BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 21 oktober 1998 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (Zaak nr. IV/35.691/E-4 - Kartel voor voorgeïsoleerde buizen) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1998) 3117) (Slechts de teksten in de Deense, de Duitse, de Engelse, de Finse en de Italiaanse taal zijn authentiek) (1999/60/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden, en met name op artikel 3 en op artikel 15, lid 2,

Gelet op het besluit van de Commissie van 19 maart 1997 om de procedure van artikel 3 van Verordening nr. 17 in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17, in samenhang met Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2), in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken terzake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen,

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. Samenvatting van de inbreuk

(1) De onderhavige beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd wegens inbreuk op artikel 85, is gericht tot de volgende ondernemingen:

- ABB Asea Brown Boveri Ltd;

- Brugg Rohrsysteme GmbH;

- Dansk Rørindustri A/S (Starpipe);

- Henss/Isoplus Group;

- Ke-Kelit Kunststoffwerk GmbH;

- Oy KWH Tech AB;

- Løgstør Rør A/S;

- Pan-Isovit GmbH;

- Sigma Tecnologie di rivestimento Srl;

- Tarco Energi A/S.

(2) De inbreuk bestaat erin, dat de producenten van voorgeïsoleerde buizen voor afstandverwarming hebben deelgenomen aan een geheel van concurrentiebeperkende regelingen, die omstreeks november 1990 begonnen als een nationaal kartel in Denemarken, dat in de loop van 1991 tot andere lidstaten (Italië, Duitsland) werd uitgebreid en vervolgens in 1994 zodanig werd ingericht dat in feite de hele gemeenschappelijke markt werd bestreken, waarbij die producenten in onderlinge afstemming en medeplichtigheid en in strijd met artikel 85, lid 1,

- de nationale markten en uiteindelijk de gehele Europese markt op basis van quota onder elkaar hebben verdeeld;

- de nationale markten aan welbepaalde producenten hebben toegewezen en ervoor zorgden dat andere producenten zich terugtrokken;

- prijzen voor het product en voor afzonderlijke projecten zijn overeengekomen;

- afzonderlijke projecten aan een aangeduide producent toewezen, waarna de inschrijvingsprocedure voor die projecten werd gemanipuleerd om ervoor zorg te dragen dat het betrokken contract aan de aangeduide producent zou worden gegund;

- teneinde het kartel van concurrentie door de enige belangrijke, niet bij het kartel aangesloten producent, namelijk Powerpipe AB, af te schermen, onderling afgestemde maatregelen hebben getroffen om haar commerciële activiteiten te belemmeren, aan haar bedrijf schade toe te brengen of haar volledig van de markt te verdringen;

- kwaliteitsnormen hebben gebruikt om de prijzen hoog te houden en de invoering van nieuwe kostenbesparende technologie uit te stellen.

(3) De ondernemingen hebben gedurende de volgende perioden aan de inbreuk deelgenomen:

- ABB, Løgstør, Starpipe en Tarco: van omstreeks november/december 1990 tot ten minste maart of april 1996;

- Pan-Isovit: van omstreeks november/december 1990 tot datzelfde tijdstip;

- Henss/Isoplus: van omstreeks oktober 1991 tot datzelfde tijdstip;

- KWH: van ten minste maart 1995 tot datzelfde tijdstip;

- Brugg: van omstreeks augustus 1994 tot datzelfde tijdstip;

- Ke-Kelit: van omstreeks januari 1995 tot datzelfde tijdstip;

- Sigma: van ongeveer april 1995 tot datzelfde tijdstip.

(De deelneming van Brugg, Ke-Kelit en Sigma was tot regelingen betreffende hun respectieve nationale markten beperkt.)

B. De sector van voorgeïsoleerde buizen

1. Het product

(4) Voorgeïsoleerde buizen, die voornamelijk voor afstandverwarmingssystemen worden gebruikt, bestaan voornamelijk uit stalen buizen die door plasticbuizen worden omsloten waartussenin zich een laag schuimisolatie bevindt.

Afstandverwarmingssystemen worden gebruikt in de meer noordelijk gelegen West-Europese landen en in die landen van het voormalige Oostblok waar een streng klimaat heerst. Op een centrale plaats wordt water verwarmd dat via ondergrondse buizen door een gemeente of wijk wordt geleid om aan afzonderlijke woon- en handelsgebouwen verwarming te verschaffen.

Gepaard gaand met de toenemende bezorgdheid om het milieu, met name in verband met efficiënt energiegebruik, hebben de mogelijkheden van afstandverwarmingssystemen een steeds grotere erkenning gekregen, bijvoorbeeld in de combinatie van elektriciteitscentrales met afstandverwarmingssystemen ("warmtekrachtkoppeling"): de door elektriciteitscentrales of door industriële bedrijven opgewekte overtollige warmte wordt voor afstandverwarming gebruikt.

Omdat het hete water (of de stoom) ondergronds over lange afstanden moet worden getransporteerd, is de temperatuur ervan zeer hoog (tot wel 140 °C) en om een efficiënte en veilige distributie ervan te waarborgen is het noodzakelijk dat de buizen voorgeïsoleerd zijn.

(5) Voorgeïsoleerde buizen hebben drie hoofdbestanddelen:

- een stalen (of soms koperen) transportbuis ("carrier pipe") die de kern van het product vormt en waardoor het hete water wordt geleid;

- een concentrisch aangebrachte, beschermende mantelbuis ("casing pipe") in plastic;

- een rigide schuimisolatie tussen die twee buizen.

Afstandverwarmingsbuizen worden gewoonlijk in rigide lengten van 6, 12 of 16 m gefabriceerd. De standaarddiameters van de buizen bedragen tussen 125 en 800 mm maar het is mogelijk om buizen met een grotere diameter de fabriceren. De fabrikanten leveren een volledig assortiment van buizen, bochtstukken en speciale fittingen, met inbegrip van controlesystemen om lekkages op te sporen. Een aantal producenten die bij de onderhavige procedure betrokken zijn, fabriceren ook flexibele buizen die hoofdzakelijk voor de aansluiting van afzonderlijke woningen op het hoofdnet worden gebruikt. Flexibele buizen vormen niet het voorwerp van de onderhavige procedure.

De producten zijn gestandaardiseerd en moeten voldoen aan kwaliteitsnormen die in samenwerking met fabrikanten, klanten en normaliseringsautoriteiten zijn vastgesteld; de belangrijkste normen zijn EN 253, EN 258, EN 488 en EN 489. Volgens de traditionele fabricagemethode worden lengten stalen transportbuizen geklemd door afstandhouders ("spacers") waarover dan de plastic mantelbuis komt, waarna schuim tussen die twee concentrische buizen wordt gespoten. In de bedrijfstak is innovatie van groot belang. Veiligheid, efficiëntie en de zorg voor het milieu staan voorop. Een recente ontwikkeling is de invoering in 1988 van isolatieschuim in geen CFK bevattend materiaal. Aanzienlijke kostenbesparingen werden mogelijk doordat ongeveer terzelfder tijd voor de productie van buizen een continu-procédé werd ontwikkeld. Volgens dit procédé worden buizen zonder onderbreking door de fabricagelijn gevoerd, terwijl in het traditionele procédé de buizen één voor één naar een injectie-installatie worden gebracht om daar de schuimvulling te krijgen. De fabrikanten die het traditionele systeem gebruikten, hebben zich evenwel een aantal jaren tegen de goedkeuring van het nieuwe procédé en de invoering ervan op volledig commerciële schaal verzet.

2. De markt voor afstandverwarmingssystemen

(6) In West-Europa zijn de eindafnemers van afstandverwarmingsbuizen in hoofdzaak gemeentelijke energiebedrijven of gespecialiseerde afstandverwarmingsbedrijven. Er zijn zowel contracten voor specifieke projecten als jaarlijkse leveringscontracten.

Bij het eerste type van contracten zal de gemeente of een andere openbare/lokale overheid op basis van een passende inschrijvingsprocedure voor het betrokken project een civieltechnische aannemer contracteren, waarna deze laatste van de buizenfabrikanten offertes voor voorgeïsoleerde buizen vraagt. (Contracten voor de levering van buizen met een waarde hoger dan 400 000 ECU zijn ook onderworpen aan de communautaire regels voor het plaatsen van overheidsopdrachten (3).) De installatie van de door de fabrikant geleverde buizen wordt door de aannemer verricht. Dit soort contracten is goed voor ongeveer 60 % van de totale Europese markt.

In het geval van jaarlijkse contracten (ook de "kleinhandelsmarkt" genoemd) verbindt de gemeente of de andere eindgebruiker zich ertoe elk jaar rechtstreeks van een buizenfabrikant voor een welbepaald bedrag buizen en fittingen te kopen, gewoonlijk voor de gedeeltelijke vervanging of het onderhoud van een bestaand afstandverwarmingssysteem. (In sommige gevallen kan de contractsduur zich over drie of zelfs vijf jaar uitstrekken.)

(7) In 1995 had de Gemeenschapsmarkt van buizen voor afstandverwarming een waarde van ongeveer 400 miljoen ECU, een stijging met 15 % ten opzichte van het daaraanvoorafgaande jaar. Het product wordt in vrijwel alle lidstaten verhandeld, ofschoon de afzet op die laatste markten miniem is. De handel tussen de lidstaten is aanzienlijk. ABB heeft productie-eenheden in een aantal lidstaten. Henss/Isoplus produceert in Oostenrijk en in Duitsland. Denemarken, het belangrijkste productiecentrum, beschikt over ongeveer 50 % van de EG-capaciteit voor de productie van buizen en levert het product aan alle overige lidstaten waar afstandverwarming wordt gebruikt. De grootste nationale markt in de Gemeenschap is Duitsland (met ongeveer 160 miljoen ECU neemt dit land 40 % van het totale verbruik in de Gemeenschap voor zijn rekening). Ten minste twee derde van de in Duitsland geïnstalleerde afstandverwarmingsbuizen wordt uit andere lidstaten betrokken, in hoofdzaak uit Denemarken, maar ook uit Oostenrijk, Finland en Zweden. Denemarken is de tweede grootste nationale markt in de Gemeenschap met 20 % van het totale verbruik. De Europese uitvoer van de producenten van de Gemeenschap vertegenwoordigt nog eens 100 miljoen ECU (Oost-Europa, de Noordse en de Baltische staten) en Rusland en China zijn snelgroeiende markten.

3. De producenten

(8) Gedurende het relevante tijdvak waren er op de West-Europese markt acht betekenisvolle producenten van voorgeïsoleerde buizen van behoorlijke omvang: ABB, Løgstør, Dansk Rør ("Starpipe"), Tarco, Pan-Isovit,Henss/Isoplus, KWH en Powerpipe. De productie in de Gemeenschap is voornamelijk in Denemarken geconcentreerd waar vier van de producenten zijn gevestigd, drie ervan in de stad Fredericia.

a) ABB

(9) De grootste producent van buizen voor afstandverwarming (en het enige grote multinationale concern dat in de sector actief is) is het Zweeds-Zwitserse industriële concern ABB Asea Brown Boveri Ltd met hoofdkantoor te Zürich. ABB ontstond in 1988 door een fusie van de belangen van Asea AB te Stockholm en BBC Brown Boveri Ltd te Baden (Zwitserland). De twee moedermaatschappijen, die thans onder de namen ABB AB en ABB AG uitsluitend als holding actief zijn, bezitten elk de helft van ABB. ABB Asea Brown Boveri Ltd staat aan het hoofd van een concern van meer dan 1 000 ondernemingen met een geconsolideerde omzet van een 31,3 miljard USD (27,6 miljard ECU) in 1997. Haar activiteiten bevinden zich voor meer dan de helft in Europa.

De organisatie van het ABB-concern is gebaseerd op elkaar overlappende matrices, de ene regionaal en de andere op basis van sectoren.

Het met de leiding en het bestuur van ABB belaste orgaan is de raad van bestuur. Hieronder staat het hoogste bestuursorgaan, het bestuurscomité van het concern, dat (in augustus 1993) bestond uit de voorzitter/president-directeur ("CEO - Chief Executive Officer") en zeven vice-voorzitters/directeuren ("Executive Vice-Presidents") die de drie geografische regio's en de vier hoofdactiviteiten en -producten waarin ABB werkzaam is, vertegenwoordigen. Gedurende het grootste deel van de periode waarop de onderhavige beschikking betrekking heeft, waren de vier bedrijfssectoren waarvan de voorzitter als "Executive Vice-President" in het bestuurscomité zitting had: stroomopwekking, stroomtransmissie en distributie, industriële en bouwsystemen en transport (4).

Elke bedrijfssector van ABB wordt verder onderverdeeld in bedrijfsgebieden ("Business Areas", hierna "BA" genoemd) die op wereldwijde basis voor hun welbepaalde industriële activiteit verantwoordelijk zijn. In totaal telt ABB ongeveer 37 BA's en één daarvan is afstandverwarming.

