BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 19 december 1990 inzake een procedure op grond van artikel 86 van het EEG-Verdrag IV/33.133-C: Natriumcarbonaat - Solvay (Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek) (91/299/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschappen,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, inzonderheid op de artikelen 3 en 15,

Gezien het besluit van de Commissie van 19 februari 1990 om overeenkomstig artikel 3 van Verordening nr. 17 ambtshalve een procedure in te leiden,

Na de betrokken onderneming overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2) in de gelegenheid te hebben gesteld haar standpunt kenbaar te maken ter zake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

DEEL I DE FEITEN A. Beknopte beschrijving van de inbreuk (1) 1. De onderhavige beschikking volgt op de verificaties die de Commissie uit hoofde van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 in maart 1989 bij producenten van natriumcarbonaat in de Gemeenschap heeft verricht. Door die verificaties en later onderzoek overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 ontdekte de Commissie bewijsstukken waaruit bleek dat Solvay et Cie SA te Brussel, hierna "Solvay" genoemd, een inbreuk op artikel 86 van het Verdrag had gepleegd.

2. De inbreuk kan als volgt beknopt worden weergegeven:

Inbreuk van Solvay op artikel 86 Vanaf ongeveer 1983 tot op heden heeft Solvay van haar machtspositie op de markt voor natriumcarbonaat in de Gemeenschap (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland) misbruik gemaakt door ten aanzien van haar belangrijkste klanten een regeling van getrouwheidskortingen en bonussen met betrekking tot marginale hoeveelheden toe te passen alsmede contractuele regelingen die ertoe strekten aan Solvay als leverancier een daadwerkelijke exclusiviteit te waarborgen, en voorts nog andere middelen die ten doel en tot gevolg hadden dat deze klanten voor hun totale behoefte aan Solvay werden gebonden en concurrenten werden uitgesloten.

B. Achtergrond 1. De positie van Solvay op de markt voor natriumcarbonaat in de Gemeenschap (2) Voor details in verband met het produkt en de markt voor natriumcarbonaat wordt verwezen naar deel I, onder B, van Beschikking 91/297/EEG van de Commissie (Solvay/ICI) (3).

Solvay is zowel op wereldvlak als in de Gemeenschap veruit de grootste natriumcarbonaatproducent. In de Gemeenschap heeft zij fabrieken in België, Spanje, Frankrijk, Duitsland, Italië en Portugal, en zij levert het produkt aan verbruikers in de gehele Gemeenschap, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland.

(3) Op de negen Westeuropese nationale markten waar Solvay over een eigen verkooporganisatie beschikt (de negen "directions nationales" ("DN's") (nationale directies), die ook Oostenrijk en Zwitserland omvatten) heeft zij een stabiel marktaandeel van ongeveer 70 %. Haar vier concurrenten in de Gemeenschap hebben samen slechts 26 %. Ook in de Gemeenschap, met uitzondering van de Britse eilanden (waar ICI als gevolg van de "thuismarktregel" over nagenoeg een monopolie beschikt: zie Beschikking (ICI), schommelt het marktaandeel van Solvay van oudsher rond 70 %. Behalve in Nederland (dat grotendeels aan NSI en nadien op grond van een marktverdelingsovereenkomst van 1955, die niet het voorwerp van een procedure vormt, aan Akzo is overgelaten) is Solvay in elke Lid-Staat van de Gemeenschap waar zij natriumcarbonaat verkoopt, de grootste en in sommige gevallen de enige leverancier van dat produkt.

Als grootste zoutproducent in de Gemeenschap verkeert Solvay in een bijzonder gunstige positie wat de aanvoer van de voornaamste grondstof van natriumcarbonaat betreft.

2. De concurrenten van Solvay (4) De enige andere Europese producent die wat sterkte betreft met Solvay vergelijkbaar is, is ICI, die op geen enkele van Solvay's markten een concurrent is. Mogelijk met uitzondering van Akzo, die op grond van haar vestiging aan de Noordnederlandse kust niet alleen Nederland maar ook Noord-Duitsland en Denemarken als haar "natuurlijke achterland" opeist, concentreren de overige producenten hun verkoop in de Gemeenschap veeleer op hun respectieve nationale markten. Zo zet Rhône-Poulenc 95 % van haar in de Gemeenschap verkochte natriumcarbonaat in Frankrijk af; Chemische Fabrik Kalk GmbH (CFK) en Matthes & Weber (M & W) voeren in beperkte mate uit naar Frankrijk, Luxemburg en Nederland, maar ook zij zijn vooral op hun lokale markt bedrijvig. Terwijl het marktaandeel van Solvay in de Lid-Staten op het continent 70 % bedraagt, ligt dat van de andere producenten tussen 4 en 11 %.

Solvay ziet haar positie op de Europese markt niet bedreigd door de andere producenten in de Gemeenschap, maar voornamelijk door de aanvoer van natuurlijk natriumcarbonaat uit de Verenigde Staten. De Oosteuropese producenten leveren hoofdzakelijk licht natriumcarbonaat dat gewoonlijk niet door de glasindustrie wordt gebruikt. De anti-dumpingmaatregelen die sinds 1983 van kracht zijn, beschermen Solvay tegen deze invoer in aanzienlijke mate (zie nummer 10).

3. De klanten van Solvay (5) De voornaamste afzetmarkt van Solvay is de glasindustrie, die 66-68 % van het verbruik van natriumcarbonaat in West-Europa voor haar rekening neemt. De glasindustrie omvat twee sectoren, hol- en vlakglas. De eerste sector is twee keer zo groot als de tweede.

Solvay is de belangrijkste of de enige leverancier van vrijwel alle glasproducenten in continentaal West-Europa. Er zijn slechts zeer weinig afnemers van natriumcarbonaat voor wie één van de andere producenten als "eerste" leverancier optreedt. Zo leverde Solvay in 1988 op de markt die wordt gevormd door haar negen "DN's", 82 % van het voor de produktie van vlakglas bestemde natriumcarbonaat. In de holglassector nam zij 74 % van de totale beschikbare afzet voor haar rekening.

(6) De belangrijkste klant van Solvay is de groep "St Gobain", waarmee in de verschillende Lid-Staten "evergreen"-contracten (contracten voor onbepaalde duur) zijn gesloten die met een opzegtermijn van 24 maanden kunnen worden beëindigd. Deze contracten hebben betrekking op een afname van meer dan 500 000 ton per jaar in West-Europa. Er bestaat ook een geheim "protocol" waarin op alle verkopen in Europa een "groepskorting" van 1,5 % per jaar wordt toegekend. Over de prijzen en de overige contractuele voorwaarden wordt echter op nationaal vlak onderhandeld tussen de desbetreffende "DN" van Solvay en de onderneming van St Gobain in de betrokken Lid-Staat. Ook met talrijke andere klanten zijn "evergreen"-contracten gesloten die met een opzegtermijn van 24 maanden kunnen worden beëindigd.

4. De verkooporganisatie van Solvay (7) Solvay's produktie en verkoop van natriumcarbonaat in West-Europa zijn op een nationale grondslag georganiseerd, met een afzonderlijke "DN" voor elk van de verschillende markten. Er bestaan tussen de Lid-Staten aanzienlijke prijsverschillen. Zo zijn de prijzen af fabriek in Frankrijk ongeveer 10 % lager dan die in België. Gedurende het laatste decennium is er evenwel in het bijzonder in de glasindustrie een duidelijke tendens geweest naar groepsvorming op Europese schaal. Terwijl Solvay aandringt op prijsonderhandelingen op nationaal niveau (dat wil zeggen tussen de "DN" van Solvay en de plaatselijke glasproducerende dochteronderneming van de betrokken groep), zijn de klanten zich in toenemende mate bewust van de prijsverschillen tussen de Lid-Staten en hebben zij gepoogd om deze zo klein mogelijk te maken. In een aantal gevallen zijn de klanten erin geslaagd met Solvay over een formule te onderhandelen waardoor het prijsverschil wordt verminderd (bij voorbeeld de Belgische glasproducenten St Roch en Glaverbel).

5. De exclusieve afnamecontracten van Solvay tot 1981 (8) Tot 1980 sloot Solvay langlopende overeenkomsten voor de levering van natriumcarbonaat in de onderscheiden Lid-Staten. In die overeenkomsten was meestal bepaald dat de klant zijn totale behoefte bij Solvay moest dekken.

Nadat de aandacht van de Commissie op de leveringsovereenkomsten van Solvay was gevestigd, werden uitgebreide onderhandelingen gevoerd, en uiteindelijk stemde Solvay ermee in haar contractuele regelingen te wijzigen door het exclusieve-afnamebeding te vervangen door een waarin een bepaalde hoeveelheid werd vastgesteld, en door de opzegtermijn (die in vele gevallen vijf jaar bedroeg) op twee jaar te stellen.

De Commissie liet echter Solvay bij brief weten dat de hoeveelheid natriumcarbonaat die de klant jaarlijks verplicht was af te nemen, niet (ook niet bij benadering) gelijk mocht zijn aan diens totale behoefte. De Commissie bevestigde dat Solvay kortingen en bonussen op de catalogusprijs mocht toekennen, maar zij stelde met nadruk dat eventuele kortingen geen verkapt middel mochten vormen om de opgegeven exclusieve-afnamecontracten in stand te houden, noch het effect van een getrouwheidskorting mochten hebben.

(9) Eind 1980 deelde Solvay de Commissie mee dat zij haar onderscheiden "DN's" de opdracht had gegeven hun leveringsovereenkomsten te wijzigen. De Commissie ontving van Solvay een kopie van een ontwerp van een circulaire die aan alle nationale verkoopkantoren zou worden toegezonden en waarin - op twee plaatsen - uitdrukkelijk was bepaald dat prijsregelingen in geen geval een middel mochten vormen om de klant tot "loyaliteit" aan te sporen. De klant moest ook vrij zijn om zelf te bepalen welke hoeveelheid hij afnam, en aan de verkoopkantoren werd uitdrukkelijk het verbod opgelegd om te trachten van de klant te weten te komen wat de verhouding was tussen de afgenomen hoeveelheid en diens totale behoefte.

Op grond van Solvay's brief werd het dossier in 1982 afgesloten en de Commissie ondernam tot de verificaties in de onderhavige procedure geen verdere stappen.

6. Bescherming tegen dumping (10) Een belangrijk element van Solvay's commerciële beleid in de natriumcarbonaatsector is haar streven om de ten opzichte van de producenten van zwaar natriumcarbonaat in de Verenigde Staten en ten opzichte van de Oosteuropese leveranciers van licht natriumcarbonaat geldende anti-dumpingmaatregelen te doen handhaven. Solvay is zich terdege bewust van het feit dat als gevolg van de wijzigingen in de wisselkoersen sinds 1984 de Amerikaanse producenten in Europa tegen prijzen kunnen verkopen die aanzienlijk lager zijn dan de gemiddelde prijzen in de Gemeenschap zonder zich daarbij aan dumpingpraktijken schuldig te maken, dit wil zeggen zonder hun prijs af fabriek voor uitvoer lager te stellen dan hun binnenlandse prijs.

Een aantal glasproducenten heeft geprofiteerd van een bepaling in de anti-dumpingwetgeving, die hun in staat stelt te vermijden dat op ingevoerd natriumcarbonaat dat voor de produktie van glas wordt gebruikt dat bestemd is om uit de Gemeenschap te worden uitgevoerd (actieve veredeling), anti-dumpingrechten moeten worden betaald.

(11) Ten tijde van de onderhavige procedure werden de anti-dumpingrechten op de invoer uit de Verenigde Staten opnieuw onderzocht en drong Solvay sterk erop aan dat zij zouden worden verlengd en dat ook op onder de regeling "actieve veredeling" ingevoerde grondstoffen anti-dumpingrechten zouden worden toegepast. [. . .] (1).

Het is veelbetekenend dat Solvay in de loop van de anti-dumpingprocedure erop aandrong dat voor zwaar natriumcarbonaat uit het Oosten en uit de Verenigde Staten een nieuwe minimumprijs vrij grens Gemeenschap van 163 ecu/ton zou worden opgelegd (dit wil zeggen ± 170 à 180 ecu, franco), terwijl (zoals zij zeer goed wist) haar eigen gemiddelde francoprijs in verscheidene landen minder dan 300 DM (of wel 150 ecu) bedroeg.

