BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 18 juli 1990 betreffende steunmaatregelen van de vrije Hanzestad Hamburg ( Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek ) ( 91/389/EEG )

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Na belanghebbenden overeenkomstig genoemd artikel te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt :

I

1 . Het is de Commissie aanvankelijk in één geval ( Firma Montblanc-Simplo ) ( 1 ) en later in nog drie gevallen ( Chemische Fabrik Promonta GmbH, Bridgestone Reifen GmbH, Fielmann Verwaltung KG ) ( 2 ) ter kennis gekomen dat de vrije Hanzestad Hamburg heeft besloten steun te verlenen . Geen van deze steunmaatregelen was overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag ter kennis van de Commissie gebracht . De Commissie deelde de Bondsregering tevens mede dat zij de indruk had dat het bij de vier haar bekende gevallen toepassing van een steunregeling betrof . Ondanks een verzoek om nadere toelichting heeft de Bondsregering niet gereageerd . Na herhaald verzoeken om inlichtingen over de vier concrete gevallen van steunverlening en na inleiding

van de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag ( 3 ), heeft de Bondsregering nadere gegevens verstrekt ( 4 ). Volgens deze gegevens heeft de vrije Hanzestad Hamburg in de jaren 1986, 1987 en 1988 in verband met "Abwanderungsverhinderung" ( locatiebinding) voor 31 ondernemingen 33 maal steunverlening toegezegd tot een beloop van 27,3 miljoen DM voor investeringen van in totaal 345,8 miljoen DM . De steunintensiteit varieert daarbij van 2,3 % ( 1,5 % netto-subsidie-equivalent, n.s.e .) tot 17,5 % bruto ( 11,2 % n.s.e .). Gemiddeld bedraagt de steunintensiteit 7,9 % bruto ( rond 5,1 % n.s.e .). De absolute steunbedragen variëren van 50 000 DM ( rond 25 000 ecu ) tot 4,95 miljoen DM ( 2,5 miljoen ecu ) per steunontvangende onderneming . De steun wordt in de vorm van een investeringssubsidie verleend .

2 . In bepaalde gevallen rees bij de Commissie na een eerste onderzoek van de vier haar bekende zaken het vermoeden dat de steun soms met andere aangemelde of niet-aangemelde steun werd gecumuleerd, waardoor aanzienlijk hogere intensiteiten werden bereikt . Bovendien nam de Commissie aan dat de vrije Hanzestad Hamburg ook aan andere ondernemingen steun verleende . De Commissie was echter op dat ogenblik niet op de hoogte van de rechtsgrondlagen van de haar bekende of eventuele andere gevallen waarin deze steun was toegekend . De titel van de desbetreffende wet, de datum van afkondiging, de doelstellingen, de looptijd, de voorwaarden waarop de steun was verleend, de doelgroep van de steunontvangers, de begroting enz . waren de Commissie dus niet bekend . Noch de wet zelf, noch de gevallen waarin deze was toegepast, waren getoetst aan of het voorwerp van een beschikking van de Commissie in de zin van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag .

Ten aanzien van de vier genoemde afzonderlijke gevallen was de Commissie op dat ogenblik van oordeel dat de steunmaatregelen van de vrije Hanzestad Hamburg niet aan de

voorwaarden om voor de in artikel 92, lid 3, onder c ), van het Verdrag genoemde uitzonderingen in aanmerking te komen, voldeden .

Op grond van bovengenoemde overwegingen heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag ingeleid en de Bondsregering bij schrijven van 3 mei 1989 en de Regeringen van de andere Lid-Staten bij schrijven van 6 december 1989 in kennis gesteld van het inleiden van de procedure en om commentaar ter zake verzocht . De inleiding van de procedure werd overeenkomstig artikel 93, lid 2, in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen ( 5 ) bekendgemaakt .

II

De Bondsregering heeft de Commissie haar opmerkingen medegedeeld bij schrijven van 23 augustus 1989 ( 6 ) en 3 januari 1990 ( 7 ) en zij heeft in een bespreking van 7 november 1989 mondeling nadere toelichting verstrekt .

De Bondsregering wees in haar mededeling van 23 augustus 1989 eerst op drie eerdere mededelingen over de vier gevallen van steunverlening . De Commissie zou hierin, aldus de Bondsregering, over alle nadere bijzonderheden en over de voorwaarden waarop de steun zou worden verleend, zijn ingelicht . De rechtsgrondslag voor het verlenen van steun was de toen lopende begroting van de vrije Hanzestad Hamburg die jaarlijks door het Parlement wordt vastgesteld; van een specifieke Hamburgse steunregeling was geen sprake . De begrotingslijn ten laste waarvan de steun in dit geval kwam, was bij schrijven van 12 maart 1987 ( 8 ), respectievelijk 7 maart 1988 (9 ) medegedeeld .

De steun was in de vorm van een investeringssubsidie toegekend . Het vermoeden van de Commissie, als zou nog verdere steun - in dit geval ook in andere vorm - zijn verleend was ongegrond .

De vrije Hanzestad Hamburg had in de vier afzonderlijke gevallen de grond niet onder de marktprijs verkocht of een oud bedrijfspand boven de gebruikelijke marktprijs overgenomen, noch subsidie verleend voor het bouwrijp maken van de grond, noch rechtstreeks of onrechtstreeks andere faciliteiten verleend die niet tot de normale verplichtingen van een verkoper behoren . De voor de bedrijven bestemde grond werd bijgevolg tegen marktprijs verkocht .

Evenmin kon de Bondsregering meegaan met de door de Commissie berekende steunintensiteit tussen 5 en 11,1 % bruto; volgens haar berekening lag deze steunintensiteit onder het genoemde maximum .

Ook het vermoeden van de Commissie dat de steun in enig geval met andere al dan niet aangemelde steun was gecumuleerd, was niet juist : de vier genoemde ondernemingen hadden voor hun projecten geen andere steun ontvangen . De door de vrije Hanzestad Hamburg verleende steun werden

met inachtneming van de voordelen van een vestigingsplaats in een stedelijk gebied binnen een orde van grootte gehouden die als regel niet hoger lag dan de maximum bruto-steunintensiteit van 7,5 %. Een bruto-steunintensiteit tot 43 % werd dan ook nergens bereikt .

Bij de onderhandelingen met de ondernemingen hebben, naast de mogelijkheid de produktie naar landen in het Verre Oosten te verplaatsen, ook de subsidiemogelijkheden in de periferie van Hamburg een rol gespeeld . Hamburg heeft als kern en centrum van een grotere economische regio en van een arbeidsmarktrayon enerzijds te maken met een intercontinentale vestigingsconcurrentie ( verplaatsing van de produktie naar lage-lonen-landen overzee ) en anderzijds met een vestigingsconcurrentie binnen de eigen regio . Daarbij konden in de welvarende perifere delen van de economische regio Hamburg aanzienlijk hogere subsidies worden verleend dan in het door de crisis in de scheepsbouw, de scheepsvaart en de aanverwante sectoren sterk getroffen centrum .

