*****

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 21 december 1988

inzake steun van de Franse Regering aan een onderneming in de automobielsector - Peugeot SA

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(89/305/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE

GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, en met name op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Na de belanghebbenden overeenkomstig genoemd artikel 93 te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I

Bij twee brieven van 30 april 1985, op dezelfde dag geregistreerd, heeft de Franse Regering de Commissie informatie verstrekt over de toekenning van steun aan het concern Peugeot SA/Citroën.

Deze steun werd toegekend in de vorm van drie leningen van het Fonds Industriel de Modernisation (FIM):

- een lening van 200 miljoen Ffr. tegen 9,75 %, op 5 juli 1984 toegekend aan de Société Mécanique Automobile de l'Est (SMAE) voor de produktie te Caen van een geheel nieuwe versnellingsbak, die 20 % lichter is dan bestaande bakken. De grondslag van de FIM-lening bedraagt 1 016 miljoen Ffr.

- een lening van 500 miljoen Ffr. tegen 9,75 % op 30 mei 1984 toegekend aan de Société Automobiles Peugeot voor de inrichting van een geheel geautomatiseerde werkplaats voor polyvalente plaatwalserij en geautomatiseerde produktielijn voor voertuigen en onderdelen te Poissy en voor de inwerkingstelling van een geheel van produktiemiddelen van geavanceerd ontwerp voor de bouw van voor- en achterwielaandrijving. De grondslag van de FIM-lening bedraagt 1 167 miljoen Ffr.

- een lening van 500 miljoen Ffr. tegen 8,75 % op 12 juli 1985 toegekend aan de Société Automobiles Citroën voor de ontwikkeling, bij de bouw van een nieuw laaggeprijsd model dat zeer weinig brandstof verbruikt, van een geavanceerd industrieel apparaat dat voor meer dan 60 % gebruikmaakt van materiaal van hoogontwikkelde technologie, met inschakeling van computergesteunde produktiebeheertechnieken en de invoering van een grote flexibiliteit ter verhoging van de produktiviteit. De grondslag van de FIM-lening bedraagt 1 150 miljoen Ffr.

De Commissie heeft in haar Beschikking 85/378/EEG (1) aangegeven dat FIM-leningen steunmaatregelen vormen in de zin van artikel 92, lid 1, van het EEG-Verdrag en voor de toekenning van deze leningen de aanmelding vooraf van alle concrete gevallen van betekenis als voorwaarde gesteld.

De leningen zijn aanvankelijk tegen verschillende rentevoet verstrekt voor een maximumduur van tien jaar met een uitstel van terugbetaling van ten hoogste twee jaar. Zij zijn bestemd ter ondersteuning van investeringen met een innoverend karakter, met name voor de installatie van machines en uitrusting van hoogontwikkelde technologie, de ontwikkeling van de bureautica en de biotechnologie.

Aldus heeft de Commissie vastgesteld dat de drie leningen tot een totaal bedrag van 1,2 miljard Ffr. elementen van steunverlening omvatten in de zin van artikel 92, lid 1, en niet beantwoorden aan de voorwaarden in artikel 92, lid 3, om in aanmerking te komen voor toepassing van een van de daarin vermelde uitzonderingen. Zij heeft derhalve met betrekking tot deze steunmaatregel de procedure van artikel 93, lid 2, ingeleid.

De voornaamste reden voor het inleiden van de procedure was het ontbreken van informatie over de mate waarin de FIM-leningen bijdroegen tot de ontwikkeling van werkelijk innoverende produkten.

Bij brief van 29 januari 1986 heeft de Commissie de Franse Regering aangemaand haar haar opmerkingen kenbaar te maken; de andere Lid-Staten zijn bij brief van 15 mei 1986 van het inleiden van de procedure in kennis gesteld en aangemaand hun opmerkingen te maken, belanghebbende derden via de bekendmaking in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen (1).

Op verzoek van de Commissie heeft de Franse Regering haar bij brief van 9 september 1987 in kennis gesteld van de toekenning van een FIM-lening van 500 miljoen Ffr. aan de Société Automobiles Citroën op 12 maart 1986. Deze lening past in hetzelfde verband als de FIM-lening van 500 miljoen Ffr. aan de Société Automobiles Citroën in 1985. Omdat zij past in hetzelfde programma gelden voor haar dezelfde doelstellingen; zij is toegekend tegen dezelfde rentevoet (8,75 %) en voor dezelfde looptijd. De grondslag van de FIM-lening bedraagt 1 136 miljoen Ffr.

De Commissie meent dat de lening van 500 miljoen Ffr. elementen van steunverlening omvat in de zin van artikel 92, lid 1, en niet in aanmerking komt voor toepassing van een van de uitzonderingen in artikel 92, lid 3. Zij heeft derhalve ten aanzien van deze steunmaatregel de procedure van artikel 93, lid 2, ingeleid.