C. Concurrentiebeperkend gedrag 1. Het commerciële beleid van Solvay sinds 1982 (12) Ondanks de uitdrukkelijke bewoordingen van de brief van de Commissie en van haar eigen interne circulaire heeft Solvay sinds 1983 in toenemende mate gebruik gemaakt van zowel progressieve kortingen als leveringsovereenkomsten die de belangrijkste klanten voor hun totale of nagenoeg totale behoefte aan natriumcarbonaat daadwerkelijk aan haar binden. Geconfronteerd met een daling van de vraag (tot 1987), lijkt Solvay vooral ernaar te hebben gestreefd haar machtspositie op de Europese markt tegen de door kleinere producenten veroorzaakte "onrust" te beschermen en tevens tegen de als een bedreiging ervaren invoer uit Oost-Europa en uit de Verenigde Staten. De voornaamste maatregelen van Solvay omvatten:

"Verbetering van de betrekkingen met de grote klanten (glasproducenten, chemische industrie) door algemene toepassing en versterking van het beleid ten aanzien van contracten met als doel de "trouw" van de klanten te winnen (vooral St Gobain, die in het kader van een "overkoepelend contract" een supergroepskorting van 1,5 % ontvangt), . . . maar deze contracten zijn relatief "open" wegens de Gemeenschapregels (opzegtermijn van ten hoogste twee jaar, contractuele hoeveelheid beperkt tot ongeveer 85 % van de behoeften van de klant, ten einde deze de mogelijkheid te laten zich tot een tweede leverancier te wenden).".

(13) In een beleidsnota (ongedateerd, maar waarschijnlijk opgesteld rond april 1988) worden het commerciële en het prijsbeleid van Solvay uiteengezet:

"Voornaamste bekommernis van Solvay: handhaving van haar sterke commerciële positie, met name in Europa (de solvabele en rendabele markt).

Dit impliceert:

- een politiek van aanwezigheid bij alle klanten + een goed bestrijken van de markt (. . .) - een politiek die klanten bevoordeelt welke langlopende verbintenissen aangaan = contracten die voorzien in aanzienlijke kortingen.".

In een andere beleidsnota, gedateerd april 1988, worden de andere beleidslijnen van Solvay uiteengezet:

"De defensieve strategie bestaat erin, en dat zal zo blijven:

- voort te gaan de trouw van onze cliëntèle te winnen door steeds aanzienlijkere contractuele kortingen.".

2. Het kortingssysteem van Solvay in Duitsland (14) Solvay's vaste beleid op de belangrijke Duitse markt was erop gericht haar totale martkaandeel van meer dan 50 % te vrijwaren door:

- alle invoer uit de Verenigde Staten uit te sluiten en iedere verdere groei van de invoer door Akzo en Oosteuropese producenten te verhinderen;

- haar "machtspositie" als leverancier van natriumcarbonaat aan de vlak- en aan de holglassector te handhaven.

Naast de gebruikelijke, aan grote klanten toegekende hoeveelheidskortingen op de basishoeveelheid, heeft Solvay sinds 1982 in Duitsland twee bijkomende vormen van korting toegekend:

- een korting op de marginale hoeveelheid ("Spitzenrabatt" genoemd), die bijna onveranderlijk 20 % van de catalogusprijs bedroeg;

- een bijzondere jaarlijkse betaling per cheque (in één geval liefst 3,4 miljoen DM), indien de klant zijn behoefte volledig of grotendeels bij Solvay dekte.

(15) Van terugbetalingen per cheque was reeds eind 1982 sprake en het "Spitzenrabatt" werd begin 1983 ingevoerd. Sinds 1983 is het systeem uitgebreid en verfijnd, en het vormt nu de basis van de prijzenstructuur van Solvay in Duitsland. Ten tijde van de verificaties door de Commissie in maart 1989 ontvingen vrijwel alle belangrijke klanten van Solvay in Duitsland zowel terugbetalingen als "top slice"-kortingen. Solvay drong bij de betrokken klanten erop aan om de kortingen strikt geheim te houden voor derden.

Op grond van het ten aanzien van de grote klanten toegepaste kortingssysteem werd de basishoeveelheid, die gewoonlijk met ongeveer 80 % van de totale jaarlijkse behoefte van de klant overeenkwam, tegen de catalogusprijs gefactureerd min de gebruikelijke hoeveelheidskorting (bij voorbeeld 10 %). Op de marginale hoeveelheid boven de basisbehoefte van de klant werd een korting van 20 % toegekend plus een aanzienlijke betaling per cheque.

(16) Voor Vegla, die tot de groep St Gobain behoort en de belangrijkste klant van Solvay in Duitsland is, werkte het kortingssysteem in 1989 als volgt:

1. een korting van 10 % op de contractuele basishoeveelheid van [. . .] ton;

2. een korting van 20 % op de marginale hoeveelheid van [. . .] ton;

3. een cheque van 3 349 000 DM met betrekking tot de marginale hoeveelheid.

Solvay's prijs af fabriek voor Duitsland bedroeg 403 DM/ton. De gemiddelde nettoprijs per ton die door de belangrijke klanten in Duitsland gedurende de laatste jaren werd betaald, lag tussen 340 en 360 DM per ton. Niet onmiddellijk zichtbaar is dat de prijs per ton voor de marginale hoeveelheid tot 250 DM of zelfs lager kan dalen.

Om opnieuw het voorbeeld van Vegla in 1989 te nemen:

- catalogusprijs af fabriek: 403 DM - basishoeveelheid (10 % korting): [. . .] - marginale hoeveelheid (20 % korting): [. . .] - prijs van de laatste schijf, inclusief korting (catalogusprijs 20 %): 322,40 DM - bijzondere betaling per cheque: 3 349 000 DM = [. . .] DM/ton - nettoprijs per ton voor de marginale hoeveelheid: 245,24 DM.

(17) In alle gevallen waarin bijzondere "top slice"-kortingen en kortingen per cheque worden toegekend, is Solvay de enige of de voornaamste leverancier van de klant. Uit de documenten blijkt dat Solvay in alle gevallen een nauwkeurige voorstelling heeft van de totale behoefte van iedere klant en haar prijsaanbod daarop kan afstemmen. De marginale hoeveelheid waarop de financiële stimuli betrekking hebben, komt overeen met de hoeveelheid die de klant anders zou kunnen overwegen bij een concurrerende leverancier te betrekken.

Het kortingssysteem heeft tot gevolg dat een concurrent die als tweede of nevenleverancier voet aan de grond wil krijgen door een gedeelte van de aankopen van de klant (dit wil zeggen de marginale hoeveelheid) bij Solvay weg te halen, gedwongen is de klant voor die hoeveelheid een prijs aan te bieden die ten minste gelijk aan of zelfs lager dan die van Solvay is: in het bovenstaande voorbeeld 245 DM. Terwijl de concurrent die onrendabel lage prijs moet aanbieden voor de totale hoeveelheid die hij wil verkopen, behoeft Solvay dit slechts voor de laatste schijf te doen. Hoewel de marginale hoeveelheid tegen slechts 245 DM/ton wordt geleverd, bedraagt aldus voor Solvay de gemiddelde prijs per ton over de totale geleverde hoeveelheid 320 DM.

Met andere woorden, indien de concurrerende leverancier kans wil maken om marginale klandizie bij Solvay weg te halen, zal hij de klant voor het financiële voordeel dat deze verliest door niet bij Solvay te kopen, moeten compenseren. In het onderhavige voorbeeld bedraagt dit voordeel ongeveer 6 850 000 DM. De tweede leverancier zou de kosten voor het toekennen van die korting over iets meer dan [. . .] ton moeten spreiden, terwijl Solvay deze over een drie keer grotere hoeveelheid kan uitsmeren.

De klant heeft er dus, gelet op de gunstige prijs die Solvay voor marginale hoeveelheden aanbiedt, weinig belang bij om een nevenleverancier te zoeken, en deze laatste zal weinig geneigd zijn om naar diens marginale klandizie te dingen, omdat hij dan gedwongen is een onrendabel lage prijs aan te bieden.

(18) In de meeste gevallen, zoals dat van Vegla, zorgt het kortingssysteem ervoor dat Solvay haar positie als enige leverancier kan handhaven. Het kortingssysteem heeft echter ook nog een ander effect: het zorgt ervoor dat, in die gevallen waarin het daadwerkelijk het beleid van klanten is om hun aankopen over twee leveranciers te spreiden, Solvay haar dominante aandeel behoudt. Flachglas, de tweede belangrijkste klant van Solvay in Duitsland, spreidt haar aankopen over Solvay en M & W in een verhouding van ruwweg 70 : 30. Sinds 1983 voorzien de prijsvoorwaarden van Solvay voor Flachglas in een hoeveelheidskorting van 8,5 % voor hoeveelheden tot [. . .] kiloton, een korting van 20 % op marginale hoeveelheden en een terugbetaling per cheque van 500 000 tot 750 000 DM. De bijkomende "korting per cheque" betekende dat de werkelijke prijs voor marginale hoeveelheden boven [. . .] kiloton (afhankelijk van de hoeveelheid) niet hoger was dan 250 of 260 DM/ton. Voor de tweede leverancier is het uiterst moeilijk om aan Solvay's "kernaandeel" te knabbelen dat (zoals uit Solvay's eigen documenten blijkt) door de korting-"barrière" wordt beschermd. Weliswaar zou de tweede leverancier misschien in staat zijn de factuurprijs van 322,40 DM (catalogusprijs - 20 %) te evenaren, doch het is hoogst onwaarschijnlijk dat de klant het risico zou willen lopen de aanzienljke betaling per cheque, die duidelijk afhankelijk is van de aankoop bij Solvay van een bepaalde hoeveelheid boven de contractuele basishoeveelheid, te verliezen. Van M & W verkregen documenten bevestigen dat het voor deze onderneming onmogelijk was in Solvay's aandeel in de aankopen door Flachglas een bres te slaan.

(19) Uit interne documenten van Solvay blijkt zonneklaar dat het kortingssysteem in Duitsland tot doel had ervoor te zorgen dat de klanten haar trouw bleven.

In dit verband is het bijzondere geval van Vegla opnieuw leerzaam. Vegla had reeds lang een afspraak met Deutsche Solvay Werke (DSW) om haar totale behoefte van Solvay te betrekken. Eind 1987 vroeg Vegla echter, blijkbaar onder druk van het St Gobain-hoofdkantoor te Parijs, aan Solvay de toestemming om 15 kiloton in de Verenigde Staten te mogen aankopen. DSW verzette zich heftig tegen het voorstel en maakte Solvay duidelijk dat het kortingssysteem ertoe strekte de positie van DSW als enige leverancier van Vegla te versterken. Indien Vegla zou worden toegestaan om in de Verenigde Staten te kopen, zou dit neerkomen op "het nodeloos opgeven van onze sterke defensieve positie (totale behoefte van Vegla), gewaarborgd door een "waterdicht" kortingssysteem.".

In andere DSW-documeten van begin 1988 wordt er de nadruk op gelegd dat Vegla erop moet worden gewezen dat de "preferentiële behandeling die haar door Solvay werd gegeven, afhankelijk daarvan was dat zij haar totale behoefte bij DSW betrok. Indien Vegla dit niet zou doen, zou de korting per cheque worden ingetrokken. Uit de documenten blijkt ook nadrukkelijk dat Solvay's tweetraps-prijssysteem een belangrijke subsidiëring voor marginale hoeveelheden inhoudt, ten einde concurrentie uit te sluiten. In een nota van 1 februari 1988 wordt dit punt bijzonder duidelijk gesteld:

"2. Dat de tot dusver gevoerde prijspolitiek, gebaseerd op een tweeledige prijs/hoeveelheidsschaal, voorzag in bijzonder gunstige condities voor de marginale hoeveelheid en aldus die hoeveelheid buiten het bereik van de concurrentie hield.

3. Dat DSW hieruit de consequentie moet trekken dat zij bij de verdere onderhandelingen van 1988 al haar inspanningen op het stuk van de prijzen (eventueel extra cheques) op de marginale hoeveelheid moet toespitsen en in ieder geval bereid moet zijn de eventuele extra prestaties (cheques) te schrappen, indien de marginale hoeveelheid zou wegvallen.".