ABB is tevens volgens drie geografische regio's georganiseerd (Europa, Amerika en Azië-Stille Oceaan) die de bedrijfssectoren en de productgrenzen overlappen; in die geografische structuur worden de algemene strategische vraagstukken behandeld en wordt voor de coördinatie tussen segmenten en landen zorggedragen.

(10) Na een reorganisatie van de structuur van ABB in augustus 1993 werd het bedrijfsgebied "afstandverwarming" (hierna: "BA-VDH" genoemd) bij het segment "transport" gevoegd, onder de rechtstreekse verantwoordelijkheid van de voorzitter van dat segment (die als "Executive Vice-President" en als lid van het bestuurscomité van het concern één van de hoogste leden van de ABB-concernleiding was).

Het BA "afstandverwarming" van ABB omvat fabrieken in Fredericia, Denemarken (ABB IC Møller A/S), in Finland (voorheen Ecopipe), in Duitsland (ABB Isolrohr GmbH), in Zweden en in Polen. Voor de verkoop/distributie van voorgeïsoleerde buizen wordt in de Gemeenschap zorggedragen door die ondernemingen, door andere dochterondernemingen van ABB of door tussenpersonen. Op de totale West-Europese markt voor afstandverwarming heeft ABB een marktaandeel van ongeveer 40 %. Het is de marktleider en de grootste leverancier in de meeste landen waar ABB werkzaam is. ABB is begonnen in Denemarken onder de naam ABB IC Møller en zijn expansie op deze markt gebeurde hoofdzakelijk door de overname van kleinere producenten. Al deze ondernemingen werden in de operaties van ABB geïntegreerd. In het jaarverslag van ABB worden de "ontvangen bestellingen" van het bedrijfsgebied "afstandverwarming" in 1995 geraamd op 283 miljoen USD (216 miljoen ECU).

Ofschoon IC Møller de belangrijkste ABB-onderneming in de sector "afstandverwarming" is en haar voorzitter hoofd is van het BA "afstandverwarming", handelt zij binnen de concernstructuur niet als een holdingmaatschappij voor de overige ondernemingen in het BA "afstandverwarming": Isolrohr GmbH is bijvoorbeeld een volledige dochteronderneming van de belangrijkste Duitse ABB-onderneming.

b) Løgstør

(11) Løgstør Rør A/S, de tweede grootste producent van buizen voor afstandverwarming in de Gemeenschap, is een familieonderneming die in 1960 in de gelijknamige Deense stad met de productie is gestart. In 1988 werd de ondernemingsstructuur van Løgstør gereorganiseerd en werden haar activiteiten in een nieuwe onderneming ondergebracht. Haar marktaandeel in West-Europa bedraagt ongeveer 20 %. In 1993 kocht zij een kleine fabriek in Finland, later bekend als LR Putki, die eind 1996 werd gesloten na aanzienlijke verliezen te hebben geleden. Løgstør heeft ook een "joint venture" met productie-eenheden in Italië waar hoofdzakelijk fittingen worden gemaakt. Løgstør was de eerste producent om het continue-productieprocédé in te voeren; volgens haar zijn de kosten hierdoor ten opzichte van de traditionele productie volgens het "batch"-procédé met 15 tot 20 % verminderd. Doordat een dunnere buitenbekleding (mantel) en minder isolatieschuim nodig zijn, kan aanzienlijk op materiaal worden bespaard. Løgstør stelt dat zij het zeer moeilijk had om met het nieuwe product markten te penetreren, aangezien haar concurrenten die volgens de traditionele wijze produceerden, betwistten dat het product aan de normen voldeed; zij drongen erop aan dat aan de oude normen betreffende manteldikte en schuimdichtheid zou worden vastgehouden.

Per 1 januari 1997 verwierf Løgstør de Duitse producent Pan-Isovit (waaraan deze beschikking eveneens is gericht).

c) Tarco

(12) Tarco Energi A/S heeft haar fabrieken in Fredericia, Denemarken, en zij verkoopt hoofdzakelijk in Denemarken en in Duitsland. Zij is ook bedrijvig in Scandinavië, Italië, Nederland en op een aantal Oost-Europese markten. Op de West-Europese markt heeft zij een aandeel van ongeveer 14 %. Tarco Energi A/S is onderdeel van een industrieel concern, Tarco A/S uit Nyborg, dat eigendom is van een consortium van meer dan 80 Deense gemeenten; vele ervan zijn afnemers van afstandverwarming.

d) Dansk Rørindustri

(13) Ook Dansk Rørindustri A/S (bekend onder de naam "Starpipe") is in Fredericia, Denemarken, gevestigd. Haar marktaandeel in West-Europa bedraagt ongeveer 6 %. Haar belangrijkste afzetmarkten zijn Denemarken en de overige Scandinavische landen, Duitsland en de Oost-Europese landen.

e) Pan-Isovit

(14) Tijdens de relevante periode was Pan-Isovit GmbH, gevestigd te Speyer, Duitsland, samen met haar Zwitserse zusteronderneming Pan-Isovit AG, te Regensdorf, volledig eigendom van Pan-Isovit Holding AG, die zelf een volledige dochteronderneming is van het Zwitserse industriële concern WMH - Walter Meier Holding AG. De belangrijkste fabriek voor afstandverwarmingsbuizen bevond zich destijds in Speyer; de Zwitserse fabriek maakt enkel fittingen. Pan-Isovit, met een marktaandeel in West-Europa van ongeveer 12 %, werd na het onderzoek in de onderhavige zaak door Løgstør gekocht.

f) Henss/Isoplus

(15) Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH heeft een fabriek in Hohenberg, Oostenrijk, en (via een volledige dochteronderneming) een andere in Sondershausen, Duitsland, welk laatste land haar belangrijkste afzetmarkt vormt. Daarnaast heeft zij fabrieken in Hongarije en in Tsjechië. Isoplus werd opgericht in 1989 en verwierf in 1990 de fabriek van ABB Isolrohr in Oostenrijk. Tijdens de door deze beschikking bestreken periode gebeurde de verkoop van Isoplus in Duitsland uitsluitend via twee ondernemingen: Dipl-Kfm Walter Henss GmbH Rosenheim en Dipl-Kfm Walter Henss Rohrleitungsbau GmbH Berlin (5). Henss Rosenheim was ook de verkoopagent van ABB IC Møller voor Beieren; deze commerciële relatie met ABB werd verklaard door het feit dat de familie Henss voordien eigenaar van Isolrohr was en deze onderneming in 1987 aan IC Møller had verkocht. De agentschapsrelatie met ABB gaf herhaaldelijk aanleiding tot moeilijkheden en was het voorwerp van een arbitrageprocedure. Henss en Isoplus vormden samen een "de facto"-concern ofschoon er volgens de openbare vennootschapsregisters geen eigendomsband tussen beide bestond. Henss/Isoplus heeft op de West-Europese markt een aandeel van ongeveer 9 %.

g) KWH

(16) Oy KWH Pipe AB te Vaasa, de enige Finse producent, houdt zich voornamelijk bezig met de fabricage en verkoop van plastic (HdPE-, PVC-)buizen voor civieltechnische toepassingen en openbare nutsvoorzieningen. KWH Tech is de afdeling die (onder meer) verantwoordelijk is voor de fabricage van voorgeïsoleerde buizen voor afstandverwarming (de "Thermopipe"-activiteiten; haar andere bedrijfseenheid is de "Machine Unit" die werktuigen en technologie voor buizen produceert en verkoopt). In West-Europa is KWH op het gebied van afstandverwarming enkel actief in de Scandinavische landen en haar marktaandeel op de totale West-Europese markt bedraagt ongeveer 2 %. Sinds 1992 heeft zij zich gespecialiseerd in het oprichten van "joint ventures" voor de bevordering van afstandverwarming op markten buiten de Europese Unie, waaraan zij technologie en knowhow heeft overgedragen.

h) Lokale leveranciers

(17) Verscheidene leveranciers van afstandverwarming bedienen in hoofdzaak hun eigen nationale markt: Brugg (Duitsland/Zwitserland), Sigma (Italië) en KE-Kelit (Oostenrijk). Brugg fabriceert thans enkel flexibele buizen. Voor afstandverwarmingsprojecten waar zij met andere producenten concurreert, koopt zij rigide buizen van Starpipe, aangezien zij eind 1994 haar eigen productie-installaties voor dit soort buizen heeft gesloten. KE-Kelit is een zelfstandige onderneming die zelf buizen levert die zij van Løgstør koopt.

Sigma maakte vroeger deel uit van het Italiaanse, staatseigendom zijnde staalconcern Ilva en werd bij de privatisering in 1995 door het Riva-concern aangekocht. Ofschoon zij eigendom is van een belangrijk concern is zij uitsluitend lokaal bedrijvig.

i) Powerpipe

(18) Powerpipe AB werd in 1986 opgericht door voormalige werknemers van de Zweedse producent Ecopipe, nadat die onderneming door de Finse onderneming Uponor was overgenomen. Na een schuldeisersakkoord in 1988 en een financiële herstructurering onder garantie van een particuliere investeringsonderneming, Birka Business Development AB, werd Powerpipe door Birka overgenomen en werd daarmee een volledige dochter van die onderneming. In 1988 was Powerpipe één van de eerste producenten die voor voorgeïsoleerde buizen een isolatieschuim zonder CFK's ontwikkelde (met gebruikmaking van technologie op basis van CO2). In 1994 had Powerpipe op de totale West-Europese markt voor voorgeïsoleerde buizen een aandeel van 2 %; zij is hoofdzakelijk in Zweden en in Finland bedrijvig.

Vanaf ongeveer 1993 voerde Powerpipe een op andere Europese markten, waaronder Duitsland, gerichte expansiepolitiek. Volgens Powerpipe was één van de redenen van deze gewijzigde strategie het onverklaarbaar lage prijsniveau in Zweden (waar ABB marktleider was). Powerpipe geloofde dat de grote producenten met opzet de prijzen in Zweden laag hielden om aan haar activiteiten schade toe te brengen.

Volgens Powerpipe hadden de gevestigde producenten vanaf het begin getracht om haar als een concurrentiële dreiging uit te schakelen of te neutraliseren. Sedert 1991 poogden de overige producenten hardnekkig om Birka en haar eigenaar ertoe over te halen Powerpipe te verkopen, maar de onderhandelingen werden nooit met succes bekroond.

In januari 1997 verkocht Birka de activiteiten van Powerpipe aan een nieuwe onderneming die eigendom was van een Deens-Frans investeringsconcern dat in kleine en middelgrote industriële ondernemingen gespecialiseerd is. De vennootschap Powerpipe AB wijzigde haar naam en bleef onderdeel van het Birka-concern. De nieuwe onderneming heeft onder de naam Powerpipe AB de activiteiten voortgezet. Zij heeft geen bindingen met Birka.

4. Bedrijfstakvereniging: de EuHP

(19) In 1991 werd op initiatief van ABB een bedrijfstakvereniging opgericht onder de naam "European District Heating Pipe Manufacturers Association", hierna "de EuHP" genoemd. De EuHP heeft volgens haar statuten als voornaamste doelstelling de kwaliteit van het product zelf te waarborgen alsmede die van de installatie, dienstverlening en opleiding. De EuHP heeft haar eigen technische normen vastgelegd en eiste ook dat het product aan de Europese normen (EN) voldoet.

Andere door de EuHP aangegeven doelstellingen zijn:

- bevordering van onderzoek en technische ontwikkeling;

- bevordering van het gebruik van afstandverwarming;

- deelname aan activiteiten op het gebied van milieu en normalisering;

- technische bijstand en advies.

De drijvende kracht achter de EuHP was ABB die in feite zeggenschap over die organisatie uitoefende en het personeel leverde. Oorspronkelijk waren de enige leden de individuele ABB-ondernemingen uit de sector en de drie Deense producenten. KWH sloot zich later bij de EuHP aan (in april 1992) en het jaar nadien werd ook Pan-Isovit lid. Henss/Isoplus deed vanaf 1993 verwoede inspanningen (met inbegrip van de dreiging met gerechtelijke stappen wegens het feit dat de EuHP een kartel vormde waarvan zij werd uitgesloten) om tot de EuHP te worden toegelaten, hetgeen uiteindelijk medio 1995 gebeurde. Powerpipe is nooit lid geweest.

Tijdens de onderhavige procedure kondigde ABB aan dat zij had besloten zich uit de EuHP terug te trekken. Løgstør beëindigde haar lidmaatschap van de EuHP met ingang van 31 december 1997. Blijkbaar hebben ook andere producenten hun lidmaatschap beëindigd. Het is niet bekend welke status de EuHP op het tijdstip van de beschikking precies inneemt.

