Beschikking van de Commissie

van 15 oktober 2003

betreffende de door Italië ten uitvoer gelegde maatregelen ten gunste van RAI SpA

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 3528)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/339/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1) en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Door de klacht ingediend bij de Commissie op 17 juni 1996 door RTI SpA (Reti Televisive italiane), een bedrijf dat drie nationale Italiaanse televisiekanalen controleert, behorende tot de groep Mediaset(2), heeft de Commissie kennis gekregen van het feit dat Italië de steunmaatregelen ten gunste van RAI-Radiotelevisione italiana SpA (de Italiaanse publieke omroep, hierna "RAI" genoemd) ten uitvoer heeft gelegd. De klacht betrof vooral de omroepbijdrage toegewezen aan RAI en verschillende maatregelen goedgekeurd door de Italiaanse regering ten gunste van RAI in de eerste helft van de jaren negentig.

(2) Bij brieven van 15 juli en 4 september 1996 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten om informatie verzocht, waarop deze op 30 augustus en 4 november 1996 hebben geantwoord.

(3) Op 23 mei 1997 heeft Mediaset een eigen klacht neergelegd, met voorlegging van latere documenten.

(4) Op 1 juli 1998 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten opnieuw schriftelijk om informatie gevraagd. Tijdens een bijeenkomst op 31 juli 1998 en bij brief van 7 augustus 1998 hebben de Italiaanse autoriteiten een deel van de informatie verschaft. Verder werden met de klager verschillende bijeenkomsten gehouden.

(5) Op 19 oktober 1998 heeft Mediaset een bijkomende klacht ingediend bij de Commissie aangaande dezelfde steunmaatregelen als vermeld in de oorspronkelijke klacht. Bij brief van 8 januari 1999 heeft Mediaset de bijkomende klacht aangevuld met nieuwe documenten en op 15 februari is Mediaset bijeengekomen met de Commissie.

(6) Op 3 februari 1999 heeft de Commissie Italië gelast alle informatie te verstrekken die nodig is om te evalueren of de maatregelen moeten worden beschouwd als bestaande of nieuwe steunmaatregelen (hierna "de bevelsbeschikking" genoemd). Deze beschikking werd bij brief van 26 februari aan Italië meegedeeld. Bij brief van 26 maart heeft Italië een deel van de gevraagde inlichtingen verschaft en zijn opmerkingen gemaakt. Bij brief van 28 april heeft de Commissie verdere informatie gevraagd, waarop de Italiaanse autoriteiten hebben geantwoord bij brief van 16 juni.

(7) Op 17 mei 1999 heeft Mediaset een schrijven gericht aan de Commissie met betrekking tot de vraag of de maatregelen beschouwd moeten worden als bestaande steunmaatregelen of als nieuwe steunmaatregelen en op 18 mei 1999 heeft Mediaset een bijeenkomst gehouden met de Commissie.

(8) Bij schrijven van 27 september 1999 heeft de Commissie Italië in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van een deel van de ad hoc maatregelen die Mediaset had aangeduid als staatssteun (hierna "het besluit tot inleiding van de procedure" genoemd).

(9) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(3) bekendgemaakt. De Commissie heeft belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregel te maken.

(10) De Commissie heeft van Italië opmerkingen ontvangen op 2 december 1999.

(11) De Commissie heeft volgende opmerkingen ontvangen van de belanghebbende partijen:

- bij brief van 2 december 1999, opmerkingen van RAI (ter beschikking gesteld van Italië bij brief van 6 december 1999);

- bij brief van 19 januari 2000, opmerkingen van de Federazione Radio Televisioni ("FRT");

- bij brief van 1 februari 2000, opmerkingen van de Association des Télévisions commerciales européennes ("ACT");

- bij brief van 28 januari 2000, opmerkingen van Mediaset.

(12) De opmerkingen van de belanghebbende partijen zijn ter beschikking gesteld van Italië bij brieven van 6 december 1999 en 23 februari 2000. Aan Italië werd vervolgens de gelegenheid gegeven eigen opmerkingen door te geven, ontvangen bij brief van 5 mei 2000.

(13) Laattijdige opmerkingen van Codacons zijn eveneens meegedeeld aan de Commissie bij brief van 12 juni 2000.

(14) De Commissie heeft bijeenkomsten gehouden met RAI op 26 juni 2000 en op 4 december 2000.

(15) De Commissie heeft de Italiaanse autoriteiten ontmoet op 5 juni 2000.

(16) Verder heeft de Commissie bijeenkomsten gehouden met Mediaset op de volgende data: 20 maart en 20 juni 2000, 2 mei 2001, 20 juni 2001 en 25 oktober 2001 en heeft brieven ontvangen van de klager op 8 november 2000 en op 25 mei 2001. Op de bijeenkomst van 20 juni 2001 heeft Mediaset een studie inzake de herstructurering van RAI voorgesteld, voorbereid door Charles River Associates. Mediaset heeft verder nog een schrijven gericht aan de Commissie op 12 juni 2002 en op 20 april 2003.

(17) Met het van kracht worden van het Verdrag van Amsterdam werd aan het EG-Verdrag een interpretatief protocol toegevoegd over het systeem van de openbare omroepdiensten (hierna "het protocol van Amsterdam" genoemd).

(18) In de Mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de regels inzake staatssteun op openbare omroepen(4) (hierna "de Mededeling" genoemd) worden de beginselen uiteengezet die de Commissie vooropstelt bij de toepassing van de regels inzake staatssteun op overheidsfinanciering voor openbare omroepen.

(19) In het licht van de Mededeling heeft de Commissie bij brief van 13 september 2002 nieuwe informatie gevraagd aan Italië. Vervolgens heeft de Commissie een bijeenkomst gehouden met de Italiaanse autoriteiten op 8 december 2002 en heeft ze een deel van de gevraagde inlichtingen ontvangen op 3 en 11 december 2002.

(20) Voorts heeft de Commissie op 14 november 2002 de Italiaanse autoriteiten schriftelijk om enkele documenten verzocht, waarop de Italiaanse autoriteiten hebben geantwoord op 5 mei 2003.

2. NATIONALE ACHTERGROND

2.1. Historische evolutie van de rechtsgrondslag van de openbare omroep in Italië

(21) Sinds 1910 heeft de Italiaanse staat de exploitatie van de omroepdiensten voor zichzelf gereserveerd, met de mogelijkheid om concessies en licenties toe te kennen aan particuliere en publieke operatoren. In 1924 werd de openbare omroepdienst toevertrouwd met een exclusieve licentie aan URI, dat later EIAR werd en uiteindelijk RAI. In 1927 verantwoordde de wet het staatsmonopolie op de omroepdiensten in het licht van hun openbaar nut en van de educatieve, artistieke en culturele objectieven in het belang van alle burgers.

(22) In 1948 werd de Republikeinse Grondwet van kracht en de openbare omroep vond een grondwettelijke grondslag in de beginselen van vrije meningsuiting en van het recht op informatie zodat de burgers deel konden nemen aan het democratische leven van het land. Na het van kracht worden van de Grondwet bleven de radio- en televisieomroep gereserveerd voor de staat overeenkomstig artikel 43 van de Grondwet, dat verwijst naar essentiële publieke diensten van prominent algemeen belang. RAI was de enige concessiehouder dankzij een reeks conventies die haar de exclusieve concessie garandeerden.

(23) Wet nr. 103 van 14 april 1975 inzake nieuwe bepalingen op het vlak van radio- en televisie-uitzendingen ("Nuove norme in materia di diffusione radiofonica e televisiva") (hierna "wet nr. 103/75" genoemd) codificeert dergelijke situatie. De wet benadrukt de bestaande band tussen de openbare omroepdienst, artikel 43 van de Grondwet, de notie van essentiële publieke dienst van prominent algemeen belang en het staatsmonopolie in die sector. Artikel 15 van wet nr. 103/75, dat substantieel artikel 7 van DPR nr. 180 van 26 januari 1952 bevestigde (hierna "decreet nr. 180/1952" genoemd), bepaalde dat RAI gefinancierd werd met de licentievergoeding en de reclame- en andere inkomsten toegestaan door de wet.

(24) De omroepmarkt onderging toen geleidelijk aan veranderingen. In de tweede helft van de jaren zeventig begonnen de private operatoren de facto een eigen signaal uit te zenden, eerst op lokaal niveau en vervolgens op nationaal niveau.

(25) Deze ontwikkeling werd bevestigd door het Constitutioneel Hof. Het is onbetwistbaar en werd benadrukt door Mediaset zelf dat arrest nr. 202/1976 van het Constitutioneel Hof het eerste was dat subsantieel bijdroeg tot het openstellen van de Italiaanse omroepmarkt voor concurrentie. Het Hof verklaarde het monopolie op de radio- en televisieomroepdiensten op lokaal niveau als strijdig met de grondwet, terwijl het de legitimiteit van het staatsmonopolie op omroepdiensten op nationaal niveau bevestigde, aangezien het ging om een essentiële publieke dienst van prominent algemeen belang. In navolging van arrest nr. 202/1976 vermenigvuldigden de lokale zenders zich in het hele land en na enkele jaren, dankzij het gebruik van video en radioverbindingen, waren ze in staat hetzelfde programma gelijktijdig uit te zenden binnen een ruime geografische zone (zogenoemde "syndication"). De wettelijkheid van het monopolie op de nationale omroepdiensten werd opnieuw bevestigd door het Constitutioneel Hof in 1981 bij arrest nr. 148/1981, waarin het Hof het monopolie bevestigde op tijdelijke basis (i.e. in afwachting van de uitvaardiging van een adequate antitrustwet voor de sector) gestoeld op de argumentering dat de nationale omroepdienst een essentiële publieke dienst van prominent algemeen belang uitmaakt. Tijdens de jaren tachtig heeft het nationaal monopolie substantieel gecoëxisteerd met de private operatoren die uitzonden op nationaal niveau dankzij het syndicationsysteem.

(26) Wet nr. 223 van 6 augustus 1990 inzake Discipline van het publieke en particuliere omroepsysteem ("Disciplina del sistema radiotelevisivo pubblico e privato") (hierna "wet nr. 223/90" genoemd) is de eerste algemene wet ter reglementering van de openbare en private omroepen. Voornoemde wet nam akte van de situatie op de omroepmarkt tijdens de jaren tachtig en codificeerde die. De wet voorzag in de mogelijkheid om omroepactiviteiten uit te oefenen op nationaal niveau (en niet alleen op lokaal niveau), zowel voor private concessiehouders als voor de concessiehouder voor de openbare omroepdiensten.

(27) Andere belangrijke bepalingen van deze wet hadden betrekking op de reclame. Artikel 8, lid 6, stelde de reclamelimiet voor RAI en de private concessiehouders vast, waardoor RAI de 4 % van de wekelijkse uitzendtijd en de 12 % per uur niet mocht overschrijden, terwijl de private concessiehouders op nationaal niveau de 15 % van de dagelijkse uitzendtijd en de 18 % per uur niet mochten overschrijden. Artikel 8, lid 16, voorzag in een plafond voor de reclame-inkomsten van RAI, later herroepen door wetsdecreet nr. 408/1992 met ingang van 1 januari 1994(5).

2.2. Beschrijving van RAI

(28) RAI werd oorspronkelijk gesticht in 1924 onder de naam URI (Unione Radiofonica italiana), werd vervolgens omgevormd in EIAR in 1927, daarna in RAI (Radio Audizioni Italia) in 1944 en uiteindelijk in RAI-Radiotelevisione italiana SpA in 1954. Op 3 januari 1954 begonnen de televisieuitzendingen op het kanaal RAI 1, op basis van het decreet nr. 180/1952 dat aan RAI de omroepactiviteit toekende. Vanaf 1957 bedekte het RAI-signaal het volledige Italiaanse grondgebied. In 1961 werd een tweede kanaal opgestart, RAI 2, gevolgd in 1979 door een regionaal kanaal, RAI 3. Vanaf 1934 werd de radio-omroep georganiseerd via een opdeling in drie kanalen, met name Primo, Secondo en Terzo programma.

(29) De activiteiten van RAI, zoals beschreven in het statuut, omvatten uitzending, distributie en overdracht van programma's en geluids- en televisiesignalen via de ether, satelliet of om het even welk ander middel, de installatie, uitvoering, ontwikkeling en het gebruik van installaties en middelen voor de voornoemde activiteiten, de productie, aanwerving, commercialisatie van werken, programma's en diensten die het onderwerp kunnen uitmaken van de voornoemde activiteit, de uitvoering van om het even welke andere handeling nuttig voor de ontwikkeling van voornoemde activiteiten.

