NL Publicatieblad van de Europese Unie C 64/7

ADVIES VAN DE RAAD

van 10 maart 2009

over het geactualiseerde stabiliteitsprogramma van Griekenland voor de periode 2008-2011

(2009/C 64/02)

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid (1), en met name op artikel 5, lid 3,

Gezien de aanbeveling van de Commissie,

Na raadpleging van het Economisch en Financieel Comité,

BRENGT HET VOLGENDE ADVIES UIT:

(1) Op 10 maart 2009 heeft de Raad het geactualiseerde stabiliteitsprogramma van Griekenland voor de periode 2008-2011 behandeld (2).

(2) Griekenland heeft dit decennium een krachtige economische groei gekend van 4 % per jaar. Tegelijkertijd zijn de interne en externe macro-economische onevenwichtigheden aanzienlijk toegenomen. Dit heeft geleid tot een snelle accumulatie van de buitenlandse schuld, terwijl de overheidsschuld hoog blijft. In het licht van de gevolgen van de huidige mondiale economische en financiële crisis voor de Griekse economie legt de impliciete herwaardering van risico's verdere druk op de schuldenlast. Volgens de tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie is de groei van het reële BBP in 2008 gedaald naar 2,9 % en zal deze groei naar verwachting in 2009 opnieuw sterk dalen, maar wel positief blijven. Het overheidstekort ligt sinds 2007 boven de drempel van 3 % van het BBP (3) en de quote van de overheidsschuld is een van de hoogste in de Europese Unie. Griekenland heeft daarmee geen ruimte voor een fiscale impuls als het de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn en de concurrentiepositie van het land niet verder in gevaar wil brengen. Daarom wordt geen fiscaal stimuleringspakket overwogen. De Griekse overheid heeft in de begrotingswet 2009 wel enkele maatregelen ingediend die tot doel hebben de sociale samenhang te waarborgen, waaronder uitkeringen voor huishoudens met een laag inkomen. Griekenland ziet zich voor de uitdaging geplaatst een aanzienlijke begrotingsconsolidatie te verwezenlijken en tegelijkertijd ook de kwaliteit van de overheidsfinanciën te verbeteren en de factoren achter de grote interne en externe onevenwichtigheden in de economie te corrigeren.

(3) In het macro-economische scenario dat aan het programma ten grondslag ligt, wordt ervan uitgegaan dat de groei van het reële BBP zal dalen van 3 % in 2008 naar 1,1 % in 2009 en weer zal aantrekken tot gemiddeld 1,75 % over de rest van de programmaperiode. Afgaande op de thans beschikbare informatie (4), lijkt het macro-economische scenario gebaseerd op optimistische groeiverwachtingen voor 2009 en daarna. In het programma wordt met name aangenomen dat de particuliere consumptie en in mindere mate de investeringsgroei sterk blijven, tegen de achtergrond van een gunstige werkgelegenheidsgroei en een optimistische inschatting van de gevolgen van de recente initiatieven ter bevordering van de investeringen en ter verbetering van de besteding van middelen uit de structuurfondsen van de EU. De afname van de economische activiteit van de handelspartners van Griekenland en de verslechterende internationale handelsvooruitzichten brengen bovendien aanzienlijke neerwaartse risico's met zich mee voor het macro-economische scenario van het programma. Hierin komt vooral de kwetsbaarheid van de scheepvaart- en de toerismesector voor de huidige crisis tot uiting. De inflatieprognoses in het programma lijken realistisch te zijn, terwijl ook de ontwikkeling van de externe onevenwichtigheden op middellange termijn enigszins optimistisch is.

(4) In de actualisering wordt uitgegaan van een overheidstekort voor 2008 van 3,7 % van het BBP (inclusief eenmalige tekortverminderende maatregelen ten belope van 0,4 % van het BBP), wat 0,25 procentpunt hoger is dan voorspeld in de tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie. Dit moet worden afgezet tegen het streefcijfer van 1,6 % van het BBP dat in de vorige actualisering werd genoemd. Deze afwijking van 2 procentpunten weerspiegelt zowel tegenvallende ontvangsten als uitgavenoverschrijdingen. Het is met name de verwachting dat de inkomsten ongeveer 1 procentpunt van het BBP lager zullen uitvallen dan begroot, met name door de tegenvallende opbrengst van de ontvangstenverhogende maatregelen die in 2008 ten uitvoer zijn gelegd. De uitgavenoverschrijdingen bedragen nog eens ongeveer 1 procentpunt van het BBP en zijn hoofdzakelijk het gevolg van het ontsporen van de primaire lopende uitgaven en in het bijzonder de hoger dan verwachte overheidsconsumptie en lonen.

