Beschikking van de Commissie

van 11 oktober 1988

inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag

(IV/32.173, Continental/Michelin)

(Slechts de teksten in de Duitse en de Franse taal zijn authentiek)

(88/555/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag [1], laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op de artikelen 2, 4, 6 en 8,

Gezien de door Continental Gummi-Werke AG te Hannover, Bondsrepubliek Duitsland, hierna "Continental" te noemen, en de Compagnie générale des établissements Michelin, Michelin et Cie, Clermont Ferrand, Frankrijk, hierna "Michelin" te noemen, op 27 oktober 1986 ingediende verzoeken om een negatieve verklaring, subsidiair een verklaring houdende vrijstelling van het kartelverbod voor de door deze ondernemingen op 4 november 1983 gesloten samenwerkingsovereenkomst voor het ontwikkelen van een nieuw pechbestendig wielbandensysteem,

Gezien de bekendmaking [2] van het essentiële gedeelte van het verzoek en de aanmelding overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. De procedure

(1) Op 27 oktober 1986 hebben Continental en Michelin bij de Commissie een op 4 november 1983 tussen hen gesloten samenwerkingsovereenkomst voor het ontwikkelen van een nieuw pechbestendig wielbandensysteem voor personenautobanden aangemeld. Zij verzoeken om een negatieve verklaring overeenkomstig artikel 2 van Verordening nr. 17, subsidiair vrijstelling overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het Verdrag.

B. De betrokken ondernemingen

(2) De Continental Gummi-Werke AG is een belangrijke bandenfabrikant met zetel te Hannover, Bondsrepubliek Duitsland. Zij heeft dochtermaatschappijen binnen de Gemeenschap en in derde landen. Continental verwierf sinds 1979 nog drie bandenfabrieken, namelijk in 1979 de Europese Uniroyalfabrieken (nu "Uniroyal Englebert") met vestigingen te Aken, Bondsrepubliek Duitsland, Herstal, België, en Clairoix, Frankrijk (aandeel van het concern 100 %), de Semperit Reifen AG, gevestigd te Wenen, Oostenrijk, in 1985 (aandeel van het concern 75 %) en in 1987 de General Tire Inc. met zetel te Acron, Ohio, VS (aandeel van het concern 100 %). Met de verwerving van General Tires werd Continental een van de grootste bandenfabrikanten in de wereld.

(3) Het Michelin-concern met de moedervennootschap Compagnie générale des établissements Michelin, Michelin et Cie, met zetel te Clermont Ferrand, Frankrijk, is volgens eigen opgaven na Goodyear, VS, de op een na grootste bandenfabrikant ter wereld. Zij heeft dochtermaatschappijen binnen de Gemeenschap en in derde landen. Tot het concern behoort eveneens het merk Kléber (firma Pneumatiques Kléber, aandeel van het concern 92,9 %).

C. Het produkt

(4) Continental werkt sinds 1979 aan het ontwikkelen van een nieuw wielbandensysteem. In tegenstelling tot de bestaande systemen is de zetel van de band in dit systeem niet aan de radiaalbuiten-, maar aan de radiaalbinnenzijde van de velg aangebracht.

+++++ TIFF +++++

De band grijpt daarom — anders dan bij het huidige systeem — van buiten om de velg heen en vindt zijn houvast achter de naar het radiaalbinnenste gebogen velghoorns. Het systeem wordt daarom "Reversed Hooking Tyre System", hierna RHT-systeem, genoemd. Het essentiële voordeel ten opzichte van de bestaande systemen is daarin gelegen dat de nieuwe band bij pech tegen het steunvlak van de velg wordt gedrukt en daarop verder rijdt, zonder met de zijwand van de band de rijweg te raken. Bij de traditionele banden in drukloze toestand leidde dit rijwegcontact te zamen met de wrijving van de zijwanden aan de binnenzijde spoedig tot vernieling. Met het nieuwe systeem kan de bestuurder met een platte band, zij het met verminderde snelheid, nog enkele honderden kilometers doorrijden. Deze ontwikkeling kan eventueel ertoe leiden dat het reservewiel bij auto's overbodig wordt. De nieuwe constructie van de band en de velg zouden volgens de gegevens van de partners ten opzichte van het traditionele systeem nog andere voordelen kunnen meebrengen; in het bijzonder vallen daaronder:

- een geringer systeemgewicht wegens het overbodig worden van het reservewiel,

- een grotere inbouwruimte voor remmen,

- een betere vering.

De ontwikkeling van het RHT-systeem is momenteel nog beperkt tot personenautobanden.

D. De markt

(5) De markt voor banden omspant de gehele wereld. Er is een relatief gering aantal aanbieders aanwezig. 84 % van alle omzetten gaat naar tien groepen ondernemingen. Michelin nam in 1987 op de wereldmarkt de tweede plaats in en Continental de vierde. Michelin schat haar aandeel op de wereldmarkt op 18 %, Continental het hare op 4 %. Op het grondgebied van de Gemeenschap neemt Michelin (met inbegrip van Kléber) de eerste plaats en Continental de tweede plaats in. Het marktaandeel van Michelin op de gemeenschappelijke markt voor banden voor personenauto's kan op […] [3], dat van Continental op […] worden geschat.

(6) De afzet van personenautobanden kan worden onderverdeeld in twee groepen: verkopen aan de automobielindustrie voor nieuwe auto's (eerste uitrusting) en verkopen aan de bandenhandel ter vervanging van versleten banden (vervangingsuitrusting). Naar schatting van de aanmeldende partijen worden ongeveer 40 % van alle banden als eerste en 60 % als vervangingsuitrusting verkocht.

E. De aangemelde overeenkomst

(7) Het doel van de samenwerkingsovereenkomst was in een eerste stadium de beoordeling van het door Continental ontwikkelde RHT-systeem met betrekking tot zijn eigenschappen, hoedanigheden en prestaties ten opzichte van de bestaande radiaalbanden, zowel onder normale rijvoorwaarden als in drukloze toestand. Bij een positief resultaat van deze beoordeling zouden in een tweede stadium op basis van de door Continental ontwikkelde band de RHT-banden verder worden ontwikkeld. In samenwerking met de afnemers en gericht op hun behoeften zou verder een gemeenschappelijk systeem voor standaardisering van bandgrootten en de fysische tolerantie van RHT-banden worden ontwikkeld.

