BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 11 november 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/34.410 - Olivetti/Digital) (Slechts de teksten in de Engelse en de Italiaanse taal zijn authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (94/771/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, inzonderheid op de artikelen 6 en 8,

Gezien het door Digital Equipment Corporation en Ing. C. Olivetti & C., SpA op 30 juli 1992 ingediende verzoek om een negatieve verklaring, subsidiair een ontheffing krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag voor een reeks samenwerkingsovereenkomsten op de markt voor computersystemen,

Gezien de samenvatting van de aanmelding die overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 is bekendgemaakt (2),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN A. Inleiding (1) Op 30 juli 1992 verzochten Digital Equipment Corporation, hierna "Digital" genoemd, en Ing. C. Olivetti & C., SpA, hierna "Olivetti" genoemd, de Commissie om een negatieve verklaring, subsidiair een ontheffing krachtens artikel 85, lid 3, voor een samenwerkingsovereenkomst op het gebied van computersystemen. Digital zal de op haar nieuwe "Reduced Instruction Set Computer" (RISC)-microprocessor gebaseerde Alpha AXP-technologie ter beschikking van Olivetti stellen en Olivetti verplicht zich ertoe om voor haar gehele aanbod van computerplatforms en daarmee verband houdende programmatuur de Alpha AXP-technologie toe te passen, behalve voor het produktengamma dat op Intel-microprocessors is gebaseerd. Daarenboven zal Olivetti computersysteemprodukten, waaronder Alpha AXP-produkten, van Digital kopen. Digital zal van Olivetti "personal computers" (PC's) voor haar Europese activiteiten blijven afnemen op basis van een reeds bestaande koopovereenkomst, die niet bij de Commissie is aangemeld.

(2) De technologische samenwerking ging vergezeld van de verwerving door Digital van bij benadering 8 % van het aandelenkapitaal van Olivetti (de "Share Purchase Agreement") en van de proportionele vertegenwoordiging van Digital in de raad van beheer van Olivetti (de "Shareholders' Agreement"). De laatste twee overeenkomsten werden gesloten tussen Digital en CIR, de moedermaatschappij van Olivetti. Op 24 augustus 1994 heeft Digital aangekondigd dat zij op de open markt alle gewone Olivetti-aandelen die zij bezat, heeft verkocht. Dientengevolge zijn de "Shareholders' Agreement" en de "Share Purchase Agreement" beëindigd. Volgens Digital zal haar verkoop van de Olivetti-aandelen geen gevolgen hebben ten aanzien van de aangemelde technologische samenwerking tussen de partijen. In de onderhavige beschikking geeft de Commissie een beoordeling over de aangemelde overeenkomsten als geheel. De beoordeling betreffende de "Share Purchase Agreement" en de "Shareholders' Agreement" slaat echter uiteraard alleen op de periode waarin die overeenkomsten van kracht waren.

B. Partijen (3) Olivetti uit Ivrea, Italië, is een wereldconcern op het gebied van informatietechnologie dat een zeer uitgebreid produktengamma aanbiedt en zich vooral toelegt op apparatuur voor persoonlijke informatievoorziening, "notebook"-computers, "laptop"-computers, PC's, op Intel-microprocessors gebaseerde platforms, instapmodellen van RISC-computers, alsook impact- en non-impact-printers voor bijzondere en algemene doeleinden. Uit gepubliceerde gegevens blijkt dat Olivetti in 1992 met een opbrengst van 5 762 miljoen US$ de op één na grootste Europese leverancier van computersysteemprodukten was, waarvan bijna 1 400 miljoen US $ afkomstig is van PC's.

(4) Digital uit Maynard, Massachusetts, Verenigde Staten van Amerika, is een wereldconcern dat zich voornamelijk bezighoudt met het ontwerpen, vervaardigen en verkopen van en het verlenen van service voor in een netwerk op te nemen computersystemen, daarmee verbonden periferieapparatuur en verwante netwerk-, communicatie- en programmaprodukten.

(5) CIR uit Leiní (TO), Italië, is een Italiaanse industriële houdstermaatschappij die onder zeggenschap staat van Cofide-Compagnia Finanziaria de Benedetti SpA en op 31 december 1991 44,3 % van Olivetti in handen had.