(5) Volgens de actualisering is het streefcijfer voor het tekort voor 2009 vastgesteld op 3,7 % van het BBP (inclusief eenmalige tekortverminderende maatregelen ten belope van 0,5 % van het BBP), hetgeen in overeenstemming is met de tussentijdse prognoses van de diensten van de Commissie. Vergeleken met de begrotingsdoelstelling die is vastgesteld in de begrotingswet 2009, die op 21 december 2008 door het Parlement is aangenomen, is dit een opwaartse bijstelling met 1,75 procentpunt van het BBP. De nieuwe begrotingsdoelstelling houdt rekening met het tegenvallende begrotingsresultaat in 2008. Zij weerspiegelt ook een verstandigere prognose van de totale ontvangsten, die met 1 procentpunt van het BBP naar beneden zijn bijgesteld, terwijl de overheidsuitgaven naar boven zijn bijgesteld met 0,4 procentpunt van het BBP. Desondanks wordt nog steeds verwacht dat de inkomstenquote in 2009 zal groeien met bijna 1 procentpunt van het BBP, als gevolg van het maatregelenpakket ter verhoging van de belastingontvangsten dat in september 2008 is vastgesteld en is opgenomen in de begrotingswet 2009. Om te waarborgen dat de herziene streefcijfers worden gehaald, voorziet de actualisering in diverse maatregelen ter aanvulling van de maatregelen in de begrotingswet 2009, die tot doel hebben de primaire overheidsuitgaven te beperken en het beheer van de overheidsuitgaven te rationaliseren. Deze nieuwe maatregelen, die voor 2009 zijn gepland, zijn in het programma echter niet duidelijk gespecificeerd. Het totale begrotingsbeleid zal in 2009 ruwweg neutraal zijn.

(6) De in het programma beschreven begrotingsstrategie richt zich op vermindering van het structurele tekort van 4,5 % van het BBP in 2008 naar 4,3 % in 2009 en 2,2 % in 2011. Tegelijkertijd wordt niet verwacht dat de middellangetermijndoelstelling (MTD) van een structureel evenwichtige begroting (dat wil zeggen, als de cijfers worden gecorrigeerd voor conjunctuurinvloeden, ongerekend eenmalige en andere tijdelijke maatregelen) binnen de programmaperiode wordt gehaald. Voor het nominale tekort is het streefcijfer 3,7 % van het BBP in 2009, waarna het in de loop van de programmaperiode zal dalen naar 3,2 % van het BBP in 2010 en 2,6 % in 2011. Evenzo zal het primaire saldo in 2011 uitkomen op een overschot van 1,7 % van het BBP, vergeleken met 0,8 % in 2009. In structureel opzicht zou dit neerkomen op een verbetering van gemiddeld 0,75 procentpunt van het BBP. De begrotingsconsolidatie in 2010 en 2011 is hoofdzakelijk gebaseerd op een ambitieuze bezuiniging op de uitgaven, die echter niet volledig wordt ingevuld met concrete maatregelen. De bruto overheidsschuld wordt voor 2008 geraamd op 94,6 % van het BBP en zal naar verwachting in 2009 en 2010 het niveau van 96 % van het BBP overschrijden en in 2011 weer dalen naar 94,75 %. Afgezien van de stijging van het tekort en de daling van de BBP-groei, draagt ook een aanzienlijke stock-flow adjustment bij aan de stijging van de schuldquote in 2009.