De partijen zijn tot onbeperkte uitwisseling van informatie alleen verplicht ten aanzien van de montagesystemen, de architectuur en de geometrie van de nieuwe banden.

De uitwisseling van informatie is beperkt:

- bij de velg tot de vorm ervan,

- bij de afzonderlijke elementen van de band (component parts) tot de fysische eigenschappen van de gebruikte melanges,

- bij tests tot de testmethoden en resultaten, en

- bij de fabricagemethoden tot de grondbeginselen van het fabricageprocédé voor bandenprofiel.

In beginsel worden informatie over de formules en de methoden tot verfijning van de ter vervolmaking van het RHT-systeem gebruikte melanges niet uitgewisseld. Mededeling daarvan geschiedt slechts wanneer de andere partij zonder die informatie haar RHT-systeem niet verder kan ontwikkelen of fabriceren.

Op het tijdstip van de aanmelding bevonden de partijen zich in het tweede stadium van de samenwerking. Zij hebben na een onderlinge vergelijking van hun technische kennis (octrooien en know-how) gezamenlijk aan de ontwikkeling van het RHT-systeem gewerkt. Sinds het sluiten van de overeenkomst op 4 november 1983 hebben tal van gemeenschappelijke bijeenkomsten plaatsgevonden.

(8) Ten aanzien van de ontwikkeling van het RHT-systeem in het huidige tweede stadium van de samenwerking en de gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten bevat de overeenkomst voorts de volgende bepalingen:

1. Duur van de samenwerking

De samenwerking bestaat tot de voltooiing van het eerste RHT-systeem en bovendien gedurende de vijf jaar die volgen op het in de handel brengen van het systeem door een van de partijen. Daarna wordt zij telkens automatisch met een jaar verlengd, indien zij niet door een van de partijen jegens de wederpartij zes maanden tevoren schriftelijk is opgezegd.

Tijdens de eerste vier jaar na het sluiten van de overeenkomst worden de resultaten van de samenwerking voortdurend nagegaan om tot een beslissing over haar voortzetting, wijziging of beëindiging te kunnen komen. Mocht een van de partijen tot beëindiging van de samenwerking besluiten, dan mag de andere haar octrooien en know-how blijven gebruiken. Mocht een van de partijen de samenwerking beëindigen, omdat zij een band met betere loopeigenschappen in drukloze toestand heeft ontwikkeld, dan moet zij de wederpartij een wijzigingsvoorstel doen om de nieuwe techniek in de overeenkomst op te nemen.

2. Uitbreiding van de samenwerking

De overeenkomst kan worden uitgebreid tot de ontwikkeling van het RHT-systeem voor andere soorten banden. De termijn voor de duur van de samenwerking begint voor deze categorieën banden eerst te lopen op het tijdstip van het ontwikkelingsbesluit. Hoewel de desbetreffende besluiten hier uiterlijk op 1 april 1988 hadden moeten worden genomen, beschikt de Commissie niet over informatie over een uitbreiding van de samenwerking.

3. Gemeenschappelijke exploitatie van octrooien en "know-how"

Er is overeengekomen dat beide partners eigenaar blijven van alle bij de samenwerking gedane uitvindingen en verbeteringen. Bij gemeenschappelijke ideeën beslissen de leiders van de onderzoek- en ontwikkelingsafdelingen van geval tot geval over de vraag wie eigenaar van de daaruit voortvloeiende rechten zal zijn. De overeenkomst omvat de oprichting, vóór 1 april 1986, van een gemeenschappelijke eenheid (Common Entity) in een nader aan te wijzen land. Deze gemeenschappelijke eenheid is weliswaar tot dusver nog niet in het leven geroepen, maar partijen hebben nog altijd het voornemen haar te creëren, waarbij nog wordt nagegaan welke rechtsvorm haar zal worden gegeven. Beide partijen zullen in de gemeenschappelijke eenheid voor de helft deelnemen, haar besluiten worden in onderling overleg genomen. De hoofden van onderzoek en ontwikkeling van beide partijen nemen als directeuren aan het bestuur van de gemeenschappelijke eenheid deel. De gemeenschappelijke eenheid zal zich volgens de omschrijving in de overeenkomst alleen bezig houden met de exploitatie van octrooien en know-how. Na haar oprichting zal zij de volgende taken hebben:

- zij is enige en uitsluitende gemachtigde voor het verlenen van licenties voor octrooien en "know-how", zolang een van deze octrooien in enig land geldt;

- zij int en verdeelt de voor octrooien en "know-how" door derden betaalde rechten.

Volgens de overeenkomst vallen onder de begripsomschrijving van octrooien alle ten tijde van de sluiting van de overeenkomst bestaande en alle toekomstige octrooien en octrooiaanvragen die samenhangen met de samenwerking en die voor de fabricage, het gebruik of de verkoop van het RHT-systeem in enig land noodzakelijk zijn.

De begripsomschrijving van "know-how" omvat alle, door een van de contractspartijen voor het sluiten van de overeenkomst gedurende haar looptijd ontwikkelde of met het recht tot overdracht verkregen geheime informatie die met de samenwerking verband houdt en voor de fabricage, het gebruik of de verkoop van het RHT-systeem in enig land noodzakelijk is.

4. Verlening van licenties

De gemeenschappelijke eenheid zal in de volgende gevallen licenties verlenen:

- aan partijen een wereldomspannende, niet exclusieve licentie voor alle octrooien en de totale "know-how" die uit de samenwerking is voortgevloeid, indien een van hen gedurende de looptijd of na beëindiging van de overeenkomst met de industriële fabricage van het RHT-systeem een aanvang maakt;

- een niet exclusieve licentie voor alle octrooien en de totale "know-how" in de zin van de overeenkomst op verlangen van een van de partijen en na overleg met de wederpartij voor iedere andere bandenfabrikant voor de fabricage en de verkoop van RHT-banden;

- dezelfde licentie op verlangen van Continental voor haar huidige licentienemers;

- elk van partijen kan een van de bovengenoemde licentienemers de niet onder de overeenkomst vallende "know-how", de informatie en de technische bijstand onder vrijelijk overeengekomen voorwaarden toegankelijk maken. De gemeenschappelijke eenheid kan in deze gevallen op verlangen van deze partij de inning van de rechten voor haar rekening nemen.