(30) RAI is een naamloze vennootschap van nationaal belang in de zin van artikel 2461 van het Italiaanse burgerlijk wetboek. In de periode waarop deze beschikking betrekking heeft, was het maatschappelijk kapitaal van RAI volledig in handen van de openbare sector(6). Hoewel het om een naamloze vennootschap gaat, is RAI onderworpen aan specifieke regels. Zo is RAI bijvoorbeeld onderworpen aan de supervisie en de richtlijnen van het Parlement via een daarvoor bestemde parlementaire commissie en, sinds het van kracht worden van wet nr. 203 van 25 juni 1993, wordt de raad van bestuur van RAI benoemd door de voorzitters van de twee kamers van het Parlement.

(31) De Conventie tussen de staat en RAI van 1 augustus 1988 (goedgekeurd bij DPR van 1 augustus 1988 nr. 367 (hierna "de Conventie van 1988" genoemd)) bepaalt dat RAI minstens drie radiokanalen en drie televisiekanalen beheert. Eén van de televisiekanalen mag ook worden gebruikt voor regionale en subregionale uitzendingen. De Conventie tussen de staat en RAI van 1994 (goedgekeurd bij DPR van 28 maart 1994) omvat soortgelijke bepalingen: RAI beheert drie radiokanalen en drie televisiekanalen alsook de nodige middelen om productie en distributie te verbinden. Eén van de televisiekanalen mag ook worden gebruikt voor regionale en subregionale uitzendingen.

(32) Tussen 1992 en 1995 werd de openbare omroep toevertrouwd aan RAI. Deze laatste voerde andere commerciële activiteiten uit die niet pasten binnen de definitie van publieke dienst, vooral via afzonderlijke juridische entiteiten, waarvan de belangrijkste Sipra, Nuova Fonit, Nuova Eri en Sacis waren.

3. GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

3.1. Onderwerp van onderhavige beschikking

(33) In de bevelsbeschikking heeft de Commissie verschillende maatregelen aangevochten die volgens Mediaset in strijd zijn met artikel 87 van het Verdrag:

a) de omroepbijdrage;

b) de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI;

c) de omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van de Cassa Depositi e Prestiti (hierna "CDDPP" genoemd);

d) de kapitaalverhoging van RAI in 1992;

e) de verlaging van de door RAI aan de staat verschuldigde concessiebijdrage (van 154 naar 40 miljard ITL);

f) de Cofiri factor factoringoperatie van 1990;

g) de Cofiri-lening van 1997.

(34) Op basis van de informatie verschaft in navolging van de bevelsbeschikking, concludeerde de Commissie dat de maatregel onder punt a) een bestaande steunmaatregel betreft, dat de maatregelen onder e), f) en g) geen staatssteun betreffen, terwijl maatregelen onder b), c) en d) nieuw zijn en een vorm van staatssteun kunnen uitmaken. Met het besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie een formele onderzoeksprocedure ingeleid in de zin van artikel 88, lid 2, naar de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI, naar de omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van de CDDPP en naar de kapitaalverhoging van RAI in 1992(7) (hierna de "ad hoc maatregelen" genoemd). In het besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie gedetailleerd toegelicht waarom de maatregelen onder e), f) en g) geen staatssteun betreffen en de conclusies betreffende maatregelen onder e), f) en g) niet werden aangevochten voor het Hof. Aangezien de omroepbijdrage te kwalificeren is als een bestaande steunmaatregel, werd deze expliciet uitgesloten van het toepassingsveld van het besluit tot inleiding van de procedure.

(35) De ad-hocmaatregelen, die het voorwerp uitmaken van het formele onderzoek van de Commissie, zijn aangenomen voor de periode tussen 1992 en 1995. Bijgevolg concentreert onderhavige beschikking zich op de financiële relaties tussen RAI en Italië tijdens voornoemde periode.

(36) Zoals het besluit tot inleiding van de procedure, behandelt onderhavige beschikking evenmin de vraag met betrekking tot de juridische kwalificatie van de omroepbijdrage en de verenigbaarheid ervan met het Verdrag. Aangezien de bijdrage voorlopig beschouwd wordt als een bestaande steunmaatregel, worden deze vragen behandeld in een afzonderlijke procedure in de zin van artikel 17 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(8). Om echter een volledig beeld te hebben van de financiële relaties tussen Italië en RAI in de periode die het onderwerp uitmaakt van onderhavig onderzoek, moet de Commissie niet alleen de ad-hocmaatregelen in overweging nemen, maar ook de financiële steun die werd verleend aan RAI via het omroepbijdragemechanisme. Bijgevolg zal de Commissie in deze beschikking enkel verwijzen naar de omroepbijdrage wanneer het noodzakelijk is om haar redenering betreffende de ad-hocmaatregelen te verduidelijken.

(37) In de periode die het onderwerp uitmaakt van dit onderzoek, werden de relaties tussen de staat en RAI, naast het voornoemde wettelijke instrument, geregeld door de Conventie tussen de staat en RAI van 1 augustus 1988, goedgekeurd bij DPR nr. 367 (de "Conventie van 1988") en van kracht tot augustus 1994, en door de Conventie, getekend door RAI en de Italiaanse autoriteiten in maart 1994 (hierna "de Conventie van 1994" genoemd), goedgekeurd bij DPR van 28 maart 1994 en van kracht geworden op 1 september 1994.

3.1.1. De omroepbijdrage

(38) De omroepbijdrage is het belangrijkste financieringsmechanisme van RAI. De wet legt een duidelijk verband tussen de omroepbijdrage en het toevertrouwen van de openbare omroep aan de concessiehouder, nl. RAI. De bijdrage vindt haar oorsprong in RDL nr. 246 van 1938, omgezet in wet bij wet nr. 880 van 1938, die de verplichting invoerde voor alle bezitters van een apparaat dat in staat is om omroepsignalen te ontvangen om een omroepbijdrage te storten aan de staat, die de staat moest afstaan aan de entiteit belast met de openbare omroep.

3.1.2. De vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI

(39) Het Decreto Legge nr. 558 van 30 december 1993 inzake dringende bepalingen voor de sanering en de reorganisatie van RAI - SpA ("Disposizioni urgenti per il risanamento e il riordino della RAI - SpA") (hierna "DL nr. 558/1993" genoemd) legde een reeks maatregelen vast ter herstructurering van RAI. De bepalingen van het decreet werden hernomen in latere decreten en ten slotte omgezet in wet bij wet nr. 650/1996.

(40) In overeenstemming met artikelen 2, 3 en 5 van het DL nr. 558/1993 moet RAI overgaan tot een herwaardering van de activa ingeschreven op de balans van 1993. Het eventuele positieve verschil tussen de herschatte waarden en deze van de laatste balans mag worden opgenomen in een speciale reserve. Dergelijke operaties zijn vrijgesteld van belastingen en rechten.

(41) Bij de herwaardering van de activa heeft RAI een herwaarderingsreserve gecreëerd van 677 miljard ITL die gebruikt werd om de verliezen van 1993 te compenseren.

3.1.3. De omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van de CDDPP

(42) Zoals vermeld in het besluit tot inleiding van de procedure, is de concessiebijdrage een door elke televisiezender aan de staat betaalde compensatie voor het gebruik van een bepaalde zendfrequentie. De Conventie tussen RAI en de staat van 1988 legde de door RAI verschuldigde concessiebijdrage voor 1992 en 1993 vast. Deze bijdrage werd vastgelegd in overeenstemming met artikel 24 van DPR nr. 367/1988 en bedroeg circa 154 miljard ITL per jaar(9), een som die gestort moest worden binnen de 30 dagen na de goedkeuring van de jaarlijkse begroting van RAI.

(43) Artikel 4 van DL nr. 558/1993 bepaalde dat het krediet van de staat voor de concessiebijdrage van 1992 en 1993 werd verkocht aan de Cassa Depositi e Prestiti die de schuld in kapitaal zou omzetten indien een aantal voorwaarden waren vervuld. Artikel 4 van DL nr. 134/1995 voorzag vervolgens in de mogelijkheid om het krediet van de CDDPP in een lening om te zetten. Artikel 4 van DL nr. 252/1995, omgezet in wet bij wet nr. 650/1996, voorzag daarna in de effectieve overdracht aan de CDDPP van het krediet van de staat voor de concessiebijdrage van 1992 en 1993 en in de omzetting van deze kredieten in een lening ten gunste van RAI(10).

(44) Op 6 juli 1995 stond de CDDPP aan RAI een lening toe met een looptijd van tien jaar tegen een vaste interestvoet van 9 %. Op 31 december 1997 loste RAI de volledige lening af, dankzij een andere lening toegestaan door Cofiri. In het besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie de tweede lening als conform de marktvoorwaarden beschouwd.

3.1.4. De kapitaalverhoging van RAI in 1992

(45) In overeenstemming met artikel 1 van DL nr. 2 van 2 januari 1992, omgezet in wet bij wet nr. 332 van 1 juli 1992, heeft de staat 100 miljard ITL toegekend aan IRI die het geld moest overmaken aan RAI. In de parlementaire aktes wordt deze concessie beschreven als een compensatie voor de onvoldoende stijging van de omroepbijdrage van 1992 ten opzichte van de inflatie. Op 20 februari 1992 heeft IRI de 100 miljard overgemaakt aan RAI(11).

4. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDE PARTIJEN

(46) De opmerkingen van RAI komen grotendeels overeen met de argumenten van de Italiaanse autoriteiten, die zijn samengevat onder overwegingen 55 tot en met 61. Om het beknopt te houden, worden deze argumenten niet uiteengezet in deze sectie.

(47) De argumenten van de klager kunnen als volgt worden samengevat. Mediaset meent dat de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI een voordeel van circa 450,6 miljard ITL inhield voor RAI. Bovendien werd de reserve, gecreëerd ten gevolge van de herwaardering ook gebruikt om het RAI-kapitaal, dat had moeten onderworpen worden aan een registratiebelasting van 1 %, te herstellen. De vrijstelling heeft dus een voordeel van 1,2 miljard ITL opgeleverd.

(48) Mediaset meent dat de omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van de CDDPP een voordeel uitmaakt voor RAI, aangezien een dergelijke operatie een verlaging heeft toegelaten van de sommen die RAI had moeten betalen aan de staat als concessiebijdrage voor 1992 en 1993, inclusief interesten.

(49) Mediaset verklaart dat in de periode waarin de schuld voor de concessiebijdrage hangende was (namelijk tot 1995), RAI tegen de officiële interestvoet had moeten afbetalen (tasso ufficiale di sconto), vermeerderd met een boete van 2,5 %, die zou zijn gestegen tot 5 % na de eerste maand(12). Aangezien bij de omzetting van de schulden voor de concessiebijdrage in een lening een dergelijke boete nooit is toegepast, heeft RAI een voordeel genoten. Verder heeft RAI andere voordelen genoten, aangezien de lening zelf onderhevig was aan een interestvoet (9 %) die lager was dan de interestvoet op de markt (12 %)(13).

(50) Wat de kapitaalverhoging betreft, meent Mediaset dat deze niet overeenstemt met de investeringscriteria van de markteconomie en daarom een vorm van staatssteun inhoudt ten gunste van RAI.

(51) Mediaset meent verder dat er op nationaal niveau supervisie zou moeten zijn op de vervulling van de taak van openbare dienstverrichting, toevertrouwd aan RAI. Wanneer voor een dergelijke controle geen nationaal instituut voorhanden is, komt het aan de Commissie toe deze supervisieverantwoordelijkheid op zich te nemen(14). Mediaset voegt hieraan toe dat de Mededeling de Commissie zou beletten om de openbare financiering van RAI als verenigbaar met de markt te beschouwen door het feit dat er geen aanwijzingen zijn dat de openbare dienst effectief onderworpen is aan supervisie(15).

(52) Sinds het indienen van zijn eerste klacht op 17 juni 1996 meent Mediaset dat RAI een "dumping" uitvoert op de reclamemarkt, met nefaste gevolgen voor de financiering van particuliere omroeporganisaties. In de bijkomende klacht van 19 oktober 1998 argumenteerde Mediaset dat RAI in staat is om goedkope advertentieruimte aan te bieden op een markt die secondair is aan hun belangen (reclame maakt slechts 33 % uit van de inkomsten van RAI), door de operatie te financieren met staatssteun. De bedoeling is Mediaset te treffen, wiens enige inkomen de reclame is. Dit gebeurde in 1993 en 1994, na het afschaffen van het reclameplafond van RAI(16), terwijl het aantal reclameseconden uitgezonden door RAI drastisch gestegen is van 2823000 in 1992 naar 3845000 in 1994.