Uiteindelijk werd overeengekomen dat DSW de totale behoefte van Vegla voor 1988 en 1989 zou leveren (met uitzondering van minder belangrijke hoeveelheden voor één fabriek) met een korting van 20 % op aankopen boven [. . .] ton en een cheque die uitdrukkelijk een bedrag van 1 500 000 DM als beloning voor de "trouw" van de onderneming en daarnaast andere bonussen omvatte.

3. Het kortingssysteem van Solvay in Frankrijk (20) In Frankrijk past Solvay een soortgelijk systeem van kortingen op marginale hoeveelheden toe als dat wat in Duitsland geldt.

In Frankrijk is de groep BSN de belangrijkste klant van Solvay met een jaarlijks verbruik van ongeveer [. . .] à [. . .] ton. Solvay is feitelijk de enige leverancier van BSN in Frankrijk. Evenals in het geval van St Gobain stelde Solvay alles in het werk om BSN te beletten onder de producenten van natuurlijk natriumcarbonaat in de Verenigde Staten een tweede leverancier te zoeken.

Eind 1987 werd met BSN een regeling voor 1988 getroffen krachtens welke Solvay niet alleen de normale hoeveelheidskorting van 8,5 % toekende, maar bovendien een extra korting op marginale hoeveelheden. Op de afname boven [. . .] ton zou driemaandelijks een speciale korting van 135 Ffr. per ton worden toegekend. Op 11 januari 1989 werd de regeling met BSN voor één jaar verlengd.

(21) Durand (Cristalleries d'Arques) neemt jaarlijks [. . .] tot [. . .] ton af. Tot 1987 ontving Durand een korting van 5 % op hoeveelheden boven [. . .] ton. Voor 1988 voorzag de regeling niet alleen in de korting van 5 %, maar tevens in een bijkomende korting van 100 Ffr. per ton op aankopen boven [. . .] ton. Nadat Solvay had vastgesteld dat de totale behoefte aan natriumcarbonaat van Durand [. . .] à [. . .] ton zou bedragen, werd voor 1989 de korting op hoeveelheden tusen [. . .] en [. . .] ton verhoogd tot 140 Ffr. per ton en 175 Ffr. per ton op de laatste schijf, met andere woorden die welke boven [. . .] ton uitkomt.

(22) Perrier koopt al het natriumcarbonaat dat zij verbruikt - [. . .] à [. . .] ton per jaar - bij Solvay. Krachtens het "evergreen"-contract van 1981 is Perrier verplicht om [. . .] ton (met een marge van 10 %) van Solvay af te nemen. Vanaf 1987 ontving Perrier een korting van 4 % op de basishoeveelheid, doch indien de afname meer dan [. . .] ton bedroeg, werd de korting tot 4,75 % op de totale aangekochte hoeveelheid verhoogd. Indien Perrier zich bijgevolg voor haar marginale aankopen, d.w.z. alles boven [. . .] ton, tot een andere leverancier zou wenden, zou de tweede leverancier haar moeten vergoeden voor het verlies van de bijkomende korting van 0,75 % op de totale, reeds bij Solvay aangekochte hoeveelheid van [. . .] ton.

De regeling met Perrier is het enige voorbeeld dat is gevonden van een getrouwheidskorting waarbij de klant in feite een voordeel verliest dat betrekking heeft op de basishoeveelheid, indien hij zich niet ook voor zijn marginale aankopen tot Solvay wendt. De andere "top slice"-kortingen hebben echter een soortgelijk uitsluitingseffect, zoals uit het geval Durand blijkt.

(23) Aangezien Solvay een bijkomende korting van 175 Ffr. per ton op hoeveelheden boven [. . .] ton toekent, zou een tweede leverancier die de laatste [. . .] ton aan Durand wil leveren, even grote voordelen als die van Solvay of nog grotere moeten aanbieden, dit wil zeggen de contractuele korting van 5 % plus de extra korting van 175 Ffr.

Solvay's werkelijke prijs per ton voor de laatste schijf van [. . .] ton bedraagt:

- catalogusprijs af fabriek per ton: 1 125 Ffr.

- francoprijs per ton: 1 223 Ffr.

- korting 5 %: 56,25 - bijkomende korting: 175,00 231,25 Ffr.

- netto francoprijs per ton: 991,75 Ffr.

(=893,75 Ffr. af fabriek).

Indien Solvay de totale hoeveelheid van [. . .] ton levert, is haar gemiddelde francoprijs per ton veel hoger: 1 136 Ffr. Een concurrent die de marginale hoeveelheid van [. . .] ton wil leveren, zou echter een francoprijs van 991,75 Ffr of minder moeten aanbieden. De tweede leverancier zou, om de klant te vergoeden voor het feit dat hij bij hem en niet bij Solvay koopt, een voordeel van [. . .] Ffr. ([. . .] × 231,25 Ffr.) moeten aanbieden. In de veronderstelling dat zijn catalogusprijs af fabriek dezelfde is als die van Solvay (1 125 Ffr.), zou hij het volledige bedrag van [. . .] miljoen Ffr. over een verkoop ter waarde van slechts [. . .] Ffr. tegen catalogusprijs moeten spreiden; hij zou met andere woorden een reële korting van meer dan 20 % moeten toekennen.

4. St Gobain (24) De groep St Gobain, die bijna 30 glasfabrieken exploiteert in heel Europa (België, Spanje, Frankrijk, Duitsland, Italië en Portugal), is de belangrijkste klant van Solvay met een afname van meer dan [. . .] ton natriumcarbonaat in 1988.

St Gobain produceert zowel vlak- als holglas. Van de totale hoeveelheid natriumcarbonaat die St Gobain in West-Europa verbruikt ([. . .] ton in 1988) leverde Solvay [. . .] % (in 1987 [. . .] %).

Solvay is de enige leverancier van St Gobain op alle belangrijke nationale markten, behalve in Frankrijk, waar zij van St Gobain, die in die Lid-Staat van oudsher voor 75 % door Rhône-Poulenc wordt bevoorraad, de tweede leverancier is. Over de prijs en de overige voorwaarden wordt op nationaal vlak onderhandeld door de plaatselijke dochteronderneming van St Gobain en de "DN" van Solvay in dat land. In de meeste gevallen zijn de leveringsovereenkomsten van onbepaalde duur ("evergreen"-contracten) met een opzeggingstermijn van twee jaar (in Italië bestaat er echter geen formele overeenkomst en in Frankrijk heeft St Gobain de overeenkomst met een op 10 maart 1987 ingegane opzeggingstermijn van 24 maanden beëindigd: ten tijde van de verificaties door de Commissie werd over nieuwe voorwaarden onderhandeld).

Van Lid-Staat tot Lid-Staat bestaan er aanzienlijke prijsverschillen maar St Gobain maakt (duidelijk tot ongenoegen van Solvay) gebruik van haar aanwezigheid in een aantal landen om op de differentiële prijszetting van Solvay druk uit te oefenen.

(25) In november 1982 werd een geheim protocol ondertekend (van kracht per 1 januari 1983) om uitdrukking te geven aan de bijzondere relatie tussen Solvay en de groep St Gobain, die op de wederzijdse toekenning van de status van "meest begunstigde partner" is gebaseerd.

Artikel 2 van het protocol luidt als volgt:

"Op de Europese markten, met uitzondering van Frankrijk, zal St Gobain de voorrang aan Solvay blijven geven wat haar bevoorrading betreft met natriumcarbonaat voor hoeveeheden van ten minste [. . .] ton per jaar, op basis van de glasproduktie van St Gobain in 1981; in Frankrijk zal St Gobain haar aankopen bij Solvay geleidelijk opvoeren om deze op een niveau van [. . .] à [. . .] ton per jaar te brengen.".

Naast bepalingen krachtens welke voor St Gobain de laagste prijs geldt die Solvay in ieder land voor vergelijkbare toepassingen in de glasproduktie aanbiedt, is in artikel 4 in een speciale groepskorting op de totale aankopen van St Gobain bij Solvay voorzien:

"In het kader van dit protocol kent Solvay bovendien aan St Gobain een extra korting van 1,5 % toe, berekend op basis van St Gobain's totale aankopen van natriumcarbonaat bij Solvay in Europa.".

Het protocol bevat ook een concurrentiebeding:

"De door St Gobain ontvangen concurrerende aanbiedingen voor vaste leveringen tegen lagere prijzen dan die van Solvay zullen gezamenlijk en in het wederzijdse belang van de twee partijen worden onderzocht. Indien daarvoor geen bevredigende oplossing kan worden gevonden, zou dit protocol moeten vervallen. "Spot"-aanbiedingen en aanbiedingen tegen dumping-prijzen zullen niet in aanmerking worden genomen.".

(26) De "bijzondere groepskorting" die aan St Gobain wordt toegekend bedraagt jaarlijks [. . .] à [. . .] miljoen Bfr.

De interne documentatie van Solvay laat weinig twijfel over het doel van deze bijzondere regeling met St Gobain:

"Er zij op gewezen dat de "supergroepskorting" van 1,5 % voor SG, die meehelpt ons van de trouw van de groep te verzekeren, geen "absoluut" wapen kan zijn (tarief moeilijk te verhogen wegens de EEG-regels). Zij verplicht vooral SG ertoe open kaart te spelen, wanneer zij grote hoeveelheden bij de concurrentie aankoopt.".

Aan een vertegenwoordiger van Vegla, de Duitse dochteronderneming van St Gobain, is door DSW tweemaal ronduit gezegd dat het tussen St Gobain en Solvay te Brussel gesloten protocol feitelijk een exclusiviteitsovereenkomst was, ook al konden de partijen dit om voor de hand liggende redenen niet op papier zetten. Doel van de overeenkomst was, zo werd gezegd, de "status quo" te handhaven, hetgeen duidelijk een verwijzing inhield naar Solvay's positie als enige leverancier. Het enige meningsverschil tussen DSW en het Solvay-hoofdkantoor met betrekking tot de interpretatie van de overeenkomst was, dat Solvay-Brussel het standpunt lijkt te hebben ingenomen dat het St Gobain in beginsel niet was verboden om "spot"-aankopen te doen.

5. Exclusiviteitsregelingen in Duitsland (27) Volledig buiten het geheime "protocol" met de groep St Gobain om, bestaat ook reeds lang een, weliswaar informele, regeling ("gentlemen's agreement" genoemd) tussen DSW en Vegla, volgens welke deze klant haar totale behoefte aan natriumcarbonaat van Solvay moet betrekken. Wellicht met de letter van de communautaire mededingingsregels in de gedachte, hebben de partijen de Vegla-overeenkomst formeel een "hoeveelheidscontract" genoemd. Zoals met de meeste belangrijke klanten van Solvay in Duitsland bestaat er met Vegla een uit 1981 daterend "evergreen"-contract, dat met een opzegtermijn van 24 maanden kan worden beëindigd, Over de exacte hoeveelheden wordt jaarlijks onderhandeld.

Toen een vertegenwoordiger van Vegla DSW eraan herinnerde dat de Commissie in 1981 Solvay had verplicht om haar exclusieve leveringsovereenkomsten te wijzigen, was de reactie van DSW:

"Maar zij - Vegla en DSW - zijn het er altijd over eens geweest dat het contract betrekking had op de totale behoefte van de fabrieken (zonder Bergisch-Gladbach).".

(28) De exclusiviteitsregeling lijkt te dateren uit de tijd toen het protocol met St Gobain werd ondertekend, en (volgens een DSW-document) beloofde Vegla "loyaliteit". Uit de bij DSW ontdekte documenten blijkt dat de "top slice"-kortingen en andere voordelen afhankelijk waren van de voorwaarde dat Vegla haar totale behoefte bij Solvay zou dekken.

Er zijn ook sterke aanwijzingen dat DSW op een bepaald ogenblik Vegla heeft laten weten dat, indien zij zich niet uitsluitend door Solvay liet bevoorraden, alle leveranties zouden worden stopgezet: in een nota van Solvay over een vergadering met kaderleden van St Gobain te Parijs staat:

"Hij . . . wijst erop dat, volgens SG/D, DSW een onaanvaardbare voorwaarde zou hebben gesteld: SG/D bevoorraadt zich voor 100 % bij DSW, anders levert DSW niets aan SG/D!".

In de marge van deze nota is geschreven "so plump wurde das nicht gesagt" ("zo bot werd dit niet gezegd"): er wordt echter te verstaan gegeven dat, wat er ook was gezegd, de bedoeling ervan duidelijk was.