C. De produkten en de markt (6) De betrokken produkten in deze zaak zijn componenten van het Alpha AXP-computersysteem van Digital, waaronder microprocessors, kaarten en systemen programmatuur en periferieapparatuur, alsmede verwante informatie en know-how. Alpha AXP is een nieuwe generatie RISC-architectuur die door partijen werd ontworpen en voor de vervaardiging van een volledig assortiment computersystemen zal worden gebruikt, variërend van "palmtops" tot "mainframes". De Alpha AXP-architectuur is bedoeld om een belangrijke standaard te worden en een platform te zijn voor de voornaamste bestaande en toekomstige computerbesturingssystemen, met name de Microsoft New Technology (MsNT) en de Unix OSF/I. Daartoe houdt Digital zich onder meer actief bezig met het verlenen van licenties voor haar technologie aan chip- en computerfabrikanten. In het bijzonder heeft de onderneming een licentie verleend aan Mitsubishi Electric Corporation in Japan voor de vervaardiging van Alpha AXP-microprocessors.

(7) Microprocessors werden vanouds vervaardigd op basis van een "Complex Instruction Set Computer" (CISC)-technologie die zorgt voor een uitgebreid repertoire van opdrachten die talrijke complexe functies vervullen. Sinds het begin van de jaren tachtig werd een nieuwe soort microprocessortechnologie ontwikkeld die op RISC berust. De uitgangsgedachte voor de RISC-technologie is die van een beperkt opdrachtenrepertoire, waarbij de opdrachten slechts eenvoudige bewerkingen uitvoeren, maar veel sneller dan in de CISC-technologie. Hierdoor kunnen gemakkelijker prestatieverhogende eigenschappen aan het computersysteem worden toegevoegd, terwijl tevens een verlaging van de produktiekosten mogelijk wordt vanwege de in vergelijking met CISC-architectuur kleinere omvang van de microprocessor bij een gegeven prestatieniveau. Voor optimalisering van de prestaties is het echter noodzakelijk dat de RISC-microprocessor in het computersysteem wordt geïnstalleerd en dat specifieke programmatuur (besturingssysteem en compiler) voor het systeem wordt ontwikkeld om de mogelijkheden van de betreffende microprocessor zo goed mogelijk te benutten.

De produktmarkten (8) Gezien het bovenstaande is de Commissie van mening dat als de relevante produktmarkten in dit geval moeten worden beschouwd zowel de markt voor RISC-technologie, waaronder microprocessors, andere apparatuur, programmatuur en know-how (de produkten die rechtstreeks betrokken zijn bij de aangemelde overeenkomsten), als de markten voor de verschillende, op RISC-technologie gebaseerde eindprodukten van computersystemen (de produkten die onrechtstreeks betrokken zijn bij de overeenkomsten).

(9) Wat de op RISC-technologie gebaseerde computersystemen betreft, zij erop gewezen dat RISC tot nu toe vrijwel uitsluitend is toegepast in "werkstations", waar zijn snelheid zeer nuttig is. Op het gebied van "desktop"-computers bevindt RISC zich in vergelijking met CISC nog in een nadelige positie, omdat het merendeel van de thans op de markt zijnde toepassingen op CISC-technologie gebaseerd is. Verwacht wordt evenwel dat RISC binnenkort tot de "desktop"-markt zal doordringen door de opkomst van RISC-microprocessors en de introductie van "Windows NT", het nieuwe besturingssysteem van Microsoft Corp., dat de mogelijkheid biedt om zeer succesvolle toepassingen, die tot op heden alleen met CISC-microprocessors te gebruiken waren, met RISC-architectuur te laten werken.

(10) De markt voor RISC-technologie blijkt zeer dynamisch te zijn. De meeste chipfabrikanten houden zich bezig met de ontwikkeling van RISC-microprocessors, bij voorbeeld MIPS, onlangs opgegaan in Silicon Graphics Inc. (RX 00), Sun Microsystems (SPARC) en Motorola (MC 88000). Daarnaast is een aantal grote computerfabrikanten samenwerkingsverbanden aangegaan voor de ontwikkeling van RISC-technologieën: IBM, Apple en Motorola voor de ontwikkeling van Power PC-architectuur; Hewlett-Packard, Hitachi, Samsung en Winbond voor de ontwikkeling van Hewlett-Packard "Precision"-architectuur.

Volgens de International Data Corporation of London was Sun de meest succesvolle leverancier van op RISC gebaseerde computers (met name "werkstations"), met in 1991 een aandeel van ruim 50 % van het marktsegment in de Gemeenschap, gevolgd door MIPS en IBM. Volgens Personal-Computer-Markets van 3 november 1993 steeg de verkoop van op RISC gebaseerde werkstations wereldwijd met 44,6 % van 12,1 miljard US $ in 1991 tot 17,5 miljard US $ in 1992. Hewlett-Packard behield haar positie als marktleider, maar haar aandeel daalde met 3,9 procentpunten tot 30,8 %, gevolgd door Sun en MIPS met respectievelijk 25,1 % en 20,0 %.

De geografische markt (11) Vanuit economisch oogpunt en gelet op de grote omvang van de wereldwijde handel, het geringe belang van de transportkosten en het ontbreken van handelsbelemmeringen van betekenis kan in deze zaak de gehele wereld als de relevante geografische markt worden beschouwd.