(53) De Federazione Radio Televisioni ("FRT"), de Italiaanse vereniging van particuliere omroeporganisaties, merkte op dat RAI handelt als een particuliere omroep, op zoek naar publiek en reclame-inkomsten. De staatssteun laat RAI toe televisiepresentatoren (anchors) en interessante programma's te verwerven, waarbij RAI voordelen geniet in termen van publiek en reclame-inkomsten. Het gedrag van RAI op de markt stemt overeen met dat van een typische commerciële operator, die streeft zijn publiek te vergroten, met als doel reclame aan te trekken. Ook de belangrijkste sportevenementen worden geëxploiteerd om reclame-inkomsten te vergroten. Andere programma's met commercieel karakter worden aangekocht met staatsmiddelen, als deze in staat zijn om een groot publiek en reclame-inkomsten te garanderen. De staatssteun aan RAI remt de ontwikkeling van de lokale radio- en televisiesector. Onafhankelijk van het protocol van Amsterdam dat aan de lidstaten de vrijheid geeft om programma's die intrinsiek commercieel zijn als openbare dienst te definiëren en deze te financieren met staatsmiddelen, zouden de commerciële televisie en de openbare televisie duidelijk gescheiden moeten zijn en zou overheidsfinanciering enkel moeten toegekend worden voor diensten die niet geleverd worden door particuliere omroepen en een duidelijke connotatie van algemeen belang hebben.

(54) Volgens de Europese vereniging van commerciële televisie ("ACT") kunnen dergelijke maatregelen zonder twijfel de concurrentie verstoren, aangezien enkele EG-zenders al actief zijn in Italië. Alle andere zenders zijn potentiële concurrenten van RAI. De openbare zenders zouden zich moeten beperken tot het uitzenden van programma's die de markt niet aanbiedt. Hoewel, in overeenstemming met het protocol van Amsterdam, de Commissie geen Europese maatregel kan vastleggen die de inhoud en organisatie van de openbare omroep definieert, zou deze toch moeten proberen de notie van publieke dienst in deze sector te beperken, in overeenstemming met de jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie.

5. OPMERKINGEN VAN ITALIË

(55) De Italiaanse autoriteiten hebben bevestigd dat de functie van publieke dienst, toevertrouwd aan RAI, de totaliteit van de RAI programmatie omvat. Deze situatie is het gevolg van de historische juridische ontwikkeling van de omroep in Italië en van de verscheidene bepalingen die de openbare omroep definiëren en die nu van kracht zijn.

(56) De Italiaanse autoriteiten menen dat de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI geen staatssteun uitmaakt om de volgende redenen:

a) dit type vrijstelling is een maatregel die ook gebruikt wordt voor de omvorming van andere openbare entiteiten in SpA (zoals IRI, ENEL, ENI en INA) en in enkele gevallen van privatisering in de banksector. Het gaat hier dus niet om een speciale maatregel;

b) er is geen enkel reëel financieel voordeel voor RAI, aangezien het hier simpelweg gaat om een herberekening van de waarde van de activa die al ter beschikking stonden van de onderneming;

c) het burgerlijk recht verbiedt de herwaardering van activa. De maatregel was dus dwingend voor RAI die geen enkele reden had om een herwaardering uit te voeren. Daarom is elk eventueel voordeel niet gewild;

d) in het verleden hebben enkele wetten in de mogelijkheid voorzien om een herwaarding van de activa van alle ondernemingen uit te voeren, waarbij een specifieke fiscale behandeling werd vastgelegd: de vrijstelling van de belastingen of een vervangingsbelasting(17);

e) de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering is gerelateerd aan de herstructurering van RAI waarin wordt voorzien door DL nr. 558/1993.

(57) Naar de mening van de Italiaanse autoriteiten is ook de omzetting van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van de CDDPP geen staatssteun, aangezien de lening van 1995 is toegestaan aan RAI aan marktvoorwaarden. Aangezien RAI in 1998 een lening afgesloten heeft bij Comit en Citibank van 150 miljard EUR tegen een Libor-rente van + 25 basispunten, zou een Ribor rente van + 60 basispunten van toepassing geweest zijn in 1995, toen RAI een gezonde onderneming was. Deze rentevoet staat in feite heel dicht bij de rentevoet toegepast door CDDPP(18).

(58) In elk geval, aangenomen dat de omzetting RAI zou toegestaan hebben minder te betalen voor de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 dan oorspronkelijk voorzien, zou de eventuele verlaging gerechtvaardigd zijn door de disproportie tussen de bijdrage betaald door RAI en deze betaald door de private operatoren in de voorgaande jaren.

(59) De Italiaanse autoriteiten achten dat de kapitaalverhoging in 1992 moet worden beschouwd als een deel van de omroepbijdrage, aangezien deze laatste niet aangepast was aan de inflatie, en als een maatregel die de kosten van de opdracht van publieke dienst, toevertrouwd aan RAI, moet vergoeden. De Italiaanse autoriteiten achten bovendien dat de kapitaalverhoging coherent is met de investeringscriteria van de markteconomie, omdat na 1993 de economische situatie van RAI begon te verbeteren(19). Bijgevolg moet de kapitaalverhoging niet beschouwd worden als staatssteun.

(60) Bij brief van 2 december 1999 hebben de Italiaanse autoriteiten betwist dat de advertentietarieven van RAI hoger zijn dan die van de concurrenten. RAI beschikt over minder advertentieruimte dan een particuliere omroeporganisatie en moet daarom hogere tarieven hanteren om te overleven op een concurrerende markt. Uit een tabel in de bijlage bij voornoemde brief blijkt dat in 1993 de gemiddelde advertentietarieven van RAI constant en merkbaar hoger waren dan die van Mediaset (30 reclameseconden tijdens prime time, overdag en 's nachts).

(61) De Italiaanse autoriteiten en RAI hebben eveneens bevestigd dat de maatregelen die onderwerp zijn van het onderzoek geen staatssteun zijn, omdat ze niet in staat zijn de relaties tussen de lidstaten aan te tasten en omdat ze de bijkomende nettokosten compenseren die RAI draagt voor de uitvoering van de aan haar toevertrouwde opdracht van publieke dienst, met name de openbare omroep.

6. BEOORDELING VAN DE STEUN

6.1. Bestaan van steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag

(62) Een maatregel wordt beschouwd als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, indien alle onderstaande voorwaarden vervuld zijn:

a) De maatregel moet toegekend zijn door een lidstaat of bekostigd met staatsmiddelen, in welke vorm ook.

b) De maatregel moet bepaalde ondernemingen of bepaalde producties bevoordelen (selectief voordeel), waarbij de concurrentie wordt vervalst of dreigt te worden vervalst.

c) De maatregel moet het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

(63) De Commissie zal elke maatregel afzonderlijk behandelen om na te gaan of de voorwaarden onder a) en b) zijn vervuld. De Commissie zal verder nagaan of de maatregelen die voldoen aan de twee bovenvernoemde voorwaarden ook voldoen aan de voorwaarden onder c); ten slotte wordt nagegaan of de recente jurisprudentie van het Hof van Justitie(20) deze analyse beïnvloedt. Tot slot volgt de conclusie over de aanwezigheid van staatssteun.

6.2. Staatsmiddelen, selectief voordeel en vervalsing van de concurrentie

6.2.1. De vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI

(64) Bij de uitvaardiging van DL nr. 558/1993 omvatte de herwaardering van de activa normaal de betaling van inkomstenbelastingen, indien de operatie een meerwaarde genereerde(21). Daaruit volgt dat de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI, hoewel deze geen directe cash outflow genereert, toch de staatsinkomsten direct beïnvloedt. De staat verzaakt in een dergelijk geval aan een fiscale opbrengst, waarop de staat wettelijk recht heeft en die normaal zou worden opgeëist. Het Hof van Justitie heeft steeds volgehouden dat: "een maatregel waarbij de overheid aan bepaalde ondernemingen een belastingvrijstelling verleent die, hoewel in dat kader geen staatsmiddelen worden overgedragen, de financiële situatie van de begunstigden verbetert ten opzichte van de andere belastingplichtigen, vormt een steunmaatregel van de staat in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag"(22). Daarom is onderhavige maatregel toegekend door middel van staatsmiddelen.

(65) De maatregel creëert een economisch voordeel voor RAI, aangezien het een kostenpost minder betekent op de winst- en verliesrekening van de onderneming. Elke andere onderneming zou het normale belastingtarief hebben betaald aan de staat voor de herwaardering van de eigen activa, waarbij de desbetreffende kasuitgaven zouden worden gedaan. Krachtens DL nr. 558/1993 heeft RAI dergelijke belastingen niet betaald en daarmee een financieel en economisch voordeel behaald, onbereikbaar voor om het even welke andere onderneming in een gelijkaardige situatie. Gezien concurrentie wordt vervalst telkens de steunmaatregel de concurrentiepositie van de bevoordeelde onderneming verstevigt ten opzichte van haar concurrenten, is dit voordeel in staat om de concurrentie tussen RAI en de andere ondernemingen te vervalsen(23).

(66) De argumenten van Italië en RAI ter verantwoording van de herwaardering zijn substantieel de volgende:

a) dit type vrijstelling van belastingen is een maatregel die aangewend wordt voor de omvorming van openbare entiteiten in SpA en in enkele gevallen van privatisering in de banksector. Het gaat hier dus niet om een speciale maatregel;

b) er is geen enkel reëel financieel voordeel voor RAI, aangezien het hier simpelweg gaat om een herberekening van de waarde van de activa die al ter beschikking stonden van de onderneming;

c) het burgerlijk recht verbiedt de herwaardering van activa. De maatregel was dus dwingend voor RAI die geen enkele reden had om een herwaardering uit te voeren. Daarom is elk eventueel voordeel niet gewild;

d) in het verleden hebben enkele wetten, in eerste instantie uitgevaardigd bij DL nr. 558/1993, voorzien in de mogelijkheid tot een herwaarding van de activa van alle ondernemingen, waarbij een specifieke fiscale behandeling werd vastgelegd: de vrijstelling van de belastingen of een vervangingsbelasting(24);

e) de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering houdt verband met de herstructurering van RAI waarin wordt voorzien bij DL nr. 558/1993.

(67) Het argument in overweging 66, onder a), is niet pertinent, aangezien het feit dat een fiscale vrijstelling kan worden toegepast in andere gevallen (die bovendien geen enkele gelijkenis vertonen met de situatie van RAI) de selectieve natuur van de maatregel in kwestie niet wijzigt, behalve indien kan worden aangetoond dat de maatregel conform is met de algemene opbouw of met de natuur van het systeem, waarvan de Italiaanse autoriteiten echter geen bewijs hebben geleverd.

(68) Het argument in overweging 66, onder b), kan niet worden aanvaard, omdat het voordeel niet moet worden gesitueerd in het verkrijgen door RAI van nieuwe activa of in het overdragen van activa naar een andere juridische entiteit, maar simpelweg in het feit dat hetzelfde bedrijf (RAI) de belastingen die normaal toepasbaar zouden zijn op een dergelijke operatie niet betaalt. De herwaardering van de activa van RAI verbetert de begroting en economische situatie van het bedrijf. Bovendien betaalt RAI de belastingen die normaal toepasbaar zijn op een herwaardering niet, waardoor een kostenpost uit de begroting wordt geëlimineerd die anders zou moeten worden betaald.

(69) Analoog hiermee kan het argument in overweging 66, onder c), niet worden aanvaard. Overeenkomstig de jurisprudentie, wordt de notie van staatssteun gedefinieerd op basis van de effecten van de maatregelen en niet op basis van andere kenmerken als doelstellingen, doeleinden of het dwingende of facultatieve karakter van de maatregel. Het verplicht zijn van de steunmaatregel verandert niets aan het feit dat RAI een voordeel geniet dat het bedrijf niet zou hebben genoten in normale marktomstandigheden. Zelfs al geniet RAI een voordeel dankzij een specifieke fiscale behandeling waarin wordt voorzien door de wet, blijft het feit dat een herwaardering niet toegestaan is door het burgerlijk recht irrelevant.

(70) Het argument in overweging 66, onder d), bevestigt de door de Commissie gemaakte analyse van deze maatregel. Vóór DL nr. 558/1993 hebben andere wetten in een gunstige behandeling voorzien voor alle ondernemingen, in het geval van herwaardering van de activa. In plaats van de toepassing van de normale fiscale bepalingen schreven deze wetten een volledige vrijstelling of een vervangingsbelasting voor, terwijl in onderhavig geval een dergelijke behandeling enkel aan RAI werd aangeboden. Daarom is de maatregel selectief.