C. Procedure

1. De klacht van Powerpipe

(20) Bij brief van 18 januari 1995 diende Powerpipe een klacht in bij de Commissie, met als belangrijkste inhoud:

- de overige fabrikanten/leveranciers van voorgeïsoleerde buizen, met name ABB, Løgstør, Tarco, Starpipe, Pan-Isovit en Isoplus, hebben een onwettig en heimelijk kartel gevormd waarbij zij de Europese markt onder elkaar verdeelden op basis van een systeem van quota, prijzen zijn overeengekomen voor het product en voor afzonderlijke projecten en hebben samengewerkt om de inschrijvingsprocedure voor afzonderlijke projecten zodanig te manipuleren dat ervoor werd zorggedragen dat het betrokken contract aan de vooraf door het kartel aangewezen producent werd toegekend;

- teneinde het kartel tegen concurrentie te beschermen en om zijn greep op de markt te behouden, hebben de producenten onderling afgestemde maatregelen genomen om de activiteiten van Powerpipe te schaden en/of haar activiteiten tot de Zweedse markt te beperken en/of haar volledig uit de bedrijfstak te werken door (onder meer) systematisch belangrijk leidinggevend personeel weg te lokken en zich op onrechtmatige wijze met haar contractuele relaties met klanten en leveranciers te bemoeien.

(21) Begin 1994 waren er twee afzonderlijke gelegenheden waarbij de eigenaar van Birka (de moedermaatschappij van Powerpipe) de zaak onder de aandacht bracht van ABB door een persoonlijk schrijven aan de voorzitter van het segment "transport" (zie overweging 10) in Zürich en met het voorstel een bijeenkomst te beleggen. Deze laatste verwierp de beschuldigingen van oneerlijke en concurrentiebeperkende gedragingen als volledig ongegrond en weigerde om de eigenaar van Powerpipe te ontmoeten op grond van de bewering dat diens brieven door de mededingingsautoriteiten zouden kunnen worden geïnterpreteerd als een poging ABB ertoe te brengen zich met onwettige regelingen in te laten. Vervolgens bracht de eigenaar van Powerpipe een lid van de raad van bestuur van ABB op de hoogte van de activiteiten van het kartel en van de gevolgen ervan voor de activiteiten van Powerpipe; hij vroeg dat de raad van bestuur van ABB onmiddellijk zou optreden om aan de inbreuk een einde te maken. In december 1994, nadat de juridische adviseurs van Powerpipe de zaak opnieuw onder de aandacht van ABB hadden gebracht, ontkende het hoofdkantoor van ABB te Zürich nadrukkelijk dat het concern zich inliet met enigerlei onderling afgestemde gedraging of regeling waardoor de mededinging in de sectoren "afstandverwarming" en "buizensystemen" zou worden verstoord, beperkt of op een andere manier ongunstig beïnvloed. ABB stelde dat de beschuldigingen van Powerpipe in verband met onrechtmatige gedragingen volledig ongegrond waren en waarschuwde dat ABB zich krachtig tegen ongepaste handelingen of bemoeienissen zou verweren en voor alle schade die zij mocht lijden, schadevergoeding zou eisen.

Na deze reactie van ABB diende Powerpipe haar klacht in bij de Commissie.

2. Het onderzoek

(22) Op 28 juni 1995 voerden ambtenaren van de Commissie en vertegenwoordigers van de nationale mededingingsautoriteiten van de betrokken lidstaten op grond van een beschikking van de Commissie van 12 juni 1995 tegelijkertijd en onaangekondigd verificaties uit bij de volgende ondernemingen of verenigingen:

- ABB IC Møller A/S, Fredericia, Denemarken;

- Dansk Rørindustrie A/S, Fredericia, Denemarken;

- Løgstør Rør A/S, Løgstør, Denemarken;

- Tarco Energi A/S, Fredericia, Denemarken;

- European District Heating Pipe Manufacturers Association, Fredericia, Denemarken;

- Dipl-Kfm Walter Henss GmbH, Rosenheim, Duitsland;

- Dipl-Kfm Walter Henss Fernwärmerohrleitungsbau GmbH, Berlin, Duitsland;

- Pan-Isovit GmbH, Speyer, Duitsland;

- Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Hohenberg, Oostenrijk;

- Oy KWH Pipe AB, Vaasa, Finland.

Door de verificaties verkreeg de Commissie bij de meeste bezochte ondernemingen een grote hoeveelheid documenten als bewijsmateriaal, waaronder gedetailleerde aantekeningen over vergaderingen, interne memoranda, werkdocumenten, tabellen en lijsten, die, alle, de door Powerpipe aangevoerde feiten leken te bevestigen.

3. Verzoeken uit hoofde van artikel 11 van Verordening nr. 17

(23) Op 13 maart 1996 richtte de Commissie krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 een verzoek om inlichtingen tot ABB IC Møller, Løgstør, Tarco, Starpipe, Pan-Isovit en vier individuele ondernemingen van het Henss/Isoplus-concern. In de verzoeken werden de betrokken ondernemingen gevraagd om bijkomende inlichtingen en een gedetailleerde uitleg te verschaffen met betrekking tot de documenten die in hun vestigingen waren aangetroffen tijdens de verificaties die het vorige jaar uit hoofde van artikel 14, lid 3, van genoemde verordening waren verricht.

4. De reacties van de ondernemingen

(24) Nadat zij het verzoek om inlichtingen uit hoofde van artikel 11 hadden ontvangen, hebben verscheidene ondernemingen zich tot de Commissie gewend, waarbij in algemene bewoordingen werd toegegeven dat zij hadden deelgenomen aan ernstige inbreuken op artikel 85 van het Verdrag; de ondernemingen gaven te kennen dat zij voornemens waren om volledig mee te werken aan het onderzoek en dat zij met betrekking tot de inbreuken ook inlichtingen zouden verschaffen buiten het kader van de verzoeken om inlichtingen uit hoofde van artikel 11 (die verzoeken waren vrijwel volledig beperkt tot de specifieke documenten die in het bezit van de betrokken producenten waren gevonden).

Vervolgens hebben de meest betrokken ondernemingen de Commissie uit eigen beweging inlichtingen en documenten verschaft die niet alleen het tijdens de verificatie gevonden bewijsmateriaal bevestigden en versterkten, maar waaruit ook bleek dat het kartel reeds in november of december 1990 was gestart met regelingen inzake marktverdeling en prijsvaststelling tussen de Deense producenten en gedurende ten minste negen maanden na de datum van de verificaties de samenwerking onverminderd had voortgezet, waarbij bijkomende voorzorgen werden genomen om het bestaan van het kartel te verbergen voor de Commissie (zoals bijeenkomsten buiten het grondgebied van de Gemeenschap).

Nadat zij eerst in antwoord op de verzoeken krachtens artikel 11 hadden ontkend weet te hebben van of te hebben deelgenomen aan een inbreuk en/of hadden geweigerd de relevante kwesties te bespreken, gaven de Henss/Isoplus-ondernemingen achteraf een beperkte deelname toe (enkel door Isoplus) aan een inbreuk op artikel 85 en werden ook bepaalde stukken als bewijs overgemaakt.

5. De mededeling van punten van bezwaar

(25) In haar mededeling van punten van bezwaar van 20 maart 1997 stelde de Commissie dat de adressaten, beginnend in Denemarken in of omstreeks november 1990 en zich geleidelijk uitbreidend, eerst naar Duitsland in of omstreeks oktober 1991 en tegen eind 1994 tot de gehele gemeenschappelijke markt, inbreuk hadden gepleegd op artikel 85, lid 1, door deel te nemen aan een heimelijk kartel waarbij zij uiteindelijk de Europese markt en individuele nationale markten onder elkaar hebben verdeeld op basis van een quotasysteem, prijzen zijn overeengekomen voor de producten en voor individuele projecten, individuele projecten hebben toegewezen aan onder elkaar aangeduide producenten en de inschrijvingsprocedures zodanig hebben gemanipuleerd dat werd verzekerd dat het betrokken project zou worden toegewezen aan de aangeduide producent, en, om het kartel te beschermen tegen concurrentie, onderling afgestemde maatregelen hebben genomen om de activiteiten van Powerpipe te schaden, haar activiteiten te beperken tot Zweden of haar volledig uit de sector te verdrijven.

In de mededeling van punten van bezwaar werd de duur van de deelname aan de inbreuk door de verschillende producenten als volgt omschreven:

- ABB, Løgstør, Starpipe en Tarco: van november 1990 tot ten minste maart of april 1996;

- Pan-Isovit: van omstreeks december 1990 tot datzelfde tijdstip;

- Henss/Isoplus: van omstreeks oktober 1991 tot datzelfde tijdstip;

- KWH: van omstreeks maart 1995 tot datzelfde tijdstip;

- Brugg: van omstreeks augustus 1994 tot datzelfde tijdstip;

- Ke-Kelit en Sigma: van begin 1995 of van het voorjaar van 1995 tot datzelfde tijdstip.

De beweerde deelname van Brugg, Ke-Kelit en Sigma was beperkt tot regelingen in verband met hun respectieve nationale markten.

6. Antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar

(26) In hun antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar hebben de meeste producenten toegegeven te hebben deelgenomen aan een inbreuk op artikel 85, doch met uitzondering van ABB (die de belangrijkste, door de Commissie aangevoerde feiten of haar conclusies niet betwistte) voerden zij aan dat de duur van de inbreuk en de omvang van hun deelname geringer waren dan werd aangevoerd en zij ontkenden deel te hebben genomen aan een plan om Powerpipe schade te berokkenen of uit te schakelen.

Løgstør en Tarco stelden dat in plaats van één onafgebroken inbreuk er veeleer sprake was van twee volledig onderscheiden kartels, het eerste beperkt tot Denemarken met een tijdsduur van eind 1990 of begin 1991 tot het voorjaar van 1993, terwijl het tweede een ruimere markt bestreek en eerst eind 1994 een aanvang nam.

Zonder dit punt specifiek te bespreken, stelde Starpipe dat zij slechts een minder belangrijke rol vervulde in de pogingen van ABB en Løgstør om de markt te domineren.

De mededeling van punten van bezwaar werd aan de ondernemingen Isoplus en Henss gericht, ofschoon de Commissie had aangevoerd dat bij ontstentenis van een geïdentificeerde concernhoudstermaatschappij de Henss/Isoplus-ondernemingen één enkele onderneming vormden, en in de procedure hadden Henss en Isoplus elk een afzonderlijke vertegenwoordiging.

Isoplus ontkende ten stelligste een groep met de ondernemingen van Henss te hebben gevormd en stelde dat zij vóór eind 1994/begin 1995 niet aan regelingen inzake marktverdeling heeft deelgenomen.

De twee Henss-ondernemingen voerden aan dat, ofschoon hun eigenaar vanaf 1991 op incidentele basis gesprekken voerde met producenten, met het oog op de beëindiging van een prijzenoorlog, deze vóór het einde van 1994 tot geen besluiten hebben geleid. Indien er na deze datum een kartel bestond waaraan de hoofdeigenaar van Henss door Isoplus was gemachtigd om namens haar aan vergaderingen deel te nemen, was er geen sprake van een inbreuk door de Henss-ondernemingen aangezien zij slechts de verkoopagenten van Isoplus waren en als zodanig geen partij konden zijn bij een "producentenkartel"; eventuele inbreuken op artikel 85 konden enkel onder de verantwoordelijkheid van Isoplus vallen.

Pan-Isovit benadrukte dat, welke ook haar contacten met andere producenten vóór eind 1994 zouden kunnen zijn geweest, zij zich niet vóór 1994/1995 bij het kartel had aangesloten.

(27) KWH betwistte de feiten waarop de Commissie haar mededeling van punten van bezwaar baseerde niet ten gronde, maar voerde aan dat zij in mei (niet maart) 1995 door ABB werd gedwongen om zich bij het kartel aan te sluiten en dat zij enkel deed alsof zij het met het kartel eens was om systematische represailles van de andere producenten te vermijden.

Brugg gaf een beperkte deelname aan het kartel toe (in de mededeling van punten van bezwaar werd deze rol als zodanig erkend), doch slechts vanaf december 1994 in plaats van augustus, zoals werd beweerd; ook zij voerde aan dat zij de vergaderingen heeft bijgewoond om te vermijden dat zij door haar grotere concurrenten, vooral ABB, uit de markt zou worden gedrukt.

Ke-Kelit stelde haar rol zo gering mogelijk voor en stelde dat zij door de andere producenten voor een voldongen feit werd geplaatst en geen andere keuze had dan de quota te aanvaarden die deze haar voor Oostenrijk hadden toegewezen.

Sigma (die de deelname aan het kartel gelijk schijnt te stellen aan het lidmaatschap van de EuHP, waarbij zij niet was aangesloten) stelde dat haar deelname aan vergaderingen betreffende Italië in de meeste gevallen tot technische aangelegenheden was beperkt, en in de zeldzame gevallen dat concurrentiebeperkende regelingen werden aangesneden, aanvaardde zij geen beperkingen op haar commerciële vrijheid.

Wat de in de mededeling van punten van bezwaar omschreven acties betreft die gericht waren op de uitschakeling van Powerpipe als concurrent, ontkenden behalve ABB alle producenten die hiervan werden beschuldigd (hiertoe behoorden niet Ke-Kelit en Sigma) dat zij aan dergelijke maatregelen hadden deelgenomen of deze ten uitvoer hadden gelegd. KWH stelde dat zij onder druk werd gezet om aan een collectieve boycot van Powerpipe mee te werken, maar dat zij de instructies van het kartel naast zich neer had gelegd.