D. De aangemelde overeenkomsten "Strategic Alliance Agreement" (12) In deze overeenkomst is het volgende bepaald:

a) Verplichting van Olivetti inzake de Alpha AXP-technologie van Digital

Digital zal Olivetti voorzien van op Alpha AXP-technologie gebaseerde apparatuurcomponenten en van programmatuur die speciaal ontworpen is om op Alpha AXP-processors te draaien, en Olivetti bekendmaken met de toekomstige ontwikkeling van de Alpha AXP-architectuur en verwante technologie.

Voor zover dit technisch uitvoerbaar is, zal Olivetti voor haar volledige aanbod van computerplatforms en daarmee verband houdende programmatuur de Alpha AXP-technologie gebruiken, behalve voor het op Intel-microprocessors gebaseerde produktengamma. Olivetti zal voor al haar produkten, uitgezonderd de Intel-computers, de Alpha AXP-architectuur toepassen en OSF van Digital en NT van Microsoft als hoofdbesturingssystemen voor haar Alpha AXP-produkten aannemen.

Deze strategische samenwerking is overeenkomstig artikel 2.6 van de overeenkomst gebaseerd op de veronderstelling dat de Alpha AXP-produkten van Digital voor elk produktsegment en gedurende elke halfjaarlijkse periode ten minste hetzelfde prijs- en prestatieniveau hebben als de door andere belangrijke RISC-leveranciers aangeboden RISC-technologie.

b) Aankoopverplichtingen

Olivetti gaat de verplichting aan om produkten van Digital af te nemen volgens twee mogelijke formules (waarbij de formule die tot de grootste aankopen leidt, zal worden toegepast). Deze zijn:

i) in termen van een gedeelte van haar behoeften zal Olivetti met ingang van 1 april 1993 en gedurende de looptijd van de overeenkomst ten minste 50 % van haar voor wederverkoop bestemde computersysteemplatforms, andere dan Intel-platforms, bij Digital betrekken (dit wil zeggen de omvang van deze aankopen wordt niet beïnvloed door de omvang van aankopen door Olivetti van Intel-platforms, van aankopen van andere platforms voor eigen gebruik of van door haar zelf vervaardigde produkten) en

ii) in termen van waarde moeten de aankopen van Alpha AXP-produkten van Digital ten minste het volgende belopen:

- 80 miljoen US $ per 30 juni 1994;

- nogmaals 80 miljoen US $ per 31 oktober 1995 en

- nogmaals 80 miljoen US $ per 31 juli 1996.

Bovendien gaat Olivetti de verplichting aan om vóór 30 juni 1994 voor een bedrag van 70 miljoen US $ niet gespecificeerde produkten, andere dan Alpha AXP-produkten, te kopen.

Produkten, hoeveelheden of prijzen worden in geen van de bovengenoemde afspraken gespecificeerd.

c) Samenwerking en produkttechnologieplanning

Partijen zullen samen nagaan welke verdere vormen van samenwerking nodig zijn om hun architectuur compatibeler te maken, alsook om besturingssystemen en programmatuur te ontwikkelen en te promoten.

Partijen zijn voornemens onderzoek te doen naar een gezamenlijke Intel-produktplanning om te bekijken of een inkoopcombinatie op wereldschaal voor op Intel-microprocessors gebaseerde PC's en deelsystemen haalbaar is.

Partijen zullen besprekingen voeren over een mogelijke aanschaffing en bevordering van op Alpha AXP te draaien ISV ( "Independant Software Vendors")-toepassingen.

d) Diensten

Partijen zullen nagaan op welke gebieden zij hun dienstverlenende organisaties optimaal kunnen laten functioneren. Met name is overeengekomen dat Digital deskundige service zal verlenen aan Olivetti om deze in staat te stellen de Alpha AXP-produkten te installeren en te onderhouden, terwijl Olivetti Digital zal blijven bijstaan voor wat door Digital gekochte PC's betreft.

e) Comités

Partijen hebben ter bevordering van de uitvoering van de overeenkomst de volgende vier comités ingesteld: een "Alliance Committee" voor algemene vraagstukken op het gebied van samenwerking, een "Product Committee for Personal Computers", een "Product Committee for Alpha AXP Products" en een "Service Committee" op het terrein van de dienstverlening.

(13) De "Strategic Alliance Agreement" heeft een looptijd van vijf jaar en wordt automatisch met vijf jaar verlengd, tenzij een van de partijen de andere van het tegendeel in kennis stelt.