Er is minstens één ander geval bekend waarin een belangrijke klant in Duitsland (Oberlandglas) in ondubbelzinnnige bewoordingen van DSW te horen kreeg dat de "bijzondere voorwaarden" ("top slice"-korting van 20 %, cheque van 1 miljoen DM) ervan afhankelijk waren dat de onderneming vanaf 1987 haar volledige behoefte bij Solvay zou dekken; Oberlandglas heeft zich steeds uitsluitend door Solvay laten bevoorraden.

6. Exclusiviteitsregelingen in Frankrijk (29) Naast de toekenning van getrouwheidskortingen aan verscheidene belangrijke klanten in Frankrijk werd de binding aan Solvay als enige leverancier ook versterkt door het sluiten van langlopende leveringsovereenkomsten waarin, hoewel zij "hoeveelheidscontracten" worden genoemd, in feite een hoeveelheid wordt vastgesteld die zeer dicht bij de totale behoefte van de klant ligt. De Commissie had Solvay in december 1980 voor dergelijke praktijken gewaarschuwd.

Volgens het "evergreen"-contact met BSN van 18 juni 1981 moet deze onderneming jaarlijks een hoeveelheid van [. . .] ton (met een marge van 15 %) voor haar glasfabrieken in Frankrijk bij Solvay aankopen. Van 1982 tot en met 1984 bedroeg de totale behoefte aan natriumcarbonaat van BSN in werkelijkheid ongeveer [. . .] ton, met vanaf 1985 een daling tot [. . .] à [. . .] ton per jaar. De minimumhoeveelheid die BSN krachtens de overeenkomst van 1981 verplicht is van Solvay af te nemen bedraagt [. . .] ton, hetgeen niet veel minder is dan haar totale behoefte. Het contract is van onbepaalde duur en blijft na opzegging door één der partijen nog gedurende twee jaar van kracht. Sedert 1982 is Solvay, met een jaarlijks aandeel van ongeveer 98 % van de totale behoefte, voor BSN vrijwel de enige leverancier van natriumcarbonaat geweest.

(30) De leveringscontracten met een aantal andere belangrijke glasproducenten in Frankrijk - zoals Perrier en Verrerie d'Albi - verplichten de klant eveneens om een hoeveelheid af te nemen die zijn werkelijke behoefte benadert:

- Perrier: contractuele hoeveelheid [. . .] ton (met een marge van 10 %); jaarlijkse behoefte sedert 1982 ongeveer [. . .] ton, volledig geleverd door Solvay.

- Verrerie d'Albi: contractuele hoeveelheid [. . .] ton (met een marge van 5 000 ton); jaarlijkse behoefte sinds 1982 [. . .] à [. . .] ton, volledig geleverd door Solvay.

Ook in deze beide contracten is in een opzeggingstermijn van twee jaar voorzien.

7. De contracten met de Belgische glasproducenten (31) Een ander voorbeeld van hoeveelheidscontracten waarbij de af te nemen hoeveelheid dicht bij de geraamde totale behoefte van de klant ligt, zijn de tussen Solvay en de drie belangrijkste Belgische glasproducenten, St Roch (groep St Gobain), Glaverbel en Verlipack. Zoals Solvay in een interne nota van 11 februari 1986 stelt, wordt de Belgische prijs in werkelijkheid door de voor deze drie klanten geldende prijs bepaald. Tot 1978 hadden deze klanten zich bijna uitsluitend bij Solvay bevoorraad. In januari van dat jaar ondernam de Belgische Regering stappen om de drie glasproducenten te beletten om voor de aankoop van aanzienlijke hoeveelheden natriumcarbonaat uit de Verenigde Staten met FMC een overeenkomst te sluiten.

Op 7 februari 1978 werden tussen de Belgische glasproducenten en Solvay overeenkomsten ondertekend waarbij eerstgenoemde zich ertoe verbonden zich gedurende vijf jaar uitsluitend bij Solvay te bevoorraden. Tijdens de besprekingen met Solvay in 1980 en 1981 drong de Commissie erop aan om ook deze contracten te wijzigen.

(32) Met de drie glasproducenten werden nieuwe overeenkomsten gesloten die op 1 januari 1983 van kracht werden en waarbij de klant zich ertoe verbond een vastgestelde hoeveelheid (met een marge van 15 %) af te nemen. De vastgestelde hoeveelheden bedroegen:

St Roch:[. . .] (marge 15 %),

Glaverbel:[. . .] (marge 15 %),

Verlipack:[. . .] (marge 15 %).

(Sedert het faillissement van Verlipack en haar herstructurering in 1985 is haar jaarlijkse verbruik gehalveerd en haar aankopen gebeuren nu krachtens een jaarlijks contract).

De overeenkomsten zouden van onbepaalde duur zijn met een opzegtermijn van 24 maanden.

Vóór 1 november van ieder jaar moet de klant Solvay laten weten welke hoeveelheid hij van plan is het volgende jaar aan te kopen: er zijn ook bijzondere bepalingen voor het geval dat de klant meer of minder afneemt dan de contractuele hoeveelheid.

(33) In werkelijkheid lagen de contractuele basishoeveelheden vrij dicht bij het totale jaarlijkse verbruik van de klanten in die tijd. Sedert 1983 hebben de drie klanten zich in feite nagenoeg uitsluitend bij Solvay bevoorraad (1). Een uitzondering waren de [. . .] à [. . .] ton die begin 1988 door St Roch onder de regeling "actieve veredeling" werden ingevoerd. Over die transactie werden tussen Solvay en St Gobain drukke onderhandelingen gevoerd en in 1989 zal het opnieuw Solvay zijn die levert.

Het is duidelijk dat er - welke formele instructies Solvay in haar brief van 19 februari 1981 ook aan de DN's heeft verstrekt - ten minste in het geval van St Roch uitvoerig met de klant over de juiste omvang van zijn totale behoefte werd gediscussieerd, waarna een succesvolle poging werd ondernomen om van de klant de uitdrukkelijke toezegging te verkrijgen dat hij a) in 1988 niet meer dan 8 000 ton bij de concurrerende leverancier zou kopen en b) zich in 1989 opnieuw uitsluitend tot Solvay zou wenden.

8. Andere exclusiviteitsregelingen in België (34) Ook een aantal contracten met kleinere klanten bevatten bedingen die tot doel hebben de klant aan Solvay te binden.

Durobur te Soignies heeft sinds 1983 een reeks jaarlijkse of tweejaarlijkse leveringscontracten met Solvay gesloten, die een jaarlijkse afname van [. . .] à [. . .] ton betroffen.

De contracten bevatten telkens een beding dat in feite verzekerde dat Durobur aan het einde van de contractperiode niet naar een andere leverancier zou overstappen. In de overeenkomsten is bepaald dat Solvay en Durobur aan het einde van de contractperiode bijeenkomen om over de voorwaarden van het volgende contract te onderhandelen, en daarna wordt gesteld:

"Voordat deze onderhandelingen hebben plaatsgevonden, zal Durobur geen aankoopverbintenis aangaan met betrekking tot haar bevoorrading met natriumcarbonaat voor (het volgende jaar)".

Het contract tussen Solvay en Pittsburg Corning ([. . .] à [. . .] ton per jaar) bevat soortgelijke bepalingen.

Er is ook ten minste één voorbeeld van overeenkomsten die een exclusieve-afnamebeding en een bepaling betreffende een speciale getrouwheidskorting bevatten. Vanaf medio 1986 werd in de overeenkomsten met Owens-Corning ([. . .] ton per jaar) uitdrukkelijk in een "uitzonderlijke" korting op basis van een exclusieve afname voorzien:

"In het kader van een overeenkomst met betrekking tot uw totale behoefte, geraamd op ongeveer [. . .] ton tijdens het tweede halfjaar, kennen wij u een uitzonderlijke korting toe van 150 Bfr. per ton op de geleverde hoeveelheden.".

9. Concurrentiebedingen (35) Een aantal leveringsovereenkomsten bevat bijzondere vormen van concurrentiebedingen waardoor de band van de klant met Solvay wordt versterkt en het voor een concurrent moeilijk of onmogelijk wordt om bij Solvay klandizie weg te halen.

a) Concurrentiebedingen Een aanzienlijk aantal "evergreen"-contracten van Solvay met belangrijke klanten bevat varianten van het concurrentiebeding of "Engelse clausule" [zie zaak 85/76, Hoffmann-La Roche/Commissie, rechtsoverwegingen 102 t/m 108 (1)]. Deze bedingen voorzien in een mechanisme waarbij concurrerende aanbiedingen die tijdens de contractperiode worden ontvangen, aan Solvay moeten worden meegedeeld, zodat zij - indien zij dat wenst - haar prijzen dienovereenkomstig kan aanpassen. Het concurrentiebeding komt in een aantal verschillende vormen voor.

In Duitsland is in de leveringsovereenkomsten (waarin meestal een opzeggingstermijn van 24 maanden is vastgesteld) bepaald dat de klant van Solvay een minimumhoeveelheid moet afnemen; de exacte hoeveelheden moeten aan het begin van ieder jaar worden bepaald. De klant is bijgevolg gedurende lange tijd contractueel aan Solvay gebonden voor een bepaalde minimumhoeveelheid: deze hoeveelheid kan in feite met de totale behoefte van de klant overeenstemmen (zie bij voorbeeld Vegla en Oberlandglas).

De meeste leveringsovereenkomsten bevatten een concurrentiebeding met de volgende (of soortgelijke) bewoordingen:

Concurrentiebeding "Indien X met behulp van een beëdigde accountant bewijst dat hem tijdens de looptijd van dit contract door een andere leverancier tegen een voordeliger prijs en tegen overigens vergelijkbare condities natriumcarbonaat wordt aangeboden, staat het hem, voor zover het produkt uit een land met een vrije-markteconomie afkomstig is en indien DSW niet binnen vier weken een aanbod tegen dezelfde prijs doet, vrij de hoeveelheden natriumcarbonaat bij de betrokken leverancier aan te kopen. In dit geval kan DSW het contract met onmiddellijke werking opzeggen.".

Hoewel dit beding in theorie de klant toelaat een gedeelte van zijn jaarlijkse behoefte van een andere (goedkopere) leverancier te betrekken, geeft het Solvay de mogelijkheid om in een dergelijk geval de overeenkomst onmiddellijk te beëindigen en alle verdere leveringen te weigeren. Slechts in zeer weinig gevallen (bij voorbeeld Granus) laat de overeenkomst de klant daadwerkelijk toe om aankopen bij de concurrent op zijn contractuele verplichtingen tegenover Solvay in mindering te brengen.

(36) Het nut van deze vorm van concurrentiebeding is dat Solvay aldus de juiste prijs van een mogelijke concurrent te weten komt en voor zich zelf kan uitmaken of zij al dan niet het produkt tegen dezelfde prijs aanbiedt. Anderzijds is het hoogst onwaarschijnlijk dat de klant zijn vaste bevoorrading in gevaar zal brengen door zelfs maar een beperkte hoeveelheid bij de concurrent aan te kopen, daar dat aan Solvay de kans zal geven om het "evergreen"-contract op te zeggen en alle verdere leveringen te weigeren.

In het geval van Vegla werd de standaardbepaling volgens welke Solvay de overeenkomst volledig kan opzeggen indien de klant zich tot een concurrent wendt, in het concurrentiebeding weggelaten. In praktijk is de afspraak tussen DSW en Vegla dat de klant zich voor 100 % bij Solvay bevoorraadt.

Zo stuitte Vegla, toen zij in 1983 Solvay op de hoogte bracht van een concurrerend aanbod en vroeg of zij daarop mocht ingaan, op een weigering van Solvay. Het werkelijke doel van het concurrentiebeding blijkt duidelijk uit de aantekening waarin DSW, met enige voldoening, vermeldt dat het door deze belangrijke klant van de details van het concurrerend aanbod in kennis was gesteld.

(37) Een draconische vorm van het concurrentiebeding is te vinden in het contract met Verrerie d'Albi. Zoals het concurrentiebeding in het contract met Albi (artikel 4) is opgesteld, wordt Solvay de mogelijkheid gegeven om het contract te beëindigen wanneer zij van een concurrerend aanbod in kennis wordt gesteld, zelfs indien de klant zich niet daadwerkelijk ertoe verbindt om van de concurrent te kopen.