(71) Het argument in overweging 66, onder e), betreft de verenigbaarheid van de maatregel en wordt niet besproken in deze sectie.

(72) Ter conclusie is de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI toegekend met staatsmiddelen, lijkt ze RAI dus een voordeel op te leveren en vormt ze een vervalsing van de concurrentie.

6.2.2. De omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van CDDPP

(73) Zoals hierboven vermeld in het besluit tot inleiding van de procedure, heeft de Commissie geconcludeerd dat de concessiebijdrage een compensatie is die door elke televisiezender betaald wordt aan de staat voor het gebruik van een bepaalde zendfrequentie(25).

(74) Zoals vermeld door de Italiaanse autoriteiten hebben URI eerst en RAI daarna een concessiebijdrage betaald sinds 1924(26). In 1993 bedroeg het door RAI verschuldigde bedrag voor de concessiebijdrage 152703 miljoen ITL voor 1992 en 154245 miljoen ITL voor 1993. Anderzijds betaalden de particuliere operatoren geen concessiebijdrage vóór wet nr. 223/90. In navolging van de uitvaardiging van die wet, moeten de particuliere operatoren een nationale concessiebijdrage betalen, ter waarde van een ander bedrag dan dat verschuldigd door RAI. In dezelfde periode bedroeg de jaarlijks verschuldigde bijdrage voor een particuliere operator circa 0,5 miljard ITL per frequentie.

(75) In het besluit tot inleiding van de procedure is de Commissie tot de conclusie gekomen dat de verlaging van de door RAI verschuldigde concessiebijdrage geen staatssteun vormt. De Commissie merkte het volgende op:

"De concessiebijdrage van RAI was op het moment dat de maatregel werd aangenomen, kenmerkend hoger dan die van de concurrenten (RAI betaalde 140 miljard ITL per jaar voor de concessie van drie frequenties(27), terwijl de andere operatoren circa 0,5 miljard betaalden per frequentie) [...] De verlaging van de concessiebijdrage van RAI heeft geen enkel economisch voordeel opgeleverd aangezien deze in realiteit enkel het door de staat opgelegde nadeel voor de onderneming heeft gereduceerd [...] Daarom is de verlaging van de concessiebijdrage van 154 naar 40 miljard ITL per jaar, hoewel die de lasten van RAI verlicht, geen staatssteun in de zin van artikel 87 van het Verdrag, aangezien het de begunstigde geen economisch voordeel heeft opgeleverd ten opzichte van zijn concurrenten" of ten opzichte van om het even welke onderneming in gelijkaardige omstandigheden(28).

(76) In lijn met de voorvernoemde conclusie van de Commissie wat betreft de verlaging van de concessiebijdrage, vermeldt de Commissie dat om het even welke operatie die de door RAI verschuldigde concessiebijdrage voor de jaren 1992 en 1993 verlaagt, bij toepassing van de Conventie van 1988, geen staatssteun is op voorwaarde dat de verlaging niet groter is dan het bedrag dat een particuliere operator zou betaald hebben voor de concessiebijdrage in een analoge situatie.

(77) Daarom moet worden nagegaan of de omzetting van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 een verlagend effect heeft gehad op het door RAI verschuldigde bedrag voor de concessiebijdrage van deze twee jaar en of deze verlaging groter is dan het bedrag dat een particuliere operator zou hebben betaald voor de concessiebijdrage in een gelijkaardige situatie. Bovendien moet worden onderzocht of de lening van CDDPP de verschuldigde sommen voor de concessiebijdragen van 1992 en 1993 dekt, vermeerderd met de interesten gecumuleerd in de periode waarin de betaling verschuldigd was, in onderhavig geval vanaf de datum waarop de lening werd toegestaan. In de tweede plaats moet worden onderzocht of en in welke mate de interestvoet van CDDPP lager is dan een interestvoet die RAI zou kunnen gekregen hebben op de markt.

(78) Wat het eerste element betreft, herinnert men zich dat op 6 juli 1995 de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 omgezet werd in een lening, door CDDPP aan RAI toegekend voor 10 jaar. De lening bedroeg 345810892000 ITL, gelijk aan de kredieten toegestaan aan CDDPP en aan circa 39 miljard ITL aan interesten gecumuleerd in de periode waarin de concessiebijdrage hangende was. In de periode waarin de verschuldigde sommen voor de concessiebijdrage hangende waren, is de officiële rentevoet (tasso ufficiale di sconto) van 9 naar 7 % gezakt om uiteindelijk terug te stijgen naar 9 %(29). Op basis van de berekening van de Commissie ligt het bedrag van de aan RAI aangerekende interesten iets hoger dan het bedrag dat resulteert uit de zuivere toepassing van de officiële rentevoet(30).

(79) Zoals vermeld in overwegingen 47 tot en met 52, meent Mediaset dat in de periode waarin de schuld voor de concessiebijdrage hangende was (namelijk tot 1995), in overeenstemming met artikel 27 van de Conventie van 1988, RAI de interesten tegen de officiële rentevoet had moeten betalen, vermeerderd met een boete van 2,5 %, die zou gestegen zijn tot 5 % na de eerste maand(31). Wat het niet betalen van de boete betreft, moet worden benadrukt dat de door de klager geciteerde bepaling stelt dat in het geval van vertraging van de betaling van de concessiebijdrage, RAI onderworpen wordt aan een moratoire interest, die moet worden opgeteld bij de officiële interestvoet met een maximum van 2,5 %, die na de eerste maand kan oplopen tot een maximum van 5 %. Niets in deze bepaling toont dus aan dat het maximale bedrag van de boete moet worden toegepast, maar de kwestie wordt overgelaten aan de discretionaire bevoegdheid van de administratie die een boete van 0 tot 5 % mag toepassen. De klager heeft geen elementen verschaft ter ondersteuning van deze stelling, dat een dergelijke boete moet worden toegepast. In deze omstandigheden kan de Commissie de stelling van de klager niet aanvaarden, volgens dewelke RAI een voordeel ontvangen heeft bij de omzetting van de verschuldigde sommen voor de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van CDDPP en waarvoor RAI geen boete zou betaald hebben.

(80) Wat het tweede element betreft, moet worden opgemerkt dat op de lening van CDDPP 9 % rente werd geheven. De lening had een looptijd van tien jaar, maar RAI heeft die afbetaald op 31 december 1997, dus na ongeveer tweeënhalf jaar. In de periode in kwestie waren de interestvoeten toepasbaar op leningen op middellange en lange termijn volgens de Banca d'Italia de volgende: 1995: 11,71 %, 1996: 9,10 % en 1997: 8,28 %(32).

(81) Zoals vermeld in overweging 57, verwijzend naar het besluit tot inleiding van de procedure, hebben de Italiaanse autoriteiten ondersteund dat de lening is toegestaan door CDDPP aan marktvoorwaarden. Aangezien RAI in 1998 een lening afgesloten heeft bij Comit en Citibank van 150 miljard EUR tegen een Libor-rente van + 25 basispunten, zou een Ribor-rente van + 60 basispunten van toepassing geweest zijn voor RAI in 1995. Deze rentevoet sluit heel dicht aan bij de rentevoet toegepast door CDDPP.

(82) Rekening houdend met het bovenstaande lijkt het niet vast te staan dat de omzetting van de concessiebijdrage heeft geleid tot een verlaging van de sommen die RAI zou hebben moeten betalen voor de concessiebijdrage in de jaren 1992 en 1993, inclusief interesten. Zelfs indien er een dergelijke verlaging zou geweest zijn, lijkt het gezien de voornoemde omstandigheden duidelijk dat deze verlaging niet erg relevant kon zijn. Gezien de disproportie tussen de aan RAI opgelegde bijdrage en die opgelegd aan de particuliere omroeporganisaties, is de (eventuele) verlaging niet van dien aard om de door RAI betaalde concessiebijdrage voor 1992 en 1993 lager te maken dan de concessiebijdrage verschuldigd door een particuliere operator in een analoge situatie in dezelfde periode(33). Aangezien elke operatie die een verlagend effect heeft op de door RAI verschuldigde concessiebijdrage voor de jaren 1992 en 1993 geen staatssteun betreft op voorwaarde dat de verlaging niet groter is dan wat een particuliere operator zou betaald hebben voor de concessiebijdrage in een analoge situatie, besluit de Commissie dat de omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van CDDPP voor RAI geen enkel voordeel oplevert ten opzichte van een andere onderneming in analoge omstandigheden. Daarom is onderhavige maatregel geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1.

6.2.3. Kapitaalverhoging van RAI in 1992

(83) In februari 1992 heeft IRI voor rekening van de staat 100 miljard ITL overgeschreven naar RAI. Er is geen enkele twijfel dat deze maatregel het gebruik van staatsmiddelen inhoudt (het geld komt direct van de staat) en aan de staat is toegeschreven (voorgeschreven door een staatswet).

(84) Om na te gaan of een kapitaalverhoging door de openbare autoriteiten de begunstigde een selectief voordeel oplevert (een voordeel dat de onderneming niet zou hebben genoten in normale marktomstandigheden) past de Commissie het criterium toe van de particuliere investeerder handelend in een markteconomie. Dit criterium wordt toegepast op investeringen in commerciële activiteiten, waar de staat het vooruitzicht op rendement kan hebben. Het onderhavige geval betreft een onderneming waarvan de voornaamste activiteit door de staat zelf gedefinieerd is als een openbare dienst en daarom gefinancierd wordt door de staat. De Commissie merkt op dat er zich een tegenstelling lijkt af te tekenen binnen de argumenteringen van de Italiaanse autoriteiten, volgens dewelke deze overdracht van middelen zou moeten beschouwd worden als een commerciële investering, terwijl de voornaamste activiteit van RAI niet wordt uitgevoerd met de bedoeling winst te maken en het geïnvesteerde kapitaal terug te verdienen.

(85) Aangenomen dat de Italiaanse autoriteiten deze argumentering kunnen formuleren, moet vermeld worden dat om de overeenstemming van de kapitaalverhoging met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie te verifiëren, het noodzakelijk is een analyse te maken van de economische resultaten, behaald door RAI in de periode voorafgaand aan het aannemen van de maatregel en van de financiële vooruitzichten, geschat op basis van de marktvoorspellingen, weergegeven in onderstaande tabel.

Tabel 1

Geconsolideerde gegevens RAI (1990-1995)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

NB:

De gegevens van 1992 en 1993 zijn niet geconsolideerd.

Bron:

Besluit tot inleiding van de procedure.

(86) Uit de voorgaande tabel blijkt dat RAI geen winstgevende onderneming was in de jaren voorafgaand aan de zogenoemde kapitaalverhoging. Wanneer de Italiaanse autoriteiten beslist zouden hebben om het kapitaal te verhogen, zou een particuliere investeerder nooit in een dergelijke onderneming geïnvesteerd hebben, omdat een andere onderneming of een andere investering meer zou hebben opgeleverd. Een dergelijk rendement kon niet verwacht worden op basis van de economische vooruitzichten van de onderneming of van de marktevolutie.

(87) Bovendien zou een particuliere investeerder het kapitaal van RAI nooit verhoogd hebben bij gebrek aan een solide, realistisch en redelijk business plan, dat zijn verwachtingen wat betreft de winstgevendheid van het geïnvesteerde kapitaal bevestigt. In het onderhavige geval hebben de Italiaanse autoriteiten geen enkel bewijs geleverd van het bestaan van een dergelijk business plan. Het enige business plan waar de Italiaanse autoriteiten naar hebben verwezen met betrekking tot RAI is het herstructureringsplan, voorbereid door de raad van bestuur van RAI in 1993 en 1994, overeenkomstig artikel 1 van DL nr. 558/1993 en goedgekeurd door de Italiaanse autoriteiten in oktober 1994. De maatregel in kwestie kan dus niet gerelateerd worden aan dat plan, aangezien het aangenomen werd in het begin van 1992. Bovendien is onderhavige maatregel toen nooit voorgesteld als een investering waarvan de staat een rendement verwachtte, noch door de Italiaanse autoriteiten, noch door de staat. In de parlementaire aktes hebben de Italiaanse autoriteiten aangeduid dat de kapitaalverhoging noodzakelijk was ter compensatie van de onvoldoende stijging van de omroepbijdrage van 1992 ten opzichte van de inflatie. RAI zelf heeft de kapitaalverhoging voorgesteld als een subsidie in boekhoudtermen(34) en heeft deze gedefinieerd als niet-terugvorderbare bijdrage ("contributo a fondo perduto")(35). Indien deze maatregel beschouwd wordt als een zuivere subsidie, mag men stellen dat de voorwaarde van het selectieve voordeel vervuld is, aangezien enkel RAI deze subsidie, die hun financiële situatie heeft verbeterd, heeft ontvangen.