"Share Purchase Agreement" en "Shareholders' Agreement"

(14) In het kader van de "Share Purchase Agreement" had Digital ongeveer 8 % van het aandelenkapitaal van Olivetti verworven. De aankoop en verkoop van de aandelen vond plaats in twee gelijke pakketten. De verwerving van het tweede pakket was gepland voor medio 1994, maar gebeurde reeds medio 1993. In augustus 1994 heeft Digital alle gewone Olivetti-aandelen die zij bezat, verkocht.

(15) Krachtens de "Shareholders' Agreement" zou Digital, zolang zij ten minste 25 miljoen gewone Olivetti-aandelen bezat, in de raad van beheer van Olivetti evenredig vertegenwoordigd zijn (en met ten minste één lid).

(16) Het stond Digital vrij het aan de Olivetti-aandelen verbonden stemrecht uit te oefenen. Zij mocht echter geen participatie van meer dan tien procent in Olivetti nemen. Digital mocht haar aandelen niet in een stemovereenkomst ( "voting trust") inbrengen, noch enige andere overeenkomst met derde partijen aangaan ten aanzien van het houderschap van Olivetti-aandelen en het eraan verbonden stemrecht. CIR had het voorkeursrecht ingeval Digital besloot haar Olivetti-aandelen van de hand te doen. CIR heeft dit recht niet uitgeoefend.

(17) De "Shareholders' Agreement" had een looptijd van ten hoogste vijf jaar.

E. Opmerkingen van belanghebbende derden (18) Na de bekendmaking van de aanmelding overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 heeft de Commissie geen opmerkingen ontvangen van belanghebbende derden.

II. JURIDISCHE BEOORDELING A. Artikel 85, lid 1 (19) In artikel 85, lid 1, worden onder meer alle overeenkomsten tussen ondernemingen verboden die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt beperkt. De Commissie is van mening dat de aangemelde overeenkomsten tussen Digital en Olivetti, beide ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1, samen één enkele overeenkomst voor samenwerking op het betreffende gebied vormen, die deels binnen en deels buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, valt.

"Strategic Alliance Agreement" (20) De verplichting van Olivetti inzake de Alpha AXP-technologie

Door de vijfjarige verplichting van Olivetti om voor al haar produkten, uitgezonderd de Intel-computers, de Alpha AXP-architectuur toe te passen en OSF van Digital en NT van Microsoft als hoofdbesturingssystemen aan te nemen, wordt de vrijheid van Olivetti om haar technologie te kiezen, in beginsel beperkt. De Commissie meent evenwel dat de gevolgen van deze overeenkomst, gezien de hieronder beschreven specifieke omstandigheden, niet als een beperking van de mededinging moeten worden beschouwd. Deze omstandigheden zijn:

a) Olivetti bezit thans geen vergelijkbare RISC-technologie en beschikt niet over de financiële middelen om een dergelijke technologie te ontwikkelen. Verwacht wordt echter dat de verkoop van op RISC gebaseerde "CPU's" ( "central processing units") de komende jaren sterk zal stijgen. Olivetti heeft derhalve een volledig assortiment RISC-computers nodig wil zij zich als leidende Europese leverancier handhaven. In deze omstandigheden zal de keuze van Olivetti voor Alpha AXP-technologie van Digital als haar exclusieve RISC-architectuur geen beperking van de huidige of mogelijke ontwikkeling van een alternatieve RISC-technologie door Olivetti betekenen.

b) gezien de hoogte van de investeringen in O & O, de opleiding van werknemers, de produktieprocessen enz. die de ontwikkeling van een volledig assortiment RISC-computers vereist, is het zeer waarschijnlijk dat Olivetti ook zonder contractuele verplichting aanvankelijk slechts voor één RISC-technologie zou kiezen. Olivetti zou in feite nooit over voldoende financiële middelen beschikken om een tweede reeks RISC-produkten op de markt te brengen. Evenzo zou Olivetti, zodra de keuze is gemaakt, niet snel op een andere RISC-technologie overschakelen (dit zou een verandering van haar gehele assortiment betekenen). De vijfjarige verplichting komt overeen met de tijd die nodig is om nieuwe produkten te ontwikkelen en met de hoogte van de betrokken investeringen. Na vijf jaar zal het Olivetti vrijstaan om haar verplichting te verlengen, een kortere looptijd te bedingen of op een andere technologie over te schakelen.

Derhalve kan geconcludeerd worden dat de beperking van de concurrentievrijheid van Olivetti door de verplichting niet groter is dan die welke enigerlei andere keuze voor een specifiek RISC-platform met zich zou brengen. Dit blijkt tevens uit de opname van een bepaling ( artikel 2.6) in de overeenkomst, die inhoudt dat Alpha AXP-produkten ten minste hetzelfde prijs- en prestatieniveau moeten hebben als andere RISC-platforms. Deze bepaling beschermt Olivetti tegen uitbuiting van haar positie door Digital ingeval deze discriminerende of buitensporige prijzen zou berekenen.