D. Details van de inbreuk

1. Achtergrond van de markt

(28) In 1987, juist vóór de fusie met ASEA, is Brown Boveri Company, die eigenaar was van de Deense producent IC Møller (later ABB IC Møller A/S genaamd) begonnen met een strategisch programma voor de overname van producenten van afstandverwarmingsbuizen in Europa, met inbegrip van Isolrohr (thans ABB Isolrohr) in Duitsland, Oostenrijk en Hongarije, en Ecopipe en Dyrotan in Scandinavië.

Terwijl Denemarken de "thuisbasis" van de afstandverwarmingsindustrie was, vormde Duitsland reeds de grootste nationale markt. Aan het eind van de jaren tachtig werd deze echter beschouwd als een volgroeide markt met weinig mogelijkheden voor nieuwe installaties, maar waar wel een behoefte aan onderhoud en modernisatie van de bestaande afstandverwarmingssystemen bestond.

Volgens de grotere producenten werd de afstandverwarmingsmarkt op dat moment over het algemeen gekenmerkt door een sterke concurrentie, hetgeen een neerwaartse druk op de prijzen met zich bracht.

ABB was harerzijds van mening dat zij op oneerlijke wijze alle kosten van de bedrijfstakreorganisatie diende te dragen terwijl de ander producenten een "gratis rit" ("free ride") kregen (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 14). Volgens haar voerden de leveranciers in de laatste helft van de jaren tachtig een onverantwoorde prijsdaling door in een poging om hun aandeel te vergroten op een markt die in de nabije toekomst naar verwachting niet veel zou groeien.

ABB verklaart dat de herstructurering van essentieel belang was omdat teveel kleine producenten buizen van slechte kwaliteit maken; de beperkte levensduur van deze buizen zou "de economische rechtvaardiging van de stadsverwarming ondermijnen": systemen die niet voldoen aan de CEN-kwaliteitsnormen kunnen 10 tot 20 % goedkoper zijn dan goedgekeurd materiaal, maar hebben een levensduur van slechts tien in plaats van 20 jaar.

(29) In Duitsland richtten de Duitse, de Oostenrijkse en de Zwitserse fabrikanten een bedrijfsvereniging op, BFW (Bundesverband Fernwärmeleitungen) genaamd, waarin naar hun zeggen alleen die ondernemingen waren vertegenwoordigd die de kwaliteitsnormen van de Duitse markt respecteerden. Producenten die geen productie-eenheden in Duitsland hadden, konden niet toetreden. De Deense producenten (waaronder ABB IC Møller) werden niet toegelaten maar wensten hun marktpenetratie in Duitsland te vergroten. Løgstør verklaart echter dat, toen eenmaal Brown Boveri in 1987 Isolrohr had overgenomen, zij minder druk uitoefende aangezien zij van toen af aan zelf in Duitsland kon produceren. (Løgstør, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, verklaring II, blz. 87.)

Uit door ABB verstrekte prijstabellen blijkt dat de marktprijzen in Duitsland in de periode 1985-1990 relatief stabiel zijn gebleven; behoudens enkele kleine schommelingen was het prijsniveau aan het eind van deze periode hetzelfde als aan het begin, terwijl de marktvolumes stagneerden.

De Deense markt, die uitsluitend door de vier binnenlandse producenten werd bevoorraad, werd echter over het algemeen als een markt met hoge prijzen beschouwd; de prijsstabiliteit op de thuismarkt vormde voor de lokale producenten een stevige basis voor de uitvoer naar de buurlanden.

(30) In 1988/1989 begon ABB met een reeks vergaderingen met Løgstør, Tarco en Starpipe, om een "oplossing" te vinden voor de problemen van de bedrijfstak. (Løgstør, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, verklaring I, blz. 72; verklaring II, blz. 86-87.)

Niet lang nadat de gesprekken waren begonnen, veranderden de marktvoorwaarden radicaal. Toen de landen van het voormalige Oostblok in 1989 hun markten voor de handel openstelden, is de vraag zeer sterk gegroeid: de totale potentiële markt voor de West-Europese leveranciers steeg van ongeveer 2,5 miljard DKK (315 miljoen ECU) in 1988 tot 3,5 à 3,7 miljard DKK (440 à 470 miljoen ECU) in 1991.

Alle producenten verhoogden hun productiecapaciteit om te voldoen aan de nieuwe vraag, die vooral van het oosten van Duitsland uitging, waar de Bondsregering en de nieuwe deelstaten in de vervanging van infrastructuur die niet aan de normen voldeed, investeerden. Ofschoon de Duitse markt in slechts één jaar met 20 % groeide, zijn de prijzen niet gestegen; volgens de producenten zijn de prijzen in Duitsland in 1991 in vergelijking met het jaar voordien zelfs met 10 % gedaald.

De voornaamste redenen voor het voortdurend lage prijsniveau in Duitsland waren volgens ABB voornamelijk van structurele aard, in het bijzonder:

i) de concentratie van investeringen door de Bondsregering in het oosten van Duitsland;

ii) het feit dat de groei in het oosten van Duitsland bijna uitsluitend op nieuwe projecten en niet op vervangingsactiviteiten terug te voeren was, waarbij de rechtstreekse klanten dus de aannemers waren (in plaats van de lokale overheid); zij stimuleerden de prijsconcurrentie tussen de producenten teneinde hun eigen marges te vergroten;

iii) het feit dat de producenten met verlies verkochten om klanten in een nieuwe markt aan te trekken.

Daarbij komt dat het gebruik van de inschrijvingsprocedure voor openbare werken als basis voor de toewijzing van de meeste projecten wellicht tot meer concurrentie tussen de producenten heeft geleid.

2. Het Deense kartel

a) Het quotasysteem en de vaststelling van prijzen

(31) Hoewel ABB reeds op 30 oktober 1989 (bijlage X1 van de mededeling van punten van bezwaar (6*)) een aantal mogelijkheden had onderzocht, waaronder 1. een aanbod van Løgstør om haar activiteiten tot Denemarken, Finland en Zweden te beperken, en 2. een "vredesakkoord" in Denemarken tussen de vier producenten met een bevriezing van de marktaandelen, traden de eerste duidelijk omschreven marktverdelingsregelingen waarvan de Commissie op de hoogte werd gesteld, in 1991 in werking.

Op een vergadering in Jutland eind 1990 werd tussen de vier Deense producenten een akkoord bereikt over de basisprincipes van een algemene samenwerking op hun binnenlandse markt. Op dat tijdstip was de invoer van Duitsland naar Denemarken verwaarloosbaar. Alle deelnemers aan de vergadering waren hogere leden van de ondernemingsleiding, met de rang van algemeen directeur of hoger. (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 49; Løgstør, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, verklaring I, blz. 72; Tarco, verklaring van 26 april 1996, blz. 2.)

Eén van de eerste maatregelen bestond erin een prijsstijging te coördineren die in Denemarken in twee fases zou worden doorgevoerd en in totaal 10 à 12 % zou belopen (voor de onderscheiden producenten werden verschillende data gepland); op de exportmarkten zou een prijsstijging tussen 6 en 10 % worden doorgevoerd (bijlage 19).

Met het oog op de uitwerking van de gedetailleerde voorwaarden van de overeenkomst, die in een systeem voor de toewijzing van quota en van klanten zou voorzien, werd een aantal andere bijeenkomsten georganiseerd: de algemene directeuren (die de bijnaam "de pausen" kregen) kwamen bijeen op 16 januari 1991.

(32) Op de vergadering van 16 januari werden quota vastgesteld, die normaal voor de volgende twee jaren, namelijk 1991 en 1992, zouden gelden maar die twee maanden later (op 4 maart 1991) werden gewijzigd om ABB en Løgstør een iets groter quotum toe te wijzen.

Uiteindelijk werden op 4 maart de volgende quota overeengekomen:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het voornaamste beginsel van het systeem voor de verdeling van de Deense markt was de eerbiediging van de relaties met "vaste klanten": elke leverancier zou zijn bestaande klanten behouden en er mochten jegens de klanten van een andere producent geen agressieve acties worden ondernomen.

De door de algemene directeuren vastgestelde quotaregeling werd uitgevoerd en gecontroleerd door de groep van lagere rang van verkoopdirecteuren (de "verkoop"-of "contact"-groep), die eenmaal (bij Tarco) of zelfs tweemaal (bij ABB) per maand bijeenkwam.

De algemene directeuren kwamen ongeveer om de drie maanden samen om moeilijkheden of meningsverschillen op te lossen.

b) De werking van het kartel

(33) Een gepensioneerd directielid, dat vroeger lid was van de raad van bestuur van IC Møller en nauwe persoonlijke relaties met ABB had, werd aangeworven als consultant en zou als de coördinator van het kartel optreden.

De contactgroep, die de commerciële activiteiten onder de kartelleden verdeelde, hield op een schootcomputer een ("lap top") databank van projecten en klanten bij. Voorafgaandelijk werd beslist wie het betrokken contract zou "binnenhalen". Voor elk project gaf de "favoriet" (dit wil zeggen de onderneming waaraan het contract werd toegewezen) de prijs die hij zou opgeven door aan de andere deelnemers die zich vervolgens tegen een hogere prijs inschreven teneinde de door het kartel aangewezen leverancier te "beschermen".

Gewoonlijk werd het project toegewezen aan de gebruikelijke leverancier van een klant. Aangezien Denemarken een volgroeide markt is, is het merendeel van de contracten bestemd voor rechtstreekse verkoop aan bestaande klanten. De 20 à 30 "nieuwe" projecten (met een waarde tussen 500 000 en 30 miljoen DKK) waarvoor ieder jaar een inschrijvingsprocedure werd georganiseerd, werden zodanig over de vier producenten verdeeld dat hun totale verkoop in overeenstemming was met de overeengekomen quota.

De marktverdelingsregeling in Denemarken ging gepaard met een compensatieregeling. De accountants van elke producent certificeerden de totale verkoop van buizen over het jaar, waarna de certificaten tussen de kartelleden werden uitgewisseld.

(34) Eind 1990 hadden de vier Deense producenten afspraken gemaakt over prijsstijgingen op hun binnenlandse en uitvoermarkt alsmede over het tijdschema en de uitvoeringsstadia, die van producent tot producent verschilden (zie overweging 31).

Om de regeling werkbaarder te maken, wisselden de producenten hun individuele prijslijsten uit, die ABB op 23 januari 1993 in één enkel referentiedocument heeft gebundeld. Vervolgens, in maart 1991, werd een overeenkomst bereikt over de omvang van de kortingen die ten opzichte van de prijslijst waren toegestaan. De overeenkomst werd uitgevoerd door de verkoopdirecteuren die hun verkooppersoneel instructies gaven waarin de scala van de toegestane kortingen was opgenomen; het toezicht werd uitgeoefend door de producenten die kopieën van deze interne instructies uitwisselden (Tarco-verklaring, blz. 3).

Nu en dan werd tot prijsstijgingen besloten. In de herfst van 1991 bespraken de vier in Denemarken gevestigde producenten hun jaarlijkse prijsstijgingen voor zowel Denemarken als de exportmarkten. Tegen oktober hadden de twee Duitse producenten zich bij hen aangesloten en werden regelmatig bijeenkomsten gehouden (zie overweging 41). Als gevolg hiervan werd tezamen met Pan-Isovit en Henss/Isoplus een overeenkomst bereikt om de prijzen buiten Denemarken vanaf 1 januari 1992 met ongeveer 6 à 8 % te verhogen (antwoord van ABB op grond van artikel 11, blz. 18 en 19; antwoord van Løgstør op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 30 en 31).

(35) In het eerste jaar van de Deense quotaregeling (1991) had ABB haar streefdoel bereikt maar had Løgstør de twee kleinere producenten aanzienlijke marktaandelen afhandig gemaakt (bijlage 22). Enig protest van de zijde van laatstgenoemde producenten was zwakjes, aangezien de prijzen waren gestegen en alle producenten van een aanzienlijke inkomstenstijging konden profiteren. In ieder geval, zo beweerde Tarco, was de compensatieregeling van toepassing.

Er bestaat geen twijfel over dat de compensatieregeling eind 1991 in werking is getreden (het aantal bewijsstukken van de berekeningen is niet gering), maar de exacte details over de wijze waarop de compensatie werd betaald, zijn onduidelijk. Tarco (de voornaamste begunstigde van de compensatie) verklaarde dat in baar geld werd betaald en dat de overdracht in de bedrijfsboekhouding werd gerechtvaardigd door de uitgifte van facturen voor niet-bestaande leveranties van buizen (verklaring van Tarco, blz. 4; antwoord op het tweede verzoek uit hoofde van artikel 11, blz. 1). Løgstør ontkent deze versie van de gebeurtenissen met klem en beweert dat aan Tarco's vordering (ten belope van ongeveer 4,5 miljoen DKK) werd voldaan door a) het in aanmerking nemen van bestellingen voor plasticbedekkingen en andere materialen die Løgstør reeds in de loop van het jaar bij Tarco had geplaatst en die aan deze onderneming een positieve bijdrage leverden, en b) het afstaan van haar aandeel in een gezamenlijk project in IJsland ten gunste van Tarco (antwoord van Løgstør op het verzoek van 26 augustus 1997 uit hoofde van artikel 11).