(88) De Commissie bevestigt bijgevolg de voorlopige conclusie, vermeld in het besluit tot inleiding van de procedure, volgens dewelke de zogenoemde kapitaalverhoging van RAI een selectief voordeel is dat RAI nooit zou hebben verkregen in normale marktomstandigheden en de economische vooruitzichten van RAI verbetert, aangezien belangrijke financiële middelen worden geleverd. Aangezien de concurrentie wordt vervalst telkens wanneer de steunmaatregel de concurrentiepositie van de bevoordeelde onderneming ten opzichte van haar concurrenten verstevigt, is dit voordeel in staat om de concurrentie tussen RAI en de andere ondernemingen te vervalsen(36).

(89) Tot slot is de Commissie van mening dat de argumentering van de Italiaanse autoriteiten, volgens dewelke de kapitaalverhoging beschouwd moet worden als een deel van de bijdrage (aangezien die dienst doet als compensatie van de verlaging van de reële waarde van de omroepbijdrage) niet gevolgd kan worden(37). De kapitaalverhoging is inderdaad duidelijk een maatregel die los staat van de omroepbijdrage en zijn juridische fundering heeft niets te maken met die van de bijdrage.

(90) Als besluit kan men stellen dat de kapitaalverhoging van RAI in 1992 is verleend via staatsmiddelen, dat ze een voordeel lijkt te verlenen aan RAI en de concurrentie lijkt te vervalsen.

6.3. Ongunstige invloed op het handelsverkeer tussen de lidstaten

6.3.1. De vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI en de zogenaamde kapitaalverhoging van RAI in 1992

(91) "Wanneer financiële steun van een staat de positie van een onderneming ten opzichte van concurrerende ondernemingen in het intracommunautaire handelsverkeer versterkt, moet dit handelsverkeer worden geacht door de steun te worden beïnvloed"(38), ook al is de begunstigde onderneming niet direct betrokken bij de uitvoer(39). Evenzo is, wanneer een lidstaat steun aan ondernemingen in de diensten- en de distributiesector toekent, het niet noodzakelijk dat de begunstigde ondernemingen hun eigen activiteiten buiten de lidstaat uitoefenen, opdat er sprake zou zijn dat de steun de communautaire handel beïnvloedt(40). In navolging van deze jurisprudentie, wordt in de Mededeling verklaard dat "men er in de regel van kan uitgaan dat overheidsfinanciering van openbare omroepen het handelsverkeer tussen lidstaten beïnvloedt. Dit is duidelijk het geval bij de verwerving en verkoop van programmarechten, die vaak op internationaal niveau plaatsvindt. Ook reclame heeft - voor die openbare omroepen welke advertentieruimte mogen verkopen - een grensoverschrijdend effect, met name voor homogene taalgebieden die zich uitstrekken over de landsgrenzen heen. Bovendien kan de eigendomsstructuur van commerciële omroeporganisaties zich uitstrekken tot meer dan één lidstaat"(41).

(92) In onderhavig geval is RAI zelf actief op internationale markten. RAI wisselt via de Europese Radio-Unie televisieprogramma's uit en neemt deel aan het Eurovisie-systeem(42). Bovendien is RAI een directe concurrent van commerciële zenders aanwezig op de internationale televisie- en radiomarkt en is voorzien van een internationale eigendomsstructuur(43).

(93) RAI stelt zich voor als een belangrijke internationale operator, aanwezig op een concurrerende internationale televisiemarkt(44).

(94) Daarom besluit de Commissie dat de maatregelen in kwestie in staat zijn het handelsverkeer tussen de lidstaten te beïnvloeden in de zin van artikel 87, lid 1.

6.4. Reëel voordeel volgens de jurisprudentie Altmark

6.4.1. De vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI en de zogenaamde kapitaalverhoging van RAI in 1992

(95) Zoals hieronder gespecificeerd, is RAI een onderneming belast met het leveren van een dienst van algemeen economisch belang, met name de openbare omroep. Italië heeft volgehouden dat onderhavige maatregelen ter compensatie dienen van de nettokosten die RAI heeft om de haar toevertrouwde opdracht van algemeen belang uit te voeren. De overheidsmaatregelen ter compensatie van de netto bijkomende kosten die een dienst van algemeen economisch belang inhoudt, zijn geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, op voorwaarde dat de compensatie zo bepaald is dat ze de toekenning van een concreet voordeel aan een onderneming verhindert. In het arrest-Altmark(45) heeft het Hof van Justitie de voorwaarden gepreciseerd die vervuld moeten zijn, opdat een dergelijke compensatie niet als staatssteun wordt aangemerkt. Het betreft de volgende voorwaarden:

- in de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn;

- in de tweede plaats moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze worden vastgesteld, om te vermijden dat de compensatie een economisch voordeel bevat waardoor de begunstigde onderneming ten opzichte van concurrerende ondernemingen kan worden bevoordeeld;

- in de derde plaats mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, rekening houdend met de opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de voormelde uitvoering, geheel of gedeeltelijk te dekken;

- in de vierde plaats, wanneer de met de uitvoering van openbare dienstverplichtingen te belasten onderneming niet is gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, waarbij een onderneming kan worden geselecteerd die deze diensten tegen de laagste kosten voor de gemeenschap kan leveren, moet de noodzakelijke compensatie worden vastgesteld op basis van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met productiemiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de opbrengsten en een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.

(96) "... (Een) overheidsmaatregel die niet voldoet aan één of meer van voormelde voorwaarden, moet daarentegen worden beschouwd als een steunmaatregel in de zin (van artikel 87, lid 1) ..."(46).

(97) Zonder inachtneming van de eerste en derde voorwaarde merkt de Commissie op dat uit onderhavig geval niet blijkt dat de parameters op basis waarvan de financiële steun (met andere woorden de eventuele compensatie), toegekend via onderhavige maatregelen, wordt berekend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze werden vastgesteld, om te vermijden dat de compensatie een economisch voordeel oplevert waardoor de begunstigde onderneming ten opzichte van concurrerende ondernemingen kan worden bevoordeeld. Bovendien werd RAI niet gekozen als uitvoerder van de openbaredienstverplichtingen in het kader van een openbare aanbesteding, noch blijkt dat het niveau van de noodzakelijke compensatie werd vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met productiemiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de opbrengsten en een redelijke winst uit de voormelde uitoefening.

(98) Aangezien alle voorwaarden van artikel 87, lid 1 vervuld zijn en twee van de voorwaarden vastgelegd door het Hof in het arrest-Altmark, niet vervuld zijn, besluit de Commissie dat de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa van RAI en de zogenoemde kapitaalverhoging van RAI in 1992 staatssteun vormen in de zin van artikel 87, lid 1(47).

7. VERENIGBAARHEID VAN DE STEUNMAATREGEL IN DE ZIN VAN ARTIKEL 86, LID 2, VAN HET VERDRAG

(99) Het Hof van Justitie heeft bevestigd dat artikel 86 in een afwijking kan voorzien van het verbod staatssteun toe te kennen aan ondernemingen belast met een dienst van algemeen economisch belang. In het arrest-Altmark is impliciet bevestigd dat staatssteun ter compensatie van de door een onderneming te dragen kosten voor het leveren van een dienst van algemeen economisch belang als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd omdat die voldoet aan de voorwaarden onder artikel 86(48). Het Hof heeft duidelijk gemaakt dat, wil een maatregel voor een dergelijke afwijking in aanmerking komen, aan alle voorwaarden inzake omschrijving, toewijzing en evenredigheid moet zijn voldaan. De Commissie is van mening dat wanneer deze voorwaarden vervuld zijn, de ontwikkeling van het handelsverkeer niet beïnvloed wordt ten nadele van de belangen van de Gemeenschap. De manier waarop deze voorwaarden toegepast worden op de radio- en televisiesector wordt uiteengezet in de Mededeling.

(100) Na dit te hebben overwogen, moet de Commissie nagaan of(49):

- de openbare omroep door de lidstaat duidelijk omschreven wordt als een dienst van algemeen economisch belang ("openbare omroep") (omschrijving);

- RAI uitdrukkelijk door de Italiaanse autoriteiten is belast met het verlenen van die dienst (toewijzing);

- de overheidsfinanciering de nettokosten van de openbare dienst niet overschrijdt, ook rekening houdend met andere directe en indirecte inkomsten, afkomstig van de openbare dienst (evenredigheid).

(101) Bij haar analyse moet de Commissie eveneens rekening houden met het protocol van Amsterdam. Overeenkomstig het protocol houdt het publieke omroepstelsel rechtstreeks verband met de democratische, sociale en culturele behoeften van iedere samenleving en met de noodzaak pluralisme in de media te behouden. Meer bepaald hebben de lidstaten de bevoegheid om "te voorzien in de financiering van de publieke omroep, voorzover deze financiering wordt verleend aan omroeporganisaties voor het vervullen van de publieke opdracht zoals toegekend, bepaald en georganiseerd door iedere lidstaat, en voorzover deze financiering de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang zou worden geschaad, waarbij rekening wordt gehouden met de verwezenlijking van de openbaredienstverrichting.".

7.1. Omschrijving en toewijzing

(102) De omschrijving van de openbare opdracht is een bevoegdheid van de lidstaten. Gezien evenwel het specifieke karakter van het omroepstelsel mogen de lidstaten een ruime omschrijving geven. De rol van de Commissie blijft beperkt tot controle bij kennelijke fouten(50).

(103) Zoals reeds vastgesteld, werd de omroep sinds het begin van de eeuw beschouwd als een dienst van algemeen belang en was hij dus voorbestemd voor de staat. Het staatsmonopolie op de omroepdiensten was gerechtvaardigd door het algemeen nut van deze diensten en van de educatieve, artistieke en culturele objectieven die van belang zijn voor alle burgers. Met het van kracht worden van de Republikeinse Grondwet werd de openbare omroep beschouwd als een activiteit die rechtstreeks verband houdt met de fundamentele rechten en vrijheden en dus voorbestemd is voor de staat op basis van artikel 43 van de Grondwet, verwijzend naar essentiële openbare diensten van prominent algemeen belang. RAI was de exclusieve concessiehouder. In overeenstemming met de Mededeling en op basis van deze historisch-juridische elementen aanvaardt de Commissie de stelling van de Italiaanse autoriteiten, op basis waarvan de openbare omroep wordt beschouwd als een dienst van algemeen economisch belang in het Italiaanse juridische systeem, in de zin van artikel 86, lid 2.

(104) In de periode die het onderwerp uitmaakt van onderhavig onderzoek werd de openbare omroep toevertrouwd aan RAI krachtens de Conventie van 1988 en de Conventie van 1994.

7.1.1. De openbare opdracht van 1992 tot augustus 1994

(105) Tijdens deze periode werden de relaties tussen de staat en RAI geregeld door de Conventie van 1988, die van kracht is gebleven tot augustus 1994.

(106) Artikel 1 van de Conventie van 1988 stelt expliciet dat de openbare omroep exclusief toegekend is aan RAI op het volledige nationale grondgebied via een concessie. De toevertrouwde dienst betreft de uitzending van radio- en televisieprogramma's via de ether, kabel, satelliet of om het even welk ander middel.

(107) Zoals hierboven uiteengezet, rechtvaardigden zowel het Grondwettelijk Hof als de Italiaanse wetgeving het staatsmonopolie van de nationale omroepdiensten op basis van de notie van essentiële openbare dienst van prominent algemeen belang, waarin wordt voorzien door artikel 43 van de Grondwet. Noch het Grondwettelijk Hof, noch wet nr. 103/1975 maakten onderscheid naar de hoeveelheid of het type van programma dat onder voornoemde notie valt(51). Het Grondwettelijk Hof verwees veeleer naar informatie, cultuur en entertainment, reeds in arrest nr. 59 van 1960. Op dezelfde wijze bepaalt de Conventie van 1988 dat de uitzending van radio- en televisieprogramma's over het hele nationale grondgebied de openbare dienst uitmaakt, toevertrouwd aan RAI (artikel 1). Daarom besluit de Commissie dat, zoals bevestigd door de Italiaanse autoriteiten, de definitie van de openbare omroep in Italië alle activiteiten van de RAI-programmatie omvatte, in de zin van de Conventie van 1988.