De voornaamste reden voor het inleiden van de procedure was het ontbreken van informatie over de mate waarin de FIM-lening bijdroeg tot de ontwikkeling van werkelijk innoverende produkten.

Bij brief van 11 december 1987 heeft de Commissie de Franse Regering aangemaand haar haar opmerkingen kenbaar te maken; de andere Lid-Staten zijn van het inleiden van de procedure in kennis gesteld en aangemaand hun opmerkingen te maken bij brief van 29 februari 1988, belanghebbende derden via bekendmaking in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen (2).

Bij brief van 31 maart 1987 heeft de Commissie de Franse autoriteiten gevraagd haar nadere inlichtingen te verstrekken ten einde het technologisch karakter van de betrokken investeringen te kunnen beoordelen.

II

De Franse autoriteiten hebben hun opmerkingen gemaakt bij brieven van 12 augustus 1986, 14 augustus 1987, 9 september 1987, 2 maart 1988, 4 juli 1988 en 1 december 1988.

Volgens de Franse autoriteiten dienen de door het PSA-concern gedane investeringen in hun totaliteit te worden beoordeeld in samenhang met een reorganisatie en herstructurering van het gehele industriële potentieel van het concern. Nadat in 1978 de werkzaamheden van Chrysler Europe waren hervat in een automobielmarkt die sinds 1979 ten zeerste onder druk stond, heeft het beleid van het PSA-concern bestaan uit een vermindering van zijn overcapaciteit ten einde de produktie aan te passen aan de vraag naar zijn produkten. Dit heeft in 1982 en 1983 geleid tot fabriekssluitingen en dus het verlies van arbeidsplaatsen en tot hevige sociale conflicten, met name te Poissy en Aulnay. Alleen innoverende investeringen konden het PSA-concern helpen zijn produktiviteit te verbeteren en in 1985 een rentabiliteit terug te vinden, die nog uiterst breekbaar blijft.

Ten aanzien van het innoverend karakter van de door de FIM-leningen gefinancierde investeringen verklaren de Franse autoriteiten dat zij met name de invoering betreffen van fabricageprocédés en technieken die de totstandbrenging van werkelijk nieuwe produkten mogelijk maken.

Ten aanzien van de lening voor SMAE werd opgemerkt dat het innoverend karakter van de investeringen zou blijken uit het belang van de bij de SMAE verwezenlijkte technologische sprong bij het concipiëren en produceren van de MA-versnellingsbak en uit het feit dat dit produkt door een andere automobielconstructeur onder licentie wordt vervaardigd.

Het innoverend karakter van de in 1985 en 1986 door het FIM gefinancierde investering aan de installaties van Peugeot en Citroën bij de introductie van twee nieuwe voertuigen (Peugeot 309 en Citroën AX) van origineel concept zou zowel in Europa als in de rest van de wereld momenteel onbetwistbaar van het hoogste technologische niveau worden geacht. De invoering van talrijke werkelijk innoverende technische werkwijzen in het geheel van de gedane investeringen, zowel boven als beneden in de fabricageketen als geheel, vertegenwoordigde voor de onderneming een risico. Zij heeft dit risico aanvaard in het vooruitzicht van aanzienlijk profijt op het gebied van de kwaliteit, de veiligheid en het produktiebeheer.

De Franse autoriteiten menen dat deze investeringen, die niet hebben geleid tot een uitbreiding van capaciteit, doeltreffend hebben bijgedragen tot verbetering van de concurrentiepositie van de Europese automobielindustrie.

Ze vinden dus dat de toekenning van deze leningen aan het Peugeot-concern verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt en geen vervalsingen van de concurrentie veroorzaakt jegens ondernemingen in de andere Lid-Staten.

Het Peugeot-concern heeft in 1984 en 1985 investeringen gedaan voor een bedrag van 9,3 miljard Ffr. Zo vertegenwoordigden de drie van het FIM verkregen leningen voor deze twee jaar 13 % van de investeringen. De onderneming zou voor de financiering van dit programma grotendeels uit eigen middelen hebben geput. Zij zou bovendien inbreng hebben ontvangen van haar aandeelhouders en een aantal leningen op lange en middellange termijn bij het Franse bankenstelsel of op de geldmarkt hebben ingeschakeld tegen rentetarieven die, al naar gelang van de financieringswijzen, sterk uiteenliepen.

Volgens de Franse autoriteiten is het voor een objectieve beoordeling van het eventuele bestaan van een reëel kostenverschil tussen een via een beroep op de kapitaalmarkt gefinancierde investering en een door het FIM gefinancierde investering nodig, dat men met alle door het concern gemobiliseerde financieringsmiddelen rekening houdt gedurende althans een volledig boekjaar.

