Beschikking van de Commissie

van 18 januari 2000

waarbij een concentratie verenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst

(Zaak COMP/M.1630 - Air Liquide/BOC)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 62)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/269/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57, lid 2, onder a),

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gelet op het besluit van de Commissie van 16 september 1999 tot inleiding van de procedure in deze zaak,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld ten aanzien van de bezwaren van de Commissie hun standpunt kenbaar te maken,

Gelet op het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 16 augustus 1999 ontving de Commissie een aanmelding overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (hierna "de concentratieverordening" genoemd) van een concentratievoornemen waarbij L'Air Liquide SA (hierna "Air Liquide" genoemd) de zeggenschap verwerft in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening, over delen van The BOC Group plc (hierna "BOC" genoemd) via een openbaar overnamebod samen met Air Products and Chemicals Inc (hierna "Air Products" genoemd), een operatie die zal worden gevolgd door de opsplitsing van de activiteiten en activa van BOC.

(2) Op 16 september 1999 besloot de Commissie, overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening en artikel 57 van de EER-overeenkomst, in deze zaak de procedure in te leiden.

(3) Het Adviescomité besprak het ontwerp van deze beschikking op 5 januari 2000.

I. DE PARTIJEN

(4) Air Liquide is een internationaal concern dat actief is op het gebied van industriële gassen en aanverwante activiteiten, als warmtekrachtkoppeling, engineering, apparatuur en grondstoffen voor lassen en snijden, duikapparatuur en medische uitrusting en diensten in verband met deze producten. De onderneming levert industriële gassen aan diverse bedrijfstakken, onder meer ijzer en staal, raffinage, chemie, glas, elektronica, papierpulp, metallurgie, voeding, gezondheidszorg en luchtvaart. Inzake omzet is Air Liquide de grootste producent en distributeur van industriële gassen ter wereld.

(5) BOC is actief in de productie en distributie van industriele gassen en apparatuur daarvoor, distributiediensten en vacuümtechnologie. De onderneming produceert en verkoopt de belangrijkste atmosferische gassen (stikstof, zuurstof en argon), waterstof, koolstofdioxide, helium, acetyleen, LPG en speciale gassen. Inzake omzet is BOC de op één na grootste producent en distributeur van industrieel gas ter wereld.

II. DE OPERATIE EN DE CONCENTRATIE

A. DE AANGEMELDE VERWERVING VAN BOC-AANDELEN

(6) Op 13 juli 1999 brachten Air Liquide en Air Products een gezamenlijk "pre-conditional recommended cash-offer" (voorwaardelijk aanbevolen bod met betaling in contanten), overeenkomstig "Rule 2.5" van de Britse "Takeover Code", uit op alle BOC-aandelen, via Bidco, een gelegenheidscombinatie die met het oog op de acquisitie was opgericht. Na goedkeuring door de toezichthouders, onder wie de Commissie, zijn de ondernemingen verplicht de aandeelhouders een bod te doen.

(7) Air Liquide en Air Products zijn overeengekomen de activiteiten en activa van BOC na de afronding van het bod te verdelen (overeenkomst van 2 juli 1999, als gewijzigd op 7 juli 1999 (hierna "de overeenkomst" genoemd). Volgens het plan dat voor deze verdeling werd overeengekomen, zal Air Liquide de activiteiten van BOC binnen de EER (in het Verenigd Koninkrijk en Ierland) verwerven, en bepaalde activiteiten buiten de EER. Air Products zal de overige activiteiten van BOC verwerven. Wat betreft de intellectuele-eigendomsrechten van BOC - technologie met en zonder octrooi, waaronder software - zijn Air Liquide en Air Products voornemens regelingen te treffen die beide ondernemingen gelijke toegang geven tot die eigendomsrechten (deel 9 van de overeenkomst).

(8) De huidige aanmelding heeft uitsluitend betrekking op de BOC-activiteiten en -activa die Air Liquide voornemens is te verwerven, met name de activa in het Verenigd Koninkrijk en Ierland.