(108) Voortvloeiend uit de haar toevertrouwde opdracht van openbare dienst worden talrijke verplichtingen opgelegd aan RAI. De Conventie van 1988 bevat inderdaad verplichtingen inzake investeringen, kwaliteit en bereik van het signaal (artikelen 9, 10, 15 en 16), alsook onderzoek (artikelen 11 en 12).

(109) Andere verplichtingen en speciale bepalingen zijn vervat in wet nr. 103/1975, die nog steeds van kracht is. Het betreft onder meer:

- een algemene plicht van objectiviteit en pluralisme (artikel 1, lid 2);

- een specifieke parlementaire commissie bepaalt (artikel 1, leden 3 en 4) de algemene bepalingen die RAI moet respecteren en oefent het toezicht uit op de omroepdienst verleend door RAI;

- de verplichting om minstens 5 % van de totale televisieprogrammatie en minstens 3 % van de radioprogrammatie te reserveren voor politieke partijen, religieuze groeperingen, vakbonden en soortgelijken, waarbij gratis technische ondersteuning wordt geboden;

- RAI moet de eigen zendinstallaties installeren en installaties van derden beheren in de nabijheid van tweetalige gebieden om programma's van externe operatoren te kunnen heruitzenden; RAI moet ook televisie- en radioprogramma's voorzien voor andere landen, ter verspreiding van de Italiaanse taal en cultuur in het buitenland; RAI moet televisie- en radioprogramma's realiseren in het Duits, Reto-Romaans, Frans en Sloveens, in de gebieden waar deze taalminderheden aanwezig zijn (artikel 19)(52);

- RAI moet de boodschappen uitzenden van de president van de Republiek, de voorzitters van de Kamer en Senaat, van het Grondwettelijk Hof en van de minister-president (artikel 22).

(110) Artikel 3 van de Conventie van 1988 laat RAI toe andere commerciële activiteiten uit te voeren (bijv. discografieën, verkoop van programma's, exploitatie van film-, theater- en concertrechten) aansluitend bij de openbare dienst of in ieder geval verbonden met de activiteiten van RAI, voor zover deze activiteiten de uitvoering van de opdracht niet in gevaar brengen. Uiteindelijk was RAI in die jaren ook actief op de reclamemarkt.

7.1.2. De openbare opdracht van september 1994 tot 1995

(111) De Conventie van 1994 heeft een duurtijd van 20 jaar. Ze vertrouwt RAI op exclusieve wijze de openbare omroep toe, expliciet verwijzend naar het dienstverleningscontract als juridisch instrument waarin de bepalingen van de Conventie zelf gespecifieerd staan. Artikel 3 van de Conventie van 1994 bepaalt dat het dienstverleningscontract met betrekking tot de periode 1994-1996 moet afgesloten worden op het einde van juni 1994.

(112) Artikel 1 van de Conventie van 1994 stelt expliciet dat de openbare omroep exclusief toegekend is aan RAI op het volledige nationale grondgebied via een concessie. De dienst bestaat in de uitzending van radio- en televisieprogramma's via elk middel.

(113) De Conventie van 1994 voorziet in een algemene plicht van objectiviteit, volledigheid en onpartijdigheid van informatie, van erkenning van de regionale verschillen, van bescherming van de nationale en regionale culturen en van opvoeding. Ook de Conventie van 1994 bevat enkele verplichtingen voortvloeiend uit de openbaredienstverrichting. RAI moet het ruimst mogelijke bereik van het signaal garanderen en moet een minimale programmatijd respecteren; op verzoek van de regering moet RAI gratis boodschappen van algemeen belang uitzenden, een radiodienst met verkeersinformatie inzake het nationale wegennet creëren en het gebruik van de diensten door mindervaliden vergemakkelijken (artikel 8). Bovendien moet RAI een speciale programmatie voor minderjarigen creëren (artikel 11), onderzoeksactiviteiten uitvoeren (artikel 12) en televisie- en radio-infrastructuren realiseren volgens de regels van de kunst en volgens de meest geavanceerde technologische normen (artikel 14).

(114) Hoewel de afsluiting van een dienstverleningscontract voor het einde van juni 1994 voorzien was, werd in werkelijkheid het eerste dienstverleningscontract (hierna "het contract van 1996" genoemd) getekend in 1996 en is het van kracht geworden halverwege het jaar. Daarom besluit de Commissie dat het contract van 1996 niet relevant is voor de omschrijving van RAI's openbaredienstverplichtingen voor 1994 en 1995. Ter conclusie verschilt RAI's opdracht van publieke dienst voor de jaren 1994 en 1995 niet van die van de voorgaande jaren.

(115) De Commissie besluit dat, zoals bevestigd door de Italiaanse autoriteiten, in de jaren van 1992 tot 1995 de definitie van de openbare omroep in Italië alle programma-activiteiten van RAI omvatte en verbonden was met talrijke verplichtingen die daaruit voortvloeiden.

(116) Analoog met de Conventie van 1988 stelt ook artikel 5 van de Conventie van 1994 RAI in staat om commerciële en redactionele activiteiten uit te voeren, verbonden met het uitzenden van geluid, beeld en gegevens, alsook andere activiteiten verbonden met de activiteiten van RAI, zolang ze niet de overhand hebben over de openbare omroep.

(117) Uit het bovenstaande blijkt dat er geen twijfels bestaan over de kwalificatie van de openbare omroep als dienst van algemeen economisch belang, over de toewijzing aan RAI van de openbare omroep en de identificatie van de openbare omroep met de totaliteit van de RAI-programmatie. Hoewel de omschrijving van de openbare omroep kwalitatief en vrij ruim van aard is, meent de Commissie, rekening houdend met de interpretatieve bepalingen van het Protocol van Amsterdam, dat een dergelijke "ruime" omschrijving gerechtvaardigd is(53). Bovendien lijkt deze definitie geen misbruik of kennelijke fouten te bevatten, in de mate dat de definitie geen expliciete commerciële activiteiten omvat, zoals reclame of de verkoop van programma's.

(118) Zoals blijkt uit punt 41 van de Mededeling volstaat het niet om de levering van een openbare dienst formeel toe te wijzen aan de openbare omroep, maar moet deze openbare dienst ook worden geleverd zoals voorzien. Daartoe is het wenselijk dat een specifieke autoriteit toeziet op de tenuitvoerlegging ervan. Dit is voornamelijk het geval wanneer de specifieke opdracht op een ruime manier wordt omschreven en wanneer kwaliteitsnormen worden opgelegd. De aanwezigheid van een onafhankelijk controle-orgaan levert voldoende en betrouwbare aanwijzingen dat de openbare dienst daadwerkelijk overeenkomstig de toegewezen opdracht wordt geleverd. Op die manier krijgen de lidstaten de garantie dat de opdracht is vervuld en worden de taken van de Commissie in het kader van de regelgeving betreffende staatssteun vergemakkelijkt.

(119) In deze context dient te worden opgemerkt dat RAI onderworpen is aan de autoriteit van een specifieke parlementaire commissie(54) en aan de controle van de "Garante per la radiodiffusione e l'editoria"(55). Het gezag van voornoemde commissie is vastgelegd in artikel 4 van wet nr. 103/1975, die onder meer bepaalt dat de parlementaire commissie de algemene richtsnoeren formuleert voor de uitvoering van de beginselen onder artikel 1 van de wet en die tevens de RAI-programma's vastlegt. De parlementaire commissie controleert of deze richtsnoeren worden nageleefd; stelt de algemene criteria vast voor het opstellen van de jaarlijkse en meerjaarlijkse kosten- en investeringsbudgetten van RAI, keurt de algemene jaarlijkse en meerjaarlijkse programmatieplannen goed en ziet toe op de tenuitvoerlegging ervan(56). De Garante voert verschillende taken uit met als doel te controleren of de activiteiten van RAI in overeenstemming zijn met de geldende wetsbepalingen. Zo controleert de Garante bijvoorbeeld de rekeningen van RAI alsook de naleving van de opgelegde reclameplafonds en de gegevens inzake het publiek(57). Tot slot voert ook het ministerie van post en telecommunicatie nog een aantal andere controles uit(58). De Commissie meent daarom dat tijdens de onderzochte periode de Italiaanse autoriteiten een controlesysteem hebben geïnstalleerd dat voldoende aanwijzingen levert dat de aan RAI toegewezen openbare dienst geleverd werd zoals voorgeschreven door de wet.

7.2. Evenredigheid

(120) Eens vastgesteld dat de aan RAI toegewezen opdracht een opdracht van algemeen economisch belang is, dat deze opdracht als dusdanig wordt omschreven door de lidstaat en dat RAI officieel door de Italiaanse autoriteiten belast wordt met de levering van de dienst, moet de Commissie nagaan of de overheidsfinanciering van de dienst niet het bedrag overschrijdt dat nodig is om de nettokosten van de openbare dienst te dekken, rekening houdend met de inkomsten uit de levering van de dienst.

(121) Vooraleer dit wordt nagegaan, is het opportuun de criteria in herinnering te brengen die in de Mededeling zijn vastgelegd wat betreft de verdeling van de kosten in de omroepsector. De Mededeling vermeldt dat de kosten van de activiteiten van de publieke diensten duidelijk gescheiden moeten worden van de kosten van de activiteiten die vreemd zijn aan de publieke dienst. Daartoe verwijst de Mededeling naar de richtlijn betreffende de doorzichtigheid(59) en naar de verplichting inzake de gescheiden boekhouding zoals vastgesteld in deze richtlijn. Maar de verplichting tot het voeren van een gescheiden boekhouding voor de openbaredienst en voor de overige activiteiten was niet van toepassing voor de omroepsector in de periode 1992-1995 en was evenmin van toepassing tot 31 juli 2001, datum van het van kracht worden van de herziene versie van de richtlijn betreffende de doorzichtigheid. Daarom is de overeenstemming met de richtlijn betreffende de doorzichtigheid niet van toepassing in onderhavige procedure.

(122) De Mededeling voorziet in specifieke bepalingen wat betreft de kosten die toe te rekenen zijn aan activiteiten die onder de openbare dienst vallen tengevolge van de specifieke karaktereigenschappen van de openbare omroep. De voorziene aanpak is die van de vermeden kosten: de kosten die zouden vermeden worden in de hypothetische situatie waarin de activiteiten die niet onder de openbare dienst vallen zouden afgebroken worden, moeten worden toegeschreven aan de activiteiten die buiten de openbare dienst vallen, afzonderlijk voor elke activiteit. Deze aanpak omvat de specifieke kosten van de activiteiten die niet vallen onder de openbare dienst en het supplementaire deel van gemeenschappelijke uitgaven dat het gebruik van middelen, ook aangewend voor de publieke dienst, zoals personeel, uitrusting, vaste installaties, enz. omvat (overwegingen 55 en 56). Deze methode wordt aanvaard wegens de specificiteit van de omroepsector, waar een groot deel van de productie van publieke dienst ook commercieel kan worden geëxploiteerd(60). Het is het geval bij programma's gedefinieerd als publieke dienst, die tegelijkertijd in staat zijn een dergelijk publiek te creëren dat de verkoop van advertentieruimte of van het programma zelf aan andere zenders mogelijk wordt. Deze kosten kunnen volledig worden toegerekend aan de openbare dienst, aangezien het volledige omslaan van deze kosten over beide activiteiten arbitrair dreigt te verlopen en niet zinvol is(61). Kostenallocatie vanuit het oogpunt van doorzichtigheid in de boekhouding moet niet worden verward met het verhalen van kosten bij de vaststelling van het prijsbeleid en met een compensatie voor de publieke dienstverplichtingen.

(123) De compensatie is enkel toegestaan voor de nettokosten van de openbare opdracht. Dat betekent dat het noodzakelijk is rekening te houden met de directe en indirecte inkomsten met betrekking tot de publieke dienst. Met andere woorden betekent dit dat het noodzakelijk is om van het totale voornoemde bedrag van de kosten van de publieke dienst, gedefinieerd zoals hierboven geïllustreerd, bijvoorbeeld de nettoreclame-inkomsten, gegeneerd tijdens de uitzending van programma's die vallen onder de openbare opdracht, en de netto-inkomsten uit de commercialisatie van dit type van programma, af te trekken.

(124) Bovendien, als de inkomsten uit activiteiten van publieke dienst opzettelijk niet maximaal worden benut (bijvoorbeeld om concurrenten te treffen), zullen de nettokosten van de publieke dienst hoger lijken en het compensatiebedrag hoger dan noodzakelijk zijn, en dus niet toelaatbaar. Dit betekent bijvoorbeeld dat de tarieven van RAI voor reclame niet mogen zakken onder een niveau dat een efficiënte commerciële operator de mogelijkheid zou bieden om in een gelijkaardige situatie de eigen kosten te dekken.