Het St Gobain-"protocol" voorziet in een gezamenlijk onderzoek door Solvay en St Gobain van alle concurrerende aanbiedingen, ten einde tot een voor beide partijen aanvaardbare oplossing te komen. In dit geval is er zelfs geen sprake van de beperkte toegeving aan de "anonimiteit", die in de Duitse overeenkomsten voorkomt. Ingevolge deze bepaling verkrijgt Solvay nauwkeurige informatie over de commerciële handelwijze van haar concurrenten en potentiële concurrenten zodat zij, indien zij dit nodig acht, met St Gobain over wijzigingen in prijzen en voorwaarden, die de wederzijdse exlcusiviteitsverhouding handhaven, kan onderhandelen.

Zoals Solvay zelf opmerkt, heeft de regeling hoofdzakelijk tot doel St Gobain ertoe te verplichten haarzelf bloot te geven in het geval van belangrijke aankopen bij een concurrent.

De concrete voorbeelden van de voorgestelde aankoop door Vegla van [. . .] kiloton Amerikaans natriumcarbonaat en door St Roch van [. . .] kiloton in 1988 tonen duidelijk aan hoe Solvay in staat was om hetzij concurrenten van de markt weg te houden hetzij de aangekochte hoeveelheid te beperken.

De leveringsovereenkomst met BSN is op 30 december 1983 zodanig gewijzigd dat de klant verplicht is Solvay over concurrerende aanbiedingen in te lichten (zij het dat de identiteit van de concurrent niet moet worden onthuld) zodat partijen "overleg kunnen plegen" om een oplossing te vinden ("Les parties se concerteraient alors dans les meilleurs délais (3 mois maximaux) pour trouver une solution."). Zoals het St Gobain-beding geeft dit mechanisme Solvay de mogelijkheid haar prijs en voorwaarden aan te passen met volledige kennis van het concurrerende aanbod (afgezien van de identiteit van de leverancier). In de praktijk is het zeer waarschijnlijk dat de toepassing van het beding Solvay in staat zal stellen haar exclusieve band met de klant te handhaven.

b) Vrijwaringsbedingen (38) Sommige leveringscontracten die duidelijk de instandhouding van een duurzame band tussen Solvay en de klant (bij voorbeeld Glaverbel of Perrier) beogen, voorzien in een overlegprocedure in het geval van gewijzigde economische omstandigheden, in het bijzonder indien concurrerende aanbiedingen voordeliger zijn dan die van Solvay. Hoewel tegen dergelijke bepalingen op zich zelf geen bezwaar bestaat, is het in de context van de onderhavige zaak duidelijk dat het Solvay vooral erom te doen is concurrerende leveranciers van de markt weg te houden. Weliswaar geven de vrijwaringsbedingen ("clauses de sauvegarde") de klant de kans om, door Solvay met concurrerende aanbiedingen te confronteren, druk op haar prijzen uit te oefenen, maar het is onwaarschijnljk dat de concurrent ooit werkelijk erin zal slagen een deel van de klandizie in de wacht te slepen (of, als hij daarin slaagt, het te behouden).

DEEL II JURIDISCHE BEOORDELING A Artikel 86 van het Verdrag 1. Artikel 86 (39) Volgens artikel 86 is het onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en verboden, voor zover de handel tussen Lid-Staten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed, dat een of meer ondernemingen misbruik maken van een machtspositie op de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan. Het toekennen door ondernemingen met een machtspositie van bijzondere kortingen of andere financiële voordelen aan klanten, met het doel zich van het geheel of van een wezenlijk deel van hun klandizie te verzekeren, kan als een concurrentiebeperkende praktijk onder het verbod van artikel 86 vallen.

In de onderhavige zaak moeten de volgende hoofdvragen worden beantwoord:

- Beschikt Solvay over een machtspositie in de zin van artikel 86? - Vormt de gestelde handelwijze een misbruik van die machtspositie? - Is er sprake van een merkbare beïnvloeding van de handel tussen Lid-Staten? 2. Machtspositie a) Definitie (40) Artikel 86 bevat geen definitie van "machtspositie". Het Hof van Justitie heeft echter een machtspositie in de zin van dit artikel omschreven als "een economische machtspositie welke een onderneming in staat stelt de instandhouding van een daadwerkelijke mededinging in de relevante markt te verhinderen, en het haar mogelijk maakt zich, jegens haar concurrenten, haar afnemers en, uiteindelijk, de consumenten in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen. Zulk een positie sluit het bestaan van een zekere mededinging niet uit, doch stelt het betrokken bedrijf in staat de voorwaarden waaronder bedoelde mededinging zich zal ontwikkelen, zo al niet te bepalen, dan toch aanmerkelijk te beïnvloeden en biedt haar in ieder geval ruimschoots - en zonder dat zulks haar nadeel berokkent - de gelegenheid zich bij haar gedrag aan de concurrentie niet gelegen te laten liggen.". (Zaak 85/76, Hoffmann-La Roche/Commissie, rechtsoverwegingen 38 en 39).

(41) Onder "macht" moet derhalve worden verstaan het vermogen om daadwerkelijke mededinging te verhinderen. Dit vermogen kan bestaan in de mogelijkheid om de bestaande concurrentie uit te schakelen of ernstig te verzwakken of om potentiële concurrenten van de markt weg te houden. Zoals het Hof heeft verklaart, behoeft een producent echter niet elke mogelijkheid van concurrentie te hebben uitgeschakeld om over een machtspositie te beschikken (zie ook zaak 27/76, United Brands, rechtsoverweging 113) (1).

Het bestaan van een machtspositie kan afhankelijk zijn van een combinatie van factoren die op zich zelf beschouwd geen van alle noodzakelijk doorslaggevend zijn.

b) Relevante markt (42) Ten einde na te gaan of een onderneming over een machtspositie beschikt, moet eerst het economische terrein worden afgebakend waarop de mededingingsvoorwaarden en de marktsterkte van de "dominant" geheten onderneming moeten worden beoordeeld. Dit onderzoek stelt de Commissie in staat na te gaan wie de daadwerkelijke en potientiële concurrenten van de betrokken onderneming zijn en of er andere factoren zijn die de mogelijkheid voor de onderneming om haar veronderstelde marktsterkte te doen gelden, beperken. Er moet rekening worden gehouden met de aard van het gestelde misbruik en met de bijzondere wijze waarop in de betrokken zaak de mededinging wordt belemmerd: [zie zaak 22/78, Hugin/Commissie (2)].

In het onderhavige geval hebben de vermoede bijzondere misbruiken betrekking op de uitsluiting door Solvay van daadwerkelijke en potentiële mededinging van andere leveranciers van natriumcarbonaat. Solvay produceert zowel licht als zwaar natriumcarbonaat. Vrijwel alle glasproducenten gebruiken de zware vorm, terwijl voor toepassingen in de chemie en de metallurgie de voorkeur wordt gegeven aan de lichte. Ofschoon Solvay voornamelijk de concurrentie van zwaar natriumcarbonaat beoogde uit te sluiten, zou het kunstmatig zijn tussen de lichte en de zware vorm ervan een strikte scheidingslijn te trekken.

(43) In Duitsland kocht een aantal van Solvay's glasproducerende klanten zowel zwaar als licht natriumcarbonaat (Schott, Ruhrglass), terwijl andere uitsluitend of vrijwel uitsluitend de lichte vorm kochten (Gerresheimer, Woellner). Het systeem van getrouwheidskortingen werd op beide vormen toegepast. Weliswaar is vanuit een geografisch oogpunt de markt van de Gemeenschap nog steeds in grote mate door nationale grenzen verdeeld, maar, hoewel er prijsverschillen bestaan ussen de verschillende nationale markten, kan in het kader van een mededingingsonderzoek de Gemeenschap in twee uitgestrekte zones of "invloedssferen" worden verdeeld, de ene gedomineerd door Solvay, de andere door ICI. Het traditionele afzetgebied van Solvay bestrijkt de gehele Gemeenschap met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland, waar ingevolge hun concurrentiebeperkende regelingen volledig andere mededingingsvoorwaarden gelden.

Hoewel Solvay de enige producent is die in alle Lid-Staten op het continent verkoopt, zijn CFK, M & W en Akzo alle sinds 1982 meer gaan uitvoeren en er is geen doorslaggevende reden waarom zij hun produkt niet in de gehele Gemeenschap zouden aanbieden. Ook de Amerikaanse producenten van natuurlijk natriumcarbonaat, die Solvay wellicht het meest als concurrenten vreest, zijn van plan het produkt in het continentele deel van West-Europa op de markt te brengen.

Het is ook veelbetekenend dat Solvay, als het nodig is, zelf een bepaalde markt vanuit een fabriek in een andere Lid-Staat bevoorraadt, zodat het bij de handel tussen Lid-Staten in aanzienlijke mate om "Solvay-balancing" gaat.

Wat de vraagzijde betreft zijn de grotere klanten in verscheidene Lid-Staten actief en - zoals Solvay zelf opmerkt - heeft deze spreiding van hun activiteiten tot gevolg dat steeds meer druk wordt uitgeoefend om de prijzen gelijk te trekken.

Uit het voorgaande volgt dat de relevante produktmarkt en geografische markt waarop de economische sterkte van Solvay moet worden beoordeeld, de markt voor natriumcarbonaat in de Gemeenschap (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland) is.

c) Marktsterkte (44) Solvay erkent in haar eigen documenten dat zij in West-Europa over een machtspositie beschikt. Haar marktaandeel van ongeveer 70 % in West-Europa gedurende de hele onderzochte periode vormt op zich zelf reeds een aanwijzing voor haar aanzienlijke marktsterkte. Hoewel het marktaandeel belangrijk is, is het slechts een van de indicatoren waaruit het bestaan van een machtspositie kan worden afgeleid. De betekenis ervan kan naar gelang van de specifieke kenmerken van de betrokken markt van geval tot geval verschillen.

(45) Om in de onderhavige zaak de marktsterkte te beoordelen, neemt de Commissie al het relevante economische bewijsmateriaal in aanmerking, met inbegrip van de volgende elementen:

i) de positie van Solvay als enige producent van natriumcarbonaat die in de gehele Gemeenschap (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland) bedrijvig is;

ii) Solvay's sterkte als producent, met fabrieken in België, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Italië en Portugal;

iii) het feit dat Solvay zelf haar grondstoffen produceert (zij is de grootste zoutproducent in de Gemeenschap);

iv) het ontbreken van concurrentie van de zijde van ICI, de enige andere producent in de Gemeenschap met een met die van Solvay vergelijkbare marktsterkte;

v) het grote marktaandeel van Solvay in de Benelux, Duitsland en Frankrijk en haar monopolistische of nagenoeg monopolistische positie in Italië, Spanje en Portugal;

vi) Solvay's uitstekende "marktbereik" als exclusieve of nagenoeg exclusieve leverancier van bijna alle belangrijke klanten in de Gemeenschap;

vii) de onwaarschijnlijkheid dat een nieuwe producent van synthetisch natriumcarbonaat zijn intrede op de markt zal doen en in de Gemeenschap produktie-eenheden zal oprichten;

viii) de bescherming tegen producenten van buiten de Gemeenschap door de anti-dumpingrechten;

ix) de traditionele rol van Solvay als prijsleider in de Gemeenschap;

x) de erkenning door de andere producenten in de Gemeenschap van Solvay als de dominante producent en hun terughoudendheid om ten aanzien van Solvay's traditionele klanten agressieve concurrentie te voeren.

(46) Bij de beoordeling van de marktsterkte van Solvay houdt de Commissie rekening met de mogelijkheid om in de plaats van natriumcarbonaat bijtende sodaloog te gebruiken. Bijtende sodaloog (natronloog of vloeibare natriumhydroxyde) wordt voornamelijk gebruikt bij de produktie van papier en aluminium en kan in theorie ook natriumcarbonaat vervangen als bron van alkali bij bepaalde andere toepassingen, in het bijzonder bij de vervaardiging van reinigingsmiddelen en in metallurgische processen. (Het omgekeerde is ook het geval: in theorie vormt in bepaalde processen natriumcarbonaat ook een andere mogelijkheid in plaats van bijtende sodaloog.) In de praktijk vormt de eventuele beschikbaarheid van bijtende sodaloog echter geen wezenlijke beperking van Solvay's marktsterkte in de Gemeenschap, die voornamelijk op de leveringen aan glasproducenten is gebaseerd, waarvan er weinig of geen bereid zijn om natriumcarbonaat door bijtende sodaloog te vervangen.