Zo lijken de rentetarieven voor leningen die in 1984, 1985 en 1986 aan het PSA-concern zijn toegekend niet wezenlijk te verschillen van het gemiddelde tarief voor leningen welke het concern op de nationale en internationale markt in deze boekjaren heeft verkregen of had kunnen verkrijgen. In juni 1986 ging het PSA-concern bij voorbeeld over tot een internationale lening van 1 miljard Ffr. tegen 8 % per jaar voor tien jaar, t.w. een lagere rentevoet dan die voor de FIM-lening die in hetzelfde jaar werd aangegaan. Op dezelfde wijze wilde PSA in de herfst van 1986 een obligatie-emissie doen plaatsvinden tegen variabel percentage over een periode van zeven jaar tegen actuariële kosten beneden de 9 % per jaar.

In het kader van de procedures hebben de Regeringen van twee andere Lid-Staten hun opmerkingen naar voren gebracht.

III

Op grond van de beschikking van de Commissie van 19 december 1984 zijn alle FIM-leningen steunmaatregelen in de zin van artikel 92, lid 1, van het EEG-Verdrag, omdat zij het handelsverkeer tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden en de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen door bepaalde ondernemingen of bepaalde produkties te begunstigen.

De vier leningen van het FIM, die in totaal 1,7 miljard Ffr. bedragen en door de Franse Regering aan PSA zijn toegekend, vormen aldus steunmaatregelen die de begunstigden in staat hebben gesteld een reeks investeringen te doen zonder alle kosten daarvan zelf te dragen. Deze steun beïnvloedt het handelsverkeer tussen de Lid-Staten ongunstig omdat er in de door het PSA-concern vervaardigde produkten binnen de Gemeenschap intensief handel wordt gedreven. Het handelsverkeer tussen de Lid-Staten betrof namelijk voor personenauto's in 1986 5 030 402 stuks, waarvan 17,4 % (878 927 eenheden) voor export uit Frankrijk naar de andere Lid-Staten. In 1986 exporteerden Peugeot en Citroën naar de andere landen van de Gemeenschap 688 996 voertuigen, te weten 45 % van de totale produktie van personenauto's in Frankrijk.

Er dient aan herinnerd dat de aspecten van steunverlening bij de FIM-leningen gelegen zijn in het uitstel van afschrijving gedurende twee jaar en het verschil in interestpercentage voor de FIM-lening aan de onderneming in het referentiepercentage in Frankrijk, dat overeenstemt met de interestvoet die door het Crédit National wordt toegekend voor »uitrustingsleningen". In dit verband dient eraan herinnerd dat de Franse Regering zelf dit percentage van het Crédit National heeft gekozen om het steunaspect vast te stellen bij leningen tegen verlaagde rente in het kader van de cooerdinatiebeginselen voor steunregelingen met regionale strekking.

De vier betrokken FIM-leningen nu zijn toegekend tegen 9,75 % voor de lening van 200 miljoen Ffr. aan SMAE en voor de lening van 500 miljoen Ffr. aan Peugeot en tegen 8,75 % voor de twee leningen van 500 miljoen Ffr. aan Citroën in 1985 en 1986. Ten tijde van de toekenning van de leningen bedroegen de bovengenoemde referentiepercentages 14,75 % voor de lening aan SMAE en voor de lening aan Peugeot, 13 % voor de lening aan Citroën in 1985 en 11 % voor de lening aan Citroën in 1986. De interestbonificatie bedraagt aldus 5 % voor de leningen aan SMAE en Peugeot, 4,25 % voor de lening aan Citroën in 1985 en 2,25 % voor de lening aan Citroën in 1986.

Ten aanzien van 1986, het jaar waarvoor de Franse autoriteiten voorbeelden aanvoerden om de afwezigheid van een steunaspect te illustreren, moet worden bedacht dat het referentietarief in het eerste halfjaar snel is gedaald, van 13 % op 1 januari 1986 tot 9,25 % op 27 mei 1986. Leningen die na 27 mei 1986 werden gesloten kunnen derhalve niet worden vergeleken met de FIM-lening van 12 maart 1986.

IV

Procedureel gesproken moet de steun krachtens artikel 93, lid 3, van het EEG-Verdrag in het ontwerpstadium worden aangemeld en mag hij eerst worden toegekend na een beschikking van de Commissie (opschortende werking). De betrokken steun is daarentegen reeds toegekend en daaruit volgt dat hij wegens overtreding van de procedurele voorschriften in artikel 93, lid 3, onrechtmatig is.

