126) Het resterende gedeelte van de betreffende steun kan niet als verenigbaar worden aangemerkt met Verordening (EG) nr. 70/2001, (EG) nr. 2204/2002 en (EG) nr. 1628/2006 noch met enige andere rechtsgrond, aangezien die steun geen andere horizontale communautaire doelstelling lijkt te bevorderen die in overeenstemming is met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, zoals onderzoek en ontwikkeling, werkgelegenheid, milieu en reddings- en herstructureringsoperaties in de zin van de relevante richtsnoeren, kaderregelingen en verordeningen.

(127) Aangezien uitvoergerelateerde activiteiten uitgesloten zijn van toepassing van Verordening (EG) nr. 1998/2006 en die activiteiten op basis van geen enkele rechtsgrond als verenigbaar met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU aangemerkt kunnen worden, is de steun die middels de tweede lening is verstrekt onverenigbaar met de interne markt, met uitzondering van het verenigbare gedeelte dat betrekking heeft op opleidingssteun (zie hierboven).

(128) Wat de aanpassing van de rentevoet tijdens de aflossingstermijn betreft, voeren de Italiaanse autoriteiten daarnaast aan dat het Italiaanse rechtskader voorzag in algemene regels op grond waarvan dergelijke reducties geoorloofd waren. Het ministerieel besluit van 31 maart 2000, dat als enige rechtsgrond hiervoor is aangevoerd, is echter uitsluitend van toepassing op initiatieven die op grond van wetten nrs. 394/81 en 304/1990 worden gefinancierd en is dan ook zeer selectief. Er zijn evenwel geen bewijsstukken verstrekt waaruit blijkt dat de rentevoet met betrekking tot de steun in kwestie daadwerkelijk is aangepast (44).

(129) Wat beide steunmaatregelen betreft, voeren de Italiaanse autoriteiten voorts aan dat de kosten voor de verplichte bankgarantie die vóór de toekenning van de leningen verkregen moest zijn, van het steunbedrag afgetrokken zou moeten worden. Allereerst merkt de Commissie op dat normaal gesproken ook een particuliere kredietinstelling die leningen toekent volgens het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie, een dergelijke garantie of een soortgelijke waarborg zou hebben gevraagd. Ten tweede wijst zij erop dat het op grond van de specificaties die als bijlage bij de overeenkomst zijn gevoegd, niet is toegestaan om in het kader van hetzelfde programma steun te cumuleren, met uitzondering van steun die betrekking heeft op de garantie, die derhalve dus zelf als subsidiabel moet worden beschouwd.

VII. SLOTOPMERKINGEN

(130) De Commissie merkt op dat de vrijstellingen van artikel 107, lid 2, onder a), b) en c), VWEU (45) niet van toepassing zijn op de desbetreffende steunmaatregelen, omdat met deze steunmaatregelen geen van de doelstellingen wordt nagestreefd die in dat Verdragsartikel worden opgesomd. De Italiaanse regering heeft evenmin aangevoerd dat dit het geval zou zijn.

(131) De onderzochte steunmaatregelen zijn niet bedoeld om de economische ontwikkeling van bepaalde gebieden of de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen of om een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat op te heffen. Evenmin dienen zij om de cultuur of de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. De Commissie is derhalve van oordeel dat artikel 107, lid 3, onder a) (46), b) (47) en d) (48), VWEU niet van toepassing is op de onderzochte leningen.

VIII. CONCLUSIE

(132) Beide steunmaatregelen ten gunste van WAM SpA zijn ten uitvoer gelegd zonder voorafgaande aanmelding bij de Commissie. De lening van 1995 is op 24 november toegekend en de lening van 2000 op 9 november 2000. Derhalve is de Commissie van mening dat, met uitzondering van het gedeelte van de steun dat onder de groepsvrijstelling valt, deze leningen — in zoverre zij inbreuk maken op artikel 88, lid 3, VEG (thans artikel 108, lid 3, VWEU) — onrechtmatig zijn verstrekt aan de begunstigde.