B. VROEGERE ACQUISITIES

(9) In januari 1999 verwierf Air Liquide de Franse, Belgische, Duitse en Nederlandse BOC-activiteiten op het gebied van industriële gassen. Deze acquisities werden aangemeld bij het Bundeskartellamt(4) en de Belgische Raad voor de Mededinging(5). Deze mededingingsautoriteiten keurden de acquisitie goed. De acquisitie werd ook aangemeld bij de Nederlandse Mededingingsautoriteit(6), die zich niet bevoegd verklaarde.

(10) Aangezien de in overweging 9 bedoelde transacties alle binnen een periode van twee jaar plaatsvonden tussen dezelfde ondernemingen, zullen zij in het kader van de onderhavige procedure worden beschouwd als één concentratie, overeenkomstig artikel 5, lid 2, tweede alinea, van de concentratieverordening.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(11) Air Liquide en BOC behaalden tezamen over de gehele wereld een totale omzet van meer dan 5 miljard EUR(7) (in 1998: 6146 miljard EUR voor Air Liquide(8) en circa 1949 miljard EUR voor BOC(9)). De totale omzet die in de Gemeenschap door elk van de partijen werd behaald, bedraagt meer dan 250 miljoen EUR (in 1998 [...]*(10) miljard EUR voor Air Liquide(11) en [...]* miljard EUR voor BOC) en geen van beide ondernemingen behaalt meer dan tweederde van haar totale omzet in de Gemeenschap in eenzelfde lidstaat. De aangemelde concentratie heeft bijgevolg een communautaire dimensie.

IV. BEOORDELING OP GROND VAN ARTIKEL 2 VAN DE CONCENTRATIEVERORDENING

A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

1. INDUSTRIËLE GASSEN

(12) Vooral bij de productie en distributie van industriële gassen is er sprake van een overlapping tussen de activiteiten van Air Liquide en die van BOC. Industriële gassen zijn alle gassen die worden gebruikt in productieprocessen, bij onderzoek, in de gezondheidszorg en bij aanverwante toepassingen. De partijen produceren en distribueren atmosferische gassen en niet-atmosferische gassen (gassen die niet op basis van lucht worden gemaakt).

(13) De atmosferische gassen zijn stikstof (circa 78 % van de atmosfeer), zuurstof (circa 21 % van de atmosfeer) en argon (circa 0,9 % van de atmosfeer). De edelgassen krypton, neon, xenon maken samen circa één duizendste uit van de atmosfeer. De productie van atmosferische gassen is vooral gebaseerd op de technologie van de cryogene luchtsplitsing, hetgeen een relatief complex, meerfasig proces is. Lucht wordt onder zeer lage temperaturen vloeibaar gemaakt en dan gesplitst in zijn diverse bestanddelen, die op de verschillende niveaus van de distillatiekolom worden verwijderd. Andere luchtsplitsingsprocédés zijn "pressure swing adsorption" (PSA) en "vacuum pressure swing adsorption" (VPSA). In beide processen wordt zuurstof of stikstof geproduceerd. Membraanscheiding wordt vooral toegepast bij de productie van stikstof.

(14) Waterstof is overvloedig aanwezig in koolwaterstoffen (petroleum en zijn bijproducten) en wordt vooral geproduceerd door omvorming van aardgas onder stoom, door nafta of met andere chemische middelen (doorgaans hydrocracking). Waterstof wordt ook geproduceerd door petroleum- en chemieondernemingen. Koolstofdioxide wordt vooral geproduceerd uit natuurlijke bronnen of door verbranding van koolwaterstof. Daarom betrekken industriëlegassenleveranciers vaak koolstofdioxide bij chemie- en petroleumondernemingen. Acetyleen is een gasvormige koolwaterstof die meestal geproduceerd wordt door calciumcarbide te laten reageren met water, of uit chemische bronnen wordt verkregen.

(15) Helium wordt verkregen uit aardgas met een heliumgehalte van 0,3 % of meer (heliumrijk aardgas). De productieprocessen omvatten de extractie van ruw helium (dat circa 65 % helium en 35 % stikstof omvat) en de zuivering (raffinage) om zuiver helium te verkrijgen (99,995 % zuiverheid of meer). Volgens de aanmeldende partij bestaat er een afzonderlijke markt voor de groothandel in helium. Het onderzoek van de Commissie heeft bevestigd dat er een groothandelsmarkt is voor de levering van geraffineerd helium met het oog op de wederverkoop door detailhandelaars.

