BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 13 december 1985

inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag

(IV/30.570, enz. Alleenverkoopovereenkomsten voor whisky en gin)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(85/562/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Griekenland, en met name op de artikelen 4, 6 en 8,Gezien de aanmeldingen verricht door de Distillers Company plc, Edinburgh Verenigd Koninkrijk, met het oog op een ontheffing van het kartelverbod voor een aantal alleenverkoopovereenkomsten,Na bekendmaking van het essentiële gedeelte van de aanmelding overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening

nr. 17 (2),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,Overwegende hetgeen volgt:I. DE FEITENA. De ondernemingen en de overeenkomsten(1)De Distillers Company plc, Edinburgh, de belangrijkste producent van sterke dranken binnen de Gemeenschap, heeft namens een aantal dochterondernemingen 21 alleenverkoopovereenkomsten aangemeld, welke tussen deze dochters en verscheidene ondernemingen in een aantal Lid-Staten zijn gesloten.(2)De volgende overeenkomsten zijn aangemeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(3)Alle overeenkomsten zijn niet-wederkerig en wat de beperkingen welke zij aan beide partijen opleggen, betreft, lijken zij op elkaar. De onderneming die het merk bezit, kent de respectieve alleenverkoper het exclusieve recht toe het betrokken produkt in het toegewezen gebied in de handel te brengen en verbindt zich ertoe de contractsprodukten niet voor wederverkoop aan anderen in het contractsgebied te leveren. De alleenverkopers zijn gehouden niet voor het betrokken produkt als vertegenwoordiger of verkoper voor andere ondernemingen op te treden en mogen buiten het contractsgebied noch orders werven, noch voor de waar reclame maken, noch daarvan voorraad aanhouden.(4)De bovenvermelde overeenkomsten golden vóór 1 juli 1983; zij zijn door de Distillers Company aangemeld met het oog op de artikelen 3 en 4 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 van de Commissie van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen alleenverkoopovereenkomsten (1), omdat deze vennootschap vreest dat het bepaalde in deze artikelen dreigt partijen van de generieke vrijstelling uit te sluiten na 31 december 1986.

B. De produkten en de markt(5)De sterkedrankenindustrie wordt gekenmerkt door een groot aantal uiteenlopende produktencategorieën. De belangrijkste daarvan zijn (2): iWhisk(e)y gemaakt uit gerst of rogge of een beslag van granen, gerijpt gedurende drie jaar of langer, heeft een alcoholgehalte van ten minste 40 %. iiBrandewijn van wijn en brandies, verkregen door distillatie van wijn en 2 tot 8 jaar gerijpt, bevat ten minste 38 % alcohol; deze categorie omvat ook "marc'' of brandewijn van draf van druiven (3).

iiiLikeur (of hartversterker), verkregen door aromatisering van brandy en andere gedistilleerde dranken met vruchten en bladeren, heeft een alcoholgehalte van 20 tot 60 %. ivBrandewijn van granen, graanbrandy ("Korn''), niet gerijpt en zonder kleur of speciaal aroma, bevat ten minste 32 % alcohol. Tot deze categorie kunnen ook akvavit en wodka worden gerekend (1). vGedistilleerde dranken met jeneverbesaroma zoals gin en jenever bevatten ten minste 30 % alcohol. viRum, verkregen uit het sap van suikerriet of melasse, bevat ten minste 38 % alcohol.viiBrandewijn van kersen, pruimen, mirabellen, enz. (2).(6)Binnen elke produktencategorie vindt men een groot aantal concurrerende merken. Dit geldt met name voor whisk(e)y, de voornaamste categorie, waar een aantal vooraanstaande ondernemingen in gedistilleerd actief op de markt concurreren (3). Communautair kan de algemene concentratie in de gedistilleerde industrie matig worden genoemd; de tien voornaamste ondernemingen nemen 58 % van de totale nettoverkopen voor hun rekening (4).