Wat in 1991 ook de exacte procedure voor het regelen van compensaties moge zijn geweest, besloten werd dat voor 1992 een nieuw systeem van toepassing zou zijn: het teveel aan marktaandelen zou worden "doorgegeven" en opnieuw over de producenten die hun quotum niet hadden bereikt, worden verdeeld.

(36) Hoewel de in maart 1991 vastgestelde quota voor Denemarken waren bestemd om voor twee jaar van toepassing te zijn (1991 en 1992), werden zij reeds na negen maanden herzien.

In een reeks vergaderingen eind 1991 en begin 1992 werden afspraken gemaakt over een nieuwe verdeling van de markt voor 1992 en 1993.

De nieuwe quota voor Denemarken waren als volgt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het is niet duidelijk of de in 1992 verworven marktaandelen aan de streefdoelen beantwoordden (Løgstør beweert dat haar aandeel om en bij 35 % lag, maar in haar eigen interne strategische plan voor 1994-1997 was voor 1992 een aandeel van 29,5 % aangegeven; zie ook de bijlagen 24 en 49). Niettemin werd verwacht dat Løgstør haar quotum voor 1993 ruim zou overschrijden, ten dele wegens de invoering - ondanks de moeilijkheden om de toestemming van de EuHP te verkrijgen - van het goedkopere continuprocédé.

Eind 1992 en begin 1993 eiste Løgstør dat haar verbeterde prestaties en haar potentieel formeel zouden worden erkend door de toewijzing van een hoger quotum (hetgeen haar zou bevrijden van de verplichting om de anderen te compenseren). Dit zette ABB ertoe aan Løgstør 1,5 % van haar eigen aandeel aan te bieden, alsmede 1 % van de twee kleinere producenten die, zoals kon worden verwacht, hebben geprotesteerd.

(37) Løgstør beweert (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 22) dat zij reeds eind 1992 ermee heeft gedreigd het kartel te verlaten indien zij geen groter quotum zou krijgen. De bedoeling was dat de marktaandelen in Denemarken voor 1993 dezelfde zouden blijven als die voor 1992 (bijlage 8 bij het antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11). Ongeacht of Løgstør deze dreiging al dan niet heeft uitgesproken, het blijft een feit dat zij in het kartel is gebleven (hoewel zij beweert daartoe door ABB te zijn gedwongen: antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 24). In maart 1993 eiste Løgstør nog steeds een nieuw quotum van 34 %, terwijl ABB haar ervan beschuldigde de overeenkomst te verbreken door in Denemarken "dumping" van de prijzen toe te passen.

De relaties tussen de Deense producenten, eind 1992 en begin 1993, werden gecompliceerd door twee bijkomende factoren:

- het verzoek van ABB om een participatie van maximaal 10 % in Løgstør;

- de steeds sterker wordende druk van de zijde van Henss/Isoplus en Pan-Isovit om een aandeel op de Deense markt te verkrijgen.

Wat er ook voor meningsverschillen in die periode tussen de producenten moge zijn gerezen, Løgstør geeft zelf toe dat "de samenwerking begin 1993 vooral was gebaseerd op afspraken over de eerbiediging van de traditionele klantenrelaties" (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 23).

De Commissie heeft van Tarco een gedetailleerde tabel (gedateerd 25 maart 1993) van projecten voor 1993 ontvangen. Daarin is niet alleen aangegeven welke bieder de opdracht heeft binnengehaald en tegen welke prijs de reeds toegewezen opdrachten voor dat jaar werden gegund, maar ook wie de "verwachte leverancier" en wat de "verwachte prijs" is voor nog lopende procedures en voor aangekondigde projecten. Deze gegevens werden vergeleken met de in overweging 33 beschreven informatie; daaruit blijkt dat het kartel in die periode nog steeds zeer actief was (bijlage 23).

Aangezien de lente het "hoogseizoen" is voor de toewijzing van aanbestedingen, betekent dit dat de meeste opdrachten voor dat jaar tegen die tijd reeds waren toegewezen.

De Commissie aanvaardt evenwel dat vanaf maart-april 1993 de prijzen in Denemarken voor nieuwe projecten begonnen te dalen. Later dat jaar is er ook een aantal voorbeelden geweest waarbij de afspraken inzake de "traditionele klantenrelaties" voor Denemarken werden verbroken.

Er werden wederzijdse beschuldigingen geuit: Løgstør beweert dat ABB de hele situatie arrangeerde om de andere producenten in de pas te laten lopen en hen te dwingen in het kartel te blijven. Volgens haar heeft ABB haar zelfs verteld dat deze laatste een kredietlijn van 50 miljoen DKK had geopend om Løgstør via een prijzenoorlog uit de weg te ruimen (Løgstør, antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 22, 23, 24, 32, 40 en 42). ABB legde de schuld echter bij Løgstør die een verhoging van haar quotum eiste, welk standpunt blijkbaar werd gedeeld door Henss die ervan overtuigd was (notulen van de "Beiratsitzung" van 3 februari 1994, opgenomen in de correspondentie van Isoplus betreffende het verzoek krachtens artikel 11) dat Løgstør door lage prijzen een belangrijke "traditionele klant" aan ABB had ontfutseld om ABB ervan te overtuigen een marktaandeel aan Løgstør af te staan.

Wat ook de juiste versie van de feiten moge zijn, de prijsdaling in Denemarken was het resultaat van een machtsspel binnen het kartel en niet van het prijsgeven van het kartel. Terzelfder tijd werkten Løgstør en ABB immers aan een "algehele oplossing" en maakten zij afspraken inzake Duitsland (zie de overwegingen 49, 50 en 51). De gesprekken om een oplossing te vinden voor de meningsverschillen inzake de Deense markt werden gecombineerd met die over Duitsland en maakten deel uit van één enkel proces (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 59).

3. Uitbreiding naar andere markten

(38) De samenwerking tussen de Deense producenten was niet beperkt tot hun nationale markt: de eerste onderling overeengekomen prijsstijging zou vanaf 1 januari 1991 ook van toepassing zijn op de exportmarkten. In Duitsland bedroeg de prijsstijging bij ABB 7 %, bij Tarco en Løgstør 10 %, en bij Starpipe 6 % vanaf 1 december 1990 (bijlage 19).

Bovendien werden in diezelfde periode (eind 1990 - begin 1991), terwijl de Deense producenten de laatste hand legden aan hun heimelijke overeenkomsten om de markt in Denemarken in hun greep te krijgen, reeds initiatieven ondernomen om de samenwerking inzake marktverdeling naar andere markten uit te breiden en de Duitse producenten daarbij te betrekken.

Deze acties waren aanvankelijk tamelijk sporadisch. ABB - die in 1987 Isolrohr had overgenomen en zo voet aan de grond had gekregen in zowel het Duitse als het Deense kamp - ging in december 1990-januari 1991 met Pan-Isovit bilaterale gesprekken aan over de vorming van een "informele strategische alliantie" (bijlagen 30 en 31; antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 7-9). In die periode bevoorraadden deze twee producenten tezamen het grootste deel van de Duitse markt; Isoplus die recentelijk de Oostenrijkse fabriek van Isolrohr had overgenomen, ondernam nog pogingen om zich als een ernstige concurrent voor de toetreding tot de Duitse markt te profileren, met Henss als haar handelsagent.

Op dat tijdstip was nog geen sprake van een formele alliantie tussen de vier Deense producenten en Pan-Isovit; deze laatste beschouwde Løgstør, Tarco en Starpipe als "piraten" die door lage prijzen marktaandelen in Duitsland trachtten te veroveren. Als eigenaar van Isolrohr in Duitsland was ABB de natuurlijke partner van Pan-Isovit. Het diende ongetwijfeld ABB's strategische belangen om met beide zijden afspraken te maken.

De gesprekken tussen ABB en Pan-Isovit betroffen, naast de technische samenwerking, het raam voor een verdeling van de markt tussen hen beide, als de twee grootste leveranciers in Duitsland. De onderliggende gedachte was de verdeling van klantenzones en het behoud van de bestaande marktaandelen.

(39) Overeengekomen werd een structuur op te zetten waarbij een "bestuursgroep" en een "strategiegroep" zouden worden opgericht om de activiteiten van de beide producenten te coördineren en hun gezamenlijke machtspositie op de Duitse markt veilig te stellen.

Pan-Isovit heeft zich ook positief uitgesproken over de prijsstijgingen van 6-8 % die ABB (en de Deense producenten) recentelijk voor hun exportmarkten, met inbegrip van Duitsland, hadden afgesproken.

Volgens ABB had Pan-Isovit vervolgens twijfel over de voorgenomen technische samenwerking en, nadat zij tevens een uitnodiging om toe te treden tot de EuHP had afgewezen (7), zijn de bilaterale gesprekken over samenwerking op de markt in april 1991 afgesprongen.

(40) De regelingen tussen de Deense producenten werden uitgebreid tot Italië, hoewel Tarco in maart 1991 signaleerde dat ABB IC Møller en Løgstør inzake prijzen "niet geheel in overeenstemming met de afspraken voor de Italiaanse markt handelden" (ABB had de verhoging van 6 % slechts in het tweede halfjaar toegepast, terwijl Løgstør haar lijsttarieven had verhoogd maar terzelfder tijd kortingen had toegestaan waardoor de prijzen op het niveau van 1990 waren gebleven (bijlage 33)).

Wat de toewijzing van projecten betreft, werd een belangrijk contract in Turijn, dat door de bedrijfstak als "vlaggenschip" voor de markt werd beschouwd, in oktober 1991 het voorwerp van een "één voor allen en allen voor één"-overeenkomst. De producent die het contract zou binnenhalen, zou dit volgens een bepaalde overeengekomen verhouding met de anderen delen. (Uiteindelijk werd deze overeenkomst niet ten uitvoer gelegd omdat een buitenstaander het laagste bod had gedaan; ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 53, 54 en 55; bijlage 32.)

Pan-Isovit ging in juli 1991 in verband met de verdeling van het Turijn-project ook gesprekken aan met haar Duitse concurrenten. Er zijn bepaalde indicaties dat reeds op deze markt reciprociteit bestond; naar verluidt zou ABB andere deelnemers op een vergadering hebben verteld dat Løgstør van het Turijn-project zou hebben afgezien ten gunste van IC Møller "in ruil voor één of andere internationale compensatie" (aanvullende documenten, nrs. 1-4).

(41) In de herfst van 1991 werd de gevestigde samenwerking tussen de Deense producenten op een meer formele basis tot de Duitse markt uitgebreid en vanaf oktober sloten de twee Duitse producenten Pan-Isovit en Henss/Isoplus (deze laatste thans gevestigd in Duitsland) zich aan bij deze heimelijke regelingen. Vanaf dit moment kwamen deze zes grote leveranciers van de Duitse markt regelmatig samen teneinde de lage prijsniveaus op te schroeven (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 31 en 51).

(42) Voorzover bekend, vonden tussen de algemene directeuren (of op een gelijkwaardig niveau) op ten minste de volgende data bijeenkomsten plaats:

- 9 (of 10) oktober 1991,

- 10 december 1991,

- 19 februari 1992,

- 6 maart 1992,

- 1 april 1992,

- 30 juni 1992,

- 11 augustus 1992,

- 11 november 1992,

- 20 april 1993,

- 30 juni 1993,

- 18 (of 19) augustus 1993,

- 8 (of 9) september 1993.

(43) Er waren tussen beide nationale groepen duidelijk spanningen gerezen: Henss/Isoplus beschuldigde de Deense producenten ervan van de voordelen te profiteren die het op hun lokale markten stevig verankerde kartel opleverde om "een prijzenoorlog" te financieren teneinde voor zichzelf ten nadele van Henss/Isoplus marktaandelen in Duitsland te veroveren.

In die periode had de heimelijke verstandhouding tussen de producenten buiten Denemarken nog niet het complexe niveau dat deze drie jaar later zou bereiken. Met hun pogingen om een algemene regeling voor de markt tot stand te brengen, streefden de deelnemers uiteenlopende doelstellingen na. ABB had een groot plan voor ogen om de strategische controle over de bedrijfstak in handen te krijgen, terwijl de agressieve prijspolitiek van Tarco in Duitsland de Duitse producenten ertoe had aangezet de Deense markt te verkennen, tot grote ontevredenheid van Løgstør en Starpipe. De Duitse ondernemingen waren er echter duidelijk in geïnteresseerd om een marktverdelingsovereenkomst te bereiken teneinde hun positie tegen de Deense producenten te beschermen.

ABB meende dat het onverstandig was dat de producenten een onderlinge prijzenoorlog zouden uitvechten op een moment dat de markt in volle groei was en achtte het beslist noodzakelijk dat op topniveau maatregelen zouden worden genomen (bijlage 35).