(133) De steun die Italië op 24 november 1995 aan WAM SpA heeft toegekend in de vorm van een rentesubsidie dient als staatssteun aangemerkt te worden. Het gedeelte dat betrekking had op de subsidiabele uitgaven voor adviesdiensten, deelname aan beurzen en tentoonstellingen en marktonderzoeken, vormt staatssteun die verenigbaar is met de interne markt.

(134) Wat het totale subsidie-equivalent van de bewuste steun betreft, is er rekening mee gehouden dat de lening in drie tranches (op 24 april 1996, 23 juli 1997 en 24 april 1998) aan de begunstigde onderneming is toegekend en dat de aflossingsvrije periode bijgevolg tussen twee en nul jaar varieerde. Er is rekening gehouden met de in de leningovereenkomst vastgestelde rente (4,4 %) in verhouding tot de op geregelde tijdstippen door de Commissie (49) vastgestelde referentierente, die op het ogenblik dat de lening werd toegekend (11,35 %), van kracht was. Het steunelement is berekend als het verschil tussen de rente zoals vastgelegd in de overeenkomst en de referentierente op het moment dat de lening is toegekend. Op basis van deze berekening bedraagt het subsidie-equivalent vastgesteld per 24 april 1996 (de datum waarop de eerste tranche van de lening aan WAM SpA is uitbetaald) 108 165,10 EUR.

(135) Dit steunbedrag dient echter verminderd te worden met het verenigbare gedeelte van de staatssteun.

(136) Aangezien een deel van de desbetreffende lening als verenigbaar met de interne markt is aangemerkt, moet een overeenkomstig bedrag in mindering gebracht worden op het staatssteunbestanddeel van de lening van 1995 (108 165,10 EUR). Omdat het onmogelijk is een verband te leggen tussen een bepaalde tranche van de lening en bepaalde specifieke uitgaven, is het percentage van de verenigbare onderdelen van de totale lening (82,57 miljoen ITL op een totaalbedrag van 1 358,51 miljoen ITL, derhalve 6 %) toegepast op het totale subsidie-equivalent. Het verenigbare gedeelte van de steun bedraagt dus 6 % van 108 165,10 EUR, hetgeen overeenkomt met 6 489,906 EUR.

(137) Het subsidie-equivalent van het gedeelte van de staatssteun dat onverenigbaar is met de interne markt wordt derhalve vastgesteld op 101 675,194 EUR.

(138) De steun die in 2000 aan WAM SpA is toegekend, is, met uitzondering van het verenigbare steungedeelte voor opleidingen ter hoogte van 25 240 EUR, onverenigbaar met de interne markt.

(139) In dit geval is de lening in vijf tranches (op 12 februari 2001, 28 september 2001, 26 april 2002, 27 september 2002 en 22 januari 2003) aan WAM SpA uitbetaald; net als bij de eerste lening varieerde de aflossingsvrije periode bijgevolg tussen twee en nul jaar. Ook hier is bij het berekenen van het subsidie-equivalent rekening gehouden met de in de leningovereenkomst vastgestelde rente (2,32 %) in verhouding tot de op geregelde tijdstippen door de Commissie vastgestelde referentierente, die van kracht was op het ogenblik dat de lening werd toegekend (5,70 %). De laatste aflossing, inclusief hoofdsom en rente, diende op 20 februari 2008 plaats te vinden. Derhalve bedraagt het subsidie-equivalent van het steunbestanddeel van de volledige lening per 12 februari 2001 (de datum waarop de eerste tranche van de lening aan WAM SpA is uitbetaald) 176 329 EUR, ervan uitgaande dat de terugbetalingen volgens het aflossingsschema hebben plaatsgevonden.