Gezien het bovenstaande is de Commissie van mening dat de vijfjarige verplichting van Olivetti inzake Alpha AXP-technologie buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, valt.

(21) De aankoopverplichtingen inzake op Alpha AXP-technologie gebaseerde produkten

Olivetti gaat de verplichting aan om van Digital Alpha AXP-produkten af te nemen ten bedrage van 80 miljoen US $ uiterlijk op 30 juni 1994 en van nogmaals 80 miljoen US $ per jaar gedurende de twee jaren daarna. Deze aankopen, waarvan de prijs en de omvang niet vooraf tussen Digital en Olivetti werden overeengekomen, betekenen een duidelijke beperking van de vrijheid van Olivetti om haar leverancier te kiezen en hebben een ongunstige invloed op de mededinging tussen Digital en haar toekomstige licentiehouders van Alpha AXP-technologie, daar deze een belangrijke mogelijke klant als Olivetti vier jaar lang zullen moeten missen. Deze redenering is ook van toepassing op de verplichting van Olivetti om 50 %van haar niet-Intel-computersysteemplatforms, die bij derden voor wederverkoop worden aangekocht, van Digital in de vorm van Alpha AXP-produkten af te nemen (zie overweging 12, onder b)).

Er dient onderscheid te worden gemaakt tussen een verplichting van een computerfabrikant om voor een relevant gedeelte van zijn produkten componenten te gebruiken die volgens een bepaalde, een andere fabrikant van computersystemen toebehorende, technologie gemaakt zijn en een verplichting om deze componenten in grote hoeveelheden van deze fabrikant te kopen.

De aangekondigde strategie van Digital, namelijk het verkopen van en het verlenen van licenties voor haar RISC-technologie aan verscheidene computerfabrikanten, zou Olivetti de mogelijkheid bieden een andere leverancier van Alpha AXP-produkten te kiezen. De duur van de hierboven beschreven eerste aankoopverplichting (vier jaar) en het feit dat de verplichting van Olivetti om 50 % van haar voor wederverkoop bestemde niet-Intelplatforms van Digital af te nemen, die geldt van 1 april 1993 tot en met 25 juni 1997 (wanneer het contract afloopt), en stilzwijgend met nogmaals vijf jaar kan worden verlengd, versterken echter het concurrentievervalsende effect van deze overeenkomst. Het is waarschijnlijk dat Digital tot en met 25 juni 2002 in ten minste de helft van de behoefte van Olivetti aan RISC-platforms zal voorzien.

De overeenkomst beïnvloedt het handelsverkeer tussen Lid-Staten ongunstig, daar er in de gehele Gemeenschap een omvangrijke handel bestaat in onrechtstreeks bij deze zaak betrokken eindprodukten (zie overweging 8). Bovendien zouden er gedurende de looptijd van de overeenkomst licentiehouders van Alpha AXP in de Gemeenschap gevestigd kunnen zijn wier mogelijkheden om Alpha AXP-componenten (dit wil zeggen produkten die rechtstreeks bij deze zaak betrokken zijn) aan Olivetti te leveren, door de overeenkomst zouden worden beperkt.

De Commissie meent derhalve dat de aankoopverplichting van Olivetti ten aanzien van de Alpha AXP-produkten binnen het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, valt.

(22) De aankoopverplichting voor overige produkten

Olivetti heeft zich ertoe verbonden uiterlijk op 30 juni 1994 ter waarde van ten minste 70 miljoen US $ andere dan Alpha AXP-produkten van Digital af te nemen. In dit verband zij opgemerkt dat:

- deze verplichting altijd geldt, ongeacht de kwaliteit, de hoeveelheid of de prijzen van de door Digital geleverde Alpha AXP-produkten. Hierdoor kan Olivetti zich aan haar aankoopverplichtingen inzake Alpha AXP-produkten onttrekken ( "Strategic Alliance Agreement", bepaling 6.1.7);

- deze bepaling ook in werking treedt als de Alpha AXP-technologie nog niet verkrijgbaar is. De aankopen door Olivetti van Alpha AXP-produkten ter waarde van 80 miljoen US $ zullen worden verrekend met de totale aankoopverplichting van 150 miljoen US $, zelfs indien deze aankopen na 30 juni 1994 gebeuren, en

- de andere dan Alpha AXP-produkten van Digital niet gespecificeerd zijn. Olivetti mag kiezen.

Volgens de Commissie blijkt uit bovenstaande overwegingen dat deze aankoopverplichting geen verband houdt met de levering van Alpha AXP-produkten en niet door Digital wordt gebruikt om haar positie te versterken of die van Olivetti in een bepaald marktsegment te verzwakken.