C. Feiten in verband met de artikelen 3 en 4

van Verordening (EEG) nr. 1983/83(7)Voor de toepassing van deze artikelen zijn de volgende feiten van betekenis:a)

Ieder van de partijen bij de respectieve alleenverkoopovereenkomsten of de groep (in de zin van artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1983/83) waartoe zij behoort, haalt een totale jaaromzet van meer dan 100 miljoen Ecu.b)

In de bovengenoemde overeenkomsten 1 tot en met 17 produceert de alleenverkoper of een lid van de groep waartoe hij behoort, gedistilleerde dranken, maar niet van dezelfde categorie (ofwel whisk(e)y ofwel gedistilleerd met jeneverbesaroma) als het produkt dat onder de alleenverkoopovereenkomst valt.c)

In de overeenkomsten 18 tot en met 21 produceert de alleenverkoper of een lid van de groep waartoe hij behoort wel een gedistilleerde drank uit de categorie waarop de alleenverkoopovereenkomst betrekking heeft, te weten ofwel whisk(e)y, ofwel een gedistilleerde drank met jeneverbesaroma.(8)Voor de sub c) genoemde overeenkomsten zijn de samengevoegde marktaandelen in de respectieve contractsgebieden voor de merken die onder de alleenverkoopovereenkomsten vallen ("A'') en de merken die onder de alleenverkopers of hun groepen vallen ("B''), alle lager dan 5 % (zie navolgend overzicht).

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

D. Opmerkingen van derden(9)Naar aanleiding van de bekendmaking van een samenvatting van de aangemelde overeenkomsten overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 zijn geen opmerkingen van derden binnengekomen.II. JURIDISCHE BEOORDELINGA. Artikel 85, lid 1(10)De overeenkomsten waarop deze beschikking betrekking heeft, hebben ten doel en ten gevolge dat de mededinging op de gemeenschappelijke markt wordt beperkt. De producent verbindt zich ertoe het produkt voor wederverkoop in het contractsgebied alleen aan de alleenverkoper te leveren. De laatstgenoemde verbindt zich ertoe geen waren in de handel te brengen die met de contractsprodukten concurreren, de contractsprodukten voor wederverkoop alleen bij de wederpartij te betrekken en zich buiten het contractsgebied ten aanzien van de contractsprodukten te onthouden van klantenwerving, de oprichting van bijkantoren en het aanhouden van een distributiedepot. Aangezien de partijen bij iedere overeenkomst in verschillende Lid-Staten gevestigd zijn, dreigen de overeenkomsten de handel tussen Lid-Staten ongunstig te beïnvloeden.B. Verordening nr. 67/67/EEG(11)Artikel 85, lid 1, van het Verdrag is echter op de overeenkomsten niet van toepassing tot 31 december 1986, omdat deze tot die datum nog vallen onder Verordening nr. 67/67/EEG van de Commissie van 22 maart 1967 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen alleenverkoopovereenkomsten (1). Hoewel deze verordening met ingang van 1 juli 1983 is vervangen door de Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 (2), is in respectievelijk artikel 7 en artikel 15, lid 1, van de nieuwe verordeningen bepaald dat artikel 85, lid 1, van het Verdrag vanaf 1 juli 1983 tot en met 31 december 1986 niet van toepassing zal zijn op overeenkomsten die op 1 juli 1983 golden en aan de in Verordening nr. 67/67/EEG genoemde voorwaarden voor ontheffing voldeden.(12)Alle bovengenoemde overeenkomsten waren reeds op 1 juli 1983 van kracht en géén ervan bevat beperkingen die de grenzen die in Verordening nr. 67/67/EEG zijn gesteld, overschrijden.(13)Niettegenstaande deze overgangsperiode hebben partijen blijk gegeven van een gerechtvaardigde belangstelling ten aanzien van een juridisch punt, namelijk om thans te weten te komen of de overeenkomsten ook onder de nieuwe verordeningen zullen vallen dan wel na 31 december 1986 individueel van toepassing van artikel 85, lid 1, kunnen worden vrijgesteld.