5. Inbreuken op octrooien en geheimhoudingsplicht

Partijen steunen elkaar bij hun acties tegen inbreuken op octrooien, waarbij de gemeenschappelijke eenheid de kosten draagt.

Partijen zijn verplicht alle tussen hen of hun dochtermaatschappijen uitgewisselde technische informatie voor een periode van vijf jaar na beëindiging van de overeenkomst geheim te houden. Dit geldt niet wanneer de tot geheimhouding verplichte partij kan bewijzen dat zij de informatie reeds voordien kende, deze reeds openbaar was of dat zij zonder haar toedoen door derden openbaar is geworden.

6. Afzet

Partijen zijn bij hun besluit het RHT-systeem of afzonderlijke componenten van het systeem in de handel te brengen, niet aan beperkingen onderworpen. Zij verplichten zich echter de wederpartij zes maanden vóór de invoering van het RHT-systeem op de markt op de hoogte te stellen.

Partijen coördineren hun houding jegens alle overheidsinstanties waar het RHT-systeem ter goedkeuring wordt ingediend.

Partijen zijn vrij bij de keuze van de automobielfabrikanten en bij de vaststelling van hun invoerings- en verkoopcondities, maar zij verplichten zich de technische presentatie van het RHT-systeem tegenover de automobielfabrikanten te coördineren.

De samenwerking bij de afzet van het RHT-systeem strekt zich uit tot de twee jaar die volgen op dat van het voor het eerst in de handel brengen van het systeem door een van de partijen.

F. Het betoog van partijen

(9) Partijen hebben voor hun samenwerking in hoofdzaak twee argumenten aangevoerd: de noodzaak van een verdere technische ontwikkeling van het prototype van Continental tot serieproduktie en het feit dat één enkele bandenfabrikant alleen een nieuw systeem als het RHT-systeem niet op de markt kan introduceren, omdat de automobielindustrie strikt vermijdt in een afhankelijke positie van één enkele bandenfabrikant te geraken, om bij leverantiestoornissen van deze ene leverancier niet het risico te lopen de eigen produktie te moeten stopzetten. Dit streven om te allen tijde over ten minste twee bevoorradingsbronnen te beschikken is volgens partijen bij het RHT-systeem bijzonder groot, omdat de automobielindustrie zich bij de constructie van haar auto's op het nieuwe wielbandensysteem moet instellen.

In verband daarmee hebben de partijen verklaard alle geïnteresseerde concurrerende fabrikanten op gunstige voorwaarden licenties te verlenen. Bovendien hebben zij erop gewezen dat hen vanwege de vraagmacht van de automobielindustrie geen andere keuze overblijft dan alle concurrerende bandenfabrikanten bij de invoering van het nieuwe systeem op de markt een licentie te verlenen omdat de industrie waarschijnlijk daarop zal aandringen.

(10) Ten aanzien van de verdere technische ontwikkeling van het prototype hebben partijen gewezen op de vele problemen die bij de nieuwe bevestiging van de band op de velg rijzen. Het gaat daarbij niet alleen om de constructie van de velg zelf, maar ook om voor de veranderingen in de loopeigenschappen van de nieuwe band oplossingen bij de constructie te vinden die deze band in zijn eigenschappen gelijkwaardig of zelfs superieur aan de klassieke radiaalband kunnen maken.

Als voorbeelden voor de voortdurende samenwerking voeren partijen onder andere de volgende arbeidsterreinen aan:

- uniformering van de eisen aan het RHT-systeem ingeval van pech;

- optimalisatie van de velgengeometrie en de oplossingsmogelijkheden van het bandenprofiel ten opzichte van contour en opbouw;

- methoden voor het meten en criteria voor de evaluatie van de rondloop van banden (tyre uniformity) en mogelijkheden voor de vervolmaking ervan;

- evaluatie en verbetering van de gebruikseigenschappen van de band bij normaal gebruik en bij pech;

- standaardisatie en normering van banden, velgen, ventielen en afdekkingsringen;

- procédés voor de montage van de band op de velg.

De verdere samenwerking wordt bovendien gemotiveerd met een verwijzing naar de gemeenschappelijk met de automobielfabrikanten te verrichten werkzaamheden ter aanpassing van de voertuigen aan de banden van de beide contractspartijen en met het feit dat beide partijen ook na de ontwikkeling van het RHT-systeem verantwoordelijk blijven voor de oplossing van problemen die eerst bij dagelijks gebruik van de nieuwe band zichtbaar worden.

Ten aanzien van het grote aantal technische problemen verklaarden partijen dat het van meet af aan twijfelachtig was of Continental deze problemen wel had kunnen oplossen en zo ja, dan toch met aanzienlijk verlies aan tijd; dat derhalve de samenwerking met een partner die het project gezien zijn ontwikkelingstechnisch potentieel de nodige impulsen kon geven, voor de hand lag.

(11) Ten slotte leggen partijen er de nadruk op dat hun samenwerking beperkt blijft tot de gebieden die met het ontwikkelen van het nieuwe wielbandensysteem onmiddellijk verband houden en dat zij overigens concurrenten blijven. Dit betekent dat de door hen ten slotte gefabriceerde RHT-banden weliswaar op hetzelfde systeem berusten en aan de door dit systeem opgelegde technische basisvoorwaarden voldoen, maar dat zij overigens in hun melange, hun profiel en hun niet door het systeem opgelegde structuur onderling even verschillend kunnen zijn als thans radiaalbanden van verschillende merken.