(16) De bij de concentratie betrokken partijen verkopen ook zogenaamde speciale gassen, waarbij het vooral om gassen gaat voor koel-, elektronische en verlichtingstoepassingen. Speciale gassen bevatten diverse chemische moleculen die de elektronicasector nodig heeft in de verschillende fases van de productie van halfgeleiders (de zgn. speciale gassen voor de elektronicasector - ESG's). Zo wordt silaan (SiH4) gebruikt om een laagje zuiver silicium of siliciumoxide op een schijfje (wafer) aan te brengen, arsine (ASH3) en fosfine (PH3) voor doteren (toevoeging van doteringsmiddelen op de schijfoppervlakte om de halfgeleidereigenschappen te wijzigen), stikstoftrifluoride (NF3), hexafluoro-ethaan (C2F6) en koolstoftetrafluoride (CF4) voor etsen (om materialen van de schijfoppervlakte te verwijderen om het geïntegreerde schakelpatroon aan te maken), wolframhexafluoride (WF6) voor opdampen metaal en hexafluoro-ethaan en stikstoftrifluoride als zuiveringsmiddel.

(17) De voornaamste toepassingen van industriële gassen worden in tabel 1 gegeven.

Tabel 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

NatWest Securities, "Industrial Gases 2000".

(18) De sector is over het algemeen van oordeel dat elk van deze gassen een onderscheiden productmarkt vormt. Voor specifieke toepassingen zijn bepaalde gassen in beginsel onderling substitueerbaar, zoals koolstofdioxide en argon voor het lassen. Afnemers beschouwen substitutie evenwel niet als een realistische optie. Uit de antwoorden op het onderzoek dat de Commissie hield, blijkt dat, ingevolge prijsverschillen en de mate waarin een bepaald gas in de specifieke toepassingen van de afnemer geïntegreerd is, een daadwerkelijke substitutie van gassen grotendeels is uitgesloten.

(19) Daarom gaat de Commissie er in het kader van de onderhavige zaak van uit dat zuurstof, stikstof, argon, waterstof, koolstofdioxide, acetyleen, helium voor de groothandel en speciale gassen voor de elektronicasector onderscheiden productmarkten vormen.

2. LEVERINGSMETHODES

(20) Industriële gassen worden onder verschillende vormen (gas of vloeibaar) en via verschillende distributiekanalen (tonnage, bulk en cilinders) geleverd.

(21) Met tonnageverkoop wordt gewerkt wanneer afnemers van atmosferische gassen grote hoeveelheden zuurstof en stikstof nodig hebben. Afnemers zijn vooral industriele gebruikers (bv. petrochemie/chemische industrie, staalsector, raffinaderijen en glasbedrijven).

(22) Leveringen vinden plaats via bedrijfsspecifieke productie-installaties op het terrein van de klant (on-site-luchtsplitsingsinstallaties) of via pijpleidingen. In het eerste geval worden luchtsplitsingsinstallaties gebouwd op het terrein van de klant of in de nabijheid daarvan en worden zij afgestemd op de behoeften van die klant(12). Via een pijpleiding vanuit de fabriek worden de producten in gasvorm rechtstreeks geleverd aan de installatie van de afnemende bedrijven. De leverancier is eigenaar van de on-site-installaties en exploiteert ze op basis van een langetermijncontract (looptijd tot 15 jaar). Hij zorgt ook voor het lopende onderhoud en ondersteuning. In geografische gebieden waar het gezien de talrijke afnemers economisch rendabel is luchtsplitsingsinstallaties met elkaar te verbinden, kan een netwerk van pijpleidingen worden gebouwd (bv. Noord-Frankrijk, België en Nederland). Elk gas (zuurstof of stikstof) wordt via een aparte pijpleiding geleverd. Volgens de aanmeldende partij bestaat er geen alternatief voor deze leveringsmethode bij volumes tussen 100 ton/dag (tpd) of 3000 m3/uur en meer dan 2000 ton/dag of 60000 m3/uur.