(140) Wat het verenigbare deel van de lening betreft, dient het percentage van het verenigbare deel ten opzichte van de volledige lening (1,35 %) in mindering gebracht te worden op het subsidie-equivalent van de lening. Ervan uitgaande dat de terugbetalingen volgens het aflossingsschema hebben plaatsgevonden, is het subsidie-equivalent van de tweede lening vastgesteld op 173 948,65 EUR (176 329 EUR - 2 380,44 EUR).

(141) Het is vaste praktijk van de Commissie om, in overeenstemming met artikel 107 VWEU, steun die op grond van dat artikel onrechtmatig aan de begunstigde is verleend en die dus onverenigbaar is met de interne markt, terug te vorderen, mits de de minimis-regels niet van toepassing zijn op de betreffende steun. Deze praktijk wordt bevestigd door artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999.

(142) Op grond van artikel 14, lid 2, van Verordening (EG) nr. 659/1999 dient de op basis van een terugvorderingsbesluit terug te eisen steun te worden vermeerderd met rente tegen een door de Commissie vastgesteld passend percentage. De rente is verschuldigd vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigde beschikbaar was tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling van de steun.

(143) De methode die wordt gehanteerd voor het toepassen van het rentepercentage, is neergelegd in hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (50), en in Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 tot uitvoering van Verordening nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (51).

(144) De Commissie merkt op dat dit besluit de verenigbaarheid van de nationale regelgeving van wet nr. 394/81, die de rechtsgrond vormt voor het verlenen van de staatssteun aan WAM, onverlet laat. Overeenkomstig de rechtspraak van het Gerecht van eerste aanleg (52) acht de Commissie het, gezien de huidige stand van zaken, niet noodzakelijk een procedure in te leiden met betrekking tot deze regelgeving. Ze sluit evenwel niet uit dit in een latere fase alsnog te doen,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De steun die overeenkomstig wet nr. 394/81 aan WAM SpA is verleend, valt binnen de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU.

Aangezien deze steun, in strijd met artikel 88, lid 3, VEG (thans artikel 108, lid 3, VWEU), niet vooraf bij de Commissie is aangemeld, is er sprake van onrechtmatige steun, met uitzondering van het gedeelte van de steun dat onder een algemene groepsvrijstelling valt.

Artikel 2

1. De steun van 108 165,10 EUR die Italië op 24 november 1995 in de vorm van een zachte lening aan WAM SpA heeft verleend, dient als staatssteun te worden aangemerkt. Het gedeelte van de steun dat betrekking heeft op de subsidiabele uitgaven voor adviesdiensten, deelname aan beurzen en tentoonstellingen en marktonderzoeken ter hoogte van 6 489,906 EUR, vormt staatssteun die verenigbaar is met de interne markt.

Italië neemt alle noodzakelijke maatregelen om het onverenigbare steunbedrag van 101 675,194 EUR terug te vorderen van de begunstigde, WAM SpA.

2. De steun van 176 329 EUR die Italië op 9 november 2000 in de vorm van een zachte lening aan WAM SpA heeft verleend, dient als staatssteun te worden aangemerkt. Het gedeelte van de steun dat betrekking heeft op de subsidiabele uitgaven voor opleidingsmaatregelen ten belope van 2 380,44 EUR, vormt staatssteun die verenigbaar is met de interne markt.

Italië neemt alle noodzakelijke maatregelen om het onverenigbare steunbedrag van 173 948,56 EUR terug te vorderen van de begunstigde, WAM SpA.

3. De op grond van het onderhavige besluit terug te vorderen bedragen omvatten rente vanaf het tijdstip waarop zij de begunstigde, WAM SpA, ter beschikking zijn gesteld, tot het tijdstip van de daadwerkelijke terugbetaling ervan.

4. De rente wordt op samengestelde grondslag berekend overeenkomstig Hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 en Verordening (EG) nr. 271/2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.

Artikel 3

1. De terugvordering van de in artikel 2 bedoelde steun geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.

2. Italië zorgt ervoor dat het onderhavige besluit binnen vier maanden vanaf de datum van kennisgeving ervan ten uitvoer wordt gelegd.