G. Opmerkingen van derden

Er zijn in verband met de aangemelde samenwerkingsovereenkomst waarvan het essentiële gedeelte overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 is bekendgemaakt, opmerkingen van derden bij de Commissie binnengekomen. De in de Gemeenschap gevestigde dochterondernemingen van Goodyear en Firestone hebben gewezen op de sterke marktpositie van Continental en Michelin en zijn ervoor beducht dat zij ofwel geen of eerst zeer laat licenties zullen verkrijgen. Firestone toonde zich bezorgd dat zij schade zal ondervinden van de vaststelling van nieuwe normen voor het nieuwe bandensysteem indien zij niet terstond erover zou worden geïnformeerd.

Gezien de door partijen gedane verklaring inzake licenties (zie punt 9) lijken deze zorgen ongegrond.

Voorts zijn Michelin en Continental, samen met Goodyear, Firestone en alle andere belangrijke bandenfabrikanten, aangesloten bij de "European Tyre and Rim Technical Organization" (ETRTO), gevestigd te Brussel. ETRTO legt normen vast voor banden, wielen en velgen. Continental heeft reeds vier bandenmerken van het nieuwe type aangemeld en deze werden, met toestemming van de andere leden, in het ETRTO-normenhandboek gepubliceerd.

II. JURIDISCHE BEOORDELING

A. Artikel 85, lid 1

Overeenkomst tussen ondernemingen

(12) Continental en Michelin zijn ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1, en de samenwerkingsovereenkomst is een overeenkomst in de zin van deze bepaling.

Concurrentiebeperkingen

(13) Continental en Michelin hebben in hun overeenkomst de voorkeur gegeven aan samenwerking voor het ontwikkelen van het RHT-systeem boven het onafhankelijk ontwikkelen van een eigen pechbestendige band. Punt 3.3.4 van de overeenkomst luidt: "In geval de samenwerking door een van de partijen overeenkomstig punt 3.3.2 wordt beëindigd, omdat deze een nieuwe technologie met betere perspectieven voor de loopeigenschappen in drukloze toestand heeft ontwikkeld, moet deze partij een minnelijke wijziging van deze overeenkomst aanbieden met het doel deze technologie onder soortgelijke redelijke voorwaarden in de overeenkomst op te nemen.".

Hoewel Michelin betoogt dat het concern sinds jaren aan de ontwikkeling van pechbestendige banden heeft gewerkt, hetgeen heeft geleid tot systemen die met het RHT-systeem concurreren, is de overeenkomst tot dusver niet tot een dergelijk systeem uitgebreid. De Commissie concludeert daaruit niet slechts dat Michelin zich intussen op de gemeenschappelijke ontwikkeling van het RHT-systeem heeft geconcentreerd omdat het technisch superieur is aan de eigen systemen, maar ook dat beide partners het in de praktijk erover eens zijn dat zij zich op de ontwikkeling van het RHT-systeem zullen concentreren en van eigen ontwikkelingen zullen afzien. Daarin is een beperking van hun handelingsvrijheid gelegen.

(14) Daartegenover wezen de partners erop dat hun samenwerking zich beperkt tot het ontwikkelen van het RHT-systeem en dat zij, voortbouwend op dit systeem, onderling concurrerende banden van eigen merken op de markt zullen brengen die op essentiële onderdelen, zoals bij voorbeeld de gummimelange, het profiel en de breedte alsmede de sterkte van de zijwanden, grote verschillen zullen vertonen.

De Commissie is van mening dat de tot het systeem beperkte samenwerking een concurrentiebeperkende uitwerking heeft, omdat de automobielindustrie bij haar keuze van een wielbandensysteem wordt beperkt en niet, zoals bij een separaat optreden van deze beide sterke partijen mogelijk zou zijn geweest, onder de dan eventueel aangeboden concurrerende pechbestendige bandensystemen het systeem zou kunnen kiezen dat naar hun oordeel het geschiktst is.

(15) De gemeenschappelijke exploitatie van octrooien en "know-how" zal door een paritair samengestelde gemeenschappelijke eenheid geschieden, die als exclusieve gemachtigde voor octrooien en "know-how" opereert zolang een octrooi in enig land geldig is (punt 3.5.1). De besluiten worden in wederzijds overleg genomen. De gemeenschappelijke eenheid is weliswaar nog niet in het leven geroepen, maar partijen zijn nog steeds voornemens dit te doen.

Met de exclusieve binding aan de gemeenschappelijke eenheid verliezen de partijen de vrijheid ter autonome verlening van licenties aan derden. Daaraan staat niet in de weg dat de gemeenschappelijke eenheid volgens punt 3.5.3 het recht heeft op verzoek van een van de partijen en na overleg met de wederpartij licenties voor octrooien en "know-how" voor de fabricage en de verkoop van het RHT-systeem toe te kennen aan iedere gewenste andere bandenfabrikant. Zelfs indien de verplichting tot overleg, zoals partijen met nadruk verklaren, niet betekent dat de wederpartij de verlening van een licentie kan verhinderen, moet de Commissie volgens de werkwijze van de gemeenschappelijke eenheid ervan uitgaan dat het verlenen van licenties aan derden in de praktijk met instemming van partijen zal geschieden. Bijgevolg vormt de gemeenschappelijke exploitatie van octrooien en "know-how" door de gemeenschappelijke eenheid een beperking van de concurrentie.

(16) Ten slotte zijn Continental en Michelin, hoewel zij het RHT-systeem van hun merken als concurrenten in de handel zullen brengen, bij de afzet in het beginstadium niet geheel vrij. Partijen hebben in afdeling IV van de overeenkomst de verplichting op zich genomen hun wederpartij zes maanden vóór de invoering van het RHT-systeem op de markt op de hoogte te stellen en hun houding bij de presentatie van het RHT-systeem bij alle overheidsautoriteiten en zijn technische presentatie bij de automobielfabrikanten te coördineren.

(17) De volgende bepalingen in de overeenkomst behoeven niet als concurrentiebeperkingen te worden beschouwd:

- de verplichting om elkaar in acties tegen inbreuken op het octrooi bijstand te verlenen (punt 3.5.5);

- de verplichting alle tussen hen of hun dochtermaatschappijen uitgewisselde technische informatie geheim te houden.