(44) ABB drong aan op een prijsovereenkomst voor Duitsland, waardoor zij in staat zou zijn zowel de activiteiten van Tarco af te remmen als haar prijzen te verhogen voor haar agenten. Op een vergadering in Frankfurt op 9 of 10 oktober 1991, waaraan alle zes producenten hebben deelgenomen, werd overeengekomen de lijsttarieven met circa 6 % te verhogen. (Nog maar de dag voordien waren de Deense producenten overeengekomen dat de algemene directeuren de situatie in Duitsland en op de andere exportmarkten zouden bespreken; ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 51.)

De overeenkomst inzake de prijzen werd op een latere vergadering in Hamburg op 10 december 1991 bevestigd. De belangrijkste conclusies luidden als volgt:

- alle producenten dienden onmiddellijk een prijsstijging van 6 % toe te passen;

- tussen de deelnemers diende een directe telefoonverbinding ("hot line") tot stand te worden gebracht;

- eenmaal per maand dienden extra vergaderingen te worden gehouden;

- tegen 13 januari 1992 diende een lijst met minimumprijzen te worden opgesteld.

Volgens ABB hebben de deelnemers ook besproken of de cijfers inzake de marktaandelen al dan niet dienden te worden uitgewisseld. (Bijlage 36; ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 18 en 19.)

(45) In het daaropvolgende jaar werden op tamelijk regelmatige tijdstippen vergaderingen op kaderniveau gehouden "om vraagstukken van gezamenlijk belang" (zoals dat in een van de uitnodigingen heette) te bespreken (8).

De coördinator van het Deense kartel fungeerde ook als "tussenpersoon" ("honest broker") voor de Duitse groep; zijn taak bestond in het samenroepen van de bijeenkomsten en het stimuleren van een overeenkomst om de prijzen te verhogen.

Het is goed mogelijk dat ook op een lager managersniveau directeursvergaderingen voor Duitsland zijn gehouden, maar daarover zijn geen bijzonderheden beschikbaar (zie overweging 69.)

Zoals voorheen was afgesproken, stelde een werknemer van ABB IC Møller een prijslijst op aan de hand van door Henss verstrekte gegevens en de "K3"-prijslijst van ABB voor 1992. (Løgstør beschrijft ABB en Henss als de "drijvende kracht" met betrekking tot Duitsland; antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 28.) De betrokken lijst zou worden gebruikt als een richtsnoer voor het vaststellen van de individuele prijsniveaus, hetgeen deel uitmaakte van het plan om de algemene prijzen te verhogen. Zij zou uiterlijk tegen 10 april 1992 worden uitgedeeld.

(46) In deze fase was blijkbaar nog geen definitieve overeenkomst bereikt over de marktaandelen, en over de verdeling van de Duitse markt tussen beide nationale groepen werden complexe onderhandelingen gevoerd. Tijdens haar verificaties heeft de Commissie van enkele van deze vergaderingen handgeschreven aantekeningen van Tarco en Starpipe aangetroffen (bijlagen 37, 44 en 45).

De producenten hebben inderdaad besloten bijzonderheden over de marktaandelen uit te wisselen (zie overweging 44), zoals kan worden opgemaakt uit een door Starpipe gemaakte aantekening van één van de eerdere vergaderingen (bijlage 37). Voor elk van de zes deelnemers wordt onder de titel "vorige" ("Tidligere") de waarde van de verkoop en het overeenkomstige percentage van het marktaandeel aangegeven, en onder de titel "nieuw" ("Ny") een verschillende reeks percentages. Het lijkt om het jaar 1991 te gaan, maar het is niet mogelijk met zekerheid uit te maken of de "nieuwe" percentages streefdoelen of loutere afzetramingen zijn. Naar verluidt eisten de Duitse producenten voor zichzelf een afzet van 130 miljoen DEM (Henss raamde de totale markt op 180 miljoen DEM) en een prijsstijging van 15 %.

Op een latere bijeenkomst te Brussel in november 1992 werd een tabel opgemaakt van de verkoopcijfers en marktaandelen voor dat jaar van de producenten in Duitsland, waarschijnlijk als een stap in de richting van een quotaregeling (bijlage 44). De Deense producenten Løgstør, Tarco en Starpipe eisten tezamen 40 % van de Duitse markt op.

Volgens Løgstør (verklaring I, blz. 73) werd, in de loop van 1991 en 1992, ondanks het wantrouwen tussen de producenten, een poging ondernomen om in een aantal landen, waaronder Duitsland, een Deens model ten uitvoer te leggen.

De toewijzing van de marktaandelen was gebaseerd op het in de twee voorgaande jaren bereikte marktaandeel van de onderscheiden producenten "waarbij ook de omvang in aanmerking werd genomen van het marktaandeel dat elke onderneming alleen zou kunnen behalen" (Løgstør voegt daaraan toe dat de Duitse producenten niet tevreden waren met de manier waarop de marktaandelen werden verdeeld en dat de pogingen daartoe zijn mislukt).

Begin 1993 hadden de belangrijkste producenten reeds een algemene overeenkomst voor deze sector voor ogen en kondigde ABB reeds een "Europese oplossing" aan (bijlage 48) die van toepassing zou zijn op Denemarken, Zweden, Finland, Oostenrijk, Nederland, Frankrijk en Italië (welke landen als de "oude West-Europese markt voor afstandverwarming" worden aangeduid), in het kader waarvan zij een marktaandeel van 42 % en Løgstør een marktaandeel van 25 % zou hebben. Met een gezamenlijk marktaandeel van 67 % zouden beide producenten daadwerkelijk de gehele markt in hun greep hebben.

ABB geloofde dat haar situatie zou worden versterkt door een participatie van 10 % in Løgstør te nemen; in ruil daarvoor zou zij Løgstør een hoger quotum binnen het kartel bezorgen (dit idee werd in feite nooit verwezenlijkt).

(47) In die periode werd binnen hetzelfde forum regelmatig overleg gepleegd over de twee belangrijkste markten - Duitsland en Denemarken - (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 58 en 59).

De tactiek van ABB om tot een regeling te komen, werd door Løgstør (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 37) omschreven als een "goedschiks/kwaadschiks"-methode waarbij ABB de deelnemers enerzijds stimuleerde maar tegelijk bedreigingen formuleerde indien haar voorstellen niet werden geaccepteerd.

De Commissie aanvaardt volkomen dat gedurende het grootste deel van de betrokken periode en ondanks de overeenkomst inzake de prijsstijging van 1 januari 1992, het algemene prijsniveau in Duitsland laag is gebleven omdat elk van de producenten een groter marktaandeel in de wacht wilde slepen.

De Duitse producenten hadden geprobeerd de vier Deense leveranciers zo ver te krijgen hun producten in Duitsland tegen dezelfde prijzen te verkopen als die welke zij op hun thuismarkt konden krijgen. De Deense producenten hadden hunnerzijds begin 1993 getracht Isoplus te doen beloven van de Deense markt weg te blijven, blijkbaar als een "voor wat, hoort wat" voor het feit dat Tarco en Starpipe zich uit de Oostenrijkse markt hebben teruggetrokken of niet tot deze markt zijn toegetreden.

(48) ABB bleef de rol van leider vervullen. Haar beleid was gericht op een versterking van haar positie als marktleider via het kartel in combinatie met een strategische alliantie met ten minste één van haar concurrenten. Naast haar poging om een participatie in Løgstør te verwerven (in ruil voor een groter quotum binnen het kartel), trachtte ABB zonder succes via tussenpersonen Isoplus over te nemen en naderhand waarschuwde zij Isoplus van de Deense markt weg te blijven (verklaring van Isoplus van 10 oktober 1996, blz. 23).

Midden 1993 verloren Pan-Isovit en Isoplus hun geduld met de onderhandelingen en besloten zij, teneinde meer "invloed" te verkrijgen, de Deense markt te betreden. Zij voeren aan dat deze vijandelijke inval het bewijs levert dat er geen sprake was van een kartel, maar het is duidelijk dat het om een onderhandelingstactiek ging om de Deense producenten ervan te overtuigen hun prijzen in Duitsland te verhogen.

Het plan van Henss/Isoplus voor Denemarken bestond dus erin om enkel met akkoord van ABB of van Løgstør individuele contracten te sluiten; het was de bedoeling om "een zekere solidariteit" met ABB te tonen, maar om de benadering aan Løgstør over te laten (notulen van de "Beiratsitzung" van Isoplus; zie overweging 37):

(49) Ondanks hun meningsverschillen en hun "hardhandige" diplomatie trachtten de zes producenten nog steeds een oplossing voor hun geschillen te vinden en een overeenkomst te bereiken.

De vertegenwoordigers van de belangrijkste producenten kwamen opnieuw bijeen in Hamburg op 20 april 1993 om andermaal te trachten een eenvormige prijslijst op te stellen en een gemeenschappelijke prijsstijging voor Duitsland af te spreken (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 32 en 33). Løgstør had de vergadering georganiseerd in haar hoedanigheid van voorzitter van de Deense producentenvereniging.

Volgens ABB zou de vertegenwoordiger van Løgstør de vergadering echter niet kunnen hebben bijwonen, wat door Løgstør wordt bevestigd in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (blz. 35). Uit de informatie die zij de Commissie eerder in het kader van het verzoek krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 had verstrekt, kan echter worden opgemaakt dat haar verkoopdirecteur op die datum een "Europese vergadering" heeft bijgewoond.

Daags voor de vergadering had Tarco de overige Deense producenten tabellen overgemaakt (bijlage 49) met de verkoopcijfers en de marktaandelen van alle leveranciers (met inbegrip van de Duitse producenten) op elke nationale markt voor 1992; die informatie was bijeengebracht op grond van de inlichtingen die de verkoopdirecteurs tijdens een eerder gehouden vergadering hadden verschaft. Tarco geeft zelf toe (antwoord op het eerste verzoek krachtens artikel 11, blz. 8) dat zulks tot doel had te helpen bij de berekening van de globale Europese markt (naar alle waarschijnlijkheid voor 1993); het verband tussen deze exercitie en een of andere marktverdelingsregeling kan niet worden betwist.

Op 30 juni 1993 werd in Kopenhagen een vergadering gehouden, die, zoals gewoonlijk, werd bijgewoond door de algemene directeuren van ABB, Løgstør, Tarco, Starpipe, Isoplus en Pan-Isovit, tijdens welke opnieuw over marktverdelingsregelingen voor Duitsland, met inbegrip van de voorgestelde 60/40-verdeling, werd gesproken. Volgens een aantekening van ABB van slechts enkele dagen later (bijlage 48) werd deze verdeling "bijna goedgekeurd", maar Løgstør beweert dat zij voor de Duitse producenten onaanvaardbaar was. De zes besloten uiteindelijk een onafhankelijke accountantscontrole van de verkoopcijfers van 1992 te laten uitvoeren die als basis voor een overeenkomst over de marktquota in Duitsland zou dienen.

Dat de gesprekken vanaf juni 1993 van een poging om een gemeenschappelijke prijslijst op te stellen naar een "meer gestructureerde poging om de markt te verdelen" zijn geëvolueerd, vloeide voort uit het feit dat men zich realiseerde dat alle pogingen om de prijzen te verhogen zouden falen indien over de verdeling van de markt of over de quota geen overeenkomst werd bereikt (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 35).

In een door ABB opgestelde nota ter voorbereiding van een vergadering in Zürich op 5 en 6 juli 1993 tussen hogere directieleden van ABB en die van Løgstør werd met enig vertrouwen voorspeld dat spoedig een algemene Europese oplossing zou worden bereikt (bijlage 48).

(50) Als onderdeel van de acties om tot een algemene regeling te komen, beloofde Løgstør de moedermaatschappij van Pan-Isovit op een vergadering van 18 augustus 1993 (bijlage 52) dat zij met ABB een alliantie zou vormen om Tarco in Denemarken en in Duitsland "onder controle" te brengen. (Naar verluidt had Løgstør in beginsel belangstelling voor een prijsovereenkomst in Duitsland op voorwaarde dat zij het passende quotum zou krijgen).

Na afloop van de (door Zwitserse accountants verrichte) accountantscontrole waarbij de inkomsten van elke producent voor 1992 werden vastgesteld (bijlage 53), kwamen de producenten op 18 of 19 augustus 193 in Zürich samen en bereikten zij een akkoord over de volgende punten:

- de in 1992 in Duitsland behaalde marktaandelen dienden in 1994 in stand te worden gehouden, met een paar geringe aanpassingen;

- er diende een nieuwe eenvormige prijslijst te worden opgesteld;

- Pan-Isovit diende een sanctieregeling uit te werken voor het geval dat van de overeengekomen quota zou worden afgeweken (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 34 en 35).

(51) De overeengekomen "streefdoelen" voor de Duitse markt voor 1994 waren:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De oplossing bestond inderdaad erin de drie Deense producenten een quotum van 33 % toe te wijzen zoals de coördinator van het kartel eerder had voorgesteld.

Naar verluidt zou Tarco "een voorbehoud hebben gemaakt" omdat zij haar quotum met 1 % verhoogd wenste te zien.