Bijtende sodaloog is een bijprodukt bij de produktie van chloor, een basisgrondstof voor de produktie van PVC. Aangezien langdurige opslag niet mogelijk is, volgt de produktie van chloor de vraag naar PVC. Het aanbod van bijtende sodaloog loopt onvermijdelijk parallel met dat van chloor. Anderzijds is de vraag naar bijtende sodaloog in grote mate afhankelijk van de behoefte van de belangrijkste afnemer, de papierindustrie. De prijs van bijtende sodaloog is bijgevolg, anders dan die van natriumcarbonaat, aan aanzienlijke schommelingen onderhevig.

Op het ogenblik is er een tekort aan bijtende sodaloog, dit wil zeggen dat de vraag naar bijtende sodaloog sneller groeit dan die naar chloor: de aanvoer van het produkt is krap en zal dat in de voorzienbare toekomst wellicht blijven. Het produkt is ook aanzienlijk duurder dan het equivalent in natriumcarbonaat. De gebruikers van natriumcarbonaat zijn dus weinig geneigd om op bijtende sodaloog over te schakelen. Bovendien vereist de omschakeling van natriumcarbonaat op bijtende sodaloog een aanzienlijke investering. Zelfs indien er op een bepaald ogenblik een overschot aan bijtende sodaloog is, zorgen de cyclische aard van de alkalimarkt en de onzekerheid over de toekomstige prijzen ervoor dat niet gemakkelijk tot omschakeling wordt besloten.

(47) In de glasindustrie - de belangrijkste verbruiker van natriumcarbonaat die twee derde van Solvay's verkoop voor haar rekening neemt - is de substitutie door bijtende sodaloog nog minder waarschijnlijk dan in de metallurgie en bij de produktie van detergentia. Theoretisch kan bijtende sodaloog 15 % van de behoefte aan alkali van de glasproducenten dekken. Ook hier is een aanzienlijke investering vereist om de fabrieken aan te passen. In werkelijkheid is er maar één glasproducent die ooit op bijtende sodaloog is overgeschakeld. Het is veelbetekenend dat Solvay zelf tijdens haar vergaderingen met ICI de potentiële bedreiging door bijtende sodaloog nooit serieus heeft genomen.

Tevens zij opgemerkt dat de voornaamste producenten van natriumcarbonaat (Solvay, ICI, Akzo) samen ook ongeveer een derde van de produktie van bijtende sodaloog in de Gemeenschap voor hun rekening nemen.

(48) Solvay heeft voorts aangevoerd, dat zij wegens de beschikbaarheid van glasafval (gerecycleerde glasscherven) geen machtspositie kan bezitten. Door het gebruik van breukglas kunnen de klanten hun behoefte aan natriumcarbonaat voor de produktie van verpakkingsglas met 15 % verminderen, of meer, indien de passende technologie wordt gebruikt. Het is mogelijk dat de klanten door het gebruik van breukglas in het algemeen minder afhankelijk zijn van de natriumcarbonaatleveranciers. Daardoor vermindert evenwel niet het vermogen van een machtige natriumcarbonaatproducent om kleinere producenten van dat produkt te weren.

Bijgevolg vormen de substitutiemogelijkheden geen wezenlijk beletsel voor Solvay om haar marktsterkte ten aanzien van de andere producenten van natriumcarbonaat te doen gelden.

(49) De Commissie heeft Solvay's marktsterkte beoordeeld met betrekking tot het gehele geografische gebied waarbinnen zij bedrijvig is en dat in de onderhavige context die Lid-Staten van de Gemeenschap omvat waar zij over produktie-eenheden beschikt. Uit Solvay's eigen interne documentatie blijkt dat zij de negen "DN's" veeleer als een homogene markt beschouwt. (De aldus afgebakende markt omvat twee landen buiten de Gemeenschap, namelijk Zwitserland en Oostenrijk, en niet het Verenigd Koninkrijk en Ierland, die het traditionele afzetgebied van ICI vormen, noch Denemarken en Griekenland als markten "zonder producent".) Zelfs indien elk van de nationale markten waarop de concurrentiebeperkende handelwijze van Solvay in het bijzonder betrekking heeft, als een afzonderlijke markt zou worden beschouwd, dan nog beschikt Solvay op elk van die markten over een machtspositie en blijft het hiervóór gestelde volledig of grotendeels geldig.

Op grond van bovenstaande overwegingen concludeert de Commissie dat Solvay op elk van de wezenlijke momenten over een machtspositie in de zin van artikel 86 beschikte.

3. Misbruik van machtspositie a) Concurrentiebeperkende praktijken en getrouwheidskortingen (50) Zoals het Hof van Justitie in verscheidene zaken heeft verklaard, kan een gedraging van een onderneming met een machtspositie, die aan de doelstellingen van artikel 3, onder f), van het Verdrag afbreuk doet, doordat zij de concurrentiestructuur in gevaar brengt, een inbreuk op artikel 86 opleveren. Het Hof heeft gedragingen die de bestaande concurrentie belemmeren of het ontstaan van nieuwe concurrentie beletten, veroordeeld. Het heeft met name in belangrijke zaken die ertoe strekten de toegang van concurrenten tot klanten te verhinderen door deze laatsten aan de dominante leverancier te binden, als misbruik aangemerkt (arresten in zaak 40/73, Suikerunie/Commissie (1); zaak 85/76, Hoffmann-La Roche/Commissie; zaak 322/81, Nederlandsche Bandenindustrie Michelin (2).

(Zie ook Beschikking 89/22/EEG van de Commissie, British Gypsum/BPB Industries (3).) De onderhavige zaak heeft in hoofdzaak betrekking op het binden van klanten aan Solvay door middel van verschillende praktijken met een zelfde concurrentiebeperkend oogmerk.

i) Kortingen op marginale hoeveelheden (51) Onder deze rubriek worden de volgende punten behandeld:

- het systeem van een "Spitzenrabatt" van 20 % in Duitsland;

- de "getrouwheidscheques" in Duitsland;

- kortingen op de marginale hoeveelheden in Frankrijk (BSN, Durand, Perrier, enz.).

In tegenstelling tot een hoeveelheidskorting, die uitsluitend in verhouding staat tot het volume van de afname bij de betrokken producent, houdt een getrouwheidskorting in dat aan de klant financiële voordelen worden geboden ten einde hem ervan te weerhouden zich bij een concurrerende producent te bevoorraden. Een dergelijke korting kan onder toepassing van artikel 86 vallen, indien deze door een onderneming met een machtspositie wordt toegekend.

Opdat een getrouwheidskorting onder toepassing van artikel 86 zou vallen, is het niet vereist dat in het contract uitdrukkelijk is bepaald dat de klant zich uitsluitend bij de dominante onderneming moet bevoorraden. Belangrijk is dat de verkoopvoorwaarden van de dominante leverancier het voor de klant financieel aantrekkelijk maakten om zich uitsluitend of hoofdzakelijk door hem te laten bevoorraden. Met welke middelen dit juist wordt bereikt, is van weinig belang.

(52) Solvay past sinds 1982 een systeem van progressieve kortingen toe dat er volgens haar eigen interne documentatie specifiek op is gericht zich van de loyaliteit van de klant te verzekeren en mededinging uit te sluiten of te beperken door:

- klanten door middel van aanzienlijke financiële voordelen ertoe aan te zetten marginale hoeveelheden, die anders wellicht bij een concurrent zouden zijn gekocht, volledig of grotendeels bij Solvay te kopen;

- het voor daadwerkelijke of potentiële concurrenten moeilijk of onmogelijk te maken om als tweede leverancier naar marginale klandizie te dingen; deze concurrenten zouden immers, om dezelfde aanzienlijke financiële voordelen als Solvay te kunnen aanbieden en zo de bestelling voor de "top slice" in de wacht te slepen, tegen onrendabele prijzen of tegen dumpingprijzen hebben moeten verkopen;

- de klant voor onbepaalde duur aan Solvay binden, hetgeen tot verstarring van de markt leidt;

- ervoor te zorgen dat de klant er geen enkel belang bij heeft zich voor een gedeelte van zijn behoefte tot concurrenten van Solvay te wenden.

(53) Zo zou een leverancier die een gedeelte van de klandizie van Vegla in Duitsland wilde verwerven, voor de laatste schijf van [. . .] kiloton een prijs "af fabriek" van 245 DM/ton of minder hebben moeten aanbieden, terwijl de catalogusprijs 403 DM/ton en de gemiddelde prijs in Duitsland 360 DM/ton bedroeg.

De prijs van 245 DM is veel lager dan enige rendabele prijs die de andere producenten in de Gemeenschap hadden kunnen aanbieden. Een producent van natuurlijk natriumcarbonaat die tegen deze prijs verkocht, zou de anti-dumpingovereenkomsten inzake de minimumprijs hebben geschonden.

Het wordt voor een tweede of nevenleverancier nog moeilijker gemaakt om een deel van de klandizie van een belangrijke klant bij Solvay weg te houden, doordat hij gedwongen zou zijn de percentagekorting en de betaling per cheque te handhaven.

(54) De bezwaren van de Commissie in verband met het kortingssysteem hebben niet alleen betrekking op de gevallen waarin Solvay de enige, maar ook op die waarin zij de voornaamste leverancier is. In deze laatste gevallen dragen de progressieve kortingen ertoe bij dat Solvay haar globale machtspositie kan handhaven, doordat zij zich van een vast aandeel in de bestellingen van de klant verzekerd weet. De markt blijft rigide, omdat het voor een bestaande nevenleverancier bijzonder moeilijk is om in het "kernaandeel" van Solvay een bres te slaan.

In haar schriftelijke opmerkingen in antwoord op de punten van bezwaar, heeft Solvay aangevoerd dat de kortingen niet waren bedoeld om tot loyaliteit aan te zetten, maar louter een soort volumekortingen vormden die daarvan afhankelijk waren dat de klanten een objectieve en vooraf vastgestelde tonnagedrempel overschreden. Dit argument gaat volledig voorbij aan het karakter dat in Solvay's eigen documenten aan de kortingen wordt toegekend.

Het is eveneens duidelijk dat de verschillende kortingen en de daaruit voortvloeiende financiële voordelen niet in verhouding staan tot enige kostenbesparingen in verband met de geleverde hoeveelheden. Het bedrag van de kortingen verschilt van land tot land aanzienlijk en de hoeveelheid die moet worden aangekocht vooraleer het systeem van de "top slice"-korting in werking treedt, verschilt in iedere Lid-Staat van klant tot klant naar gelang van zijn totale afname. In Duitsland bij voorbeeld gold de korting van 20 % voor PLM vanaf [. . .] ton en voor Vegla vanaf [. . .] ton.

ii) De korting voor de groep St-Gobain (55) Het geheime St Gobain-"protocol" had tot doel de positie van Solvay als exclusieve of nagenoeg exclusieve leverancier van St Gobain in West-Europa, met uitzondering van Frankrijk, te consolideren. Zoals DSW zelf heeft verklaard, was het erop gericht de "status quo" te handhaven, maar de partijen durfden dit niet goed met zoveel woorden zeggen. De bepaling krachtens welke voor St Gobain in ieder land de "gunstigste voorwaarden" van Solvay voor vergelijkbare toepassingen gelden, is op zich zelf niet noodzakelijk concurrentiebeperkend. Daarnaast krijgt St Gobain echter een "groepskorting" van 1,5 % op al haar aankopen in Europa. In de overeenkomst ligt besloten dat de betaling ervan afhankelijk is dat St Gobain aan Solvay "voorrang" blijft geven als haar leverancier. Solvay geeft in haar eigen documentatie toe dat, hoewel de korting geen "absoluut wapen" is, zij er toch toe bijdraagt de loyaliteit van de groep te waarborgen. De opmerking "Elle oblige surtout SG à se démasquer en cas d'achats importants à la concurrence" (Zij verplicht vooral St Gobain ertoe open kaart te spelen, wanneer zij grote hoeveelheden bij de concurrentie aankoopt") toont ook aan dat Solvay het bewijs verlangt dat haar "voorrang" is gegeven.

Solvay heeft aangevoerd dat de St Gobain-korting niets meer was dan een weergave van de kostenbesparingen die uit St Gobain's positie als grootste Europese klant voortvloeien. Dit argument gaat voorbij aan het feit dat de leveringen aan de individuele dochterondernemingen van St Gobain, op aandringen van Solvay, door de nationale dochterondernemingen van Solvay in iedere Lid-Staat gebeuren en niet op een algemene basis.