Beïnvloeding van de handel tussen de Lid-Staten

(18) De objectief relevante markt is, zolang de samenwerking van de partners nog niet is uitgebreid tot een andere categorie banden, de markt voor personenautobanden. De Commissie gaat daarbij voor de onderhavige beschikking ervan uit dat de klassieke radiaalbanden gelijkwaardig zijn aan het RHT-systeem en bijgevolg daarmee verwisselbaar. Het nieuwe RHT-systeem overschrijdt weliswaar de grenzen die aan de klassieke radiaalbanden door hun constructie gesteld zijn voor het bereiken van echte technologische vooruitgang en het biedt daarom nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden die leiden tot de onder de feiten (punt 4) opgesomde voordelen; het moet echter binnen afzienbare tijd met de klassieke radiaalbanden concurreren. Van de beslissing van de autofabrikanten hangt af of en bij welke modellen zij het nieuwe systeem zullen invoeren.

(19) Territoriaal is de relevante markt het gebied van de gehele Gemeenschap. Michelin is vóór Continental de leidende bandenfabrikant in de Gemeenschap. Op de deelmarkt voor personenautobanden namen zij beiden in 1986 een marktaandeel van rond 46 % in. Hun marktaandeel in de afzonderlijke Lid-Staten bedroeg in 1986:

Marktaandeel Continental en Michelin voor personenautobanden in 1986

Land | Continental-concern | Michelin-concern | Beide concerns |

Duitsland | […] | […] | […] |

België/Luxemburg | […] | […] | […] |

Denemarken | […] | […] | […] |

Spanje | […] | […] | […] |

Frankrijk | […] | […] | […] |

Griekenland | […] | […] | […] |

Italië | […] | […] | […] |

Nederland | […] | […] | […] |

Portugal | […] | […] | […] |

Verenigd Koninkrijk | […] | […] | […] |

Ierland | […] | […] | […] |

In 1986 blijken de beide concerns te zamen in de Bondsrepubliek Duitsland, België en Luxemburg, Denemarken en Nederland bijna de helft van de markt voor de bestaande personenautobanden in te nemen, terwijl Michelin in Spanje en Frankrijk de halve markt voor zijn rekening neemt.

(20) Men mag verwachten dat de marktpositie van de beide concerns bij een geslaagde introductie van het RHT-systeem nog zal worden versterkt. Continental en Michelin proberen elk voor zich, voortbouwend op de technische mogelijkheden van het gemeenschappelijk ontwikkelde RHT-systeem, de constructieve en materiaaltechnische variaties te ontdekken die aan het RHT-systeem van hun merk superieure rij-eigenschappen verlenen. Zij verschaffen zich daarmee een voorsprong in de tijd die andere bandenfabrikanten ook niet kunnen inhalen wanneer zij, zoals voorspeld, licenties voor octrooien en "know-how" uit de samenwerking en uit de tijd vóór het sluiten van de samenwerkingsovereenkomst en over de niet onder de overeenkomst vallende individuele "know-how" ontvangen. Deze derde bandenfabrikanten zouden waarschijnlijk met het voor serieproduktie gereed gekomen RHT-systeem van hun merk eerst op de markt kunnen binnenkomen wanneer de RHT-systemen van de concerns Continental en Michelin daar reeds lang zijn ingevoerd en door de autokopers als eindverbruikers zo zijn aanvaard dat zij bij voorkeur de montage van deze banden verlangen. Het RHT-systeem is een nieuw produkt dat de bandenmarkt in haar geheel kan veranderen. Deze veranderingen hebben wegens de beschreven voorsprong in de tijd gunstige gevolgen voor Continental en Michelin. Men kan daarom ervan uitgaan dat de handelsstromen met banden ten gunste van deze beide concerns waarneembaar zullen worden omgeleid.

De overeenkomst kan derhalve de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden.

B. Artikel 85, lid 3

(21) De bepalingen van artikel 85, lid 1, zijn in Verordening (EEG) nr. 418/85 van de Commissie van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten [4] onder de daar genoemde voorwaarden voor bepaalde van deze groepen buiten toepassing verklaard.

Volgens artikel 3, lid 2, van deze verordening kan de generieke vrijstelling reeds daarom niet op de samenwerkingsovereenkomst tussen Continental en Michelin worden toegepast, omdat de door de contractspartijen gefabriceerde personenautobanden op de gemeenschappelijke markt meer dan 20 % van alle personenautobanden uitmaken. De Commissie moet derhalve onderzoeken of de overeenkomst bij individuele beschikking kan worden vrijgesteld, waarbij naast de in artikel 85, lid 3, genoemde criteria vooral rekening moet worden gehouden met de mededinging op de wereldmarkt en de speciale omstandigheden van de fabricage van produkten van hoogontwikkelde technologie (overweging nr. 10 van Verordening (EEG) nr. 418/85).

(22) Het onderzoek van de samenwerkingsovereenkomst in het kader van artikel 85, lid 3, heeft tot de volgende resultaten geleid:

Verbetering van de produktie en bevordering van de technische vooruitgang

(23) Het staat buiten kijf dat gemeenschappelijk onderzoek ook tussen partners met een sterke marktpositie toelaatbaar is [5].

Gezien de relatief late aanmelding van de overeenkomst (drie jaar na haar inwerkingtreding) en het feit dat Continental ten tijde van het sluiten van de overeenkomst reeds een nieuw wielbandensysteem had ontwikkeld, moest de Commissie zich echter afvragen of hier een gemeenschappelijk onderzoek, waarbij van afzonderlijk onderzoek werd afgezien, nog noodzakelijk was.

Dienaangaande hebben partijen om de Commissie te overtuigen uiteengezet dat, voortbouwend op het prototype van Continental, eerst gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling tot een voor de industriële fabricage geschikt wielbandensystem heeft geleid en dat er nog verdere werkzaamheden noodzakelijk zijn. Die betreffen de verbetering van de ten opzichte van de conventionele banden anders geaarde rij-eigenschappen in het algemeen en de rijveiligheid in drukloze toestand in het bijzonder, inspectieprocédés bij de fabricage van de banden in grote serieproduktie, de verdere ontwikkeling en verbetering van produktie-installaties voor de banden zelf en van machines en produkten voor de verzorging der banden. Nog andere maatregelen moeten worden genomen wegens de invoering van het RHT-systeem bij de automobielfabrikanten, omdat dit constructieveranderingen bij de voertuigen noodzakelijk maakt.