Hamburg voert een felle vestigingsconcurrentie met de omliggende regio, waar in de desbetreffende periode op sommige plaatsen bij vrijwel gelijke infrastructuurfaciliteiten 25 % of meer subsidie kon worden toegezegd ( inclusief een investeringstoeslag van 10 % en een bijzondere afschrijvingsregeling tot 50 %, waarop rechtens aanspraak kan worden gemaakt ).

Zo heeft een vestigingsplaats die economisch en wat ligging betreft deel uitmaakt van de kern van de Hamburgse regio, en die geen essentiële verschillen met de buitenste stadswijken vertoont, aan een van de ondernemingen na de besprekingen met Hamburg een aanzienlijk hogere investeringssubsidie aangeboden .

Concurrentievervalsing door de investeringssubsidie is volgens de Bondsregering daarom al niet mogelijk, omdat deze aanzienlijk lager ligt dan in de onmiddellijk aangrenzende locaties mogelijk is en daar wordt toegezegd . Deze locaties dienen echter sociaal-economisch, vooral op het punt van de werkloosheid, aanzienlijk gunstiger te worden beoordeeld dan Hamburg zelf; tegen deze hogere steun heeft de Commissie echter geen bezwaar gemaakt .

Voorts betoogde de Bondsregering dat Hamburg verwacht om op gelijke wijze te worden behandeld als de Deense regio's waarin de Commissie een stimuleringssubsidie heeft goedgekeurd, zonder dat daar de indicatoren waren gestegen tot waarden om voor steun in aanmerking te komen . Als reden voor deze uitzondering had de Commissie de hoge stimuleringssteun aangevoerd die in de aangrenzende Duitse regio's om Flensburg werd verleend . Hamburg heeft tot dusver zonder resultaat trachten te bereiken dat het steunniveau in de omringende regio geleidelijk werd verlaagd . De feitelijke invloed van Hamburg op de daartoe strekkende beslissingen is echter niet groter dan die van de Deense Regering .

Tevens kan niet worden aangenomen dat de door Hamburg gehanteerde lage steunpercentages, die zich rond de geringste niveaus bewogen, een verstoring van de intracommunautaire mededinging teweeg kunnen brengen . Bovendien wees de Bondsregering erop dat bij verplaatsing van de ondernemingen naar de onmiddellijke omgeving hogere steun kon worden verleend, aangezien die daar wel is toegestaan .

Tenslotte stelde de Bondsregering vast dat Hamburg de laatste jaren te kampen had met een crisis in de scheepsbouw, de scheepvaart en andere maritieme sectoren alsmede in de daarmede verband houdende bedrijfstakken . De Commissie deelt het inzicht dat in deze situatie handelend moet worden opgetreden, hetgeen blijkt uit het feit dat zij bij schrijven van 31 juli 1987 goedkeuring heeft verleend aan een steunregeling voor de diversificatie van de Hamburgse werven . Door de blijvende structuurveranderingen is Hamburg genoodzaakt ondernemingen die zich naar niet-maritieme sectoren uitbreiden, in Hamburg te houden om er plaatsvervangende werkgelegenheid te scheppen . Volledig afzien van de overeenkomstig de Duitse wet voor Hamburg bestemde economische stimuleringsmaatregelen zou de huidige hoge structurele werkloosheid tot een versneld wegtrekken van ondernemingen leiden, waardoor de crisis in de werkgelegenheid nog acuter zou worden .

In de bijeenkomst van 7 november 1989 deelden vertegenwoordigers van de Bondsregering voor de eerste maal - anders dan op 23 augustus 1989 - mede, dat de vrije Hanzestad Hamburg in nog meer gevallen steun had verleend . Kennisgeving van afzonderlijke gevallen, waarom de Commissie had verzocht, werd voor later toegezegd . Autonome steunverlening door het "Hamburger Gesellschaft fuer Wirtschaftsfoerderung" werd daarentegen ontkend .

Bij schrijven van 3 januari 1990 deelde de Bondsregering ten aanzien van steunverlening aan de onderneming Montblanc-Simplo GmbH mede, dat de erfpacht voor de door Hamburg verstrekte grond op basis van de ligging van het perceel volgens de gebruikelijke berekeningsmethode was vastgesteld; in deze erfpacht was geen steunbestanddeel opgenomen . Bovendien heeft de stad in dit geval het bedrijfsperceel van Montblanc overgenomen tegen de reële waarde, waarbij ook de ligging was verdisconteerd, en het voor dezelfde prijs doorverkocht .

Tenslotte deed de Bondsregering mededeling van de steun die in de jaren 1986-1988 aan 27 ondernemingen werd verleend om te voorkomen dat zij zich elders zouden vestigen ( " Abwanderungsverhinderung", locatiebinding ). Daarbij werd telkens het totale investeringsbedrag, de hoogte van de steun, het aantal arbeidsplaatsen in Hamburg alsmede de omzet vermeld . Een nadere motivering werd bij deze afzonderlijke gevallen niet gegeven .

In 1986-1988 werd in de volgende gevallen investeringssteun toegezegd :

( in DM )

20 .

Naam

Investeringssubsidie

Totaal

investeringsbedrag

1 .

Carl Schroedter ( GmbH & Co.)/VSG

Verfahrenstechnik fuer Schiffsbetr .

100 000

3 000 000

2 .

Erich Wagner & Co .

150 000

2 400 000

3 .

Mock & Reimers GmbH

175 000

2 142 000

4 .

Oellerking Gebaeudereinigungsgesellschaft mbH

75 000

1 037 700

5 .

Krupp Corpoplast Maschinenbau GmbH

1 500 000

17 440 000

6 .

Heinr . Ambrosius GmbH

215 500

2 155 000

7 .

8 .

aa

a

s

Montblanc-Simplo GmbH

2 875 000

825 000

23 000 000

11 000 000

9 .

10 .

aa

a

s

Bridgestone Reifen GmbH

3 262 000

1 690 000

41 600 000

3 380 000

11 .

Chemische Fabrik Promonta GmbH

1 100 000

48 000 000

12 .

Fielmann Verwaltung GmbH

2 000 000

26 100 000

13 .

E . F . Oppermann GmbH & Co .

1 664 300

9 510 000

14 .

Berendsohn AG

1 066 000

13 330 000

15 .

KG Wilh . Liebelt GmbH & Co .

620 000

7 290 000

16 .

Harms & Wende GmbH & Co .

500 000

5 950 000

17 .

SECA Vogel & Halke GmbH & Co .

2 970 000

33 000 000

18 .

KRASA Kraemer & Sawitsch GmbH & Co .

200 000

3 509 400

19 .

Classen & Co . GmbH

75 000

888 000

20 .

Fr . Daub & Soehne ( GmbH u . Co .)

248 000

2 480 000

21 .

"REPRO 68" Lithographie u . Klischee GmbH

850 000

9 511 000

22 .

Geo Poulson GmbH & Co .

100 000

2 532 000

23 .