Uit de documenten blijkt ook duidelijk, dat de aan St Gobain toegekende korting tot doel had de loyaliteit van de groep te waarborgen in de Lid-Staten buiten Frankrijk en aldus concurrenten te weren.

Het concurrentiebeding in het St Gobain-"protocol" wordt hierna onder punt iv) aan artikel 86 getoetst.

iii) Exclusiviteitsovereenkomsten (56) Dit deel van de beoordeling heeft in het bijzonder betrekking op:

- Vegla,

- Oberlandglas,

- Owens-Corning,

- BSN,

- St Roch,

- Verreries d'Albi,

- Perrier,

- Glaverbel,

- Verlipack.

In 1981 werd Solvay door de Commissie ervan in kennis gesteld dat zij het systeem van exclusieve-afnamecontracten moest afschaffen. Voorts werd haar meegedeeld dat in de nieuwe hoeveelheidscontracten geen hoeveelheid mocht worden vastgesteld die met de totale behoefte van de klant overeenstemde.

In een aantal gevallen is het echter duidelijk dat:

- ook al had de leveringsovereenkomst de vorm van een hoeveelheidscontract, de afspraak duidelijk was dat de klant zijn totale of nagenoeg totale behoefte van Solvay zou betrekken of - de vastgestelde hoeveelheid overeenkwam met de totale behoefte van de klant of - aan de klant werd meegedeeld dat de toekenning van een korting daarvan afhankelijk was dat hij zich voor 100 % bij Solvay bevoorraadde.

(57) In het geval van Vegla was er, naast de talrijke financiële stimuli ("Spitzenrabatt" van 20 %, "getrouwheidscheque") een duidelijke - zij het informele - afspraak dat de klant zijn totale behoefte van Solvay zou betrekken. Evenzo werd aan Oberlandglas meegedeeld dat de "bijzondere voorwaarden" ervan afhankelijk waren dat zij haar totale behoefte van DSW betrok. In het geval van Owens-Corning in België is de korting van 150 Bfr. ervan afhankelijk dat alle orders bij Solvay worden geplaatst.

In een aantal gevallen (Vegla, Oberlandglas, Owens-Corning) werd uitdrukkelijk overeengekomen dat de klant zich uitsluitend bij Solvay zou bevoorraden. Een dergelijke overeenkomst heeft duidelijk tot doel de klant voor zijn totale behoefte aan Solvay te binden en is concurrentiebeperkend in de zin van artikel 86.

(58) In de overige gevallen kwam de contractuele hoeveelheid, vastgesteld in het basis- of "evergreen"-contract (waarin een opzeggingstermijn van twee jaar is opgenomen) overeen met de voorziene totale behoefte van de klant, waarbij echter in een marge (gewoonlijk 15 %) naar boven of beneden werd voorzien. Aan het begin van ieder jaar liet de klant Solvay weten wat binnen die marge zijn precieze behoefte zou zijn.

De Commissie is niet van mening dat het concurrentiebeperkende effect van deze overeenkomsten door de tolerantiemarge werd getemperd, aangezien zij op de handhaving van een duurzame commerciële relatie waren gebaseerd.

In de eerste plaats was de klant, zelfs indien hij overwoog zich tot een nevenleverancier te wenden, voor een zeer groot gedeelte van zijn behoefte contractueel aan Solvay gebonden, zolang het "evergreen"-contract van kracht was. In het geval van de Belgische glasproducenten is er zelfs een beding dat inhoudt dat de contractuele basishoeveelheid naar boven toe zal worden aangepast, indien de geplande afname gedurende een bepaald jaar het maximum overschrijdt dat in het basiscontract van 1 januari 1983 is vastgesteld (d.w.z. × ton + 15 %). Het beding heeft tot doel te waarborgen dat Solvay de voornaamste leverancier blijft.

In de tweede plaats is het duidelijk dat het Solvay erom te doen is nauwkeurige gegevens te verkrijgen over eventuele concurrerende aanbiedingen en over eventuele plannen van de klant om naar andere bevoorradingsbronnen uit te kijken (bij voorbeeld de invoer door St Gobain uit de Verenigde Staten in 1988). In vele gevallen is ook gebleken dat Solvay de totale jaarlijkse behoefte van de klant kende. Solvay kan dus, omdat zij tot in bijzonderheden op de hoogte is van het aanbod (prijs, hoeveelheid, enz.), van de voornemens van de klant en van zijn totale behoefte, ervoor zorgen dat het effect van de concurrentie wordt beperkt of zelfs teniet wordt gedaan.

(59) Het is zeer wel mogelijk dat het in sommige gevallen een klant - ten minste voor korte tijd - goed uitkomt zich uitsluitend bij Solvay te bevoorraden. De Commissie erkent ten volle dat het klanten vrij staat om, indien zij dat wensen, hun totale behoefte bij één leverancier te betrekken. Zij mogen hiertoe echter niet worden verplicht.

Ook indien een klant een contract sluit voor een hoeveelheid die met zijn totale behoefte in feite overeenkomt of nagenoeg overeenkomt, kan een dergelijke regeling concurrentiebeperkend zijn en onder de toepassing van artikel 86 vallen, in het bijzonder wanneer het een langlopend contract betreft. In het geval van de "evergreen"-contracten is de door Solvay opgelegde opzegtermijn van 24 maanden overdreven lang. Het belet de klant om op een weloverwogen of uit het oogpunt van concurrentie verantwoorde wijze op veranderingen in de marktsituatie te reageren. Aangezien het onmogelijk is met enige zekerheid te voorspellen hoe die situatie zich over twee jaar zal ontwikkelen, vormt de lange opzeggingstermijn een krachtige aansporing om de band met Solvay te handhaven. Althans een aantal klanten beschouwt de lange opzegtermijn als een te zware verplichting.

iv) Concurrentiebedingen en andere uitsluitingsbedingen in overeenkomsten (60) De verschillende vormen van concurrentiebedingen en de andere, soortgelijke mechanismen die in de nummers 35 tot en met 38 zijn beschreven, versterken de band met Solvay, beperken de mogelijkheden voor de klant om van leverancier te veranderen en maken het voor concurrenten moeilijker om tot vaste klanten van Solvay door te dringen. Deze verschillende bedingen hebben tot doel Solvay als vaste leverancier een inherent voordeel te verschaffen ten opzichte van andere leveranciers die naar alle of zelfs maar naar een gedeelte van de orders van de betrokken klant dingen.

De concurrentiebedingen temperen geenszins het concurrentiebeperkende effect van de langlopende leveringsovereenkomsten met Solvay (met hun aansporingen tot loyaliteit en hun feitelijke exclusiviteit), maar versterken integendeel de band tussen Solvay en de klant en zijn concurrentiebeperkend naar doel en effect. Zij stellen Solvay in staat de gedragingen van concurrenten op de voet te volgen en vormen een doeltreffend middel om concurrenten te beletten daadwerkelijk klandizie te verwerven. Zodra een concurrentiebeding de dominante leverancier de mogelijkheid geeft de overeenkomst volledig te beëindigen indien de klant zelfs maar een klein gedeelte van zijn bestellingen bij een concurrent plaatst, heeft het een ontmoedigend effect op de concurrentie: het is uiterst onwaarschijnlijk dat de klant in dergelijke omstandigheden zijn vaste bevoorrading in gevaar zal brengen.

(61) Alle hierboven onder de nummers 50 tot en met 60 beschreven maatregelen hebben tot doel andere producenten of leveranciers van natriumcarbonaat van de mogelijkheid te beroven om daadwerkelijk met Solvay te concurreren, of die mogelijkheid te beperken. Zij consolideren ook de machtspositie van Solvay op een wijze die met het aan artikel 86 inherente concurrentieconcept onverenigbaar is.

Zelfs afzonderlijk beschouwd zou elk van de beschreven regelingen ertoe strekken de klant op zodanige wijze aan Solvay te binden dat concurrenten worden uitgesloten. Een en ander heeft in onderlinge samenhang tot gevolg dat de machtspositie van Solvay op een nagenoeg volmaakte wijze tegen concurrentie wordt beschermd.

b) Discriminatie (62) Het door Solvay toegepaste kortingssysteem is niet slechts concurrentiebeperkend naar doel en gevolg, het valt ook onder toepassing van de uitdrukkelijke bepaling in artikel 86, onder c), die verbiedt ongelijke voorwaarden toe te passen bij gelijkwaardige prestaties. De kortingen en andere financiële stimuli hielden geen verband met mogelijke kostprijsverschillen naar gelang van de geleverde hoeveelheid, maar vormen een middel om alle of een zo groot mogelijk gedeelte van de orders van de klant in de wacht te slepen.

Binnen een bepaalde Lid-Staat bestonden aanzienlijke verschillen zowel met betrekking tot de omvang van de korting en de andere voordelen als met betrekking tot de hoeveelheid die moest worden aangekocht vooraleer het systeem in werking trad. Ook wat het bedrag van de speciale "korting per cheque" betreft, blijken er totaal willekeurige verschilen te hebben bestaan.

In Duitsland had het kortingssysteem niet alleen in theorie tot gevolg dat (de enkele) klanten die zich niet uitsluitend of nagenoeg uitsluitend bij Solvay bevoorraadden, werden benadeeld, het leidde ook tot discriminatie tussen de klanten die dit wel deden. Zo was het zeer wel mogelijk dat een grote klant aanzienlijk meer per ton betaalde dan een kleinere, ook al kochten zij beiden uitsluitend bij Solvay in.

(63) De bijzondere groepskorting van 1,5 % die aan de St Gobain-ondernemingen werd toegekend, had eveneens een discriminerend karakter. Weliswaar was de groep St Gobain in zijn geheel veruit de belangrijkste klant, maar overeenkomstig de regelingen van Solvay geschiedden de aankopen van de groep op nationale basis. De groepskorting beantwoordt in feite niet aan een mogelijke kostenbesparing in verband met de geleverde hoeveelheden, maar heeft, zoals Solvay in haar eigen documenten zelf zegt, tot doel zich van de loyaliteit van de groep te verzekeren. Daardoor is het mogelijk dat Solvay de St Gobain-dochter-onderneming in een bepaalde Lid-Staat een aanzienlijk lagere prijs aanrekent dan aan een concurrent die in feite van de plaatselijke Solvay-fabriek een even grote of zelfs grotere hoeveelheid afneemt.

(64) De prijsdiscriminatie heeft een belangrijk effect op de kosten van de betrokken ondernemingen. In de glasindustrie (die het grootste gedeelte van het verbruik van natriumcarbonaat voor haar rekening neemt) is natriumcarbonaat na brandstof de duurste post in het produktieproces. Hoewel natriumcarbonaat slechts 13 % van het gewicht van het eindprodukt uitmaakt, vertegenwoordigt het meer dan 70 % van de grondstofkosten. Bijgevolg beïnvloedt de kostprijs van natriumcarbonaat de rentabiliteit en de concurrentiepositie van de glasproducenten.

4. Gevolgen voor de handel tussen Lid-Staten (65) Onder de toepassing van artikel 86 vallen niet alleen misbruiken die rechtstreeks de consumenten benadelen, maar ook misbruiken die dat onrechtstreeks doen doordat zij afbreuk doen aan de daadwerkelijke concurrentiestructuur in de gemeenschappelijke markt, zoals bedoeld in artikel 3, onder f), van het Verdrag.

De getrouwheidskortingen en de andere middelen waarmee Solvay haar positie als exclusieve leverancier beoogt veilig te stellen, hebben een ongunstige invloed op de handel tussen Lid-Staten, doordat zij de band tussen de klanten en de dominante leverancier versterken. Concurrerende leveranciers worden daadwerkelijk van de mogelijkheid om nieuwe markten te betreden of nieuwe klanten te verwerven beroofd, aangezien in de marginale behoeften van de klanten, met betrekking tot welke zij zouden concurreren, momenteel door Solvay tegen prijzen wordt voorzien die zij niet kunnen evenaren. De verschillende middelen die Solvay gebruikt om klanten aan zich te binden, hebben een versterking van de structurele rigiditeit en een nationale compartimentering van natriumcarbonaat tot gevolg gehad, waardoor aan de beoogde totstandbrenging van een eengemaakte markt die alle Lid-Staten omvat, afbreuk is of had kunnen worden gedaan.