(24) Partijen hebben de noodzaak van samenwerking tevens gemotiveerd met het feit dat Continental alleen de talrijke technische problemen in het geheel niet of slechts met groot verlies aan tijd had kunnen oplossen. De Commissie kan daarlaten of dit argument economisch steekhoudend is, omdat zij in de loop van haar contacten met de beide partners aan de hand van de door hen gegeven voorbeelden en toelichtingen tot de overtuiging is gekomen dat de samenwerking met Michelin het project in aanzienlijke mate heeft bevrucht. Zo werd bij voorbeeld een voor de industriële serieproduktie geschikte velg eerst in de loop van gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling gekozen.

De Commissie is voorts niet blind voor de voordelen die uit het praktisch testen van het nieuwe systeem door de beide partners voor de veiligheid van het RHT-systeem ontstaan.

(25) Ten slotte blijkt de noodzaak van samenwerking uit het argument van partijen, dat één fabrikant alleen zulk een bandensysteem niet bij de automobielindustrie kan invoeren, omdat de automobielfabrikanten steeds met ten minste twee bandenproducenten willen samenwerken om flessehalzen bij de bevoorrading te voorkomen. Aangezien het nieuwe systeem eerst door de automobielindustrie moet worden aanvaard en deze aanvaarding afhangt van de vraag of de automobielfabrikanten zich bij de constructie van hun wagens op het nieuwe systeem willen instellen, zou het resultaat niet anders zijn geweest wanneer Continental het RHT-systeem alleen zou hebben ontwikkeld en Michelin vervolgens daarvoor licentie had verleend. Afgezien van het feit dat Continental zo de voordelen van de samenwerking zou hebben verloren, zou de invoering van het RHT-systeem bij de automobielfabrikanten alleen samen met een of meer licentienemers mogelijk zijn geweest. Onder de specifieke omstandigheden van dit geval mag derhalve geen bezwaar worden gemaakt tegen het feit dat Continental ondanks de bovenbeschreven gevolgen voor de mededinging de voorkeur heeft gegeven aan samenwerking met Michelin boven de verlening van licenties.

(26) De conceptie van het RHT-systeem heeft de systeemgrenzen die inherent zijn aan de klassieke radiaalband overwonnen en het biedt daarom voordelen die met het oude systeem niet verwezenlijkt zouden kunnen worden. De samenwerking bij de ontwikkeling ervan draagt derhalve bij tot verbetering van de produktie en tot bevordering van de technische vooruitgang.

Het aandeel van de gebruikers in de door de overeenkomst ontstane voordelen

(27) Het belang voor de gebruikers is gelegen in de invoering van een pechbestendige band. Deze band laat bovendien een grotere inbouwruimte voor remmen toe en heeft een beter rijgedrag op natte wegen, met name bij aquaplanning. Deze drie eigenschappen van het RHT-systeem verhogen de persoonlijke veiligheid van de individuele chauffeur aanzienlijk. Het vermijden van verkeersongevallen is zowel in het belang van particulieren als van de overheid.

De samenwerking van Continental met Michelin waarborgt de invoering van een gerijpt produkt. Omdat de beide concerns veel gebruikte bandenmerken vertegenwoordigen, biedt het nieuwe systeem betere perspectieven om binnen enkele jaren overal op de automobielmarkt een plaats te veroveren.

De onmisbaarheid van de overeenkomsten voor de verwezenlijking van deze doelstellingen

(28) Partijen hebben de duur van de samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling (vijf jaar na het jaar waarin het RHT-systeem voor het eerst op de markt is gebracht, met automatische verlenging met telkens één jaar wanneer de samenwerking niet zes maanden vooraf wordt opgezegd) gerechtvaardigd door te wijzen op het feit dat in de eerste jaren de in het dagelijks gebruik optredende problemen in het belang van de verkeersveiligheid gemeenschappelijk moeten worden opgelost.

De duur van de samenwerking bij de commerciële invoering van het RHT-systeem op de markt was oorspronkelijk aan de periode voor gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling aangepast. Na onderhandelingen met de Commissie hebben partijen deze periode intussen tot twee jaar na de eerste invoering van het RHT-systeem op de markt beperkt. Voor zover bij deze samenwerking sprake is van de vaststelling van standaarden moet de verlenging volgens het betoog van partijen voorkomen dat een van partijen door een eenzijdige beïnvloeding van de standaard in haar belang voordelen zou boeken bij de concurrentie. De verplichting om hun wederpartij zes maanden vóór de invoering van het RHT-systeem op de markt op de hoogte te stellen, hebben partijen verdedigd met de wens niet door die invoering te worden verrast.

(29) Bij de beoordeling van de duur van de samenwerking op technisch en commercieel gebied moet rekening worden gehouden met het feit dat de Commissie in artikel 3 van Verordening (EEG) nr. 418/85 reeds de vrijstelbaarheid van zulk een samenwerking tussen niet concurrerende ondernemingen of tussen concurrenten met een gemeenschappelijk marktaandeel van minder dan 20 % heeft beperkt tot de duur van de voltrekking van het onderzoek- en ontwikkelingsprogramma en in geval van een gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten aanvankelijk tot een verdere periode van vijf jaar, aanvangend op de dag van het eerste in omloop brengen van de contractprodukten op de gemeenschappelijke markt. Bij concurrenten met, een sterke positie op de markt moet de samenwerking, gezien de ingrijpende gevolgen voor de concurrentie, uiterst strikt worden beperkt tot de periode die voor de voltrekking van het programma onontbeerlijk is.

Dat de duur van de samenwerking bij de commerciële invoering van het RHT-systeem tot twee jaar wordt beperkt lijkt de Commissie thans een goede toepassing van deze beginselen.