Artikel 4

1. Binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van dit besluit verstrekt Italië de Commissie de volgende informatie:

a) het totale van de begunstigde, WAM SpA, terug te vorderen bedrag (hoofdsom en terugvorderingsrente);

b) een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

c) documenten waaruit blijkt dat de begunstigde, WAM SpA, werd gelast de steun terug te betalen.

2. Italië houdt de Commissie op de hoogte van de stand van uitvoering van de nationale maatregelen die het heeft genomen om dit besluit ten uitvoer te leggen, en dit tot de in artikel 2 bedoelde steun volledig is terugbetaald. Het verstrekt, op eenvoudig verzoek van de Commissie, onverwijld alle inlichtingen over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen. Het verstrekt tevens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en rente.

Artikel 5

Het onderhavige besluit is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 24 maart 2010. Voor de Commissie Joaquín ALMUNIA Vicevoorzitter

(1) Vanaf 1.12.2009 zijn de artikelen 87 en 88 VEG respectievelijk de artikelen 107 en 108 VWEU geworden. De bepalingen in beide verdragen zijn inhoudelijk identiek. In het kader van dit besluit moeten verwijzingen naar de artikelen 107 en 108 VWEU waar nodig worden begrepen als verwijzingen naar, respectievelijk, de artikelen 87 en 88 VEG.

(2) Besluit C(2003) 35 definitief (PB C 142 van 18.6.2003, blz. 2).

(3) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(4) Vgl. voetnoot 2.

(5) PB L 63 van 4.3.2006, blz. 11.

(6) Gevoegde zaken T-304/04 en T-316/04, Italiaanse Republiek en Wam SpA/Commissie, Jurispr. 2006, blz. II-64.

(7) Arrest van het Hof van Justitie van 30 april 2009, zaak C-494/06 P, Commissie/Italiaanse Republiek en Wam SpA (nog niet bekendgemaakt in de Jurispr.).

(8) Zoals Dce en R-Master (Verenigd Koninkrijk), Infa-Stauband Ats (Duitsland) en Fda (France). Zie RECent (Center for Economic Research) (Departement Economie, Universiteit van Modena en Reggio Emilia), The Rise of a District Lead Firm: The case of WAM (1968-2003), Working Paper nr. 31, februari 2009.

(9) Zie RECent (Center for Economic Research), The Rise of a District Lead Firm: The case of WAM (1968-2003), Working Paper nr. 31, februari 2009.

(10) Vgl. voetnoot 9.

(11) Vgl. voetnoot 9.

(12) PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22.

(13) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 30.

(14) PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2.

(15) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 33.

(16) Zie zaak 78/76, Steinike & Weinlig, Jurispr. 1977, blz. 595, punt 21; zaak 290/83, Commissie/Frankrijk, Jurispr. 1985, blz. 439, punt 14; gevoegde zaken 67/85 68/85 en 70/85, Van der Kooy e.a./Commissie, Jurispr. 1988, blz. 219, punt 35, en zaak C-305/89, Italië/Commissie, Jurispr. 1991, blz. I-1603, punt 13.

(17) Uit hoofde van artikel 2 van wet nr. 394/81 is er bij Mediocredito Centrale een fonds gecreëerd voor het verstrekken van zachte leningen aan ondernemingen voor de penetratie van de markt in het buitenland. Het fonds wordt beheerd door een comité dat ervoor dient te zorgen dat de steun rechtmatig wordt verleend. Dat comité wordt benoemd bij Besluit van de minister van Handel in samenwerking met de minister van Financiën en de minister van Industrie, Koophandel en Ambachten. De samenstelling van het comité, dat ondergebracht is bij het ministerie van Buitenlandse Handel, is als volgt: a) de minister van Handel dan wel, bij volmacht, de staatssecretaris van Handel, als voorzitter; b) een hoge ambtenaar van elk van de volgende ministeries: het ministerie van Financiën, het ministerie van Industrie, Koophandel en Ambachten en het ministerie van Handel dan wel vervangers met vergelijkbare kwalificaties die als zodanig door de respectieve ministers zijn benoemd; c) de directeur-generaal van Mediocredito Centrale dan wel, bij zijn afwezigheid, een door hem benoemde plaatsvervanger; d) de directeur-generaal van het Nationaal Instituut voor buitenlandse handel (Istituto nazionale per il commercio estero) dan wel, bij zijn afwezigheid, een door hem benoemde plaatsvervanger.