(7) De begrotingsresultaten zijn onderhevig aan forse neerwaartse risico's. Met name is het onderliggende macro-economische scenario gebaseerd op optimistische groeiverwachtingen. De risico's hangen in 2009 ook samen met mogelijke ontsporingen van de tenuitvoerlegging van de herziene begrotingsdoelstelling voor 2009, vooral gezien de terugkerende uitgavenoverschrijdingen en tegenvallende ontvangsten in het verleden. Vanaf 2010 zijn er risico's door het ontbreken van informatie over de maatregelen die de beoogde consolidatie moeten ondersteunen, in het bijzonder aan de uitgavenzijde. Voorts lijken de voorziene bezuinigingen op sommige uitgavenposten op het eerste gezicht ambitieus. Bovendien lijkt de voorziene ontwikkeling van de schuldquote aan opwaartse risico's onderhevig, gelet op de risico's van de tekortprognoses. Deze risico's kunnen nog groter worden door onzekerheid over de stock-flow adjustments, aangezien het programma net als in het verleden geen informatie bevat over de componenten daarvan. Daarnaast kunnen mogelijke schuldverhogende financiële transacties in het kader van het steunpakket voor de financiële sector de opwaartse druk op de schuldquote nog verhogen. Het programma houdt geen rekening met de mogelijke gevolgen van dit financiële pakket voor de ontwikkeling van de schuldenlast.

(8) Momenteel worden de langetermijnprognoses voor de pensioenuitgaven volgens de algemeen aanvaarde methode opgesteld; de budgettaire langetermijngevolgen van de vergrijzing zullen waarschijnlijk ruim boven het gemiddelde van de EU liggen. De in het programma geraamde begrotingssituatie voor 2008, die slechter is dan de uitgangssituatie van de vorige actualisering, zou de gevolgen van een vergrijzende bevolking voor de begroting op lange termijn verergeren. De brutoschuld is bovendien ruim hoger dan de in het Verdrag vastgestelde referentiewaarde. Voor de terugdringing van de brutoschuld zijn langdurig hoge primaire overschotten vereist. Door op middellange termijn hoge primaire overschotten te blijven realiseren en het pensioenstelsel verder te hervormen om de verwachte forse stijging van de leeftijdsgerelateerde uitgaven in de hand te houden, kunnen de hoge risico's voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn deels worden opgevangen. De bovengenoemde risico's van de door Griekenland ingestelde stabilisatieprogramma's voor de financiële sector zouden een negatief effect kunnen hebben op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn, hoofdzakelijk door hun effect op de overheidsschuld, alhoewel sommige kosten van de overheidssteun in de toekomst zouden kunnen worden terugverdiend.

(9) Het begrotingskader voor de middellange termijn blijft zwak en wordt gekenmerkt door een slechte staat van dienst. De begrotingsontwikkelingen in Griekenland weerspiegelen een ontoereikende beheersing van de overheidsuitgaven, terwijl de ontvangstenprognoses systematisch optimistisch blijken. Bovendien zijn, ondanks enige vooruitgang in de voorbije jaren, ook de structurele en endemische problemen met de boekhouding van de Griekse regering schadelijk voor de tijdige en doeltreffende beheersing van de ontvangsten en uitgaven. Het programma voorziet in de voorzetting van de aan de gang zijnde begrotingshervorming en de tenuitvoerlegging van de programmabudgettering, met het oog op verbetering van het toezicht op en het beheer van de overheidsuitgaven, vergroting van de transparantie en de invoering van een meerjarenplanning in het begrotingsproces. De hervorming van het begrotingsproces zal volgens de planning echter pas in 2012 zijn voltooid.

(10) Als reactie op de financiële crisis heeft de Griekse regering een aantal maatregelen genomen om de stabiliteit van de financiële sector te waarborgen, waaronder een depositogarantiemaatregel tot een bedrag van 100 000 EUR. Het pakket maatregelen bestaat uit een herkapitalisatieregeling, die nieuw kapitaal beschikbaar stelt voor kredietinstellingen in ruil voor preferente aandelen, een garantieregeling die nieuwe schulden dekt met een looptijd van drie maanden tot drie jaar, en een effectenprogramma, dat staatsobligaties verstrekt aan daarvoor in aanmerking komende kredietinstellingen en hun toegang tot liquide middelen vergroot, in het bijzonder bij de ECB. Het betreft een pakket van in totaal 28 mld EUR (circa 10 % van het BBP).