De verplichting van Olivetti om vóór eind juni 1994 ter waarde van 70 miljoen US $ andere dan Alpha AXP-produkten van Digital af te nemen, moet derhalve worden beschouwd als een afzonderlijk leveringscontract. De beperkte looptijd (twee jaar) en de betrokken bedragen, vergeleken met de jaarlijkse uitgaven van Olivetti aan produkten en componenten van derden (3), leiden tot de conclusie dat deze overeenkomst niet ertoe strekt of ten gevolge heeft dat de mededinging voor een wezenlijk deel wordt beperkt en derhalve niet onder het verbod van artikel 85, lid 1, valt.

(23) Terreinen van samenwerking (uitgezonderd diensten)

Partijen zijn overeengekomen om de mogelijkheid voor verdere samenwerking op diverse gebieden te onderzoeken. De desbetreffende bepalingen in de overeenkomst zijn zeer algemeen van aard en drukken alleen de wens van partijen uit om onderzoek te doen naar de mogelijkheden om verdere specifieke overeenkomsten aan te gaan die buiten de aanmelding vallen. Deze beschikking laat derhalve het standpunt van de Commissie ten aanzien van eventuele dergelijke toekomstige overeenkomsten onverlet.

(24) Diensten

Het samenwerkingsverband dat partijen op het gebied van diensten zijn overeengekomen, dient ter ondersteuning van de wederzijdse aankoopverplichtingen in die zin dat het voor elke partij van wezenlijk belang is in staat te zijn een efficiënte serviceverlening op te zetten voor de produkten die zij van de ander afneemt. Daarnaast zal deze samenwerking waarschijnlijk niet leiden tot een beperking van de mededinging op de specifieke dienstenmarkt, daar zij beperkt wordt tot de overdracht van de know-how die nodig is (voor Olivetti) om de Alpha AXP-produkten en (voor Digital) de PC's van Olivetti te onderhouden. Deze samenwerking krijgt gestalte in het "Service Committee". In antwoord op een verzoek om informatie van de Commissie verklaarden partijen dat werd afgezien van de aanvankelijk beoogde andere gezamenlijke activiteiten (dienstverlening voor middelgrote computers aan derden, het delen van reparatiefaciliteiten).

Dientengevolge is artikel 85, lid 1, niet van toepassing op de samenwerkingsverbanden tussen partijen op het gebied van diensten.

(25) De comités

In antwoord op een verzoek om informatie van de Commissie hebben partijen verklaard dat alle overeengekomen comités (zie overweging 12, onder e)) volledig onafhankelijk zijn van de raad van beheer van Olivetti en dat alle besluiten binnen deze comités na overleg bij consensus worden genomen.

In deze omstandigheden is de Commissie van mening dat het instellen en het functioneren van deze comités buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, vallen. Het ziet er niet naar uit dat deze comités gebruikt zullen worden als structuren voor commerciële samenwerking tussen partijen, noch als medium voor de cooerdinatie van concurrentiegedrag. Alle comités zijn nodig om de samenwerking te doen slagen en zij zijn hoofdzakelijk erop gericht Olivetti bijstand te verlenen bij het toepassen van de Alpha AXP-technologie en -produkten en om de technische samenwerking tot stand te brengen.

"Share Purchase Agreement" en "Shareholders' Agreement" (26) Digital verwierf ongeveer 8 % van het aandelenkapitaal van Olivetti en was, zolang zij ten minste 25 miljoen gewone Olivetti-aandelen bezat, in de raad van beheer van Olivetti vertegenwoordigd.

In dit verband wijst de Commissie erop dat zolang deze overeenkomsten van kracht waren:

a) Digital geen participatie van meer dan 10 % in Olivetti mocht nemen. Het was Digital niet toegestaan haar Olivetti-aandelen in een stemovereenkomst met derden in te brengen. Digital had geen vetorechten waardoor zij onmiddellijk of in een later stadium zeggenschap over Olivetti zou kunnen verwerven. Olivetti zou ook in de toekomst uitsluitend beheerd worden door CIR, die een aandeel van 31,07 % behield. Het voorkeursrecht van CIR ingeval Digital besloot haar Olivetti-aandelen van de hand te doen, wees op CIR's voornemen om een zo groot mogelijke zeggenschap over de onderneming te behouden.

De Commissie concludeert dat de minderheidsdeelneming van Digital in Olivetti niet tot een verandering in de zeggenschap van Olivetti zou hebben geleid;

b) partijen hebben verklaard en aangetoond dat de raad van beheer van Olivetti al zijn uitvoerende functies aan zijn voorzitter en algemeen directeur heeft overgedragen.