(18) In artikel 1 van het ministerieel besluit van 19 januari 1999 is de samenstelling van het comité vastgelegd in de zin van het decreto-legge van 31 maart 1998, nr. 143, en met name artikel 25, lid 1: twee vertegenwoordigers van het ministerie van Handel, één vertegenwoordiger van het ministerie van Financiën, Begroting en Economische Planning, één vertegenwoordiger van het ministerie van Buitenlandse Zaken, één vertegenwoordiger van het ministerie van Industrie, Koophandel en Ambachten, één vertegenwoordiger benoemd door de Conferentie van voorzitters van de regio’s en autonome provincies, en één vertegenwoordiger van de Italiaanse Bankenvereniging.

(19) Op het betreffende tijdstip is er op grond van artikel 2 van wet nr. 394/81 een fonds met staatsmiddelen gecreëerd bij Mediocredito Centrale, dat beheerd werd door het comité dat is opgericht uit hoofde van artikel 2 van wet nr. 394/81. Bij brief van 27 december 1995 heeft het ministerie van Buitenlandse Handel Mediocredito Centrale verzocht om (binnen drie maanden) een overeenkomst met WAM SpA te sluiten met het oog op de uitvoering van het besluit van 24 november 1995 van het comité dat is opgericht uit hoofde van artikel 2 van wet nr. 394/81.

(20) Op grond van decreto-legge nr. 143 van 31 maart 1998, en met name artikel 25, lid 1, is SIMESIT SpA per 1 januari 1999 benoemd tot beheerder van de financiële steun ter bevordering van de handel in het buitenland op grond van wet nr. 394/81. SIMESIT SpA is een overheidsinstantie die in 1990 (wet nr. 100 van 24 april 1990) door de Italiaanse regering is opgericht om de activiteiten van Italiaanse ondernemingen in derde landen te bevorderen. De zeggenschap over het bedrijf berust bij de Italiaanse overheid, die 76 % van de aandelen in handen heeft en de richtsnoeren vaststelt voor het selecteren van de investeringen die door Simesit SpA worden ondersteund. Daarnaast bestaat de directie van Simesit („consiglio d’amministrazione”) uit negen leden, waarvan er vijf door de Italiaanse regering worden benoemd.

(21) Zie zaak C-482/99, Franse Republiek/Commissie, Jurispr. 2002, blz. I-4397, punten 55 en 56.

(22) Zie zaak C-41/90, Höfner en Elser, Jurispr. 1991, blz. I-01979, punt 21.

(23) Zaak C-494/06 P, Commissie/Italiaanse Republiek en Wam SpA, (nog niet bekendgemaakt in de Jurispr.), punt 49 e.v.

(24) Zie ook zaak C-372/97, Italië/Commissie, Jurispr. 2004, blz. I-3679, punt 52, en zaak C-66/02, Italië/Commissie, Jurispr. 2005, blz. I-10901.

(25) RECent (Center for Economic Research), The Rise of a District Lead Firm: The case of WAM (1968-2003), Working Paper nr. 31, februari 2009.

(26) Zie zaak T-459/93, Siemens/Commissie, Jurispr. 1995, blz. II-1675, punt 48 en 77; zaak T-214/95, Vlaams Gewest/Commissie, Jurispr. 1998, blz. II-717, punt 43, en zaak T-217/02, TerLembeek/Commissie, Jurispr. 2006, blz. II-4483, punt 177.