(11) Volgens het programma is het begrotingsbeleid gericht op herstel van het vertrouwen onder investeerders en de aanpak van de macro-economische onevenwichtigheden. De Griekse regering heeft vanwege het gebrek aan budgettaire manoeuvreerruimte en gezien de grote economische onevenwichtigheden, geen stimuleringpakket voor de korte termijn aangenomen als antwoord op de vertraging van de economische groei, hetgeen in overeenstemming zou zijn met het Europees economisch herstelplan. Het programma voorziet in een aantal structurele maatregelen, waaronder sectorspecifieke maatregelen in de toerismesector, die geen directe gevolgen hebben voor de begroting, zoals maatregelen gericht op behoud van werkgelegenheid, vergroting van de bedrijfsinvesteringen, onder meer via publiek-private partnerschappen, stimulering van leningen aan KMO's en verbetering van de besteding van EU-middelen. De actualisering bevat ook een reeks andere structurele hervormingsmaatregelen, die deel uitmaken van de langetermijnstrategie ter verbetering van de kwaliteit en de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, zoals de hervorming van het beheer van de overheidsuitgaven en de controle en tenuitvoerlegging van de onlangs aangenomen pensioenhervorming. Deze maatregelen houden verband met de hervormingsagenda voor de middellange termijn en de landenspecifieke aanbevelingen voor Griekenland die de Commissie op 28 januari 2009 heeft uitgebracht in het kader van de Lissabonstrategie voor groei en werkgelegenheid.

(12) Griekenland heeft een consolidatieprogramma aangenomen dat tot doel heeft de budgettaire verslechtering in 2009 te beperken en het overheidstekort terug te dringen tot onder de drempel van 3 % van het BBP in 2011. Afgaande op het gewijzigde (herberekende) structurele saldo kan het totale begrotingsbeleid in 2009 ruwweg neutraal en in 2010 restrictief worden genoemd. Meer in het bijzonder streeft het programma voor 2010 naar een structurele aanpassing van 1,5 procentpunt van het BBP en een verdere structurele verbetering van circa 0,5 procentpunt in 2011. Rekening houdend met de risico's voor de begrotingsplannen, is het echter mogelijk dat de voorziene consolidatie de doelstellingen niet haalt en dat het nominale tekort boven de referentiewaarde van 3 % van het BBP blijft. In het licht van de grote interne en externe onevenwichtigheden in de Griekse economie is het tempo van de begrotingsaanpassing onvoldoende en wordt de aanpassing onvoldoende ondersteund door concrete, blijvende maatregelen in 2010 en 2011, in het bijzonder aan de uitgavenzijde. Wanneer, tot slot, rekening wordt gehouden met de bovengenoemde risico's voor de schuldprognoses, kan de schuldquote over de gehele programmaperiode toenemen, vooral als gevolg van onvoldoende vooruitgang bij het terugdringen van het overheidstekort.

(13) Wat betreft de gegevensvereisten die zijn gespecificeerd in de gedragscode voor stabiliteits- en convergentieprogramma's, vertoont het programma enige hiaten in de verplichte en de facultatieve gegevens (5).

De algemene conclusie luidt dat het programma weliswaar beoogt het begrotingstekort op middellange termijn te verlagen, maar dat het ontoereikend is om tijdig en doeltreffend de structurele onevenwichtigheden in de Griekse economie aan te pakken en de opwaartse trend van de overheidsschuld om te keren. Hoewel de consolidatiestrategie na 2009 berust op een blijvende beperking van de uitgaven en verhoging van de belastingontvangsten, worden in het programma geen concrete maatregelen genoemd om de voor 2010 en 2011 geplande begrotingsaanpassing volledig te ondersteunen. Tegen de achtergrond van de abrupte verslechtering van de wereldeconomie is de begrotingsstrategie bovendien onderhevig aan grote neerwaartse risico's, aangezien de groeihypothesen die aan het macro-economische scenario van het programma ten grondslag liggen, optimistisch zijn.