Op 8 of 9 september 1993 werden te Kopenhagen en te Frankfurt extra vergaderingen gehouden in verband met het quotasysteem, met inbegrip van gesprekken over een systeem om boeten op te leggen aan diegenen die hun quota zouden overschrijden.

Blijkbaar werd een algemene consensus bereikt. Het aandeel van Tarco werd verhoogd tot 17,7 % (bijlage 7 bij het antwoord van Løgstør op de mededeling van punten van bezwaar) en er werd een sanctieregeling uitgewerkt, een initiatief dat Løgstør toeschrijft aan ABB "met de sterke steun van Henss".

Volgens de plan, dat in werking zou treden op 15 september 1993, diende elke producent maandelijks een verslag in te dienen en elk kwartaal een accountantscontrole van zijn inkomsten te laten uitvoeren door het Zwitserse accountantsbureau dat de voorgaande accountantscontrole had uitgevoerd. Boeten wegens de overschrijding van quota dienden te worden gestort op de Zwitserse bankrekening van een nieuwe bedrijfstakvereniging die zogenaamd zou worden opgericht voor de bevordering van de afstandverwarming.

De eenvormige prijslijst zou worden gebruikt als streefdoel om het algemene prijsniveau in geleidelijke stappen met circa 25 % over zes maanden te verhogen.

(52) Volgens plan zou de overeenkomst op papier worden gezet en ondertekend, maar deze laatste stap werd blijkbaar nooit genomen. Løgstør beweert dat zij weigerde te tekenen omdat zij nooit een overeenkomst voor Duitsland wenste te sluiten, maar dit verklaar niet waarom zij bereid was deel te nemen aan de accountantscontrole door de Zwitserse accountant en het is in strijd met de bewering van Pan-Isovit dat Løgstør belangstelling had voor een quotaregeling (bijlage 52).

De andere producenten waren niet bereid zich op basis van een informele overeenkomst verder te engageren.

Løgstør beweert dat zij tijdens een vergadering in Denemarken op 29 september 1993 door ABB onder druk werd gezet om de compensatieregeling te ondertekenen, omdat ABB, Henss/Isoplus en Pan-Isovit dit voor de samenwerking in Duitsland als voorwaarde stelden.

Haar weigering om te ondertekenen, veroorzaakte (volgens Løgstør) een extreem negatieve en persoonlijke reactie van ABB. Op een vergadering op hoog niveau in Kopenhagen - waarvoor Løgstør de datum van 2 december 1993 opgeeft - zou de toenmalige voorzitter van de afdeling "transport" van ABB (die, zoals duidelijk blijkt uit de documenten, bij de bevordering van het kartel een actieve rol speelde) naar verluidt in onbehouwen taal de bestuursleden van Løgstør bekritiseerd hebben voor hun onwil tot samenwerking (Løgstør, antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 39). ABB heeft het geschreven verslag van Løgstør van dit incident niet betwist.

Hoewel de markt in termen van volume zich bleef uitbreiden, in het bijzonder in Duitsland, is volgens de producenten opnieuw een "prijzenoorlog" uitgebroken: de prijzen op de belangrijkste markten daalden in een paar maanden met 20 %. Volgens ABB was er een "afbrokkeling van het vertrouwen" waardoor er een feitelijk einde kwam aan de pogingen voor een allesomvattende regeling voor de Duitse markt. De producenten bleven echter bijeenkomen, ook al werden de multilaterale bijeenkomsten gedurende een bepaalde periode door bilaterale en trilaterale contacten vervangen. Het is zeer waarschijnlijk dat ABB tijdens deze contacten heeft getracht over een nieuwe regeling te onderhandelen teneinde de "orde" op de markt te herstellen (zie het antwoord van Isoplus op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 25).

Op 21 december 1993 reeds heeft de voorzitter van Løgstør inderdaad een vergadering met ABB en de coördinator van het kartel belegd voor 28 januari 1994 (bijlage X1). Uit Løgstør's lijst van contacten met concurrenten die hij in het kader van het verzoek krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 had verstrekt, blijkt dat de geplande vergadering die dag is gehouden.

Daarna volgden nog andere bilaterale bijeenkomsten tussen ABB en Løgstør (op 23 februari en 11 maart 1994), Løgstør en Tarco (8 januari en 19 maart 1994) en Tarco en Pan-Isovit (22 februari 1994). ABB beweert dat er ook een aantal bilaterale bijeenkomsten was tussen ABB-directeuren en vertegenwoordigers van Pan-Isovit, Tarco en Henss (antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 44). Afgezien van de bewering van Løgstør dat Tarco zonder succes van haar een compensatie van 16 miljoen DKK eiste (haar tekort voor 1993) als voorwaarde voor de "vredesgesprekken" (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 25), zijn echter daarover geen bijzonderheden beschikbaar.

4. Het Europese kartel vanaf 1994

a) Eerste contacten

(53) Op 7 maart, 15 april en 3 mei 1994 zijn de plenaire vergaderingen van de zes producenten, met deelneming van de algemene en de verkoopdirecteuren, opnieuw begonnen.

ABB verklaart dat vrijwel alle leveranciers van afstandverwarmingsbuizen door de eind 1993 - begin 1994 uitgebroken "prijzenoorlog" zodanige verliezen hadden geleden dat de kleinste producenten onder hen verplicht waren een gezamenlijke inspanning te leveren om het niveau van de prijzen terug te brengen op dat van vóór die prijzenoorlog (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 62).

Løgstør's versie is dat de producenten "het gehele jaar 1993 hebben gepoogd om zich voor te bereiden op een nieuwe situatie zoals die welke vroeger in Denemarken bestond. Verschillende afspraken werden gemaakt maar nooit uitgevoerd omdat als belangrijkste principe gold dat zij die hun mond niet opendeden, niet akkoord gingen". In de loop van 1994, echter, ontstond wegens de vervanging van de algemene directeuren bij vele producenten een nieuwe sfeer: "ABB heeft zich enorm ingezet voor dit project en alle Deense producenten steunden deze inspanningen" (Løgstør, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, verklaring I, blz. 74; zie ook bijlage 55).

(54) Op de vergaderingen in maart en april kwamen de prijsstijgingen aan bod maar de gesprekken lijken geen resultaten te hebben opgeleverd. (In een brief van Løgstør aan Ke-Kelit van 17 maart 1994 wordt verwezen naar vergaderingen met "collega's" om de prijssituatie te onderzoeken maar men was pessimistisch over het vinden van een oplossing, althans niet tot later dat jaar: bijlage 55.) Na de vergadering op 3 mei 1994 op de handelsbeurs van Hannover, waaraan ABB, Henss, Pan-Isovit en Løgstør hebben deelgenomen, werd echter een prijslijst opgesteld die als basis voor alle leveranties voor de Duitse markt zou worden gebruikt (bijlage 56; ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 42 en 43).

Blijkbaar werd onmiddellijk gebruik gemaakt van de gemeenschappelijke prijslijst om de prijsaanbiedingen voor individuele projecten te coördineren, hoewel de hantering van de lijst problemen opleverde. In een op 10 juni 1994 verzonden uitnodiging voor een vergadering van directeuren op 18 augustus 1994 wordt verwezen naar de "lijst van 9 mei" en wordt vermeld dat, aangezien deze lijst in bepaalde opzichten onvolledig was, zij bij het vergelijken van de prijsaanbiedingen aanleiding had gegeven tot "confrontatie en interpretatieverschillen". De kartelcoördinator voegde derhalve een gewijzigde en uitgebreidere prijslijst bij de uitnodiging (bijlage 56).

(55) Hoewel Henss en Isoplus in hun antwoord op het verzoek krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 oorspronkelijk ontkenden op de hoogte te zijn geweest van een dergelijke prijslijst, verklaarde Henss later dat de lijst door andere producenten was verspreid als onderdeel van een plan om Isoplus uit de Deense markt te weren, hoewel niet werd verklaard hoe dit effect nu juist zou worden bereikt.

Tarco verklaart dat de lijst in werkelijkheid door Henss was opgesteld, mogelijk in samenwerking met de adviseur van ABB die als coördinator van het kartel fungeerde (antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 8 en 9).

Ook Løgstør wijst Henss en de kartelcoördinator aan als auteurs van de lijst (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 41 en 42). Hun versie in verband met de oorsprong van de prijslijst wordt bevestigd door andere documenten waarvan het meest treffende een faxbericht is van 28 juni 1994 van de vice-voorzitter/directeur van de ABB-transportafdeling in Zürich (zie de overwegingen 10, 24 en 52) aan de nog maar juist aangestelde directeur van ABB IC Møller in Denemarken waarin de instructies van deze laatste aan de kartelcoördinator worden bevestigd en wordt bevestigd dat hij (de vice-voorzitter/directeur) zowel met de coördinator als met Henss telefonisch contact had opgenomen "om hun mede te delen dat uw instructies dienden te worden gevolgd. [De coördinator] liet weten dat hij de boodschap nu duidelijk had begrepen en in augustus een vergadering zou organiseren in Duitsland" (bijlage X9).

(56) De nieuwe directeur van ABB IC Møller (die rechtstreeks aan de bovenvermelde vice-voorzitter/directeur rapporteerde) beschouwde het als zijn voornaamste prioriteit in de afstandverwarmingsmarkt in West-Europa orde op zaken te stellen (KWH-verklaring van 29 november 1996, blz. 6).

De vergadering van 18 augustus 1994 (zie het antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 43 en 44) betreffende de Duitse markt werd in feite in Kopenhagen gehouden en bijgewoond door de vertegenwoordigers van de directie van de zes belangrijkste ondernemingen, alsmede (voor de eerste maal) een vertegenwoordiger van Brugg. Brugg was niet officieel uitgenodigd door de coördinator maar was aanwezig op voorstel van Henss. Volgens Brugg was haar duidelijk gemaakt dat, indien zij zich niet bij het kartel zou aansluiten, zij represailles kon verwachten op het niveau van haar belangrijkste klanten.

Op de vergadering werden voorstellen onderzocht om de prijzen in Duitsland te verhogen en naar alle waarschijnlijkheid werd overeengekomen om een nieuwe gemeenschappelijke prijslijst op te stellen en kortingen daarop tot een onderling overeengekomen niveau (15 % of 30 %) te beperken.

KWH was in die periode lid van de EuHP maar was nog niet tot het kartel toegelaten en was niet aanwezig op de vergadering. Zij was trouwens nauwelijks actief in Duitsland. Op een technische vergadering van de EuHP die een paar dagen later werd gehouden (op 23 augustus) vermoedde haar vertegenwoordiger dat er een bepaalde vorm van verstandhouding tussen de andere deelnemers heerste; hij schreef in zijn agenda "de jongens kwamen bijeen, het lijkt alsof er afspraken werden gemaakt over de markt?" (vertaling uit het Fins; KWH-verklaring, blz. 7, schema B.2.b; bijlage 185).

Løgstør poogt haar rol zo gering mogelijk voor te stellen en zegt dat zij zich op de vergaderingen betreffende Duitsland "gedeisd heeft gehouden" omdat zij in die markt niet echt geïnteresseerd was. Volgens haar dwongen de negatieve gevolgen van de prijzenoorlog haar om eind juni contact op te nemen met de kartelcoördinator om een einde van de prijzenoorlog te vragen. Zij verklaart inderdaad in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (blz. 42) zelfs niet aan de vergadering van 18 augustus te hebben deelgenomen, maar dit wordt tegengesproken door de door Løgstør zelf verstrekte informatie in het kader van het verzoek krachtens artikel 11, waaruit blijkt dat haar verkoopdirecteur op die datum aan de betrokken vergadering heeft deelgenomen. (In feite was Løgstør reeds actief betrokken bij de eerste contacten in maart-april en werd zij op eigen verzoek tot de vergadering van 3 mei in Hannover toegelaten, waarna zij de prijslijst ontving die achteraf door Henss en de kartelcoördinator werd opgesteld en door dezen rondgedeeld.)

b) Verdeling van de Europese markt: quotabasisovereenkomst

(57) Na hun initiatieven op de uiterst belangrijke Duitse markt, bereikten de algemeen directeuren van ABB, Løgstør, Tarco, Starpipe, Pan-Isovit en Henss/Isoplus in de herfst van 1994 spoedig een algemene overeenkomst over de verdeling van de Europese markt. (De eisen van de voornamelijk in Scandinavië en Oost-Europa actieve KWH lijken iets later te zijn ingewilligd.)

Deze overeenkomst inzake marktverdeling strekte zich niet alleen uit tot de Gemeenschap maar ook tot Zwitserland, de niet tot de Gemeenschap behorende Noordse landen, de Baltische republieken en verscheidene Oost-Europese landen.

Voor elke producent werd een quotum (in %) van de totale markt overeengekomen. De waarde van de totale markt werd berekend (in DKK) en het aan elke producent toegewezen quotum (in percenten) voor de Europese markt werd uitgedrukt in geldwaarde. De individuele nationale markten werden dan dienovereenkomstig verdeeld, waarbij de producenten op elk van deze markten een verschillend quotum hadden.