Dienaangaande dient men te bedenken dat de onrechtmatigheid van de betrokken steunverlening gezien het dwingend karakter van de in artikel 93, lid 3, gegeven procedureregels (zie de arresten van het Hof van Justitie van 11 december 1973 in de zaak 120/73, Lorenz, en 22 maart 1977 in de zaak 78/76, Steinike) niet a posteriori kan worden geregulariseerd. Bovendien kan de Commissie de Lid-Staten verplichten de steun via terugvordering bij de begunstigden teniet te doen (zie arrest van 12 juli 1973 in de zaak 70/72, Kohlegesetz).

(1) PB nr. L 216 van 13. 8. 1985, blz. 12.

(1) PB nr. C 144 van 11. 6. 1986, blz. 3.

(2) PB nr. C 60 van 4. 3. 1988, blz. 2.

V

Het PSA-concern is gevormd in de loop van 1980 als uitvloeisel van de overname van Citroën en de overname van Chrysler Europe door Peugeot. De nieuwe afdelingen leden in uiteenlopende mate onder een gemis aan investeringen en een gedeeltelijk verouderd produktenassortiment. De poging om het Chrysler-assortiment nieuw leven in te blazen via een terugkeer van het merk »Talbot", dat van Simca was geërfd, boekte niet het verwachte succes en werd na de totale opneming binnen Peugeot gestaakt. Ondanks dit feit handhaafde het PSA-concern de drie produktieconcepties, hetgeen aanzienlijke organisatieproblemen bij de produktie opleverde.

Het PSA-concern slaagde erin deze complicatie bij zijn produktieorganisatie het hoofd te bieden. Dit blijkt uit het financiële herstel van het concern, dat sinds 1985 stijgende winsten boekte. In 1987 lag de bruto geconsolideerde zelffinancieringsmarge voor het eerst sinds tal van jaren boven de investeringen. Gevoegd bij de opbrengst van de kapitaalverhoging in hetzelfde jaar en de gevolgen van de voortdurende daling van de behoeften aan bedrijfskapitaal, droeg zij dus bij tot de opmerkelijke verlaging met 11 miljard Ffr., dat is meer dan een derde, van de financiële schulden van het concern. De netto financiële schuld van 19 miljard Ffr. lag in 1987 iets onder het eigen kapitaal. Dit herstel werd tot stand gebracht dank zij de gezamenlijke inspanningen van de twee branches Peugeot en Citroën. De nettowinst van het concern over 1987, gedeeltelijk nog na belastingen, vertegenwoordigde 4,2 % van de omzet. Hij zou zo liggen boven het peil van de Japanse of Duitse constructeurs, maar beneden dat van de andere Europese en Amerikaanse constructeurs zijn gebleven.

Het herstel van het concern blijkt ook uit de voortdurende stijging van zijn verkopen van personenauto's en bedrijfsvoertuigen op de Europese markt sinds 1985. De stijging was zelfs aanzienlijk sterker dan die van elk der andere constructeurs. Zo kon het concern zijn Europese marktaandeel in 1987 en 1988 (acht maanden) verhogen tot respectievelijk 12,2 % en 12,7 %, ten opzichte van 1986 waarin het concern 11,4 % van de markt bezette. In 1981 bedroeg het aandeel van PSA op de Europese markt vóór de herstructurerings- en integratie-inspanningen 13,1 %. Het concern bezet momenteel de derde plaats op de Europese markt en nadert met rasse schreden zijn oogmerk: de eerste plaats in te nemen in Europa.

VI

Artikel 92, lid 1, van het EEG-Verdrag verklaart tot principe de onverenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt van steun die de kenmerken vertoont die daarin zijn opgesomd. De afwijkingen van dit principe die in artikel 92, lid 2, van het EEG-Verdrag zijn opgesomd zijn in casu niet van toepassing, gezien de aard en de doelstellingen van de beoogde steunverlening.

Volgens artikel 92, lid 3, van het EEG-Verdrag moet steun die verenigbaar kan worden geacht met de gemeenschappelijke markt worden beoordeeld in samenhang met de Gemeenschap en niet in de samenhang van slechts één Lid-Staat. Om de goede werking van de gemeenschappelijke markt te behouden en rekening te houden met de beginselen die zijn neergelegd in artikel 3, onder f), van het EEG-Verdrag, moeten de afwijkingen van het principe van artikel 92, lid 1, van het EEG-Verdrag in lid 3 van dit artikel, wanneer men een steunregeling of een individuele steunmaatregel beoordeelt, restrictief worden geïnterpreteerd.

Met name kunnen de afwijkingen slechts worden toegepast indien de Commissie vaststelt dat het vrije spel van de krachten op de markt, zonder de steunverlening, op zichzelf niet zou volstaan om de begunstigden tot handelen te bewegen om een van de nagestreefde doeleinden te bereiken.