De consolidatie berust in zekere mate op de resultaten van de strijd tegen de belastingontwijking, die slechts gedeeltelijk wordt ondersteund door de hervormingen van de belastinginning, terwijl de geplande bezuinigingen op sommige uitgavenposten ten dele worden geneutraliseerd door plannen voor hogere lonen en sociale overdrachten. Het is van het grootste belang dat een degelijk budgettair consolidatietraject wordt doorlopen, gebaseerd op blijvende maatregelen om de lopende primaire uitgaven te beheersen, met inbegrip van de lonen in de openbare sector, teneinde in Griekenland te komen tot gezonde en houdbare overheidsfinanciën. De in het programma voorziene aanpassing wordt bovendien slechts gedeeltelijk ondersteund door structureel beleid ter verbetering van de overheidsfinanciën. Aangezien het verlies aan concurrentievermogen en de toename van de externe onevenwichtigheden door structurele factoren worden veroorzaakt, moeten dringend doortastende structurele hervormingen worden doorgevoerd. Op lange termijn zal ook het schuldniveau, dat nog altijd tot de hoogste van de EU behoort, in combinatie met de verwachte toename van de leeftijdsgerelateerde uitgaven een negatief effect sorteren op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn.

Gelet op de bovenstaande beoordeling wordt Griekenland verzocht om:

i) al in 2009 het budgettair consolidatietraject aanzienlijk te versterken door middel van goed gespecificeerde blijvende maatregelen die de lopende uitgaven beteugelen, met inbegrip van een verstandig loonbeleid voor de overheidssector, om zo bij te dragen aan de noodzakelijke verlaging van de schuldquote;

ii) ervoor te zorgen dat budgettaire consolidatiemaatregelen ook zijn gericht op verbetering van de overheidsfinanciën, in het kader van een uitgebreid hervormingsprogramma, in het licht van de noodzakelijke aanpassing van de economie, met het oog op het herstel van het concurrentievermogen en de aanpak van de bestaande externe onevenwichtigheden;

iii) de hervorming van de belastingdiensten snel door te voeren en het functioneren van het begrotingsproces verder te verbeteren door de transparantie ervan te vergroten, de begrotingsstrategie op langere termijn te specificeren en toezicht-, controle- en beheersingsmechanismen voor het verhogen van de efficiëntie van de primaire uitgaven op te zetten;

iv) gezien het stijgende schuldniveau en de verwachte stijging van de leeftijdsgerelateerde uitgaven, de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te verbeteren door de aan de gang zijnde hervormingen in de gezondheidszorg en het pensioenstelsel voort te zetten.

Griekenland wordt ook dringend gevraagd de statistische governance en de kwaliteit van zijn statistische gegevens te verbeteren, en verzocht zich beter te houden aan de in de gedragscode gespecificeerde gegevensvereisten.

Vergelijking van de belangrijkste macro-economische en budgettaire prognoses

2007 2008 2009 2010 2011 Reëel GDP (verandering in %) SP jan 2009 4,0 3,0 1,1 1,6 2,3 COM jan 2009 4,0 2,9 0,2 0,7 n.b. SP dec 2007 4,1 4,0 4,0 4,0 n.b. HICP-inflatie (%) SP jan 2009 3,0 4,3 2,6 2,5 2,4 COM jan 2009 3,0 4,3 2,5 2,7 n.b. SP dec 2007 2,9 2,8 2,7 2,6 n.b. Output gap (6) (% van het potentiële BBP) SP jan 2009 2,2 1,9 0,3 – 0,8 – 1,0 COM jan 2009 (7) 3,0 2,8 0,5 – 1,2 n.b. SP dec 2007 1,3 1,2 1,2 n.b. n.b. Netto financieringsoverschot/-tekort t.o.v. het buitenland (% van het BBP) SP jan 2009 – 12,1 – 12,8 – 11,4 – 10,8 – 10,0 COM jan 2009 – 12,1 – 11,7 – 11,2 – 11,6 n.b. SP dec 2007 – 12,8 – 12,7 – 12,5 – 12,2 n.b. Overheidsontvangsten (% van het BBP) SP jan 2009 39,9 40,0 41,0 41,1 41,2 COM jan 2009 40,0 39,9 40,8 40,0 n.b. SP dec 2007 39,9 41,1 41,7 42,3 n.b. Overheidsuitgaven (% van het BBP) SP jan 2009 43,4 43,7 44,7 44,3 43,8 COM jan 2009 43,4 43,4 44,5 44,2 n.b. SP dec 2007 42,6 42,7 42,5 42,3 n.b. Overheidssaldo (% van het BBP) SP jan 2009 – 3,5 – 3,7 – 3,7 – 3,2 – 2,6 COM jan 2009 – 3,5 – 3,4 – 3,7 – 4,2 n.b. SP dec 2007 – 2,7 – 1,6 – 0,8 0,0 n.b. Primair saldo (% van het BBP) SP jan 2009 0,6 0,3 0,8 1,2 1,7 COM jan 2009 0,6 0,6 0,6 0,0 n.b. SP dec 2007 1,2 2,4 3,1 3,8 n.b. Conjunctuurgezuiverd saldo (6) (% van het BBP) SP jan 2009 – 4,4 – 4,5 – 3,8 – 2,8 – 2,2 COM jan 2009 – 4,8 – 4,7 – 3,9 – 3,7 n.b. SP dec 2007 – 3,4 – 2,4 – 2,3 n.b. n.b. Structureel saldo (8) (% van het BBP) SP jan 2009 – 4,4 – 4,5 – 4,3 – 2,8 – 2,2 COM jan 2009 – 4,6 – 5,0 – 4,7 – 3,7 n.b. SP dec 2007 – 3,1 – 2,4 – 2,3 n.b. n.b. Bruto overheidsschuld (% van het BBP) SP jan 2009 94,8 94,6 96,3 96,1 94,7 COM jan 2009 94,8 94,0 96,2 98,4 n.b. SP dec 2007 93,4 91,0 87,3 82,9 n.b. Stabiliteitsprogramma (SP); tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie (COM); berekeningen van de diensten van de Commissie.