C. Verordening (EEG) nr. 1983/83(14)Volgens artikel 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1983/83 is geen generieke vrijstelling mogelijk indien "fabrikanten van gelijke of door de gebruiker op grond van hun eigenschappen, hun prijs en hun gebruik als gelijksoortig beschouwde produkten met betrekking tot die produkten onderling niet-wederkerige alleenverkoopovereenkomsten aangaan, behoudens indien althans één van de contractspartners een totale jaaromzet van ten hoogste 100 miljoen Ecu behaalt''.(15)Artikel 4, lid 1, van deze verordening breidt dit voorschrift uit tot overeenkomsten waarin de contractsprodukten worden vervaardigd door een onderneming die met één van de contracterende partijen is "verbonden'' als gedefinieerd in lid 2. Tenslotte is in artikel 5, lid 3, bepaald dat voor de berekening van de totale jaaromzet in de zin van artikel 3, sub b), met betrekking tot alle produkten en diensten de omzetten, exclusief belastingen en andere heffingen, moeten worden opgeteld die de contracterende onderneming en de met haar verbonden ondernemingen in het laatste boekjaar hebben behaald.(16)Alle partijen bij de bovengenoemde overeenkomsten halen alleen of tezamen met verbonden ondernemingen een jaaromzet van meer dan 100 miljoen Ecu.Overeenkomsten 1 tot en met 17(17)Op de overeenkomsten 1 tot en met 17 is Verordening (EEG) nr. 1983/83 van toepassing, omdat de contractspartijen niet in de zin van artikel 3, sub b), als fabrikanten van gelijksoortige goederen moeten worden beschouwd.(18)Artikel 3, sub b), geeft aan dat de vraag van gelijksoortigheid tussen bepaalde produkten moet worden beoordeeld vanuit het gezichtspunt van de gebruiker en van hun eigenschappen, prijs en het gebruik waarvoor zij bestemd zijn. In bepaalde gevallen kunnen verschillen ten aanzien van slechts één van deze aspecten leiden tot de vorming van afzonderlijke produktmarkten, met name waar zich bij de gebruiker een bepaalde voorkeur heeft ontwikkeld (3).(19)Bovendien moet bij de afbakening van de relevante markt voor de toepassing van artikel 3, sub b), rekening worden gehouden met het doel van die bepaling in de ratio van de verordening in haar geheel (4). Hieruit volgt dat de afbakening van de relevante markt in deze bepaling niet dezelfde behoeft te zijn als bij andere voorschriften van het communautaire recht of op andere gebieden van het Gemeenschapsrecht waar andere oogmerken gelden.

(20)In artikel 3, sub b), wordt beoogd de generieke vrijstelling te onthouden aan overeenkomsten krachtens welke een fabrikant de afzet van zijn produkten aan een andere fabrikant van concurrerende produkten toevertrouwt, omdat dan aan de vereisten van artikel 85, lid 3, van het Verdrag wellicht niet wordt voldaan (1). Men mag betwijfelen of een alleenverkoper voldoende bereid zou zijn de verkoop van een bepaald produkt te bevorderen indien hij een concurrerend produkt vervaardigt waarvan de marktpositie door zulk een activiteit zou kunnen worden verzwakt. Dit belangenconflict zou de bevordering van de mededinging tussen produkten van verschillende fabrikanten die volgens Verordening (EEG) nr. 1983/83 normaliter uit het alleenverkoperschap voortvloeit (zie punt 6 van de overwegingen), belemmeren. Ook kan men zich voorstellen dat zulk een overeenkomst een regeling tussen de twee fabrikanten kan bevatten om de respectieve marktaandelen te consolideren en hun onderlinge concurrentie niet op te voeren.(21)Zoals hierboven is aangetoond (zie hierboven punt 6), omvat de markt voor gedistilleerde dranken in haar geheel een grote verscheidenheid aan categorieën produkten. De dranken in deze categorieën lopen uiteen naar grondstoffen, distillatie en produktieprocédés zowel als naar aroma en naar het gebruik waarvoor zij bestemd zijn (aperitief, digestief, long-drinks, enz.), hoewel bepaalde categorieën elkaar in zekere mate bij één of meer van deze aspecten kunnen overlappen.(22)Ten aanzien van de twee soorten gedistilleerd waarop de bovengenoemde overeenkomsten betrekking hebben, kan de relevante markt in de zin van artikel 3,