Een toepassing van de afwijkingen op gevallen die niet aan zulk een oogmerk bijdragen, zou erop neerkomen dat industrieën of ondernemingen uit bepaalde Lid-Staten werden bevoordeeld en dat de omstandigheden waaronder het handelsverkeer tussen Lid-Staten plaatsvindt ongunstig werden beïnvloed in een mate die in strijd zou zijn met het gemeenschappelijk belang.

In het kader van de behandeling der afwijkingen in het licht van artikel 92, lid 3, onder a), betreffende steun bestemd om de ontwikkeling van bepaalde streken te bevorderen, dient te worden overwogen dat de streken waar de investeringen van het PSA-concern plaatsvinden geen abnormaal lage levensstandaard, noch een ernstig gebrek aan werkgelegenheid kennen. De betrokken streken maken geen deel uit van regio's die voor de toepassing van deze afwijking in aanmerking komen.

Aangaande de afwijkingen in artikel 92, lid 3, onder b), moet worden opgemerkt dat geen enkel element in het dossier op enigerlei wijze de conclusie wettigt dat de betrokken steun zou zijn bestemd om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen (zie het arrest van 8 maart 1988 in de gevoegde zaken 62/87 en 72/87) of een ernstige verstoring in de economie van Frankrijk op te heffen. De Franse Regering heeft om de betrokken steun te rechtvaardigen trouwens geen argumenten van dien aard aangevoerd.

De steun voldoet evenmin aan de voorwaarden van lid 3, onder c), ten aanzien van het regionale aspect. De leningen van het FIM worden namelijk in het algemeen niet toegekend aan ondernemingen die hun activiteiten ontplooien in regio's die vooraf zijn afgebakend. Zij hebben dus niet ten doel de ontwikkeling van bepaalde regionale economieën te bevorderen en de Franse Regering heeft in casu trouwens geen argumenten van dien aard aangevoerd om de toekenning van leningen aan het PSA-concern te rechtvaardigen. De steunverlening komt derhalve niet voor de betrokken uitzondering in aanmerking.

Ten slotte moet ten aanzien van de afwijking in artikel 92, lid 3, onder c), ten gunste van steun ter vergemakkelijking van de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid met name worden opgemerkt dat investeringen die voor FIM-leningen in aanmerking komen sinds de beschikking van 16 december 1984 uitsluitend investeringen zijn met een innoverend karakter in communautair verband. In haar beschikking van 16 december 1984 betreffende de goedkeuring van de FIM-steunregeling heeft de Commissie namelijk geconcludeerd dat noch het prioritaire Franse industriële belang, noch de modernisering van de industriële ondernemingen als zodanig als een communautair tegenstuk kon worden beschouwd dat het de toepassing van een van de afwijkingen in artikel 92, lid 3, kon rechtvaardigen; dat de steun veeleer de omstandigheden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt kon veranderen in een mate die in strijd zou zijn met het gemeenschappelijk belang, indien hij wordt toegekend in individuele gevallen van betekenis, omdat hij met name de positie van de begunstigde ondernemingen ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen in het intracommunautaire handelsverkeer versterkt. Het Hof van Justitie heeft de gegrondheid van de benadering van de Commissie ter zake bevestigd (zie arrest van 13 juli 1988 in zaak 102/87, Franse Republiek tegen Commissie).

De Franse Regering heeft aan haar brieven van 16 juni 1987, 2 maart 1988, 4 juli 1988 en 1 december 1988 technische nota's gehecht waarin de investeringen worden beschreven aan welker financiering de FIM-leningen bijdragen.

De Commissie heeft deze informatie aan een grondig technisch onderzoek onderworpen ten einde vast te stellen in welke mate de investeringen die de steun genieten leiden tot werkelijke innovaties op communautair niveau en is, ten aanzien van de twee aan Citroën verstrekte leningen (in totaal 1 000 miljoen Ffr.) en de lening aan SMAE (200 miljoen Ffr.) tot de volgende conclusies gekomen:

Op het gebied van het koetswerk is de traditionele opvatting van de plaatwalserijen voor één bepaald voertuig opgegeven. Men maakt thans de gelijktijdige constructie in een zelfde plaatwerkerij van drie produkten-families mogelijk, die op verschillende gaten in de markt zijn gericht, zoals de modellen Citroën AX, Peugeot 205, Peugeot 309, Citroën BX en Peugeot 405.