(58) De fundamentele doelstelling van het plan was de verhoging van de prijsniveaus. Allen realiseerden zich dat dit doel slechts kon worden bereikt indien een quotaovereenkomst kon worden gesloten. Volgens Tarco had de overeenkomst tot doel "binnen een periode van twee jaar een prijsstijging van ongeveer 30 à 35 % door te voeren. Het plan was dat de prijzen ieder kwartaal geleidelijk zouden stijgen . Het was niet de bedoeling dat alle ondernemingen hun prijzen op hetzelfde moment met hetzelfde percentage zouden verhogen. De normale praktijk zou een stijging met 6 à 8 % per kwartaal zijn, afhankelijk van de individuele prijslijst van het bedrijf" (antwoord van Tarco op het tweede verzoek krachtens artikel 11, blz. 18).

De aantekeningen van Pan-Isovit waarin de details van het plan zijn beschreven (bijlage 60), bevestigen dat men voornemens was in 1995 een prijsstijging van ten minste 25 % door te voeren.

In de notulen van een vergadering van het ABB-concern op 30 september 1994 wordt melding gemaakt van de wens van ABB en haar concurrenten om de prijzen omhoog te krijgen en vervolgens staat daarin te lezen dat: "relatieve prijsstijgingen van 10 %, en nogmaals 10 % om de stijging van de grondstoffenprijzen te compenseren, kunnen worden verwacht" (bijlage 61).

(59) Volgens de door de verschillende producenten gegeven versies van de feiten (bijvoorbeeld het antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 62-65; het antwoord van Løgstør op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 43, 44 en 45; het antwoord van Tarco op het eerste verzoek krachtens artikel 11, blz. 5; de brief van Tarco van 10 juli 1996; het antwoord van Pan-Isovit op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 54 en 55) blijkt een eerste vergadering van de vier Deense producenten in Billund op 16 september 1994 te zijn gehouden, en heeft ABB bij die gelegenheid haar voorstel voor een nieuwe Europese regeling uitgelegd.

Vervolgens werden op 30 september, 12 oktober en 16 november 1994 plenaire "strategische" vergaderingen georganiseerd met alle zes producenten, waarin over de algemene quota voor de Europese markt werd onderhandeld en een beginselovereenkomst werd gesloten.

Op de eerste vergadering van 30 september waarop de voorstellen van ABB ter tafel lagen, werd besloten dat ABB een bezoek zou brengen aan alle kartelleden en KWH en Brugg formeel bij de Europese quotaregeling zou trachten te betrekken.

Het was op deze vergadering dat een beginselakkoord werd bereikt over de invoering van een algemene quotaregeling voor Scandinavië, voor de rest van West-Europa en voor Oost-Europa, waarbij gedetailleerde cijfers voor elke nationale markt dienden te worden vastgesteld die voor uitvoering aan vergaderingen op het lagere marketingniveau dienden te worden doorgegeven (antwoord van ABB op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 62 en 63).

Volgens ABB werden de algemene cijfers voor de Europese quota vastgesteld op de (derde) strategische vergadering van 16 november (ABB, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 64).

(60) Uit bij Pan-Isovit gevonden tabellen (bijlage V bij het aan Pan-Isovit gerichte verzoek krachtens artikel 11; bijlage 60) blijkt dat de basisquota ("vroegere beslissingen") in die fase er als volgt uitzagen:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Volgens de aantekeningen van Pan-Isovit (bijlage 60), waarin de details van de kartelovereenkomst zijn beschreven, zou de regeling vanaf 1 oktober 1994 in werking treden.

(61) KWH en Brugg waren niet aanwezig op de vergadering van 16 november maar ABB, die optimistisch was dat beiden zich in de regeling zouden kunnen vinden, kreeg de opdracht van het kartel om met deze twee producenten een definitieve overeenkomst uit te werken en begin 1995 daarover verslag uit te brengen (antwoord van Løgstør op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 45).

Brugg - die aanwezig was op de vergadering van 18 augustus in Kopenhagen en vanaf december 1994 aan de lokale vergaderingen voor Duitsland had deelgenomen - lijkt het eerst te zijn opgenomen: volgens haar kreeg zij in december te horen dat er een quotaregeling voor Duitsland bestond maar dat haar nog geen specifiek percentage was toegewezen. Naar eigen zeggen van Brugg (antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 6) heeft ABB haar niet lang daarna medegedeeld dat haar door de Club van directeuren een eigen quota was toegewezen (4 % in Duitsland). Volgens Løgstør (verklaring I, blz. 74, antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 45) heeft Brugg een ietwat actievere rol gespeeld: zij stelt dat Brugg een aandeel van 2 % van de totale markt en 4 % van de Duitse markt had geëist. Brugg wilde ook dat flexibele buizen van de overeenkomst zouden worden uitgesloten en zij eiste een waarborg dat er in Zwitserland geen nieuwe concurrenten zouden zijn. Haar beide eisen lijken te zijn ingewilligd; in elk geval werd voor haar quotum enkel met die projecten rekening gehouden waarin Brugg met de andere buizenfabrikanten concurreerde.

(62) KWH beweert dat de andere producenten haar permanent onder druk hebben gezet om hetzij zich volledig uit de markt terug te trekken hetzij tot een compromis te komen met het kartel. Dit kan dan wel waar zijn, maar toch is er vrijwat bewijsmateriaal waaruit kan worden opgemaakt dat KWH een groter marktaandeel eiste dan de anderen haar wilden geven. KWH was ook bereid zich volledig uit de markt van de afstandverwarming terug te trekken indien zij gedurende vijf jaar de garantie zou krijgen dat de anderen haar buizen zouden kopen. Dit voorstel werd grondig besproken.

KWH werd vroeger bij de collusie betrokken dan zij toegeeft. Eind 1994 had zij reeds een onderhoud met de Finse dochteronderneming van ABB "in verband met het verwachte marktvolume" (ABB, aanvullend antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 26).

De algemeen directeur van KWH Pipe Oy (die ook voorzitter van KWH Tech was) nam op 19 januari 1995 in Kopenhagen deel aan een vergadering met ABB waarop, naar hijzelf toegeeft, de "markttendensen" werden besproken (KWH, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 9).

KWH nam voor het eerst deel aan een bijeenkomst van de Deense contactgroep (zie overweging 77) op 4 april 1995 (ABB, aanvullend antwoord, blz. 7).

Het bij Pan-Isovit aangetroffen bewijsmateriaal (bijlage 60) geeft aan dat KWH toen reeds haar wens om deel te nemen aan het quotasysteem kenbaar had gemaakt. KWH geeft ook toe op 14 maart 1995 deel te hebben genomen aan een "zakendiner" met de algemeen directeur van ABB IC Møller om marktaandelen te bespreken (KWH-verklaring, blz. 8; KWH-schema B.2.a.).

Volgens de gedetailleerde aantekeningen van de algemeen directeur van Pan-Isovit over een vergadering van de Club van directeuren in maart of april 1995 (bijlage 60) luidde de eerste reactie op het verzoek van KWH om quota voor een aantal markten: "onmogelijk!".

(63) Tegen eind april 1995 besloot KWH toe te treden tot de Club van directeuren (KWH-verklaring, blz. 10). Daardoor was ABB in staat een definitieve tabel van marktaandelen op te stellen voor elke nationale markt, met inbegrip van de Baltische Staten en de Oost-Europese landen. KWH nam voor het eerst deel aan een vergadering op 5 mei. Op of juist vóór deze vergadering werd haar quotum binnen het kartel verdubbeld: van de voorgestelde 76 miljoen DKK tot 144 miljoen DKK (3,8 %).

De Commissie heeft van zowel Tarco (bijlage 62) als KWH (bijlage 186) de tabel ontvangen waarin de quota voor elk land uitgedrukt in percenten en in geldwaarde zijn vermeld, op basis van een totale markt van naar schatting 3 794 miljoen DKK (513 miljoen ECU).

De tabel werd op 5 mei 1995 in de vergadering van directeuren te Boedapest goedgekeurd.

(64) Het onderliggende beginsel van het quotasysteem was dat marktaandelen in de toekomst alleen konden worden "gekocht". Løgstør legt uit (verklaring II, blz. 90) dat ABB aandrong op een "afgrendeling" van de markt, d.w.z. marktaandelen zouden worden bevroren. Een producent die zijn totale marktaandeel wenste te vergroten, kon dit slechts via de overname van een concurrent doen. Dit wordt bevestigd door een aantekening van Pan-Isovit: "marktaandelen kunnen alleen worden gekocht - niet ingepikt" (bijlage 60).

De producenten wier marktaandelen in bepaalde landen te klein werden geacht, werden aangemoedigd of verplicht zich uit deze markten terug te trekken omdat hun zwakke commerciële aanwezigheid tot een neerwaartse druk op de prijzen leidde (bijlagen 63 en 64; Løgstør, verklaring II, blz. 90; Starpipe, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, onder K(g); Pan-Isovit, antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 28-32). In ruil kregen zij een compensatie in de vorm van een quotumverhoging voor de andere markten waarop zij reeds aanwezig waren.

In de praktijk werden deze "swapovereenkomsten" op bilaterale basis gesloten. Pan-Isovit trok zich terug uit de Nederlandse markt en kreeg een compensatie in Italië; voor Isoplus geldt het omgekeerde.

(65) Om toezicht uit te oefenen op het quotasysteem werd een compensatieregeling uitgewerkt. Volgens ABB (antwoord op het verzoek krachtens artikel 11, blz. 63) had Henss, toen de regelingen in 1994 werden besproken, nadrukkelijk gepleit voor een systeem van boetes wegens niet-naleving, maar over dit punt werd geen overeenkomst bereikt.

In de gedetailleerde aantekeningen van Pan-Isovit over een vergadering van de Club van directeuren in maart of april 1995 wordt de basis beschreven van een compensatieregeling om het "vals spelen", met andere woorden wanneer het contract van de aangewezen favoriet wordt gestolen door lager te bieden dan de overeengekomen prijs, ten aanzien van individuele projecten te beboeten:

"- min. prijsniveau - niet lager gaan in geen enkel geval/op geen enkele markt (behalve indien overeengekomen, bijvoorbeeld Powerpipe);

- boete indien lagere prijs voor ongeacht welk product/klant;

- product/klant afgetrokken van het marktaandeel van dat jaar (indien een project dat 11 miljoen waard is, wordt verkregen voor 8 miljoen is de boete gelijk aan 4).".

Tarco stelt evenwel dat de compensatieregeling in feite niet op dit niveau, dit wil zeggen dat van de individuele projecten, functioneerde: in werkelijkheid hadden de producenten zich voorgenomen de afwijkingen van quota op een algemene basis te regulariseren. Grondbeginsel was dat aan het eind van het jaar de resultaten van elke producent werden vergeleken met zijn quota en dat afwijkingen zouden worden geregulariseerd door de aanpassing van de quota voor het volgende jaar of door betaling van een compensatie.

c) De structuur van het Europese kartel

i) De Club van directeuren

(66) Het pan-Europese kartel had een tweetrapsstructuur naar het Deense model.

Het toezichthoudende orgaan bestond uit de voorzitters of algemene directeuren van de deelnemende producenten en stond bekend als de "Club van directeuren".

De leden van de Club van directeuren waren:

- ABB,

- Løgstør,

- Starpipe,

- Tarco,

- Henss/Isoplus,

- Pan-Isovit,

- KWH (vanaf 5 mei 1995).

(67) Nadat zij de quota voor de totale markt had vastgesteld, kwam de Club van directeuren (voortaan ook "Olifantengroep" genaamd) op een later tijdstip bijeen om de individuele marktaandelen toe te wijzen voor de verschillende nationale markten, waaronder die van Duitsland, Denemarken, Oostenrijk, Nederland, Finland, Zweden en Italië. Het was in die periode (november-december 1994) dat Powerpipe de zaak onder de aandacht van het bestuurscomité van ABB had gebracht en de waarschuwing had gekregen zich "ongerechtvaardigde" aantijgingen te onthouden (bijlagen 8-16).

De directeuren bleven elkaar ongeveer om de maand ontmoeten op verschillende plaatsen, zowel binnen als buiten de Gemeenschap. Vanaf 5 mei 1995 trad KWH toe tot de Club en nam zij aan de vergaderingen ervan deel.

De Club van directeuren vormde tevens het forum voor het maken van afspraken over algemene prijsstijgingen.

Bij Pan-Isovit werden over verscheidene vergaderingen van de directeuren gedetailleerde aantekeningen van die tijd aangetroffen (bijlagen 60, 65 en 66).

ii) Contactgroepen

(68) In elke belangrijke nationale markt werden "marketing"- of "contact"-groepen opgericht die tot taak hadden de kartelovereenkomsten toe te passen onder het algemeen toezicht van de Club van directeuren. De nationale contactgroepen namen geen beslissingen over quota; deze werden voor elk land op een hoger niveau vastgesteld. Hun opdracht bestond in het toewijzen van individuele projecten en het coördineren van de geheime afspraken inzake de inschrijvingsprocedure.

Het principe van de "gevestigde klant", waarop het Deense kartel was gebaseerd, werd opnieuw toegepast. Voor de meeste proj