(125) De vaststelling van de evenredigheid die de Commissie moet uitvoeren, is dus dubbel. Enerzijds moet de Commissie de nettokosten berekenen van de functie van publieke dienst toevertrouwd aan RAI en nagaan of deze kosten werden overgecompenseerd. Anderzijds moet de Commissie alle beschikbare elementen onderzoeken die erop wijzen dat RAI de voornoemde kosten heeft opgeblazen door opzettelijk de inkomsten uit de commerciele exploitatie van de activiteiten van publieke dienst laag te houden. In onderhavig geval heeft de klager verzekerd dat RAI een "dumping" uitvoerde op de reclamemarkt, met nefaste gevolgen voor de financiering van particuliere omroeporganisaties, met als doel Mediaset te treffen, wiens enige inkomen uit reclame komt. Daarom zal de Commissie in de volgende hoofdstukken eerst en vooral nagaan of de nettokosten van de openbare dienst overgecompenseerd werd via de financiële steun van de staat en op de tweede plaats, of RAI een prijzenpolitiek heeft doorgevoerd op de reclamemarkt(62) die lager ligt dan het niveau dat een efficiënte commerciële operator de mogelijkheid zou bieden om in een gelijkaardige situatie de eigen kosten te dekken (hierna "prijzen onder het gemiddelde").

7.2.1. Berekening van de nettokosten van de openbare dienst toevertrouwd aan RAI en vergelijking met het bedrag van de financiële steun toegekend door de staat aan RAI in de periode 1992-1995

(126) Zoals hierboven vermeld, heeft RAI in de periode van 1992 tot 1995 enkele commerciële activiteiten uitgevoerd via afzonderlijke juridische entiteiten. In het licht van de conclusie volgens dewelke in dezelfde periode de dienst toevertrouwd aan RAI de volledige RAI-programmatie omvatte en vergezeld was van een reeks aansluitende verplichtingen, vermeldt de Commissie dat de nettokosten van de openbare dienst toevertrouwd aan RAI, in principe kan worden geïdentificeerd door van de kosten van RAI, gespecifieerd in de ondernemingsbalansen met betrekking tot de openbare dienst, de inkomsten die RAI ontvangt van zijn dochterondernemingen, wiens activiteiten bestaan in de commerciële exploitatie van de openbare dienst, af te trekken.

(127) De Commissie heeft bij brief van 13 september 2002 aan de Italiaanse autoriteiten gevraagd om een studie van deze verdeling van de kosten ter beschikking te stellen. De Italiaanse autoriteiten hebben deze berekeningen niet overgemaakt, maar hebben wel de RAI-balansen opgestuurd naar de Commissie. De Commissie heeft vervolgens zelf de nettokosten van de openbare omroep berekend. Om een overschatting van deze kosten te vermijden, heeft de Commissie enkel de kosten opgenomen die verband houden met de normale omroepactiviteiten van RAI, exclusief de kosten die zouden kunnen verbonden worden met de commerciële exploitatie van de openbare dienst of van andere commerciële activiteiten (de Commissie heeft dus alle kosten uitgesloten die verband houden met de activiteiten van de dochterondernemingen van RAI(63) of die verband lijken te houden met de commerciële exploitatie van de openbare dienst). Bovendien heeft de Commissie alle inkomsten uit commerciële activiteiten opgenomen in de directe of indirecte inkomsten uit de openbare dienst, af te trekken van de brutokosten van de openbare dienst(64).

(128) De Commissie heeft van de nettokosten van de openbare dienst het bedrag van de financiële staatssteun afgetrokken, een bedrag ontvangen door RAI in de periode 1992-1995, dat de inkomsten omvat, afkomstig van de staat, aangeduid in de RAI-balansen, maar niet het financieel voordeel behaald door RAI dankzij de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa. In feite kan in onderhavig geval het voordeel behaald door RAI onder de vorm van een vrijstelling van de belastingen beschouwd worden als een compensatie van kosten die anders hadden moeten worden betaald(65). Met andere woorden, wat betreft de berekening van de evenredigheid van de overheidsfinanciering ten opzichte van de nettokosten van de opdracht van openbare dienst is het in onderhavig geval niet noodzakelijk het door RAI behaalde voordeel dankzij de vrijstelling van de belastingen bij de herwaardering van de activa te bepalen, ingeschreven op de RAI-balans voor 1993, aangezien een hogere belastingplichtigheid de nettokosten van de aan RAI toevertrouwde publieke dienst proportioneel zouden hebben verhoogd (hoewel het ontbreken van deze belastingplichtigheid in de rekeningen van RAI betreurbaar is om redenen van helderheid en transparantie).

(129) Het resultaat van de berekening van de Commissie is samengevat in de volgende tabel.

Tabel 2

Berekening van de nettokosten van de functie van de aan RAI toevertrouwde openbare dienst en vergelijking met het bedrag van de financiële steun toegekend door de staat aan RAI in de periode 1992-1995

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

7.2.2. Prijzenpolitiek van RAI op de reclamemarkt

(130) Vooraf dient te worden onderstreept dat het algemeen aanvaard is dat in Italië de reclametelevisiemarkt gekenmerkt wordt door een gebrek aan transparantie(66). Vaak variëren de voorwaarden en de prijzen aanzienlijk naargelang de verschillende klanten. De prijslijsten zijn indicatief, aangezien de zenders kortingen geven afhankelijk van de door de klant gekochte advertentieruimte. Daarom is ook de gemiddelde korting niet geschikt om na te gaan of de openbare omroep onder het gemiddelde verkoopt(67). De gegevens inzake advertentietarieven moeten dan ook met enige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.

(131) De reclameprijs is verbonden met de kijkdichtheid van elke zender. In de onderzochte periode was de kijkdichtheid van RAI en Mediaset de volgende.

Tabel 3

Gemiddelde van het jaarlijkse kijkdichtheidspercentage van 2.00 tot 2.00((Bron:

Auditel en Corte dei Conti "Relazione sul risultato del controllo eseguito sulla gestione finanziaria della RAI per gli esercizi 1994, 1995 e 1996".))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 4

Gemiddelde van het jaarlijkse kijkdichtheidspercentage in prime time (20.30-22.30)((Bron:

Auditel en Corte dei Conti "Relazione sul risultato del controllo eseguito sulla gestione finanziaria della RAI per gli esercizi 1994, 1995 e 1996".))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(132) Artikel 8, lid 6, van wet nr. 223/1990 legde de reclamelimiet voor RAI en de private concessiehouders vast, waardoor RAI de 4 % van de wekelijkse uitzendtijd en de 12 % per uur niet mocht overschrijden, terwijl de private concessiehouders op nationaal niveau de 15 % van de dagelijkse uitzendtijd en de 18 % per uur niet mochten overschrijden. Artikel 8, lid 16, voorzag in een plafond voor de reclame-inkomsten van RAI, later herroepen door wetsdecreet nr. 408/1992 met ingang van 1 januari 1994.

Tabel 5

Toegestane advertentieruimte voor RAI en de nationale particuliere omroeporganisaties

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(133) Bovenstaande tabel toont duidelijk aan dat de limiet per uur voor RAI lager is dan die voor Mediaset. Daardoor is de hoeveelheid reclame die RAI mag uitzenden lager. In elk geval is reclame een belangrijke bron van inkomsten voor RAI: 30 % van alle inkomsten(68). Bovendien moet worden opgemerkt dat de afschaffing van het inkomstenplafond de beweringen van Mediaset wat betreft de toepassing van de prijzen onder het gemiddelde door RAI niet bevestigt. De afschaffing van het inkomstenplafond heeft RAI in staat gesteld de eigen reclame-inkomsten te verhogen, maar is geen bewijs van de toepassing van de prijzen onder het gemiddelde. Integendeel, het feit dat de afschaffing van het plafond gevolgd werd door een opmerkelijke stijging van de reclame-inkomsten van RAI lijkt een logisch gevolg te zijn van de verwijdering van een maatregel (het plafond voor reclame-inkomsten) die het commerciële gedrag van een operator beperkt. In werkelijkheid zijn de voornoemde ontwikkelingen op het gebied van prijzen en inkomsten verenigbaar met een correcte commerciële strategie die de concurrentie niet hindert.

(134) Meer bepaald moet worden opgemerkt dat de commerciële strategie van RAI op de reclamemarkt lijkt te zijn gewijzigd in de loop van de tijd. Vóór 1994 was RAI onderworpen aan een inkomstenplafond dat gerespecteerd werd door een hoeveelheid advertentieruimte te verkopen onder de limiet. Dit suggereert dat RAI geen lage prijzenpolitiek volgde vóór 1994, maar veeleer verkoos het plafond te respecteren door een relatief laag aanbod te combineren met een relatief hoge prijs, een strategie die in mindere mate het aandeel van de concurrenten op de reclamemarkt beïnvloedde en voordeliger was voor de kijkers(69). Na de afschaffing van het inkomstenplafond heeft RAI de prijzen verlaagd en de verkoop van advertentieruimte verhoogd, met een daaruit volgende verhoging van de reclame-inkomsten. Aangezien de marginale kosten van advertentieruimte vrij beperkt zijn, spreekt het feit dat RAI de inkomsten uit reclame heeft verhoogd door de kwantiteit te hebben verhoogd, het gezichtspunt niet tegen dat ook na 1994 RAI een correcte commerciële strategie heeft gevolgd en is dit feit niet voldoende om aan te tonen dat de prijzen werden vastgelegd op een niveau onder dat wat een efficiënte commerciële operator zou hebben toegestaan om de eigen kosten te dekken in een gelijkaardige situatie(70).

(135) Bovendien moet worden benadrukt dat de opmerkingen van Mediaset neigen te bewijzen dat de houding van RAI inzake prijzen er niet zozeer in bestaat om onder het gemiddelde te verkopen maar veeleer dat RAI de rationele houding van een willekeurige commerciële operator aannam die ernaar streeft de eigen reclame-inkomsten te maximaliseren. Mediaset beweert bijvoorbeeld, bij brief van 28 januari 2000, dat zonder het plafond "now RAI can raise its advertisement prices as and when it wishes with no commercial risk attached" (nu kan RAI haar advertentietarieven optrekken zoals en wanneer ze wenst, zonder enig commercieel risico). In de tweede plaats formuleert Mediaset in de klacht van 19 oktober 1998 enkele beweringen die zouden moeten bewijzen dat het gedrag van RAI op het vlak van reclame overeenstemde met een normaal commercieel gedrag. In punt 10.5.1 bevestigt Mediaset dat "RAI has progressively modelled its advertising behaviour on Mediaset" (RAI geleidelijk aan haar eigen commercieel gedrag heeft vorm gegeven naar het voorbeeld van Mediaset) of, in nog duidelijker bewoordingen, "RAI has modelled its pricing and marketing policies ever more closely on those of Mediaset's advertisement subsidiary" (RAI heeft haar prijs- en marketingpolitiek nog duidelijker gemodelleerd naar die van Mediasets reclame-onderneming). Verder, in punt 10.6.2.: "RAI is encouraged to increase its ratings and audience share through the offer of commercial programmes ... in order to maximise advertisement revenues" (RAI wordt aangemoedigd de kijkcijfers en kijkdichtheid te verhogen door commerciële programma's aan te bieden ... om reclame-inkomsten te maximaliseren) ... In een document van 8 januari 1999 bevestigde Mediaset dat "RAI continues to compete to the best of its ability in the advertisement market place, indeed, the government had abolished the ceiling on RAI's revenue from advertisement shortly before" (RAI zo goed mogelijk blijft meedingen op de reclamemarkt; de regering had inderdaad kort tevoren het reclameplafond van RAI afgeschaft)(71). Ten slotte beklaagt Mediaset opnieuw, bij brief van 25 mei 2001, dat de raad van bestuur van RAI beslist heeft een reclamepolitiek aan te nemen, gebaseerd op een duidelijk commerciële aanpak(72). Analoge commentaren werden ook gemaakt door FRT (een vereniging van Italiaanse particuliere omroeporganisaties) bij de opmerkingen met betrekking tot de inleiding van de procedure. Nu suggereren al deze beweringen dat het gedrag van RAI op de reclamemarkt gelijkaardig is aan dat van andere commerciële operatoren en niet gericht is op excessief lage prijzen, afwijkend van de prijzen van de concurrentie.