(27) In zaak T-369/06, Holland Malt/Commissie, (nog niet bekendgemaakt in de Jurispr.), overwoog het Gerecht van eerste aanleg in punt 55 het volgende: „Uit de rechtspraak blijkt dus duidelijk dat niet alleen een bijdrage uit overheidsmiddelen in de kosten van de gewone bedrijfsvoering of van de normale activiteiten van een onderneming ipso facto de mededinging kan vervalsen, maar ook een subsidie die de begunstigde bevrijdt van de kosten van een investering of van een deel daarvan.”

(28) Zie zaak 730/79, Philip Morris Holland/Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671, punt 11; zaak C-53/00, Ferring, Jurispr. 2001, blz. I-9067, punt 21, en zaak C-372/97, Italië/Commissie, Jurispr. 2004, blz. I-3679, punt 52.

(29) Zie zaak 730/79, Philip Morris/Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671.

(30) Zie zaak 259/86, Frankrijk/Commissie, Jurispr. 1978, blz. 4393.

(31) Zie zaak T-214/95, Vlaams Gewest/Commissie, Jurispr. 1998, blz. II-717, punt 49.

(32) Zie zaak C-172/03, Heiser, Jurispr. 1998, blz. I-1627, punt 32.

(33) Zie gevoegde zaken 212/80 en 217/80, Meridionale Industria Salumi e.a., Jurispr. 1981, blz. 2735; gevoegde zaken C-121/91 en C-122/91, CT Control Rotterdam en JCT Benelux/Commissie, Jurispr. 1993, blz. I-3873, en zaak C-61/98, De Haan Beheer, Jurispr. 2000, blz. I-5003.

(34) PB L 379 van 28.12.2006, blz. 11.

(35) PB L 214 van 9.8.2008, blz. 3.

(36) Multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-ronde (1986-1994) — Bijlage 1 — Bijlage 1A — Overeenkomst inzake subsidies en compenserende maatregelen (WTO-GATT 1994) (PB L 336 van 23.12.1994, blz. 156).

(37) PB L 107 van 30.4.1996, blz. 4.

(38) Vgl. voetnoot 12.

(39) In overeenstemming met de vaste beschikkingspraktijk van de Commissie. Zie bijvoorbeeld Beschikking 2003/643/EG van de Commissie van 13 mei 2003 betreffende staatssteun van Duitsland ten gunste van Kahla Porzellan GmbH en Kahla/Thüringen Porzellan GmbH (PB L 227 van 11.9.2003, blz. 12).

(40) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 20.

(41) PB L 337 van 13.12.2002, blz. 3.

(42) PB L 302 van 1.11.2006, blz. 29.

(43) Vgl. voetnoot 12.

(44) Een dergelijke aanpassing zou in ieder geval uitsluitend voor de eerste zachte lening die aan WAM SpA is verstrekt, mogelijk zijn geweest aangezien die van toepassing was op financiering die al bestond op het moment van inwerkingtreding, terwijl de tweede lening nog niet aan WAM SpA was verstrekt.

(45) Overeenkomstig artikel 107, lid 2, VWEU zijn „met de interne markt verenigbaar: a) steunmaatregelen van sociale aard aan individuele verbruikers op voorwaarde dat deze toegepast worden zonder onderscheid naar de oorsprong van de producten; b) steunmaatregelen tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen; c) steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland […]”.

(46) „Steunmaatregelen ter bevordering van de economische ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst en van de in artikel 349 bedoelde regio’s, rekening houdend met hun structurele, economische en sociale situatie”.

(47) „Steunmaatregelen om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen of om een ernstige verstoring in de economie van een overeenkomstsluitende partij op te heffen”.

(48) „Steunmaatregelen om de cultuur en instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Unie niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”.

(49) Wordt regelmatig bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie.

(50) PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1.

(51) PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1.

(52) Zie gevoegde zaken T-92/00 en T-103/00, Diputación Foral de Álava/Commissie (Ramondín), Jurispr. 2002, II-1385.