J . H . Peters & Bey GmbH

160 000

2 618 500

24 .

Manfred Hechtl Gebaeudereinigungs - und

Beteiligungs-GmbH

71 000

850 000

25 .

L . W . C . Michelsen GmbH

200 000

4 000 000

26 .

Arno Geerds

190 000

3 015 700

27 .

Horst Roeder & Co . ( GmbH & Co .)

418 000

4 400 000

28 .

Juki ( Europe ) GmbH

1 735 000

23 143 900

29 .

Emil Deiss KG

360 000

4 300 000

30 .

Dresser Pleuger GmbH

600 000

8 400 000

31 .

Bijou Brigitte modische Accessoires AG

232 500

3 105 000

32 .

Hans-Joachim Sauer GmbH & Co .

50 000

1 700 000

33 .

Rofin Sinar Laser-GmbH

1 000 000

21 025 000

III

Bij het inleiden van de procedure zijn binnen de gestelde termijn geen opmerkingen van Regeringen van Lid-Staten of van andere belanghebbenden ingekomen .

IV

1 . De Commissie heeft bij het inleiden van de procedure aangenomen dat de vrije Hanzestad Hamburg naast investeringssteun ook steun in andere vorm heeft verleend ( bij voorbeeld verkoop van grond tegen lagere prijs, overname van oude bedrijfsopstallen boven de gebruikelijke marktprijs, het in rekening brengen van lager dan gebruikelijke prijzen voor het bouwrijp maken van de grond en overneming van andere kosten of maatregelen die door de vrije Hanzestad Hamburg als infrastructuurmaatregel werden aangemerkt ). Tevens nam de Commissie aan dat door cumulering met verdere al dan niet te harer kennis gebrachte steunmaatregelen zeer hoge intensiteiten konden worden bereikt .

De Bondsregering heeft bij schrijven van respectievelijk 27 oktober 1987, 19 april 1988, 23 augustus 1989 en 3 januari 1990 uiteengezet dat het door de Commissie uitgesproken vermoeden dat naast investeringssteun nog andere steun - eventueel in andere vorm - was verleend, ongegrond was .

Ten aanzien van het concrete geval van de onderneming Montblanc-Simplo GmbH heeft de Bondsregering verklaard dat de erfpacht voor de door Hamburg aangekochte grond op basis van de voor dit te ontsluiten gebied algemeen geldende vierkante-meterprijs volgens de gebruikelijke berekeningsmethode was vastgesteld . De stad heeft de industriegrond van de onderneming Montblanc-Simplo GmbH tegen de gebruikelijke prijs verworven en voor dezelfde prijs doorverkocht .

Door deze grondtransacties werd de onderneming, naar uit de beschikbare gegevens blijkt, niet bevoordeeld en zij zijn dan ook geen vorm van steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag . De Commissie beschikt ook in andere gevallen niet over gegevens die haar aanvankelijke veronderstellingen kunnen staven . Daarom houdt de Commissie deze vermoedens ook niet langer staande en beëindigt zij de procedure ten aanzien van het verlenen van bijkomende steun in andere vorm dan investeringssteun, alsmede ten aanzien van de cumulering van andere steunvormen met de investeringssteun . In het kader van deze procedure dient echter wel te worden onderzocht of de investeringssteun waarmede men vestiging elders wil voorkomen, verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt .

2 . De locatiebindingssteun van de vrije Hanzestad Hamburg valt onder artikel 92, lid 1, van het Verdrag om de navolgende redenen .

De betrokken steun werd door de vrije Hanzestad Hamburg verleend . Het feit dat de steunverlenende instantie een regionaal lichaam is, staat toepassing van artikel 92, lid 1, niet in de weg . Dit wordt ook uitdrukkelijk bevestigd door het Hof van Justitie ( zie arrest van 14 oktober 1987 in zaak 248 /84 ).

Hamburg verleende investeringssteun aan bepaalde ondernemingen . Deze werden bevoordeeld door tegenmoetkoming in hun investeringen .

De in het onderhavige geval behandelde steun vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, aangezien de aan de begunstigde ondernemingen verleende financiële steun een aanwijsbare verbetering van hun rentabiliteit tot gevolg heeft, waardoor concurrenten die deze steun niet ontvangen, tegenover hen in een ongunstige concurrentiepositie komen te verkeren .

Deze concurrentievervalsing is ook merkbaar . De netto-subsidie-equivalent van deze steun bedraagt 1,5 tot 11,2 %, de gemiddelde netto-intensiteit 5,1 %. Door een vermindering van de investeringskosten van deze omvang genieten de steunontvangende ondernemingen een aanzienlijk voordeel ten opzichte van hun niet-gesubsidieerde concurrenten .

Indien de steun ondernemingen ertoe beweegt een andere vestigingsplaats te kiezen of aan een bepaalde plaats van vestiging vast te houden, kan men daarin ook een vervalsing van de mededinging in de zin van artikel 92, lid 1, zien . De invoering van een regeling waardoor wordt gewaarborgd dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt niet wordt vervalst ( artikel 3, onder f ), van het Verdrag ), houdt namelijk mede in dat de ondernemingen op grond van een autonome beslissing hun plaats van vestiging kiezen en daarbij dus niet door steunmaatregelen worden beïnvloed of gemanipuleerd . In de hier aan de orde zijnde gevallen werden klaarblijkelijk van geval tot geval uiteenlopende bedragen en intensiteiten gehanteerd om ondernemingen in Hamburg te houden . Daarbij werd steun van 50 000 DM of steun met

een netto-subsidie-equivalent van 1,5 % als voldoende beschouwd om de locatiekeuze van een onderneming ten gunste van Hamburg te beïnvloeden en daardoor verplaatsing te voorkomen .

Deze constatering wordt niet weerlegd door het argument dat concurrentievervalsing in de betrokken gevallen alleen daarom al niet kon optreden, omdat de investeringssteun in Hamburg aanzienlijk lager ligt dan in de onmiddellijk aangrenzende vestigingsplaatsen en de Commissie daar ondanks gunstiger werkloosheidscijfers tegen een hogere subsidiëring geen bezwaar had gemaakt . Bij de beoordeling of een steunmaatregel al dan niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, wordt de doorslag niet gegeven door de afzonderlijke afweging van de hoogte van een subsidie, de mate waarin de mededinging wordt vervalst of van een afzonderlijke sociaal-economische indicator . De Commissie moet bij een dergelijke beslissing namelijk in de eerste plaats vaststellen of voldaan is aan elk van de in artikel 92, lid 1, van het Verdrag genoemde criteria, waarvan concurrentievervalsing er één is . Daarna dient de Commissie na te gaan of de subsidie onder een van de uitzonderingen van het Verdrag valt . Deze toetsing moet onder andere de doelstelling van de subsidie omvatten en gebeurt voor elk van de uitzonderingen volgens specifieke criteria . Daarbij dient de Commissie geen afzonderlijke, maar alle voor de beslissing van belang zijnde factoren tegen elkaar af te wegen .