Dit polyvalente systeem, dat in 1985 in Poissy is ingevoerd, is in 1986 en 1987 in de installaties van Aulnay aanzienlijk verbeterd. In Poissy is de invoering tot stand gebracht door in de opeenvolging der operaties met de hand bediende retoucheringsposten op te nemen om eventuele defecten in de automatisering en de robotica te herstellen. Dit polyvalente systeem, dat slechts gedeeltelijk is geslaagd, was reeds vóór 1985 door een andere automobielconstructeur uit de Gemeenschap ingevoerd. Te Aulnay was het polyvalente systeem daarentegen gebonden aan een stoutmoedige benadering van de »snelle stroming". In de snelle stroming zijn alle met de hand bediende retoucheringsposten opgegeven. De lascyclus door robots is tot stand gebracht zonder dat er enige mogelijkheid van procedurefouten bestaat (naadloos). Dit systeem leidde tot een betere kwaliteit en een drastische vermindering van de looptijd en »buffer"-voorraden op alle plaatsen van de produktiestraten. Omdat het geringste defect, zelfs zeer in het begin, tot uiting kwam in produktieverlies moest Citroën een extra met de hand gedreven plaatwerkerij inrichten te Rennes. De investeringen die met de invoering van een polyvalente plaatwalserij met een »snelle stroming" gemoeid zijn, bedroegen 747,8 miljoen Ffr. Bovendien moest het hoofd worden geboden aan hoge opstartkosten en bedragen voor scholing in verband met het systeem van de snelle stroming. De totale opstartkosten in verband met de invoering van het systeem zijn geschat op 150 miljoen Ffr. De polyvalente plaatwalserij met snelle doorstroming, die is gebaseerd op een Toyotasysteem in Japan, vormde dus een kostbaar experiment. Zij betekent ongetwijfeld een innovatie op Europees niveau, ondanks het feit dat de plaatwalserij te Aulnay momenteel slechts één model fabriceert.

Voor de montage van de AX te Aulnay heeft PSA besloten niet de benadering te volgen van een ver doorgevoerde automatisering zoals door enkele concurrerende constructeurs is beproefd (bijv. Volkswagen in hal 54). PSA heeft getracht de hoge kosten van zulk een benadering te omzeilen door een intensievere input met de hand in te voeren om meer flexibiliteit te bereiken ondanks geringere investeringskosten (82,6 miljoen Ffr. of 2,5 % van het globale bedrag). Deze flexibiliteit was nodig wegens een zeer grote diversiteit (ten minste 15 000 omschrijvingen) bij het voertuig AX.

Enkele operaties aan de montagestraat waren gerobotiseerd via de invoering van ingrijpende innovaties, vooral bij de installatie van de binnenbekleding en de plaatsing van de voorruiten. De afwisseling van met de hand bediende zones waar het voertuig met constante snelheid aan de werklieden voorbijgaat en de automatische montagezones waar het voertuig moet stilhouden en zelfs uit zijn ophanging losgemaakt om in constante geometrische positie te worden geplaatst, heeft de ontwikkeling nodig gemaakt van een nieuw concept geprogrammeerde zelfbewegende brug. Deze gemotoriseerde brug is uitgerust met een microcomputer en kan tijden van stilstand op de automatische posten goedmaken en meerdere snelheden en zelfs achteruitgang gebruiken om de toegangen tot het voertuig op bepaalde posten vrij te maken. De ontwikkeling en de totstandbrenging van dit ophangingssysteem was vor 150,4 miljoen Ffr. uitbesteed bij een externe constructeur. Dit systeem van zelfbewegende bruggen vormt een fundamentele innovatie: het is sindsdien opnieuw gebruikt in dezelfde staat of met ontwikkelingen door andere Europese constructeurs. Voor de invoering van de innoverende projecten voor een polyvalente plaatwalserij in snelle doorstroming en een semimanuele montage in de fabriek te Aulnay heeft PSA 268 miljoen Ffr. immateriële investeringen moeten vrijmaken. De fabriek te Caen levert het montagebedrijf te Aulnay voor de vooras twee gereedgemaakte voorstangen en twee geassembleerde draagelementen, en voor de achteras een compleet ensemble. De technische eigenschappen die voor het voertuig AX zijn uitgekozen leiden tot een geheel nieuw ontwerp van de straten waar de voorwiel- en achterwielvering worden vervaardigd. De uiterst strenge vereisten in het bestek leidden tot het ontwerpen van sterk geautomatiseerde produktie- en assemblagestraten. De toegepaste technieken berusten op het systematisch gebruik van robotisering en verwante technieken; bij voorbeeld automatische toevoer, identificatie en lading van componenten en elektronische conformiteitscontrole per laser en video voor indeling van de subensembles. De automatisering der straten gaat gepaard met een invoering van de stipte produktie, die wordt gekenmerkt door een versnelling van de doorstroming, de verbetering van het produktieproces en een vergrote beschikbaarheid van het potentieel. Deze fabricage- en montagestraten vertegenwoordigden gezamenlijk een investering van 435 miljoen Ffr. Enkele aspecten van deze ultramoderne installaties vertegenwoordigen ongeveer de helft van de totale investering en vormen op communautair vlak innovaties.