(1) PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1. Alle documenten waarnaar in deze tekst wordt verwezen, zijn te vinden op de volgende website:

http://ec.europa.eu/economy_finance/about/activities/sgp/main_en.htm

(2) Op 6 februari 2009 hebben de Griekse autoriteiten een addendum bij het programma ingediend, waarin uitleg is gegeven over wijzigingen in de in de begroting opgenomen belastingverhogende maatregelen en de geplande hervorming van het begrotingsproces. Het addendum brengt geen wijzigingen aan in de begrotingsstrategie als uiteengezet in het stabiliteitsprogramma, terwijl ook het macro-economische scenario en de begrotingsprognoses ongewijzigd blijven.

(3) Volgens de gegevens die de Griekse autoriteiten in oktober 2008 hebben doorgegeven en die door Eurostat zijn gevalideerd, heeft het overheidstekort in 2007 een niveau bereikt van 3,5 % van het BBP, waarmee de referentiewaarde van 3 % van het BBP is overschreden. Gezien de gemelde overschrijding van de in het Verdrag vastgestelde referentiewaarde heeft de Commissie op 18 februari 2009 een verslag opgesteld uit hoofde van artikel 104, lid 3, van het Verdrag.

(4) Bij de beoordeling wordt met name rekening gehouden met de prognoses van de diensten van de Commissie uit januari 2009, maar ook met andere informatie die sindsdien beschikbaar is gekomen.

(5) Met name ontbreken de gegevens over de overheidsuitgaven naar functie, de schuldontwikkeling en de componenten van stock-flow adjustment (verschil tussen liquide middelen en transitorische posten, de netto-accumulatie van financiële activa, waarderingseffecten e.a.), liquide financiële activa en netto financiële schulden.

(6) In de programma's vermelde output gaps en conjunctuurgezuiverde saldi, zoals herberekend door de diensten van de Commissie op basis van de in de programma's voorkomende informatie.

(7) Op basis van een geraamde potentiële groei van achtereenvolgens 3,2 %, 2,7 %, 2,8 % en 2,5 % in de periode 2008-2011.

(8) Conjunctuurgezuiverd saldo, ongerekend eenmalige en andere tijdelijke maatregelen. De eenmalige en andere tijdelijke maatregelen vertegenwoordigen volgens het meest recente programma 0,4 % van het BBP in 2008 en 0,5 % van het BBP in 2009 (in alle gevallen betreft het een tekortverminderend effect) en volgens de tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie 0,4 % van het BBP in 2008 en 0,8 % van het BBP in 2009 (in alle gevallen betreft het een tekortverminderend effect).

Bronnen:

Stabiliteitsprogramma (SP); tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie (COM); berekeningen van de diensten van de Commissie.