De raad komt slechts viermaal per jaar bijeen om financiële aangelegenheden te behandelen (goedkeuring van de balans, de emolumenten en het halfjaarlijks financiële overzicht dat bij de Italiaanse instanties belast met het effectenverkeer moet worden ingediend) of algemene aangelegenheden te bespreken. Behalve de voorzitter, de vice-voorzitter en de afgevaardigde beheerder van Olivetti heeft geen van de leden van de raad een uitvoerende functie bij Olivetti.

Volgens partijen is de raad van beheer van Olivetti niet betrokken bij beslissingen inzake ontwikkeling van nieuwe produkten of prijsbepaling. Ter ondersteuning van hun verklaring stelden zij dat de raad eerst op de hoogte werd gebracht van de overeenkomsten, toen deze al gesloten waren. Er zijn geen punten van bestuur die door de gehele raad van beheer van Olivetti moeten worden goedgekeurd.

Dientengevolge is de Commissie van mening dat zolang de functies van de raad van beheer van Olivetti beperkt bleven tot die welke hierboven beschreven zijn, het niet waarschijnlijk is dat de vertegenwoordiging van Digital in de raad van beheer van Olivetti zou hebben geleid tot cooerdinatie van concurrentiegedrag of tot uitwisseling van concurrentiegegevens.

(27) Samenvattend is de Commissie van oordeel dat, zolang de functies en taken van de raad van beheer van Olivetti beperkt bleven tot de taken zoals beschreven door partijen, de verbintenissen van de "Share Purchase Agreement" en de "Shareholders' Agreement" niet ertoe strekten of ten gevolge hadden dat de mededinging werd verhinderd, beperkt of vervalst in de zin van artikel 85, lid 1.

B. Artikel 85, lid 3 (28) De aangemelde overeenkomst heeft over het geheel genomen een positief effect op de mededingingsstructuur in de Gemeenschap. Het belangrijkste gevolg ervan is de toetreding van Olivetti als concurrent op de markt voor RISC-computers, hetgeen onmogelijk zou zijn zonder een overeenkomst in enige vorm voor de verwerving van dit type technologie (zie overweging 20). Dit voordeel wordt niet tenietgedaan door de mogelijkheid om het concurrentiegedrag van partijen op de markt te cooerdineren (zie de overwegingen 23, 24 en 25 alsmede overweging 27). Niet alleen bestaat er geen bepaling die Digital in staat stelt om invloed uit te oefenen op of vertrouwelijke informatie te verkrijgen over de commerciële besluiten van Olivetti, er is evenmin een beperking van het recht van Digital om de technologie waarvan zij licentiehouder is, in de Gemeenschap te exploiteren, hetzij rechtstreeks, via haar uitgebreide activiteiten in de Gemeenschap, hetzij door het verlenen van licenties aan andere fabrikanten (zie overweging 6).

(29) Hoewel er dus sprake is van een algeheel positief effect op de mededinging, is de Commissie van oordeel dat de in de "Strategie Alliance Agreement" opgenomen aankoopverplichting ten aanzien van op Alpha AXP-technologie gebaseerde produkten in strijd is met artikel 85, lid 1. De verplichting voldoet echter aan de vier voorwaarden die de Commissie in staat stellen om overeenkomstig artikel 85, lid 3, een ontheffing te verlenen.

Verbetering van de produktie van goederen of bevordering van de technische of economische vooruitgang (30) De betreffende aankoopverplichting zal Digital stimuleren om op grote schaal te produceren en de verbreiding van de geavanceerde Alpha AXP-technologie van Digital te bevorderen. Deze grotere beschikbaarheid van op Alpha-technologie gebaseerde computersystemen op de markt zal bijdragen tot de verspreiding van programmatuur die speciaal voor RISC-CPU's ontworpen is, en daardoor de technische vooruitgang bevorderen.

Voordelen voor de gebruikers (31) Een billijk aandeel van de uit de betreffende verplichting voortvloeiende voordelen zal ten goede komen aan Europese gebruikers van computersysteemprodukten, in die zin dat dank zij deze verplichting op de Europese markt een grotere hoeveelheid vernieuwende produkten van een hoge kwaliteit tegen een lagere prijs verkrijgbaar zal zijn. Zoals bij alle microprocessoren het geval is, hangen de produktiekosten van Alpha AXP nauw samen met de kwantiteit. Dank zij de aankoopverplichting zal Digital meer Alpha AXP-produkten tegen een lagere kostprijs kunnen produceren. In aanmerking genomen dat de mededinging op de markt voor op RISC-gebaseerde produkten in de nabije toekomst naar verwachting sterk zal groeien door de invoering van nieuwe produkten als resultaat van de samenwerkingsverbanden op deze markt (zie overweging 10), zullen partijen ongetwijfeld een redelijk gedeelte van de voordelen van deze verplichting via concurrerende prijzen aan de consumenten doorgeven.