sub b), als volgt worden omschreven:(23)Gin wordt verkregen uit maïs en verrijkt met bepaalde aromatische stoffen en kruiden, met name met jeneverbessen. De drank dient gewoonlijk als basis voor cocktails en long-drinks. Gin behoort tot de categorie gedistilleerd met jeneverbesaroma, waaronder ook "jenever'', "Wacholder'', e.d. vallen. Hoewel gedistilleerd uit deze categorie en met name gin enige gelijkenis kan vertonen met andere "klare dranken'' als korn, akvavit en wodka, zoals de heldere kleur en het alcoholgehalte, kunnen de laatstgenoemden niet verwisselbaar worden geacht met de dranken met jeneverbesaroma, omdat zij niet zo'n typische eigen smaak hebben als gin en ander gedistilleerd met jeneverbesaroma. Bijgevolg zijn voor de toepassing van artikel 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1983/83 de gedistilleerde dranken met jeneverbesaroma een afzonderlijke deelmarkt binnen de gedistilleerd-markt in haar geheel.(24)Whisk(e)y wordt gewoonlijk gedistilleerd uit maïs, gerst of rogge. De voornaamste whisk(e)y-soorten, Scotch, Irish, Bourbon en Canadian, verschillen in

bepaalde opzichten, maar hebben een soort granen als grondstof alsmede het zeer typische aroma gemeen, ongeacht de verschillen die voortvloeien uit type, specialiteiten van merken en de leeftijd van de whisk(e)y. Deze eigenschappen onderscheiden whisk(e)y van alle andere categorieën gedistilleerd, met name van alle soorten brandewijn zoals cognac, armagnac, weinbrand, enz., die grotendeels worden bereid uit wijn en zelf een zeer karakteristieke soort aroma hebben die duidelijk kan worden onderscheiden van het whisk(e)y-aroma. Bijgevolg vormt in de zin van artikel 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1983/83 whisk(e)y in al zijn variëteiten een eigen markt.(25)Om bovengenoemde redenen zal een consument die op zoek is naar whisk(e)y of gin niet snel een gedistilleerde drank uit een andere categorie kopen, wanneer er geen produkt uit de verlangde categorie beschikbaar is. Voorts is het met name gezien de bovenomschreven ratio van artikel 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1983/83 gerechtvaardigd afzonderlijke deelmarkten binnen de gedistilleerd-markt in de Gemeenschap in haar geheel af te bakenen, omdat deze zeer verbrokkeld van aard is en er een veelheid van fabrikanten concurrentie voeren. Individuele merken hebben op deze markt in haar geheel slechts zeer geringe aandelen. Het is daarom niet waarschijnlijk dat een alleenverkoper die alleen gedistilleerd produceert dat tot andere categorieën behoort, daarom zijn pogingen om de verkoop van het betrokken produkt te bevorderen zou verminderen, noch bestaat het gevaar van marktverdelingsregelingen. Tenslotte heeft de verbodsclausule inzake de wederverkoop van concurrerende produkten in elk van de betrokken overeenkomsten slechts betrekking op het respectieve produkt, d.i. whisk(e)y of gin. Hieruit blijkt dat er in de ogen van partijen zelf geen concurrentierelatie met andere categorieën gedistilleerd bestaat.(26)Het gevolg hiervan is dat de partijen bij de overeenkomsten 1 tot en met 17 niet moeten worden beschouwd als producenten van gelijksoortige goederen in de zin van artikel 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1983/83. De Commissie kan derhalve verklaren dat deze verordening na 31 december 1986 op die overeenkomsten van toepassing zal zijn. Gezien het belang dat de betrokken industrie naar men verwacht aan de interpretatie van artikel 3, sub b), van de genoemde verordening zal hechten, vond de Commissie het terecht deze verklaring in artikel 1 van het beschikkende gedeelte van deze beschikking op te nemen, al bestaat daartoe juridisch geen enkele verplichting.Overeenkomsten 18 tot en met 21(27)In de bovengenoemde overeenkomsten 18 tot en met 21 zijn de partijen bij iedere alleenverkoopovereenkomst elkaars concurrent, aangezien zij beiden in de categorie waarop de alleenverkoopovereenkomst