(66) Het feit dat de maatregelen van Solvay voornamelijk op de invoer uit de Verenigde Staten betrekking hadden, heeft geen invloed op de toepassing van artikel 86. De invoer van natuurlijk natriumcarbonaat uit de Verenigde Staten werd gezien als de voornaamste bedreiging voor Solvay's machtspositie op de markt voor natriumcarbonaat op het Westeuropese continent. De aanvoer van grote hoeveelheden natuurlijk natriumcarbonaat zou ook een aanzienlijk effect hebben gehad op de overeengekomen verdeling van de markt tussen ICI en Solvay. Bijgevolg hebben de activiteiten de basisstructuur van de concurrentie in de natriumcarbonaatsector in de Gemeenschap ongunstig beïnvloed.

Er zij ook op gewezen dat, indien de voornaamste glasproducenten grote hoeveelheden natriumcarbonaat uit de Verenigde Staten zouden invoeren, zij dit wellicht zouden doen om hun fabrieken in verschillende Lid-Staten te bevoorraden. Bovendien waren de concurrentiebeperkende maatregelen van Solvay niet alleen tegen de Amerikaanse producenten gericht, maar ook tegen kleinere producenten van synthetisch natriumcarbonaat in de Gemeenschap. Al deze producenten hebben sinds 1982 vanuit hun eigen nationale markt in andere Lid-Staten van de Gemeenschap geleverd, niettegenstaande het feit dat hun mogelijkheden door Solvay's prijsbeleid gevoelig waren beperkt.

B. Maatregelen en sancties 1. Verordening nr. 17, artikel 3 (67) Volgens artikel 3 van Verordening nr. 17 kan de Commissie, indien zij een inbreuk op artikel 86 van het Verdrag vaststelt, de betrokken onderneming verplichten aan de vastgestelde inbreuk een einde te maken.

In deze zaak was er bij het plegen van de inbreuken op artikel 86 in aanzienlijke mate sprake van verheimelijking en duurde de inbreuk nog voort op het tijdstip waarop deze procedure werd ingeleid.

De Commissie acht het derhalve met betrekking tot de inbreuk van Solvay op artikel 86 passend te gelasten dat aan die inbreuk een einde wordt gemaakt. De Commissie kan van de ondernemingen niet slechts eisen dat zij de inbreuk beëindigen, zij kan hun ook bijzondere maatregelen opleggen om te waarborgen dat de inbreuken niet worden herhaald of voortduren. Het Hof van Justitie heeft in zijn arrest in de gevoegde zaken 6/73 en 7/73, Commercial Solvents (1), verklaard dat de Commissie over een discretionaire bevoegdheid beschikt om maatregelen op te leggen die moeten waarborgen dat haar beschikking doeltreffend is. De bevoegdheid om dergelijke maatregelen op te leggen is niet tot gedragingen beperkt die de handel tussen Lid-Staten rechtstreeks ongunstig beïnvloeden, in het bijzonder indien de maatregelen ertoe strekken een werkzame mededingingsstructuur in de Gemeenschap te handhaven of te vestigen.

(68) Van Solvay wordt geëist dat zij haar systeem van getrouwheidskortingen afschaft en de Commissie van de bijzonderheden van elk nieuw systeem van bonussen en kortingen in kennis stelt, ten einde te waarborgen dat het met de communautaire mededingingsregels in overeenstemming is. Elk nieuw systeem van kortingen dat door Solvay wordt toegepast, moet op een eerlijke en objectieve wijze beantwoorden aan de kostenbesparingen bij grote bestellingen.

Aan Solvay dient een periode van drie maanden te worden toegekend om de noodzakelijke maatregelen te treffen. Tevens moet Solvay binnen diezelfde termijn opnieuw over haar overeenkomsten voor de levering van natriumcarbonaat in de Gemeenschap onderhandelen, ten einde zich naar de bij deze beschikking opgelegde verplichtingen te voegen. Zij moet de Commissie van alle desbetreffende maatregelen in kennis stellen.

Met name moeten alle bedingen in contracten en alle informele afspraken of regelingen die ertoe strekken de klant met betrekking tot zijn totale of nagenoeg totale behoefte aan Solvay te binden, worden geschrapt of beëindigd. Concurrentiebedingen of andere bepalingen met een concurrentiebeperkend effect moeten worden geschrapt of gewijzigd, zodat de klant niet ervan wordt afgeschrikt of weerhouden om bij een concurrent te kopen wiens aanbod Solvay ertoe brengt haar prijzen aan te passen.

Ook aan de praktijk van "evergreen"-contracten die betrekking hebben op het grootste gedeelte van de behoefte van de klant en waarin een lange opzegtermijn is vastgesteld, dient een einde te worden gemaakt. Het moet de klanten vrijstaan zelf te beslissen voor welke hoeveelheid zij zich op grond van een "evergreen"-contract ertoe verbinden van Solvay af te nemen. Zij moeten ook met een opzegtermijn van niet meer dan zes maanden met al hun bestellingen of een gedeelte daarvan naar een andere leverancier kunnen overstappen. Leveringscontracten van bepaalde duur mogen niet voor langer dan een jaar worden gesloten.

2. Verordening nr. 17, artikel 15, lid 2 (69) Volgens artikel 15, lid 2, van Verordening nr. 17 kan de Commissie bij beschikking aan ondernemingen geldboeten opleggen van ten minste 1 000 en ten hoogste 1 miljoen ecu, of tot een bedrag van ten hoogste 10 % van de omzet van elk der betrokken ondernemingen in het voorafgaande boekjaar, wanneer zij opzettelijk of uit onachtzaamheid inbreuk maken op artikel 85, lid 1, of artikel 86 van het Verdrag. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete wordt niet alleen rekening gehouden met de zwaarte, maar ook met de duur van de inbreuk.

a) Zwaarte (70) De Commissie is van oordeel dat de inbreuken in het onderhavige geval bijzonder ernstig waren.

Solvay is de voornaamste producent van natriumcarbonaat in de Gemeenschap en door de inbreuken was zij in staat haar greep op de markt te bestendigen door daadwerkelijke mededinging in een groot deel van de gemeenschappelijke markt uit te sluiten.

Door gedurende een lange periode de verkoop voor alle concurrenten onmogelijk te maken, heeft Solvay aan de structuur van de betrokken markt, ten nadele van de klanten, duurzame schade toegebracht. Onder de bijzondere omstandigheden van de zaak is deze overtreding ernstiger dan de inbreuken op artikel 85, waarbij Solvay eveneens was betrokken.

Na haar uitvoerige onderhandelingen met de Commissie in 1980-1982 was Solvay zeer wel op de hoogte van de vereisten van artikel 86 met betrekking tot exclusiviteit. Solvay wist ook zeer goed dat getrouwheidskortingen verboden zijn. Uit de van Solvay verkregen documentatie blijkt dat hooggeplaatste verantwoordelijken van de onderneming wisten welk risico zij liepen, maar niettemin volhardden zij in het onrechtmatige gedrag.

(71) Bij de vaststelling van de geldboete houdt de Commissie rekening met de omstandigheid dat zij tijdens de onderhandelingen met Solvay in 1980-1982 voor de "evergreen"-contracten een opzegtermijn van twee jaren aanvaardde en geen bezwaar maakte tegen de concurrentiebedingen in de vorm waarin zij waren opgesteld. Het is ook mogelijk dat Solvay ertoe werd gebracht te geloven dat hoeveelheidscontracten voor lange termijn konden worden gesloten waarbij de afname uit andere bronnen tot 15 % van de behoefte van de klant werd beperkt.

Ingevolge haar actuele verificaties heeft de Commissie vastgesteld dat die bepalingen in de praktijk ertoe strekken dat Solvay's exclusiviteit wordt versterkt, met name wanneer zij worden gecombineerd met andere onwettelijke praktijken zoals de geheime getrouwheidskortingen en de informele "afspraken" dat de klant zijn totale behoefte bij Solvay zou dekken. Zij zal Solvay bijgevolg verplichten om die bepalingen op te geven, maar in de gegeven omstandigheden zal slechts een geldboete worden opgelegd voor wat de getrouwheidskortingen en de "inofficiële" exclusiviteitsovereenkomsten betreft.

In het verleden heeft de Commissie reeds verschillende malen aan Solvay aanzienlijke boeten opgelegd wegens samenspanning in de chemische industrie (peroxydeprodukten, polypropyleen, PVC).

b) Duur De inbreuken namen een aanvang in 1983 - kort na de onderhandelingen met de Commissie en het sluiten van het dossier van de Commissie - en hebben tot op de dag van heden voortgeduurd,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Solvay et Cie SA, hierna "Solvay" genoemd, heeft vanaf ongeveer 1983 tot op heden inbreuk gemaakt op artikel 86 van het EEG-Verdrag door gedragingen die erop gericht zijn de mededinging uit te sluiten, althans in aanzienlijke mate te beperken, en die erin bestaan dat:

a) met klanten overeenkomsten worden gesloten die hen ertoe verplichten voor een onbepaalde of buitensporig lange duur hun behoefte aan natriumcarbonaat volledig of voor een zeer groot gedeelte bij Solvay te dekken;

b) aan klanten aanzienlijke kortingen en andere financiële stimuli worden toegekend met betrekking tot de marginale hoeveelheid boven hun contractuele basishoeveelheid, ten einde te waarborgen dat zij hun behoefte volledig of grotendeels bij Solvay dekken;

c) aan de toekenning van kortingen de voorwaarde wordt verbonden dat de klant zich ertoe verplicht zijn volledige behoefte bij Solvay te dekken.

Artikel 2

Solvay dient (indien zij dit nog niet heeft gedaan) onverwijld het nodige te doen om de inbreuk te beëindigen op de wijze die in nummer 68 van deze beschikking is uiteengezet, en dient de Commissie binnen drie maanden, te rekenen vanaf de kennisgeving van deze beschikking, over de maatregelen die zij te dien einde heeft genomen alsmede over de nadere bijzonderheden van elk nieuw kortingssysteem in te lichten.

Artikel 3

Wegens de in artikel 1, onder b) en c), vastgestelde inbreuk op artikel 86, wordt aan Solvay een geldboete opgelegd van 20 miljoen ecu.

Artikel 4

De in artikel 3 bedoelde geldboete dient te worden voldaan binnen drie maanden na de datum van kennisgeving van deze beschikking door storting op of overschrijving naar de volgende bankrekening:

nr. 310-0933000-43 Banque Bruxelles Lambert Agence européenne Rond-Point Schuman 5 B-1040 Brussel.

Na afloop van genoemde betalingstermijn is van rechtswege rente verschuldigd tegen de voet die door het Europees Fonds voor Monetaire Samenwerking ter zake van zijn verrichtingen in ecu wordt toegepast op de eerste werkdag van de maand waarin deze beschikking is gegeven, vermeerderd met 3,5 percentpunten, of wel 14 %.

Bij betaling in de nationale valuta van de Lid-Staat waar de voor de betaling aangewezen bank is gevestigd, geschiedt de omrekening op basis van de wisselkoers van de dag voorafgaande aan die waarop de storting geschiedt.

Artikel 5

Deze beschikking is gericht tot Solvay et Cie SA, Prins Albertstraat 33, B-1050 Brussel.

Deze beschikking vormt overeenkomstig artikel 192 van het EEG-Verdrag executoriale titel.

Gedaan te Brussel, 19 december 1990.

Voor de Commissie Leon BRITTAN Vice-Voorzitter

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63.

(3) Zie bladzijde 1 van dit Publikatieblad.

(1) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige gegevens weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr. 17 betreffende het niet prijsgeven van zakengeheimen.

(1) Glaverbel moet (en Solvay weet dit) ongeveer [. . .] ton per jaar in Oost-Duitsland aankopen als compensatie voor haar glasuitvoer naar dat land. Afgezien van deze hoeveelheid wordt Glaverbel uitsluitend door Solvay bevoorraad.

(1) Jurisprudentie 1979, blz. 461.

(1) Jurisprudentie 1978, blz. 207.

(2) Jurisprudentie 1979, blz. 1869.

(1) Jurisprudentie 1975, blz. 1663.

(2) Jurisprudentie 1983, blz. 3465.

(3) PB nr. L 10 van 13. 1. 1989, blz. 50.

(1) Jurisprudentie 1974, blz. 223.