De hier behandelde steun heeft ook invloed op de handel tussen de Lid-Staten .

De Commissie dient volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie bij de toetsing van deze criteria vast te stellen of

het programma wezenlijk alle ondernemingen ten goede komt die aan de handel tussen de Lid-Staten deelnemen ( arrest in zaak 248/84 voornoemd ). Daarbij moet tevens in aanmerking worden genomen dat Lid-Staten die bij hun subsidieverlening hun aanmeldingsplicht als bedoeld in artikel 93, lid 3, van het Verdrag niet nakomen, niet bevoordeeld worden tegenover degene die steunvoornemens wel aanmelden ( arrest in zaak 301/87 ).

De Commissie vermoedde bij het inleiden van de procedure van artikel 93, lid 2, dat naast de vier haar bekende gevallen ook aan andere ondernemingen steun was verleend . Daarom heeft zij de procedure ten aanzien van dit steunprogramma ( of van deze steunprogramma's ) en van alle in het kader daarvan verleende gevallen van steun ingeleid . Er bestaat weliswaar in Hamburg geen specifieke steunregeling, maar alle 33 gevallen van steunverlening werden door dezelfde, speciaal daarvoor ingestelde instantie ( de "Hamburger Kreditkommission ") met dezelfde doelstelling ( het voorkomen van vestiging elders ) en op grond van een en dezelfde begrotingslijn toegekend . Feitelijk vertoont deze steunverlening dus alle kenmerken van een regeling . Het onderzoek van de Commissie kan daarom langs dezelfde lijnen als voor een regeling geschieden .

Een onderzoek naar het handelsbelemmerende karakter van elk afzonderlijk geval is bij deze Hamburgse locatiebinding niet op zijn plaats, omdat de Bondsrepubliek dan tegenover de andere Lid-Staten die hun steunmaatregelen wel voor de invoering daarvan aanmelden, zou worden bevoordeeld . Op grond van de ervaring mag men ervan uitgaan dat bij deze steun ondernemingen betrokken zijn die aan de intracommunautaire handel deelnemen .

Ook de thans aan de Commissie meedegedeelde gevallen van steunverlening bevestigen de veronderstelling dat het Hamburgse beleid van locatiebinding naar haar aard vooral die ondernemingen ten goede komt die aan de intracommunautaire handel deelnemen, dan wel die goederen of diensten aanbieden waarin tussen de Lid-Staten handelsverkeer bestaat .

Zoals reeds uiteengezet, versterkt de financiële steun de steunontvangende ondernemingen in hun positie tegenover hun concurrenten . Voor zover een en ander in het intracommunautaire handelsverkeer geschiedt, moet worden aagenomen dat dit door de steun wordt beïnvloed .

Tenslotte wordt het intracommunautaire handelsverkeer ook beïnvloed door het feit dat beslissingen inzake de vestigingsplaats van de steunontvangende bedrijven mede door de steun worden bepaald . Dit geldt voor alle hierbij behandelde gevallen, want de Duitse overheid heeft de steun immers bedoeld als middel voor locatiebinding . De Bondsregering heeft ten aanzien van de vier afzonderlijke gevallen bovendien betoogd dat bij besprekingen met de ondernemingen is gebleken dat Hamburg zowel intercontinentaal als intraregionaal vestigingsconcurrentie ondervindt . Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat deze ondernemingen, die alle worden gekenmerkt door een grote locatiemobiliteit zich uitsluitend tot een keuze tussen twee uitersten beperken, zonder tevens de mogelijkheid van een nieuwe vestigingsplaats in andere Lid-Staten van de Gemeenschap te overwegen . Indien ondernemingen ervan worden weerhouden hun

plaats van vestiging uit de ene Lid-Staat naar de andere te verplaatsen, leiden zowel de niet-uitgevoerde verplaatsing zelf als de produktie en het aanbod van de oude standplaats tot een continuering van de bestaande handelsstromen tussen de Lid-Staten en daarmede onrechtstreeks tot beïnvloeding van de intracommunautaire handel .

Op grond van het bovenstaande vallen de hier behandelde steunmaatregelen van de vrije Hanzestad Hamburg onder artikel 92, lid 1, van het Verdrag .

3 . De Bondsregering was overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het Verdrag verplicht de Commissie tijdig van het voornemen tot invoering of wijziging van deze steunmaatregelen op de hoogte te brengen, om haar opmerkingen te kunnen maken . De Bondsregering is deze verplichting in geen van de gevallen nagekomen . De aan de Commissie desgevraagd verstrekte informatie was geen vorm van kennisgeving in de zin van artikel 93, lid 3 . Bovendien waren de antwoorden van de Bondsregering steeds onvolledig op het punt van bepaalde details, de voorwaarden waarop de steun werd verleend en feitelijke gevallen van steunverlening . Uit de jaarlijks medegedeelde ontwerp-begrotingen van de Bondsrepubliek en de deelstaten kon de Commissie niet afleiden dat de steunmaatregelen waren bestemd om verandering van vestigingsplaats te voorkomen . De Bondsregering heeft zelf in dit verband bij schrijven van 7 december 1987 medegedeeld dat uit deze algemene mededelingen niet mocht worden opgemaakt dat alle opgevoerde uitgaveposten door haar als steunmaatregelen erkend zouden worden . Overigens heeft de Bondsregering deze mededelingen intussen beëindigd .

4 . Bij de Hamburgse, voor locatiebinding bestemde steunmaatregelen gaat het niet om steunmaatregelen van sociale aard aan afzonderlijke consumenten, noch om door natuurrampen veroorzaakte schade te herstellen of om de economie te steunen van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland . Daarom is geen van de in artikel 92, lid 2, genoemde uitzonderingen van toepassing . Aangezien het bovendien niet om steunmaatregelen gaat ter verwezenlijking van een gemeenschappelijk belang, noch om maatregelen ter opheffing van een ernstige verstoring in de economie van een Lid-Staat en evenmin om steunmaatregelen ter vergemakkelijking van de ontwikkeling van bepaalde bedrijfstakken, zijn ook artikel 92, lid 3, onder b ), en de desbetreffende zinsnede van artikel 92, lid 3, onder c ), niet van toepassing .

5 . In het onderhavige geval gaat het om steunmaatregelen die als regionale steunmaatregelen dienen te worden beschouwd . Daarom zouden alleen die afwijkingen van het verbod op steunverlening in aanmerking kunnen komen, welke in artikel 92, lid 3, onder a ) en c ), worden genoemd . Hierin is alleen sprake van in het belang van de Gemeenschap, niet van in het belang van afzonderlijke Lid-Staten en steunontvangers nagestreefde doelstellingen . Deze uitzonderingen moeten bij toetsing van steunregelingen en afzonderlijke gevallen van steunverlening strict worden uitgelegd .

Afwijkingen mogen met name slechts dan worden toegestaan indien de Commissie kan vaststellen dat het marktmechanisme op zichzelf niet voldoende is om de ontvangers van de

steun tot een gedrag te bewegen dat tot de verwezenlijking van een van de in de afwijkingen genoemde doestellingen bijdraagt .