Men kan concluderen dat de bovengenoemde innovaties die door Citroën zijn ingevoerd in het kader van de twee FIM-leningen overeenstemmen met ongeveer twee derde van de betrokken investeringsgrondslagen (1 470 miljoen Ffr. op 2 288 miljoen Ffr). De Commissie meent dan ook dat de meeste van de investeringen van Citroën die door de twee FIM-leningen worden gesteund geen eenvoudige moderniseringsinvesteringen vormen maar investeringen zijn, bestemd om ten tijde van hun invoering werkelijk innoverende produkten en werkwijzen te ontwikkelen op communautair vlak.

Ten aanzien van de investering van 895,3 miljoen Ffr. in de fabriek van SMAE (een dochter van Citroën) te Borny is uit het technisch onderzoek door de Commissie gebleken dat het hier gaat om innovaties bij produkten en werkwijzen op communautair vlak. Het programma van SMAE heeft namelijk de produktie van een geheel nieuwe versnellingsbak mogelijk gemaakt, die 20 % lichter is dan de huidige bakken. Alle operaties in verband met de fabricage van de componenten van de versnellingsbak (as, pignonwielen, kroonwielen), te weten het draaien, slijpen, monteren, koppelen, corrigeren en frezen, zijn per straat geautomatiseerd, waarbij de verplaatsing der stukken geschiedt via mechanische banden tussen de produktiecentra. Ook de montage is integraal geautomatiseerd, hetgeen een produktiviteit heeft mogelijk gemaakt die in de buurt komt van de huidige prestaties van de Japanse industrie.

Het belang van de technologische sprong vooruit bij SMAE in de conceptie en industrialisatie van de MA-versnellingsbak wordt nog bevestigd door de aankoop van de fabricagelicentie voor dit produkt door een andere automobielconstructeur.

De steunverlening voortvloeiend uit de aan Citroën toegekende FIM-kredieten ten bedrage van 1 miljard Ffr. en aan haar dochtermaatschappij SMAE ten bedrage van 200 miljoen Ffr. heeft derhalve de invoering van de bovengenoemde innovaties mogelijk gemaakt en is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt omdat zij beantwoordt aan de voorwaarden welke de Commissie in haar beschikking van 16 december 1984 heeft gesteld.

Gezien de bovenstaande overwegingen kunnen de steunaspecten in de zin van artikel 92, lid 1, van het EEG-Verdrag in de vorm van rentebonificaties en uitstel van afschrijving gedurende twee jaar in de drie FIM-leningen ten bedrage van 1,2 miljard Ffr., hoewel de steun op onrechtmatige wijze is toegekend in overtreding van het bepaalde in artikel 93, lid 3, van het EEG-Verdrag, worden beschouwd als steunmaatregelen die de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid kunnen vergemakkelijken in de zin van artikel 92, lid 3, van het EEG-Verdrag, zonder dat daardoor de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. De steun is derhalve verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

VII

Uit het technisch onderzoek blijkt daarentegen dat de investeringen die worden gefinancierd door de FIM-lening aan Peugeot van 500 miljoen Ffr. hebben bijgedragen tot de modernisering van de installaties en de verjonging van de produkten, maar niet kunnen worden beschouwd als innoverend op communautair vlak ten tijde van hun totstandbrenging. Het gaat hier om de investeringen van de grondslag welke door het FIM is gekozen:

- plaatperserij te Poissy (280,2 miljoen Ffr.);

- polyvalente plaatwalserij te Poissy (505,7 miljoen Ffr.);

- montage-bekleding-spuiterij te Poissy (55,3 miljoen Ffr.);

- fabricage van voor- en achteraandrijving en schokbrekers te Mulhouse en Bart en de montage daarvan te Poissy (317,2 miljoen Ffr);

- het afstellen en aanpassen van de motor te Dijon (8,7 miljoen Ffr.).

De bovengenoemde investeringen bedragen in totaal 1 167,1 miljoen Ffr.