betrekking heeft, alcoholische dranken produceren. Volgens artikel 3, sub b), in samenhang met artikel 4 is Verordening (EEG) nr. 1983/83 derhalve niet van toepassing.D. Artikel 85, lid 3(28)De onder de nummers 18 tot en met 21 genoemde alleenverkoopovereenkomsten komen echter in aanmerking voor individuele ontheffing overeenkomstig artikel 85, lid 3, omdat aan de vereisten in dat voorschrift wordt voldaan.(29)Gezien de concurrentie die op de markten voor whisk(e)y en gin heerst, wettigt een onderzoek van geval tot geval als bedoeld in overweging 10 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 de gevolgtrekking dat de betrokken alleenverkoopovereenkomsten tot voldoende verbeteringen in de distributie zullen leiden, zelfs indien men rekening houdt met het feit dat een concurrerende drank wordt geproduceerd door de alleenverkoper of een andere onderneming van het concern waartoe hij behoort. Deze overeenkomsten zullen vermoedelijk leiden tot een verbetering van de verdeling der produkten, omdat de respectieve producenten hun verkoopinspanningen kunnen concentreren op één vertegenwoordiger, die vertrouwd is met de economische en juridische situatie in zijn contractsgebied. Daaruit vloeit een intensievere afzet van de produkten voort, alsmede een rationalisatie van de distributie, omdat de producenten niet verplicht zijn met een groot aantal verkopers zakenrelaties te onderhouden. Ook kan worden verwacht dat de consumenten in de betrokken gebieden een billijk aandeel ontvangen in de daaruit voortvloeiende voordelen, doordat hun bevoorradingspositie wordt verbeterd, nu zij immers sneller en gemakkelijker produkten kunnen verkrijgen die in andere landen worden vervaardigd. Aangezien de beperkingen de in Verordening (EEG) nr. 1983/83 gestelde grenzen niet overschrijden, kunnen zij voor het bereiken van de bovenomschreven verbeteringen van de distributie onmisbaar worden geacht, zoals in bijzonderheden in overweging 8 van die verordening is uiteengezet. Tenslotte bestaat er geen gevaar van "uitschakeling van de mededinging'', gezien de geringe omvang van de gecumuleerde marktaandelen van de betrokken ondernemingen. Aan alle vereisten van artikel 85, lid 3, is derhalve voldaan.(30)De Commissie kan bijgevolg individuele ontheffingen verlenen voor de alleenverkoopovereenkomsten onder de nummers 18 tot en met 21.E. Duur van de ontheffing(31)Volgens artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 wordt een beschikking van de Commissie in toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag voor een bepaalde termijn gegeven. Aangezien de betrokken overeenkomsten van kracht waren op 1 juli 1983 en aan de voorwaarden voor ontheffing in Verordening nr. 67/67/EEG voldoen, is vóór 31 december 1986 artikel 85, lid 1, van het Verdrag daarop niet van toepassing (artikel 7 van Verordening (EEG)