(30) De vastgestelde duur van de samenwerking op het gebied van het onderzoek en de ontwikkeling lijkt de Commissie redelijk. Zij houdt rekening met het feit dat bij het gebruik van het RHT-systeem in het dagelijks verkeer problemen kunnen rijzen die niet slechts wegen de aansprakelijkheid van de producent maar ook in het belang van de algemene verkeersveiligheid gemeenschappelijk moeten worden opgelost. De Commissie heeft daarbij verder rekening gehouden met het feit dat de samenwerking volgens de overeenkomst beperkt blijft tot terreinen die rechtstreeks verband houden met de ontwikkeling van het RHT-systeem en dat Continental en Michelin overigens concurrenten blijven. Zij kon derhalve ook de automatische verlenging van de samenwerking met de mogelijkheid van opzegging aanvaarden. Men mag aannemen, dat Continental en Michelin de gemeenschappelijke ontwikkeling van het RHT-systeem ook in de tijd zullen beperken tot het volstrekt noodzakelijke, omdat hun commercieel belang gelegen is in een afzet van het RHT-systeem waarbij concurrentie speelt.

(31) Uitgaand van dit belang moet de beide partners worden toegegeven dat zij via een minimum-coördinatieplicht in het aanvangsstadium van de afzet en bij de vaststelling van uniforme standaarden — die overigens ook in het belang van de gebruikers is — trachten gelijke startcondities voor beiden vast te stellen, ten einde zich van een beloning van hun ontwikkelingsarbeid te verzekeren. De thans door hen voorgenomen duur van de coördinatie op dit terrein lijkt de Commissie derhalve redelijk.

(32) Als aanvulling op gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling is ook de gemeenschappelijke exploitatie van octrooien en "know-how" door de gemeenschappelijke eenheid onmisbaar. Deze exploitatie kan ook de exploitatie omvatten van octrooien en "know-how" die vóór het sluiten van de overeenkomst bestonden. Volgens de contractuele omschrijving gaat het daarbij namelijk alleen om technische kennis die verband houdt met de samenwerking en voor de fabricage, het gebruik of de verkoop van het RHT-systeem in het een of andere land noodzakelijk is. Deze beperking ligt binnen het kader van de generieke vrijstelling voor de gemeenschappelijke exploitatie overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 418/85, waarnaar ook individuele vrijstellingsbeschikkingen, althans wat de nadere omschrijving van grondbegrippen als het onderhavige betreft, zich rechtstreeks moeten richten.

Volgens de definitie in artikel 1, lid 2, onder d), wordt onder de "exploitatie van de resultaten" verstaan: "de vervaardiging van contractprodukten of gebruikmaking van de door de overeenkomst bestreken werkwijzen en/of de overdracht of het in licentie geven van intellectuele eigendomsrechten alsmede het doorgeven van "know-how" ten einde vervaardiging of gebruik ervan mogelijk te maken". Volgens artikel 2, onder d), geldt de in artikel 1 bedoelde vrijstelling onder de voorwaarde dat de gemeenschappelijke exploitatie betrekking heeft op resultaten die voor de vervaardiging van de contractprodukten of voor het gebruik van de door de overeenkomst bestreken werkwijzen van doorslaggevende betekenis zijn. Volgens overweging nr. 7 mogen de onderscheiden exploitatievormen slechts betrekking hebben op produkten of werkwijzen waarvoor de toepassing van de onderzoek- en ontwikkelingsuitkomsten van doorslaggevende betekenis is. Geen dezer formuleringen sluit de gemeenschappelijke exploitatie van technische kennis die reeds vóór het begin van de samenwerking bestond, uit wanneer deze kennis, zoals hier door partijen wordt betoogd, zozeer een bestanddeel van de gemeenschappelijke ontwikkeling is geworden dat zij voor de vervaardiging, het gebruik of de verkoop van het RHT-systeem noodzakelijk is. Deze technische kennis is een bestanddeel geworden van de contractuele werkwijzen en de contractprodukten in de zin van de definities in artikel 1, lid 2, onder b) en c), van Verordening (EEG) nr. 418/85.

(33) De Commissie heeft voorts nagegaan of de levensduur van de gemeenschappelijke eenheid (zolang in enig land een octrooi geldt) en de procedure voor licentieverlening aan derden (toekenning door de gemeenschappelijke eenheid op verlangen van één partij en na overleg met de wederpartij) ter verwezenlijking van de doelstellingen van de samenwerking onmisbaar is.

(34) De levensduur van de gemeenschappelijke eenheid wordt door opname van een nieuw octrooi uit de samenwerking telkens opnieuw verlengd zonder dat de gemeenschappelijke eenheid door een, bij voorbeeld jaarlijkse, opzegging kan worden ontbonden. Deze formule is in strijd met de contractuele omstandigheden welke de Commissie in haar generieke vrijstellingsverordeningen automatisch voor vrijstelling in aanmerking vindt komen; volgens de systematiek van artikel 3 van Verordening (EEG) nr. 418/85 wordt de gemeenschappelijke exploitatie voor onderling concurrerende ondernemingen slechts voor meer dan vijf jaar vrijgesteld wanneer de contract- en vervangingsprodukten niet meer dan 20 % van de markt voor al deze produkten uitmaken. Continental en Michelin overschrijden dit marktaandeel thans reeds in aanzienlijke mate. De Commissie heeft zich bovendien voor het terrein van de octrooilicentieovereenkomsten uitgesproken tegen de automatische verlenging van de duur van een licentieovereenkomst telkens wanneer een nieuw octrooi van de licentiegever in de overeenkomst wordt opgenomen (artikel 3, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 2349/84 van de Commissie van 23 juli 1984 inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen octrooilicentieovereenkomsten) [6].

Daar staat tegenover dat de gemeenschappelijke eenheid zich alleen bezig houdt met de afwikkeling van de licentieverlening inzake octrooien en "know-how", zodat hier sprake is van een beheersgemeenschap.

(35) De gemeenschappelijke eenheid raakt volgens haar taakstelling slechts het laatste element van de exploitatie van de resultaten volgens de in artikel 1, lid 2, onder d), van Verordening (EEG) nr. 418/85 gegeven definitie, te weten de verlening van licenties over industriële eigendomsrechten en de mededeling van "know-how". De coördinatie van de verlening van licenties over de gehele technische kennis die voor de fabricage van het RHT-systeem nodig is, is een vereenvoudiging van het beheer voor de licentienemers. Zij waarborgt bovendien de correcte verdeling van de contractueel overeengekomen licentierechten onder de partners. Anders dan de door de contractpartijen — juist niet gewenste — gemeenschappelijke fabricage van contractprodukten is deze vorm van exploitatie slechts de economische tegenhanger van — vrijstelbaar — gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling. Het lijkt daarom gewenst voor de gemeenschappelijke eenheid een langere vrijstelling toe te kennen.