Onmisbaarheid van de beperkingen (32) De grootschaligere produktie van de nieuwe produkten door Digital en de toegenomen en snelle penetratie ervan op de markt, de belangrijkste voorwaarden om deze voordelen aan de gebruikers ten goede te laten komen, kunnen alleen worden gewaarborgd door een aankoopverplichting die voldoende is om de "cash-flow" van Digital in de kritieke aanloopperiode van de produktie van deze nieuwe generatie produkten te ondersteunen. Derhalve kan worden geconcludeerd dat de aankoopovereenkomst inzake Alpha AXP de mededinging niet meer beperkt dan voor het bereiken van bovengenoemde voordelen noodzakelijk is.

Geen wezenlijke uitschakeling van de mededinging (33) Ten eerste leidt de overeenkomst, hoewel zij de mogelijkheden van Alpha AXP-licentiehouders om de betreffende produkten aan Olivetti te leveren, beperkt, niet tot een wezenlijke uitschakeling van de mededinging op de markt voor deze produkten: Olivetti is slechts één van de vele fabrikanten die bereid zouden kunnen zijn Alpha AXP-produkten te kopen om in hun behoefte om op RISC-gebaseerde computers aan te kunnen bieden, te voorzien.

Ten tweede zal de verplichting niet leiden tot uitschakeling van de mededinging in het marktsegment voor op RISC-gebaseerde computers. Er zijn verschillende andere RISC-computers op de markt, die gebaseerd zijn op verschillende technologieën die ontwikkeld zijn door verschillende ondernemingen of groepen ondernemingen (zie de overwegingen 7 tot en met 10). Integendeel, gezien de huidige leidende positie op de Europese markt van computersysteemprodukten die gebaseerd zijn op de technologieën van SPARC en Hewlett-Packard "Precision"-architectuur, zal deze verplichting de mededinging stimuleren door de verbreiding op dit gebied van een nieuwe generatie produkten gebaseerd op een nieuwe technologie, die in termen van prijs en kwaliteit met de reeds op de markt zijnde produkten zullen concurreren.

Gelet op het open karakter van de Alpha AXP-technologie en de conformiteit ervan met aanvaarde industriële normen zal de verbreiding ervan bovendien bijdragen tot de ontwikkeling van de produktie van informatietechnologie in Europa (dit wil zeggen van programmatuur), waardoor de mededinging in alle marktsegmenten voor informatietechnologie zal toenemen.

C. Duur van de ontheffing (34) Overeenkomstig artikel 8 van Verordening nr. 17 wordt een beschikking op grond van artikel 85, lid 3, van het Verdrag voor een bepaalde periode gegeven. Overeenkomstig artikel 6 van deze verordening kan een dergelijke beschikking ten vroegste ingaan op de datum van aanmelding. In overeenstemming met deze artikelen gaat de beschikking in de onderhavige zaak, wat de verlening van de ontheffing betreft, in op de datum van aanmelding en loopt tot het einde van de beoogde periode van de aankoopverplichting, met andere woorden van 30 juli 1992 tot en met 25 juni 2002,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Op basis van de haar ter beschikking staande informatie ziet de Commissie geen reden om overeenkomstig artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag tegen de volgende aangemelde overeenkomsten tussen Olivetti en Digital op te treden:

- de "Share Purchase Agreement" ondertekend op 25 juni 1992,

- de "Shareholders' Agreement" ondertekend op 26 augustus 1992;

- de "Strategic Alliance Agreement", ondertekend op 25 juni 1992, met uitzondering van de aankoopverplichting inzake op Alpha AXP-technologie gebaseerde produkten.

Artikel 2

Overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag worden de bepalingen van artikel 85, lid 1, hierbij voor de periode van 30 juli 1992 tot en met 25 juni 2002 buiten toepassing verklaard voor de aankoopverplichting inzake op Alpha AXP-technologie gebaseerde produkten, die in de door Olivetti en Digital op 25 juni 1992 gesloten "Strategic Alliance Agreement" is opgenomen.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot:

1. Ing. C. Olivetti & C., SpA

Via Jervis, 77

I-10015 Ivrea (TO)

2. Digital Equipment Corporation

146, Main Street

Maynard, Massachusetts 01754,

USA

3. CIR

Strada Volpiano 53

I-10040 Leiní (TO).

Gedaan te Brussel, 11 november 1994.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.(2) PB nr. C 276 van 14. 10. 1993, blz. 4.(3) Volgens door Olivetti verstrekte gegevens bedroeg de waarde van door haar aangekochte componenten in 1992 [zakengeheim] US $ voor Intel-produkten en [zakengeheim] US $ voor andere dan Intel-produkten.