Indien deze uitzonderingen waarbij dit causale verband afwezig is, worden toegestaan, zou beïnvloeding van het handelsverkeer tussen Lid-Staten en concurrentievervalsing worden geaccepteerd, zonder dat hiertegenover zou staan dat hiermede een communautair belang wordt gediend .

Indien de Commissie bovengenoemde criteria bij het toetsen van regionale steunregelingen hanteert, moet zij ervan overtuigd zijn dat in de desbetreffende regio, vergeleken bij de Gemeenschap als geheel, voldoende ernstige moeilijkheden bestaan om het verlenen van steun en de intensiteit daarvan de rechtvaardigen . Uit deze toetsing moet blijken dat de steun de verwezenlijking van de in artikel 92, lid 3, onder a ) of c ), genoemde doestelllingen bevordert . Indien dit niet kan worden aangetoond moet ervan worden uitgegaan dat de steun blijkbaar niet tot de verwezenlijking van de in de uitzondering genoemde doestellingen bijdraagt, maar in hoofdzaak ertoe dient om de desbetreffende ondernemingen te bevoordelen .

6 . Overeenkomstig artikel 92, lid 3, onder a ), kan steun als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden aangemerkt indien deze dient om de ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst, te bevorderen .

In de code voor de toepassing van deze Verdragsbepaling op regionale steunmaatregelen, waarnaar hier uitdrukkelijk wordt verwezen, heeft de Commissie bepaald dat regio's met een naar koopkracht gecorrigeerd bruto binnenlands produkt ( BBP ) per hoofd van minder dan 75 % van het communautair gemiddelde, als indicator voor een abnormaal lage levensstandaard of een ernstig gebrek aan werkgelegenheid, in aanmerking komen voor toepassing van de in artikel 92, lid 3, onder a ), genoemde uitzondering . Bij toetsing van de regio's aan deze grenswaarde is de Commissie tot de overtuiging gekomen dat de economische en sociale toestand in de Bondsrepubliek noch voor het land als geheel noch voor afzonderlijke regio's toepassing van deze bepaling rechtvaardigt . Dit standpunt is reeds herhaaldelijk - bij voorbeeld in Beschikking 87 /15/EEG ( 10 ) - door de Commissie naar voren gebracht . In het onderhavige geval wordt dit oordeel bevestigd doordat de vrije Hanzestad Hamburg gemiddeld in de jaren 1985-1987 voor het naar koopkracht gecorrigeerde BBP een index van 187,7 ( EG-12 = 100 ) te zien gaf .

7 . Overeenkomstig artikel 92, lid 3, onder c ), kunnen steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van de economische bedrijvigheid als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad .

Bij de toepassing van deze uitzondering heeft de Commissie een zekere speelruimte, waarvan zij bij de beoordeling van economische en sociale factoren gebruik maakt . Het Hof van

Justitie heeft vastgesteld dat enerzijds steunmaatregelen beoordeeld moeten worden in hun communautaire samenhang ( arrest 730/79 ) en dat de Commissie anderzijds bevoegd is goedkeuring te verlenen aan steunmaatregelen die zijn bedoeld om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid in een Lid-Staat te vergemakkelijken, indien deze, vergeleken bij de gemiddelde economische situatie in dat land, een achterstand vertonen ( arrest 248/84 voornoemd ). Beide criteria zijn in de steuncode van de Commissie voor de toepassing van artikel 92, lid 3, onder c ), in de beoordeling opgenomen en houden onderling verband, waarbij de sociaal-economische situatie van een regio zowel in nationaal als in communautair verband wordt beoordeeld . Aan de hand hiervan bepaalt de Commissie het verschil tussen het bewuste gebied en het nationale gemiddelde, om vast te stellen of dit verschil, communautair gezien, als aanzienlijk kan worden aangemerkt .

De Commissie dient daarbij tevens vast te stellen dat de regionale steunmaatregelen "de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt . . . niet zodanig veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad ".

De door de regionale steun teweeggebrachte verandering in de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, kan uitsluitend dan als niet schadelijk voor het gemeenschappelijke belang worden beschouwd, indien kan worden vastgesteld dat :

- het marktmechanisme deze problemen niet zonder steunmaatregelen zou kunnen oplossen of niet tot de noodzakelijk geachte ontwikkeling in de desbetreffende regio's zou leiden;

- de hoogte van de steun evenredig is aan de problemen;

- de steunverlening de mededinging in bepaalde bedrijfstakken niet te zeer vervalst .

De Commissie heeft zich bij vorige beschikkingen over regionale steun steeds door deze beginselen doen leiden .

8 . De Commissie heeft de sociaal-economische situatie in de vrije Hanzestad Hamburg zowel in nationaal als in communautair kader getoetst . Om zeker ervan te zijn dat haar maatstaven bij de communautaire vergelijking consistent en objectief zijn, heeft de Commissie een methode ontwikkeld waarmede voor de regio's van de Lid-Staten algemene drempels ( "indicatoren ") voor de verenigbaarheid van steunmaatregelen, uitgedrukt in structurele werkloosheid en BBP per inwoner, kunnen worden vastgesteld . De Commissie heeft deze methode in haar mededeling van 12 augustus 1988 ( 11 ) nader uiteengezet .

Deze bij de methode gehanteerde indicatoren worden aan de hand van de jongste gegevens regelmatig getoetst . Ingevolge de destijds geldende waarden kan in beginsel worden aangenomen dat regio's in de Bondsrepubliek Duitsland voor steun in aanmerking komen, indien het BBP of de bruto toegevoegde waarde per inwoner minder bedragen dan het gemiddelde in de Bondsrepubliek Duitsland of het gemiddelde werkloosheidscijfer over vijf jaar meer dan 143 % van het gemiddelde in de Bondsrepubliek Duitsland bedraagt .

De Commissie heeft bij het onderzoek de thans geldende indicatoren en de jongste cijfers voor de bruto toegevoegde

waarde en het werkloosheidscijfer gehanteerd . Ook indien de steunmaatregelen reeds in de jaren 1986-1988 zijn goedgekeurd, levert het hanteren van deze jongste cijfergegevens voor Hamburg geen nadeel op .

Uit het onderzoek blijkt in eerste instantie dat het cijfer voor de vrije Hanzestad Hamburg voor het BBP per inwoner gemiddeld over de jaren 1983/1985/1987 162,9 bedraagt en het gemiddelde werkloosheidscijfer van de jaren 1984-1988 126,5 ( index voor de gehele Bondsrepubliek telkens = 100 ).

Daaruit blijkt dat deze stimuleringsmaatregelen van de vrije Hanzestad Hamburg, overeenkomstig de normen waarvan is uitgegaan, niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd .

Deze beoordeling aan de hand van indicatoren is echter slechts een eerste benadering . In de tweede beoordelingsfase kan dit worden gecorrigeerd, indien verdere indicatoren over de huidige situatie of de toekomstige ontwikkeling van de beoordeelde regio een tegengesteld oordeel opleveren .