Geen uitschakeling van de mededinging

(36) Door de overeenkomst wordt gezien het bovenstaande geen mogelijkheid geopend om voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen. In de eerste plaats is volgens de overeenkomst tussen de partijen de mededinging alleen ten aanzien van het systeem en niet ten aanzien van de overige constructiecriteria van het RHT-systeem uitgeschakeld. Het RHT-systeem van Michelin zal derhalve met het RHT-systeem van Continental blijven concurreren. Bovendien blijven beide partijen onbeperkt concurrenten voor traditionele radiaalbanden. Ten slotte blijft de mededinging met alle andere bandenfabrikanten bestaan, zowel wat conventionele als RHT-banden betreft, aangezien partijen licenties op redelijke voorwaarden aan alle geïnteresseerde concurrenten zullen aanbieden (zie nummer 9). Het is op dit ogenblik evenwel onbekend of en wanneer het nieuwe RHT-systeem de andere conventionele systemen zal vervangen. In ieder geval zijn de partners en hun concurrenten allen lid van ETRTO en zijn derhalve bij de vaststelling van normen voor banden, velgen en wielen betrokken.

C. Artikel 8 van Verordening nr. 17

(37) Volgens artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 moet de verklaring overeenkomstig artikel 85, lid 3, voor een bepaalde tijd worden gegeven; daaraan kunnen voorwaarden en verplichtingen worden verbonden.

Geldigheidsduur van de vrijstelling

(38) De geldigheidsduur van de vrijstellingsverklaring moet worden vastgesteld aan de hand van de duur van de verschillende, in deze beschikking behandelde vormen van samenwerking tussen Continental en Michelin. Voor de vaststelling der termijnen gaat het daarbij om de dag waarop het eerste RHT-systeem op de markt is gebracht. Volgens de beschikbare gegevens gaat de Commissie ervan uit dat dit uiterlijk vóór 1 januari 1989 het geval zal zijn. De vrijstelling strekt zich bovendien slechts uit tot personenautobanden. Het lijkt derhalve gewenst om overeenkomstig artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 vrijstelling te verlenen die vanaf de dag van aanmelding, te weten 27 oktober 1986, geldt en deze vrijstelling voorts, te rekenen vanaf 1 januari 1989,

- voor de samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling: over een periode van tien jaar tot en met 31 december 1998,

- voor de samenwerking in het kader van de commerciële ontwikkeling (afdeling IV van de overeenkomst): over een periode van twee jaar tot en met 31 december 1990,

- en voor de werkzaamheid van de gemeenschappelijke eenheid: over een periode van 20 jaar tot en met 31 december 2008, te doen uitstrekken.

Uitbreiding van de samenwerking

(39) Partijen hebben de samenwerking tot dusver niet tot andere categorieën banden uitgebreid. De Commissie kan zich op dit tijdstip niet over een uitbreiding uitspreken omdat de beoordeling, naar gelang van de categorie banden waartoe de samenwerking wordt uitgebreid, aan de hand van andere marktomstandigheden en andere technische omstandigheden moet geschieden. In de beschikking moet derhalve, overeenkomstig artikel 8, lid 1, de verplichting worden opgenomen dat partijen de Commissie van een uitbreiding van hun samenwerking onverwijld in kennis stellen.

(40) Gezien het belang van de markt waarop de partners opereren, acht de Commissie het noodzakelijk de rapportageverplichtingen op te leggen die in artikel 2 van deze beschikking worden genoemd.

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het Verdrag gelden de bepalingen van artikel 85, lid 1, gedurende de volgende periodes niet voor de op 4 november 1983 tussen Continental en Michelin gesloten samenwerkingsovereenkomst voor de ontwikkeling van een nieuw, pechbestendig wielbandensysteem waarbij de vrijstellingsverklaring tot personenautobanden beperkt blijft:

- wat de samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling betreft:

de periode van 27 oktober 1986 tot en met 31 december 1998,

- wat de samenwerking in het kader van de commerciële ontwikkeling (afdeling IV van de overeenkomst) betreft:

de periode van 27 oktober 1986 tot en met 31 december 1990,

- wat de werkzaamheid van de gemeenschappelijke eenheid (Common Entity) betreft:

de periode van 27 oktober 1986 tot en met 31 december 2008.

Artikel 2

Continental en Michelin moeten de Commissie:

1. onverwijld van iedere uitbreiding van de samenwerking tot andere categorieën banden en van iedere verlening of ontzegging van licenties aan derden in kennis stellen;

2. om de twee jaar, te beginnen op 31 december 1989, omtrent de ontwikkelingen inzake hun samenwerking inlichten.

Deze verplichtingen blijven voor de gehele duur van de ontheffing voor de gemeenschappelijke eenheid van kracht, dat wil zeggen tot en met 31 december 2008.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot:

1. Continental Gummi-Werke AG,

Königsworther Platz 1,

D-3000 Hannover 1;

2. Compagnie générale des établissements Michelin,

Place des Carmes Déchaux,

F-63040 Clermont-Ferrand Cedex.

Gedaan te Brussel, 11 oktober 1988.

Voor de Commissie

Peter Sutherland

Lid van de Commissie

[1] PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

[2] PB nr. C 129 van 18. 5. 1988, blz. 4.

[3] In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige cijfers weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr. 17 betreffende het niet-prijsgeven van zakengeheimen.

[4] PB nr. L 53 van 22. 2. 1985, blz. 5.

[5] Beschikking 72/41/EEG van de Commissie van 23. 12. 1971, Henkel/Colgate, PB nr. L 14 van 18. 1. 1972, blz. 14.

[6] PB nr. L 219 van 16. 8. 1984, blz. 15.

--------------------------------------------------