Met name zijn de installaties voor het ponsen, het polyvalente plaatwalsen, de bekleding-spuiterij-montage en de montage van de voor- en achterwielaandrijving geautomatiseerd en gemoderniseerd om een technologisch niveau te bereiken dat in de sector in zijn geheel aanwezig is. De pons- en montage-installaties blijken echter conventioneel en het oude machinepark is gedeeltelijk verouderd. Zoals hierboven is aangegeven was het polyvalente plaatwalserijsysteem zoals het in Poissy wordt toegepast reeds vóór 1985 door een concurrent in de Gemeenschap ingevoerd; het kan dus niet het innoverend karakter vertonen dat voor de FIM-leningen vereist is. Over de investeringen voor de afstelling en aanpassing van de motoren en de fabricage van de voor- en achterwielaandrijving hebben de Franse autoriteiten ondanks het verzoek om nadere informatie van de Commissie bij brief van 31 maart 1987 geen enkele inlichting verstrekt waaruit zou kunnen worden geconcludeerd tot het innoverend karakter van deze investeringen.

De conclusie moet dan ook luiden dat de investeringen van Peugeot welke door de FIM-lening worden gesteund zijn gericht op eenvoudige moderniseringen. De concurrenten van Peugeot SA hebben zelf het hoofd moeten bieden aan de technologische eisen en hun investeringen zonder hulp van de Staat moeten doen. Het is volstrekt normaal en in het belang van de producent zelf dat hij gebruik maakt van de beste technieken en materialen om zijn produktie- en beheerskosten te verlagen en het produktenassortiment te moderniseren (zie in dit verband het arrest van het Hof van Justitie in de zaken 102/87 (SEB) van 13 juli 1988 en 62/87-72/87 (Glaverbel) van 8 maart 1988 alsmede de beschikkingen van de Commissie in de zaken FIM voor Renault van 29 maart 1988 en Valeo van 23 november 1988). De steunverlening voortvloeiend uit de FIM-lening aan Peugeot bestemd voor de investeringen op de bovengenoemde terreinen is derhalve niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt omdat zij niet voldoet aan de voorwaarden in artikel 92, lid 3, onder c), en die welke door de Commissie zijn gesteld in haar beschikking van 16 september 1984.

De FIM-lening van 500 miljoen Ffr. aan Peugeot vormt dus een steunmaatregel die onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 92 van het EEG-Verdrag en zij moet bij wege van terugbetaling worden ingetrokken.

Met het oog daarop dient het onverenigbare steunaspect in de FIM-lening aan Peugeot te worden weggenomen door de terugbetaling van de lening te vorderen, dan wel daaraan de normale condities van de markt te verbinden en in ieder geval door de terugbetaling van de onverenigbare interestbonificatie te vorderen welke Peugeot op onrechtmatige wijze heeft genoten tot de bovengenoemde wijziging van de condities van de lening. De Commissie heeft het steunaspect gekwantificeerd en daartoe eerst voor de betrokken FIM-lening het verschil berekend tussen het referentiepercentage van de markt op het moment van de toekenning van de lening (14,75 % op 30 mei 1984) en de interestvoet voor de verstrekte lening (9,75 %); de interestbonificatie bedraagt zo vijf punten. Op het tijdstip van de onderhavige beschikking vertegenwoordigt de onverenigbare interestbonificatie die uit de betrokken lening voortvloeit een voordeel van 107,81 miljoen Ffr.

Dit bedrag moet worden opgeteld bij de interestbonificatie welke het PSA-concern later zou kunnen genieten in geval van vertraging bij de uitvoering van deze beschikking, gedurende de periode tussen de datum die in artikel 3 van deze beschikking is vastgesteld en de datum van de daadwerkelijke terugbetaling of de aanpassing van de condities van de betrokken onverenigbare lening,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De steunverlening voortvloeiend uit de interestbonificatie voor de FIM-lening van 500 miljoen Ffr. voor investeringen tot 1 167,1 miljoen Ffr. aan Peugeot SA welke op 30 april 1985 aan de Commissie is aangemeld, is onrechtmatig wegens overtreding van de procedurevoorschriften in artikel 93, lid 3, van het EEG-Verdrag. Bovendien is deze steunverlening onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 92, lid 1.

Artikel 2

De Franse Regering is gehouden het steunaspect in de in artikel 1 bedoelde FIM-lening op te heffen door de terugbetaling van deze lening te vorderen, dan wel daaraan een interestvoet te verbinden die in overeenstemming is met het markttarief - dit tarief stemt overeen met het percentage voor leningen aan uitrusting dat werd toegepast door het Crédit National ten tijde van de toekenning van de FIM-lening (14,75 %). De Franse Regering moet in ieder geval de terugbetaling van de interestbonificatie vorderen, die voortvloeit uit de lening, 107,81 miljoen Ffr. bedraagt en door PSA tot de datum van de onderhavige beschikking is genoten.

Artikel 3

De Franse Regering moet de Commissie binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking mededelen welke maatregelen zij heeft genomen om daaraan gevolg te geven.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 21 december 1988.

Voor de Commissie

Peter SUTHERLAND

Lid van de Commissie