Bij deze tweede beoordeling heeft de Commissie met name de tendens van de waarden van werkloosheid en BBP onderzocht .

Daarbij bleek het volgende :

Het werkloosheidscijfer is voor de vrije Hanzestad Hamburg ten opzichte van het gemiddelde in de Bondsrepubliek Duitsland sinds 1984 constant gestegen . Van 112 over 1984 steeg het naar 121 in 1985, 130 zowel in 1986 als in 1987 en naar 145 over 1988 . De destijds geldende grenswaarde van 143 werd hiermede voor 1988 enigszins overschreden .

In dit verband dient echter ook rekening te worden gehouden met het feit dat een realistisch beeld van de feitelijke situatie op de arbeidsmarkt in het Hamburgse eerst dan ontstaat, als ook rekening wordt gehouden met de historisch gegroeide pendel uit het omliggende gebied . Hierop berust overigens ook de geografische afbakening van het arbeidsmarktrayon in de "Gemeinschaftsaufgabe "Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur" ".

In het totale arbeidsmarktrayon Hamburg zijn voor de werkloosheid de volgende waarden vastgesteld ( Bondsrepubliek = 100 ): 1984 : 116, 1985 : 127, 1986 : 136, 1987 : 144, 1988 : 140 . Hieruit blijkt weliswaar dat ook het werkloosheidscijfer aanvankelijk snel toenam, maar het hoogtepunt werd in 1987 bereikt en in 1988 daalde de index al weer onder de drempelwaarde van 143 . De structurele werkloosheid ( gemiddeld werkloosheidscijfer voor de jaren 1984-1988 ) lag met een waarde van 132 ver onder dit kritische punt .

Wat de tendens van het BBP per inwoner in de vrije Hanzestad Hamburg aangaat, biedt het verloop ervan het volgende beeld : in 1983 een waarde van 160,0, in 1985 van 163,8 en in 1987 van 165 ( Bondsrepubliek = 100 ). Hieruit blijkt dat het reeds zeer hoge economisch potentieel van de vrije Hanzestad Hamburg nog verder kon worden opgevoerd .

Ook de andere sociaal-economische indicatoren wijzen voor Hamburg op een gunstige situatie : bij de laatste afbakening van gebieden in het kader van de "Gemeinschaftsaufgabe" nam dit arbeidsmarktrayon bij de brutoloon en -salarisquote de zevende en bij de infrastructuurvoorzieningen zelfs de derde plaats van alle 179 arbeidsmarktrayons van de Bondsrepubliek Duitsland in .

Bij een eerste tussenbalans kan worden vastgesteld dat de aanzienlijke stijging van de werkloosheid bij het nog steeds sterke arbeidspotentieel en de over de gehele linie sociaal-economisch gunstige situatie voor Hamburg nog geen uitzondering in de zin van artikel 93, lid 3, onder c ), van het Verdrag rechtvaardigt .

9 . De Bondsregering heeft voor de invoering van bovengenoemde steunmaatregelen echter tevens het argument aangevoerd dat de vrije Hanzestad Hamburg de laatste jaren een daling van het aantal arbeidsplaatsen in de scheepsbouw, de scheepvaart en andere maritieme bedrijfstakken alsmede de daarmede verbonden sectoren te zien gaf .

Het aantal arbeidsplaatsen in de scheepsbouw liep inderdaad terug van 8 026 in 1984 tot 5 721 in 1988 ( jaargemiddelden ). Bij de beoordeling moet echter tevens rekening worden gehouden met het feit dat het aandeel van de scheepsbouw in de verwerkende sector ( ondernemingen met meer dan 20 werknemers ) in het verleden constant terugliep en in 1986 nog slechts 5,3 % bedroeg . Op de totale beroepsbevolking maakte in Hamburg de werkgelegenheid in de scheepsbouw in 1986 nog maar 0,8 % uit . Ook indien rekening wordt gehouden met het aandeel van de met de scheepsbouw verbonden sectoren blijkt, dat deze voor de economische ontwikkeling van de stad niet meer bepalend zijn . Daarom is ook de stijgende werkloosheid in Hamburg slechts voor een gering deel aan de toenemende werkloosheid in de scheepsbouw te wijten : zo staan tegenover een stijging van het aantal werklozen van 1984 tot 1986 van 14 615 "slechts" 1 100 verdwenen arbeidsplaatsen in de scheepsbouw . Ten slotte dient te worden opgemerkt dat de daling van de werkgelegenheid in de scheepsbouw tot staan schijnt te zijn gebracht : zo steeg het aantal arbeidsplaatsen van 5 672 ( maandgemiddelde januari-september 1988 ) tot 5 894 ( maandgemiddelde januari-september 1989 ), dat wil zeggen met 3,9 %. Over de gehele linie vormt de daling van het aantal arbeidsplaatsen in de scheepsbouw en de darmee verbonden sectoren dus geen rechtvaardiging voor het verlenen van regionale steun .

Het feit dat de Commissie aan de steunregeling voor de diversifiëring van de Hamburgse werven haar goedkeuring heeft gehecht, kan weliswaar in die zin worden uitgelegd dat de Commissie hier het inzicht deelde dat moest worden opgetreden, doch bij de goedkeuring diende niet te worden beoordeeld of deze steun in verhouding staat tot de mate waarin dat diende te geschieden . In geen geval kan deze beschikking worden uitgelegd als precedent voor de goedkeuring van verdere steun in Hamburg . Overigens blijkt uit genoemde goedkeuring evenals uit andere steunmaatregelen en maatregelen waartegen de Commissie geen bezwaar heeft gemaakt of uit door haarzelf goedgekeurde programma's voor Hamburg ( bij voorbeeld het Renaval-programma voor Hamburg-Centrum ) dat de Commissie niet verlangt en ook niet heeft verlangd dat de Bondsregering, zoals deze vreest, ten aanzien van Hamburg volledig van financiële steun aan de economie afziet .

Samenvattend kan worden gesteld dat volgens de normen van de Commissie inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder c ), op nationale regionale steunmaatregelen, de vrije Hanzestad Hamburg niet voor toekenning van regionale steun in aanmerking komt . Tevens zij erop gewezen dat de Bondsregering dit gebied, respectievelijk het gehele arbeidsmarktrayon Hamburg, dat volgens de Duitse methode van afbakening de zevende plaats van alle 179 arbeidsmarktrayons inneemt, noch nu noch in het verleden als steungebied bij de Commissie heeft aangemeld . Dit rayon werd dan ook door de Commissie, bij haar beschikkingen over de regionale steunmaatregelen in de Bondsrepubliek Duitsland, niet als steungebied aanvaard .

10 . Ook het feit dat de Commissie tegen hogere steunpercentages in onmiddellijk aangrenzende locaties, waar de sociaal-economische indicatoren gunstiger waren, geen bezwaar heeft gemaakt, is geen rechtvaardiging van de Hamburgse steunmaatregelen .