nr. 1983/83). Bijgevolg worden de individuele ontheffingen welke bij deze beschikking worden verleend, eerst na afloop van deze termijn van kracht, te weten op 1 januari 1987. De in de betrokken overeenkomsten opgenomen beperkingen zijn niet van vèrstrekkende aard. Bovendien is een ingrijpende verandering in de structuur van de betrokken markten in de nabije toekomst onwaarschijnlijk. Het lijkt derhalve gerechtvaardigd individuele ontheffingen te verlenen voor een termijn van tien jaar, aanvangend op 1 januari 1987,HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Hierbij wordt verklaard dat de overeenkomsten onder de nummers 1 tot en met 17 in overeenstemming zijn met Verordening (EEG) nr. 1983/83.

Artikel 2

De bepalingen van artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag worden overeenkomstig artikel 85, lid 3, voor de periode van 1 januari 1987 tot en met 31 december 1996 buiten toepassing verklaard voor de volgende alleenverkoopover-

eenkomsten (namen van partijen, grondgebied, datum van overeenkomst, betrokken produkt):1Booth's Distilleries Ltd en Martini & Rossi AG, Duitsland, 19 augustus 1980, "High & Dry'' gin.2Tangueray, Gordon & Company Ltd en Frans Verbunt & Co. BV, Nederland, 27 oktober 1981, zes soorten "Gordon's'' gin.3White Horse Distillers Ltd en Corima SA, Frankrijk, 3 maart 1970, "White Horse'' en "Logan'' whisky.4White Horse Distillers Ltd en Gilbeys of Ireland, Ierland, 29 april 1980, "White Horse'', "Logan de Luxe'', "Glen Elgin'', "Lagavulin'' whisky.

Artikel 3

Deze beschikking is tot de volgende onderneming gericht:The Distillers Company plc

12 Torphichen Street

GB-Edinburgh EH 3

84T Scotland

Gedaan te Brussel, 13 december 1985.Voor de Commissie

Peter SUTHERLAND

Lid van de Commissie

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. C 190 van 30. 7. 1985, blz. 8.

(1) PB nr. L 173 van 30. 6. 1983, blz. 1.

(2) De volgende produktenclassificatie is voornamelijk gebaseerd op de studie "Concentration, Competition and Competitiveness in the Beverages Industries of the European Community'' die in 1984 door Professor Christian Marfels in opdracht van de Commissie is verricht, blz. 45. Zij houdt tevens rekening met de classificatie welke de Commissie heeft gemaakt in haar voorstel voor een verordening van de Raad tot vaststelling van de algemene voorschriften betreffende de definitie, de omschrijving en de aanbiedingsvorm van gedistilleerde dranken en van vermouth en andere wijn van verse druiven, bereid met aromatische planten of met aromatische stoffen, PB nr. C 189 van 23. 7. 1982, blz. 7.

(3) Deze categorie omvat de gedistilleerde dranken die in artikel 1, lid 2 i), j), k), l), van het voorstel voor een verordening van de Raad zijn omschreven.

(1) Zie artikel 1, lid 2 c), d), f) en h), van het voorstel voor een verordening van de Raad.

(2) Er bestaan nog andere categoriëen voor gedistilleerd met anijsaroma, cider of perenbrandewijn, gentiaanbrandewijn en advocaat, zie artikel 1, lid 2 g), n), o) en q), van het voorstel voor een verordening van de Raad.

(3) Marfels t.a.p., blz. 54.

(4) Gegevens van 1980, Marfels t.a.p., blz. 54.

(1) PB nr. 57 van 25. 3. 1967, blz. 849/67.

(2) PB nr. L 173 van 30. 6. 1983, blz. 5.

(3) Bekendmaking van de Commissie inzake de Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op, onderscheidenlijk, groepen alleenverkoopovereenkomsten en groepen exclusieve afname-overeenkomsten, PB nr. C 101 van 13. 4. 1984, blz. 4, punt 21.

(4) Zie punt 2 van de bovengenoemde bekendmaking van de Commissie.

(1) Zie overweging 10 van de verordening.