(136) Ondanks de vraag van de Commissie heeft de klager geen enkele documentatie geleverd wat betreft de door RAI toegepaste prijzen onder het gemiddelde. Hij heeft integendeel expliciet blijk gegeven van de onmogelijkheid om betekenisvolle bewijzen te leveren van de door RAI toegepaste kortingen(73). De elementen voorgelegd door de klager (twee tabellen in de bijlage bij de klacht van 19 oktober 1998) ter ondersteuning van de eigen bewering, volgens dewelke RAI advertentietarieven onder het gemiddelde zou hebben toegepast, zijn niet afdoend. De eerste tabel, die hieronder wordt weergegeven, heeft betrekking op de kortingen.

Tabel 6

Gemiddelde kortingen voor reclame

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(137) Deze tabel toont aan dat de gemiddelde korting van RAI aanmerkelijk hoger was dan de korting van Mediaset tijdens de onderzochte jaren. Maar bij gebrek aan de absolute prijs zowel van RAI als van Mediaset en op basis van de hierboven uiteengezette kenmerken van de Italiaanse reclamemarkt, bewijst de tabel in kwestie niet dat RAI prijzen onder het gemiddelde heeft toegepast(74) (zie overweging 144).

(138) De andere tabel, voorgelegd door Mediaset (met als titel "Costo in lire per audience") stelt een vergelijking voor tussen de prijzen van RAI en Mediaset in april 1998. Het gaat om de volgende tabel:

Tabel 7

Advertentietarvieven van RAI en Mediaset in 1998

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(139) In de veronderstelling dat de kijkdichtheid in 1998 substantieel dezelfde is gebleven als die van de onderzochte periode, bewijst deze laatste tabel niet dat RAI prijzen onder het gemiddelde heeft toegepast. Elk van de RAI-kanalen heeft inderdaad een reclameprijs die hoger ligt dan die van de rechtstreekse particuliere concurrentiezender.

(140) In het licht van al deze elementen die erop wijzen dat tijdens de onderzochte jaren RAI op de reclamemarkt geen prijzen onder het gemiddelde heeft toegepast en bij gebrek aan exacte bewijzen voorgelegd door de klager, heeft de Commissie het opportuun gevonden om, ter aanvulling van de eigen analyse, een meer gedetailleerde vergelijking te maken tussen de prijzen van RAI en Mediaset in de periode tussen 1992 en 1995. In het licht van de gelijkenis tussen de respectieve kijkdichtheid van RAI en Mediaset en tussen de structuren van de twee zenders, bestaande uit drie kanalen elk en aangezien tijdens de onderzochte periode Mediaset(75) altijd winst heeft gemaakt (en dus wat betreft de verkoop van advertentieruimte beschouwd moet worden als een efficiënte commerciële operator in een situatie gelijkaardig aan die van RAI), meent de Commissie dat een vergelijking van de prijzen van deze twee operatoren een goede benadering is van de criteria vermeld onder punt 58 van de Mededeling, volgens dewelke een openbare omroep de prijzen voor activiteiten die buiten het kader van de openbare dienst vallen niet tot onder het niveau mag verlagen, dat nodig is om "de stand-alonekosten terug te verdienen die een efficiënte, commerciële exploitant welke zich in een gelijkaardige situatie bevindt, doorgaans had moeten terugverdienen". Daarom heeft de Commissie het gemiddelde van de dagelijkse prijzen per contact (hierna "dagelijkse prijs per contact" genoemd) vergeleken met het gemiddelde van de prijzen per contact in prime time (hierna "prijs per contact in prime time" genoemd) van de twee zenders. Om een verder beeld te vormen van het gedrag van RAI, heeft de Commissie een onderlinge vergelijking gemaakt van de gegevens en de resultaten van de vergelijking van de prijzen per contact met de gegevens wat betreft de volledige advertentieruimte en alle reclame-inkomsten van de twee operatoren, alsook met de hoeveelheid reclame uitgezonden in prime time en de reclame-inkomsten van de twee operatoren in prime time.

(141) De Commissie heeft daarom de Italiaanse autoriteiten verzocht informatie te verschaffen inzake de prijzen van RAI en Mediaset op de reclamemarkt. De Italiaanse autoriteiten hebben deze informatie ter beschikking gesteld op 12 december 2002, op basis van gegevens geleverd door AGB (marktleider in onafhankelijke metingsystemen van kijkdichtheid voor reclametransacties) en door Nielsen (marktleider in het leveren van gegevens wat betreft televisiekijkdichtheid en verwante diensten).

(142) De Italiaanse autoriteiten hebben uitgelegd dat gezien de verschillende structuur van de reclamelimieten van RAI (combinatie van uurlimieten en lage weeklimieten) en van Mediaset (combinatie van uur- en daglimieten), Mediaset neigt de limiet te bereiken op om het even welk uur van de dag, terwijl RAI neigt reclame te concentreren in de uren met de hoogste kijkdichtheid. In functie van onderhavige procedure noteert de Commissie dat het gedrag van RAI niet incoherent is met het objectief van de maximalisering van de inkomsten. Het is inderdaad belangrijk voor een zender, bij een lage weeklimiet en ter maximalisering van de inkomsten, om de reclame te concentreren in de uren met hoge kijkdichtheid.

(143) Op basis van de door AGB ter beschikking gestelde gegevens hebben de Italiaanse autoriteiten twee tabellen gepresenteerd waarin de dagelijkse prijs per contact en de prijs per contact in prime time van RAI en Mediaset worden vergeleken. De tabellen verwijzen naar de lijsten van RAI en Mediaset. De prijzen zijn uitgedrukt in euro per duizend kijkers.

Tabel 8

Dagelijkse prijs per contact

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 9

Prijs per contact in prime time

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(144) De Italiaanse autoriteiten hebben eveneens gegevens ter beschikking gesteld wat betreft de nettoprijs per contact. Om de nettoprijs per contact te berekenen, hebben de Italiaanse autoriteiten in de dagelijkse prijs per contact en de prijs per contact in prime time de gevolgen van de eventuele kortingen geïntegreerd, gebruikmakend van de gemiddelde korting, berekend door Nielsen. De prijzen zijn uitgedrukt in euro per 1000 kijkers.

Tabel 10

Dagelijkse nettoprijs per contact

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 11

Nettoprijs per contact in prime time

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(145) Op basis van de voorgaande tabellen kan geconcludeerd worden dat zowel de dagelijkse prijs per contact als de prijs per contact in prime time van RAI constant hoger ligt dan die van Mediaset.

(146) Wat betreft de gegevens aangaande de totale advertentieruimte en alle reclame-inkomsten van de twee operatoren hebben de Italiaanse autoriteiten de volgende informatie geleverd op basis van de gegevens van AGB en Nielsen:

Tabel 12

Vergelijking tussen de totale advertentieruimte van RAI en Mediaset en alle bruto-inkomsten (inclusief de agentschapscommissies)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(147) Deze gegevens tonen aan dat met een iets hogere kijkdichtheid dan Mediaset, RAI reclame heeft uitgezonden voor ongeveer een derde van de zendtijd van Mediaset en inkomsten heeft ontvangen die gelijk of hoger zijn dan de helft van Mediasets inkomsten. Ter samenvatting heeft RAI met minder tijd proportioneel meer inkomsten ontvangen.

(148) Wat betreft de gegevens aangaande de hoeveelheid reclame uitgezonden in prime time en de reclame-inkomsten in prime time, hebben de Italiaanse autoriteiten de volgende informatie geleverd, op basis van de gegevens van AGB en Nielsen.

Tabel 13

Vergelijking tussen de totale advertentieruimte van RAI en Mediaset in prime time en alle bruto-inkomsten (inclusief de agentschapscommissies)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(149) Bovenstaande gegevens tonen aan dat met een iets hogere kijkdichtheid dan Mediaset, RAI reclame heeft uitgezonden in prime time gedurende minder dan de helft van de zendtijd van Mediaset en inkomsten heeft ontvangen die gelijk en hoger zijn dan de helft, in 1992 en hoger dan twee derden, in 1994 en 1995, van de inkomsten van Mediaset. Dus heeft RAI opnieuw met minder tijd proportioneel meer inkomsten ontvangen.

(150) Concluderend, vormen alle door de Commissie verzamelde elementen een geheel van aanwijzingen die blijken te bewijzen dat RAI geen houding heeft aangenomen die erin bestaat op de reclamemarkt prijzen vast te leggen die lager liggen dan het niveau dat een efficiënte commerciële operator de mogelijkheid zou bieden om in een gelijkaardige situatie de eigen kosten te dekken. Het blijkt eerder dat dit gedrag verenigbaar is met de maximalisering van de inkomsten. De klager was niet in staat om bewijzen te leveren ter ondersteuning van de eigen bewering, volgens dewelke RAI advertentietarieven onder het gemiddelde zou hebben toegepast (de klager was niet in staat om één enkel voorbeeld van prijs onder het gemiddelde te noemen). De klager heeft veeleer verklaringen geleverd die het tegendeel bewijzen, namelijk dat RAI op de reclamemarkt functioneert als een normale commerciële operator.

(151) In het licht van het voorgaande besluit de Commissie dat in de periode die het onderwerp is van onderhavig onderzoek, RAI geen prijzen onder het gemiddelde heeft toegepast.

8. CONCLUSIE

(152) De Commissie meent dat Italië onwetmatig de maatregelen ten uitvoer heeft gelegd in de artikelen 2, 3 en 4 van het Decreto Legge nr. 558/1993 en artikel 1 van DL nr. 2 van 2 januari 1992 omgezet in wet bij wet nr. 332/1992, wat neerkomt op een schending van artikel 88, lid 3, van het Verdrag.

(153) De Commissie is echter van mening dat de steunmaatregelen die het voorwerp zijn van onderhavig onderzoek, RAI geen excessieve compensatie hebben opgeleverd en daarom verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 86, lid 2.

(154) Bovendien meent de Commissie dat de omzetting in 1995 van de concessiebijdrage voor 1992 en 1993 in een lening van CDDPP geen staatssteun is in de zin van artikel 87, lid 1,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De door Italië ten uitvoer gelegde steunmaatregel waarin is voorzien door de artikelen 2, 3 en 4 van Decreto Legge nr. 558 van 30 december 1993 "Disposizioni urgenti per il risanamento e il riordino della RAI - SpA", en door artikel 1 van Decreto Legge nr. 2 van 2 januari 1992 omgezet in wet nr. 332 van 1 juli 1992, ten gunste van RAI - Radiotelevisione italiana SpA in de periode van 1992 tot 1995, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 86, lid 2, van het Verdrag.

Artikel 2

De in 1995 doorgevoerde omzetting van de concessiebijdrage voor de jaren 1992 en 1993 in een lening van Cassa Depositi e Prestiti vormt geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 15 oktober 2003.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 351 van 4.12.1999, blz. 20.

(2) In onderhavige beschikking wordt naar de klager verwezen als "Mediaset", aangezien Mediaset SpA heeft deelgenomen aan het onderzoek van de Commissie wat betreft de staatssteun en de klacht heeft overgenomen, die oorspronkelijk door RTI SpA was gemaakt.

(3) Zie voetnoot 1.

(4) PB C 320 van 15.11.2001, blz. 5.

(5) Verslag Garante per la radiodiffusione e l'editoria 1995 - bladzijde 140.

(6) 99,45 % van het aandelenkapitaal is momenteel in handen van het Ministerie van Financiën.

(7) Punt 74 van het besluit tot inleiding van de procedure.

(8) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(9) 154283 miljoen ITL voor 1992 en 154245 miljoen ITL voor 1993. RAI betaalde echter maar 1560 miljoen ITL voor 1992, waarbij 152723 miljoen ITL hangende bleef.

(10) Brief van de Italiaanse autoriteiten van 16 juni 1999.

(11) Deze maatregel lijkt inderdaad meer op een subsidie dan op een kapitaalverhoging. Er was geen effectieve kapitaalverhoging. Maar aangezien de maatregel sinds het inleiden van de procedure werd gedefinieerd als een "kapitaalverhoging", wordt de uitdrukking behouden om praktische redenen.

(12) Brief van Mediaset van 28 januari 2000.

(13) Brief van Mediaset van 8 januari 1999.

(14) Brief van Mediaset van 12 juni 2002.

(15) Brief van Mediaset van 20 april 2003.

(16) Punt 10.4.1 van de brief van 19 oktober 1998.

(17) Brief van de Italiaanse autoriteiten van 12 december 2002.

(18) Volgens de Italiaanse autoriteiten heeft het verschil tussen de Ribor+60 en de interestvoet van de CDDPP aan RAI een besparing van 5 miljard ITL opgeleverd, dankzij de lening van de CDDPP.

(19) De winstgevendheid van het kapitaal is van 0,0 in 1992 naar 15,7 in 1997 gegaan.

(20) Arrest van het Hof