De aan Hamburg grenzende delen van het steungebied van de "Gemeinschaftsaufgabe "Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur" ", die volgens de indeling van de Bondsrepubliek Duitsland tot het "Zonenrandgebiet" behoren, werden door de Commissie overeenkomstig artikel 92, lid 2, onder c ), van het Verdrag als zodanig erkend . Bijgevolg zijn "steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland [verenigbaar met de gemeenschappelijke markt], voor zover deze steunmaatregelen noodzakelijk zijn om de door de deling berokkende economische nadelen te compenseren ".

Zoals reeds werd betoogd, komt goedkeuring van regionale steunmaatregelen in Hamburg echter uitsluitend in aanmerking op grond van artikel 92, lid 3, onder c ). Hamburg maakt volgens de indeling van de Bondsrepubliek Duitsland geen deel uit van het "Zonenrandgebiet"; evenmin werd het overeenkomstig artikel 92, lid 2, onder c ), bij de Commissie aangemeld en evenmin kan de Commissie inzien dat dit een reden voor goedkeuring van steunmaatregelen voor dit gebied is . De Commissie neemt er nota van dat de Bondsregering in het toekennen van "Zonenrand"-steun een achterstelling van Hamburg ziet . Dit mag echter geen aanleiding zijn om door het verlenen van steun aan Hamburgse ondernemingen een subsidiewedloop te openen die voor de openbare middelen en voor de andere ondernemingen in de Gemeenschap schadelijk is.

11 . Voor steunverlening in Hamburg kan ook geen aanleiding worden gezien in het feit dat de Commissie erin heeft toegestemd dat in de aan het Duitse "Zonenrandgebiet" grenzende Deense regio's steun werd verleend zonder dat de steunindicatoren daar kritische waarden bereikten .

Tevens zij erop gewezen dat in het grensgebied tussen twee Lid-Staten bij de toepassing van de eerste experimentele fase van de methode voor de toepassing van artikel 92, lid 3, onder c ), een formeel juiste maar in feite onrechtvaardige toestand zou kunnen ontstaan, doordat in de gewijzigde indicatoren naast de Gemeenschapswaarden ook nationale waarden meewegen . Daarom is het theoretisch mogelijk dat grensgebieden in twee Lid-Staten met een analoge regionale situatie in de eerste experimentele fase uiteenlopend worden

beoordeeld . Zoals reeds betoogd, is toetsing aan indicatoren slechts een eerste voorlopige beoordeling . Deze wordt in de

methode aangevuld door een tweede fase van beoordeling .

Daarbij dient de Commissie in de grensgebieden onder meer ermee rekening te houden dat dergelijke steunmaatregelen, die onder normale omstandigheden uitsluitend invloed hebben op de intraregionale concurrentie tussen mogelijke vestigingsplaatsen, hier zeer waarschijnlijk ook invloed hebben op het handelsverkeer tussen de Lid-Staten . Daarom moet de Commissie in dergeljke gevallen met name erop toezien dat objectief gelijke regionale problemen in aan elkaar grenzende grensregio's bij de controle op de steunmaatregelen ook op overeenkomstige wijze worden behandeld . In het geval van de grensregio van Denemarken is de Commissie op grond van haar beoordeling volgens deze methode, waarvan vergelijking met de aangrenzende Duitse gebieden deel uitmaakte, tot de slotsom gekomen dat regionale steunmaatregelen hier als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt konden worden beschouwd . Overeenkomstig het in de richtsnoeren voor de cooerdinatie vastgelegde beginsel dat steunmaatregelen, die voor het oplossen van problemen van uiteenlopende aard, intensiteit en urgentie worden toegepast, eveneens moeten verschillen, liggen de door haar voor Denemarken goedgekeurde steunpercentages lager dan in de aangrenzende steungebieden in de Bondsrepubliek .

12 . Tenslotte kan de in Hamburg als locatiebinding verleende steun evenmin worden gegrond op het argument dat de steunpercentages in de orde van grootte ( 7,5 % bruto ) van de kaderregeling inzake steunmaatregelen van geringe omvang liggen .

Ten eerste is deze regeling aan bepaalde normen gebonden : zij had ten tijde van de goedkeuring van de Hamburgse gevallen door de Duitse overheid ( 1986-1988 ) betrekking op ondernemingen met ten hoogste 100 werknemers en een jaaromzet van ten hoogste 10 miljoen ecu . Uit de onderzochte afzonderlijke gevallen kan evenwel worden opgemaakt dat in Hamburg ook grotere ondernemingen steun ontvingen . Ten tweede mag bij de steun van geringe omvang de intensiteit van 7,5 % bruto niet worden overschreden .

Ook hier blijkt uit de behandelde gevallen dat deze steungrens niet in acht werd genomen . Ten derde zijn de criteria voor steun van geringe omvang slechts dan van toepassing, indien de desbetreffende regeling overeenkomstig artikel 93, lid 3, vóór haar invoering bij de Commissie is aangemeld en door deze is goedgekeurd . Een zodanige aanmeldingvond in deze gevallen echter niet plaats .

13 . Bovendien heeft de Bondsregering voor het verlenen van deze steun geen sectoriële of andere redenen aangevoerd . De Commissie heeft ook geen omstandigheden vastgesteld op grond waarvan zou kunnen worden opgemaakt dat steun aan de voorwaarden voor toepassing van een van de in artikel 92, leden 2 en 3, genoemde uitzonderingen voldoet .

Op grond van het bovenstaande is steunverlening als locatiebinding door de vrije Hanzestad Hamburg onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt .

14 . De desbetreffende steunmaatregelen zijn onrechtmatig, aangezien de Bondsregering haar uit artikel 93, lid 3, van het Verdrag voortvloeiende verplichtingen niet is nagekomen en zij zijn, zoals hier is aangetoond, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt in de zin van de artikelen 92 en 93 . De Bondsregering heeft de Commissie in geen van de

genoemde gevallen van de beoogde invoering op een dusdanig tijdstip op de hoogte gebracht dat zij haar opmerkingen

naar voren heeft kunnen brengen . In de meeste gevallen heeft zij zelfs eerst recent - en nadat zij nog in haar reactie op het inleiden van de procedure op 28 augustus 1989 het bestaan van andere gevallen had ontkend - de toekenning van steun in de jaren 1986-1988 toegegeven .

De Hamburgse autoriteiten hebben en hadden niet het recht de steun te verlenen en uit te keren .

Zoals de Commissie de Bondsregering in vorige brieven ( 12 ) erop heeft gewezen, kan zij door gebruikmaking van een mogelijkheid die haar op grond van artikel 93, lid 2, en door het Hof van Justitie in het arrest van 12 juli 1973 in zaak 70/72 en in dat van 24 februari 1987 in zaak 310/85 is verleend, bij steunmaatregelen die onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, van de Lid-Staten verlangen dat deze onrechtmatig verleende steun van de ontvangers van die steun terugvorderen . Daar de steunmaatregelen van de vrije Hanzestad Hamburg op onrechtmatige wijze zijn verleend, moeten zij voor zover zij reeds zijn uitbetaald, door de steunontvangende ondernemingen worden terugbetaald . Deze eis van terugbetaling is het logische gevolg van de onrechtmatigheid en de onverenigbaarheid van een steunmaatregel en aangezien het hier, met name ten aanzien van de in artikel 93, lid 3, vervatte verplichting van aanmelding van een nieuwe steunmaatregel, een fundamentele bepaling betreft, mag ervan worden uitgegaan dat iedere onderneming die overheidssteun ontvangt, zich ervan bewust moet zijn dat een zodanige steun bij de Commissie vooraf moet worden aangemeld en dat bij ontstentenis daarvan terugbetaling van

de steun kan worden verlangd . Daarom kan bij de ontvanger

van niet-aangemelde steun geen gerechtvaardigd vertrouwen ontstaan . De ontvangers dienen zelf na te gaan of de steun ter kennis van de Commissie is gebracht . Indien de ontvanger nalaat te onderzoeken of dat is gebeurd, kan hij zich niet met goed gevolg op zijn gerechtvaardigd vertrouwen beroepen.

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN :

Artikel 1

De steunregeling van de vrije Hanzestad Hamburg voor locatiebinding is onrechtmatig, daar zij in strijd met artikel 93, lid 3, van het Verdrag is ingevoerd en in de zin van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt . De Bondsregering dient de regeling binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking met werking vanaf de dag waarop de beschikking van kracht is geworden, ongedaan maken .

Artikel 2

De Hamburgse autoriteiten hadden op grond van de in artikel 1 genoemde steunregeling niet het recht om in de jaren 1986 tot en met 1988 steun te verlenen en deze aan de hieronder genoemde ondernemingen uit te keren . De Bondsregering draagt ervoor zorg dat deze steun binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking door de afzonderlijke ondernemingen voor onderstaande maximale bedragen worden terugbetaald .

( in DM )

20 .

Naam

Subsidie

1 .

Carl Schroedter ( GmbH & Co.)/VSG Verfahrenstechnik fuer Schiffsbetr .

100 000

2 .

Erich Wagner & Co .

150 000

3 .

Mock & Reimers GmbH

175 000

4 .

Oellerking Gebaeudereinigungsgesellschaft mbH

75 000

5 .

Krupp Corpoplast Maschinenbau GmbH

1 500 000

6 .

Heinr . Ambrosius GmbH

215 500

7 .

8 .

aa

a

s

Montblanc-Simplo GmbH

2 875 000

825 000

9 .

10 .

aa

a

s

Bridgestone Reifen GmbH

3 262 000

1 690 000

11 .

Chemische Fabrik Promonta GmbH

1 100 000

12 .

Fielmann Verwaltung GmbH

2 000 000

13 .

E . F . Oppermann GmbH & Co .

1 664 300

14 .

Berendsohn AG

1 066 000

15 .

KG Wilh . Liebelt GmbH & Co .

620 000

16 .

Harms & Wende GmbH & Co .

500 000

17 .

SECA Vogel & Halke GmbH & Co .

2 970 000

18 .

KRASA Kraemer & Sawitsch GmbH & Co .

200 000

19 .

Classen & Co . GmbH

75 000

20 .

Fr . Daub & Soehne ( GmbH u . Co .)

248 000

21 .

"REPRO 68" Lithographie u . Klischee GmbH

850 000

22 .

Geo Poulson GmbH & Co .

100 000

23 .

J . H . Peters & Bey GmbH

160 000

(;) IV E ( 87 ) D/3334 van 7 . 8 . 197, IV E 3 ( 87 ) D/6597 van 18 . 11 . 1987, IV E 3 ( 87 ) D/7009 van 6 . 1. 1988, IV E 3 ( 88 ) D/7148 van 22 . 1 . 1988, 80290 - IV E 3 van 15 . 4 . 1988, SG ( 89 ) D/5660 van 3 . 5 . 1989 .

( in DM )

20 .

Naam

Subsidie

24 .

Manfred Hechtl Gebaeudereinigungs - und Beteiligungs-GmbH

71 000

25 .

L . W . C . Michelsen GmbH

200 000

26 .

Arno Geerds

190 000

27 .

Horst Roeder & Co . (GmbH & Co .)

418 000

28 .

Juki ( Europe ) GmbH

1 735 000

29 .

Emil Deiss KG

360 000

30 .

Dresser Pleuger GmbH

600 000

31 .

Bijou Brigitte modische Accessoires AG

232 500

32 .

Hans-Joachim Sauer GmbH & Co .

50 000

33 .

Rofin Sinar Laser-GmbH

1 000 000

De Bondsregering dient bovengenoemde steun overeenkomstig haar wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen - met inbegrip van de bepalingen inzake moratoire interest op vorderingen van openbare instellingen - terug te vorderen . Dit geldt ook voor die ondernemingen die op grond van deze steunmaatregelen werden bevoordeeld en waarvan de Commissie niet in kennis is gesteld .

Artikel 3

De Bondsregering stelt de Commissie binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking in kennis van de maatregelen die zij heeft genomen om aan deze beschikking te voldoen .

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland .

Gedaan te Brussel, 18 juli 1990 .

Voor de Commissie

Leon BRITTAN

Vice-Voorzitter

( 1 ) IV E 3 ( 87 ) D/3334 van 7 . 8 . 1987, SG(87 ) A/12068 van 29 . 10 . 1987, IV E 3 ( 87 ) D/7009 van 6 . 1 . 1988, SG(88 ) A/298 van 8 . 1 . 1988, IV E 3 ( 88 ) D/7148 van 22 . 1 . 1988, SG(88) A/3482 van 15 . 3 . 1988, 80290-IV/E/3 van 15 . 4 . 1988, SG(88 ) A/5109 van 21 . 4 . 1988.(2 ) IV E3 ( 87 ) D/6597 van 18 . 11 . 1987, SG(88 ) A/94 van 5 . 1 . 1988, SG(88 ) A/1833 van 10 . 2 . 1988, SG(88 ) A/4421 van

6 . 4 . 1988, SG(88 ) A/5106 van 21 . 4 . 1988.(3 ) SG(89 ) D/5660 van 3 . 5 . 1989, PB nr . C 309 van 8 . 12 . 1989, blz . 3.(4 ) SG(89 ) A/19939 van 28 . 8 . 1989, IV E/10 van 8 . 1 . 1990 .(5 ) PB nr . C 309 van 8 . 12 . 1989, blz . 3.(6 ) SG(89 ) A/19939.(7 ) IV E/10 van 8 . 1 . 1990.(8 ) SG(87 ) A/3322 van 18 . 3 . 1987.(9 ) SG(88 ) A/3351 van 14 . 3 . 1988.(10 ) PB nr . L 12 van 14 . 1 . 1987, blz . 17.(11 ) PB nr . C 212 van 12 . 8 . 1988, blz . 2 .