(23) On-site-luchtsplitsingsinstallaties (meestal niet-cryogeen, soms ook cryogeen) worden ook gebruikt om te voldoen aan een vraag naar zuurstof of stikstof tussen 20 en 100 ton/dag - het volume dat ook in bulkvorm kan worden geleverd. Kleinere on-site-installaties produceren vaak stikstof of zuurstof, terwijl grotere installaties beide gassen produceren.

(24) De hoeveelheid gas die in bulk kan worden geleverd, is niet zo groot als bij tonnageleveringen. Met uitzondering van waterstof, dat vooral als gas wordt geproduceerd en getransporteerd, wordt bulkgas doorgaans in vloeibare vorm geproduceerd. Installaties voor het vloeibaar maken van gas kunnen ook op hetzelfde terrein worden gebouwd als tonnage-installaties, zodat niet hoeft te worden geïnvesteerd in een pijpleiding tussen beide installaties. Vloeibaar gas wordt dan in tankers over de weg of per spoor getransporteerd van de fabriek van de leverancier naar de installatie van de klant, waar het gas wordt opgeslagen vooraleer in vloeibare vorm te worden gebruikt of te worden omgezet in gas. Elk gas wordt getransporteerd en opgeslagen in bedrijfsspecifieke installaties (vooral voor atmosferische gassen is transport onder lage temperatuur in cryogene tankers vereist).

(25) In cilinders wordt geleverd wanneer de hoeveelheden die klanten nodig hebben, beperkt zijn, tussen 1 m3 tot 1000 m3 per maand (bij een grotere hoeveelheid, wordt de klant best bediend door bulkleveringen). Alle gassen worden geproduceerd en afgevuld in gasvorm, behalve koolstofdioxide dat in vloeibare vorm wordt geleverd. Cilinders kunnen worden afgevuld op en gedistribueerd vanaf de productie-installatie van de leverancier; in andere gevallen kan vloeibaar gas in tankers worden getransporteerd naar afvulcentra voor cilinders, waar het dan wordt omgezet in samengeperst gas. Van daaruit worden de met samengeperst gas gevulde cilinders (waarvan het formaat kan variëren) rechtstreeks naar de afnemer getransporteerd of naar depots die zorgen voor de levering aan de afnemers in de detailhandel. Aan de grotere afnemers van cilindergas wordt meestal rechtstreeks door de producent van industrieel gas geleverd, terwijl kleinere afnemers een beroep doen op een depothouder. Ook al zijn de volumes cilindergas beperkt, toch is het belang ervan inzake opbrengst aanzienlijk, gelet op de aanzienlijk hogere prijzen en de kosten in verband met de verkoop in cilinders.

(26) De sector is over het algemeen van oordeel dat deze drie distributiemethoden onderscheiden productmarkten vormen, een standpunt dat de Commissie ook in eerdere zaken innam. Gasprijs, transport- en huurkosten en eventuele bijdragen voor onder meer veiligheid zijn afhankelijk van de gebruikte leveringsvorm.

(27) Bijgevolg kunnen volgens de Commissie volgende relevante productmarkten worden onderscheiden: de tonnage-, bulk- en cilinderlevering van zuurstof en stikstof, de bulk- en cilinderlevering van argon (inclusief argonmengsels), waterstof, koolstofdioxide en acetyleen, de groothandelslevering van helium en de levering van speciale gassen voor de elektronicasector. Er dient evenwel op gewezen dat deze markten onderling verbonden kunnen zijn. Meer bepaald levert een sterke positie op de tonnagemarkt vaak concurrentievoordelen op voor de bulkmarkt, en vice versa.

B. RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

1. TONNAGEMARKT

(28) Volgens de aanmeldende partij moet de wereldmarkt als de relevante markt worden aangemerkt. De Commissie wijst er op dat het standpunt van de aanmeldende partij niet consistent is met haar verklaringen in de loop van de procedure en met haar eigen interne analyse. Tijdens de procedure heeft de aanmeldende partij beklemtoond dat geen van BOC's bedrijven en activiteiten in de Verenigde Staten en andere delen van de wereld, welke de aanmeldende partij voornemens is te verwerven, enige invloed hebben op de mededinging binnen de EER. Deze verklaringen zijn duidelijk in tegenspraak met de notie van een wereldmarkt. Voorts onderzocht de Commissie een intern document waarin de aanmeldende partij de voorgenomen acquisitie analyseerde vanuit het oogpunt van het mededingingsrecht. In dat document wordt de impact van de voorgenomen transactie beoordeeld binnen een referentiegebied dat niet ruimer is dan Europa. Een ruimer referentiegebied, zoals een wereldmarkt, wordt er niet vermeld(13). De Commissie concludeert dat het standpunt dat de aanmeldende partij innam tijdens de hoorzitting, in tegenspraak is met de beoordeling die deze partij gewoonlijk maakt van de relevante geografische markt.

(29) Tijdens de hoorzitting voerde de aanmeldende partij aan dat industriëlegassenleveranciers technisch gesproken overal ter wereld on-site-luchtsplitsingsinstallaties kunnen bouwen. Volgens de aanmeldende partij is de markt dus de wereldmarkt. Het loutere feit dat een leverancier technisch gezien in staat is bepaalde goederen over de hele wereld te leveren, volstaat nog niet om een dergelijke conclusie te rechtvaardigen. Integendeel, op een markt waar voor langlopende leveringscontracten een aanbesteding wordt uitgeschreven, moet het onderzoek worden toegespitst op de vraag of leveranciers voor dergelijke contracten concurreren in hetzelfde geografische gebied, en of zij in verschillende geografische gebieden onder vergelijkbare voorwaarden concurreren.

(30) Het onderzoek van de Commissie heeft bevestigd dat er een specifieke groep van in de EER gevestigde industriëlegassenleveranciers bestaat, die geregeld concurreren voor contracten voor tonnagelevering binnen de EER: AGA, Air Liquide, Air Products, BOC, Linde Messer, Praxair en, in beperkte mate, kleinere ondernemingen als SIAD en SOL. Daarnaast is er een aantal ondernemingen uit andere regio's in de wereld die niet actief zijn in de EER. In de eerste plaats heeft de aanmeldende partij verklaard dat de volgende ondernemingen (qua technologie en knowhow) in staat zijn luchtsplitsingsinstallaties te bouwen: Hitachi, Kobe Steel, PSI, Cryogenmash, Kaifeng, Sechuan Air Sep, Hang Yang, Cosmodyne. De Commissie heeft geen aanwijzingen gevonden dat tonnageklanten uit de EER van een van deze ondernemingen een aanbod hebben gevraagd of door hen worden bevoorraad. In de tweede plaats concurreren belangrijke leveranciers van industriële gassen, als Nippon Sanso en Airgas, niet actief voor tonnagecontracten in de EER. Er kan niet worden aangevoerd dat drempels op het gebied van technologie en regelgeving niet-Europese ondernemingen - in theorie - belet om in Europa actief te zijn. Dit lijkt hoogst onwaarschijnlijk gezien het voordeel van een gevestigde onderneming en bestaande klantenvoorkeuren.

(31) Evenmin heeft de aanmeldende partij het juist voor wanneer zij beweert dat het bieden voor tonnagecontracten plaatsvindt op mondiaal niveau. Industriëlegassenleveranciers concurreren voor dergelijke contracten op grond van een bestaande aanwezigheid in de EER. Doorgaans richten zij in een regio waar zij actief willen worden, een lokale dochteronderneming of gemeenschappelijke onderneming op of verwerven deze. Dergelijke lokale dochterondernemingen moeten zorgen voor penetratie van de regionale markt, het opstellen en indienen van een bod en - na het afsluiten van een contract - relaties met bestaande afnemers onderhouden en technische ondersteuning geven. Diverse industriëlegassenleveranciers hebben bevestigd dat zij voor tonnagecontracten in een bepaalde regio enkel concurreren wanneer zij daar ook lokaal aanwezig zijn. AGA heeft verklaard dat zij geen aanbod doet buiten gebieden waar zij op de markt aanwezig is (Europa, het midwesten van de Verenigde Staten en Brazilië). De onderneming overweegt ook geen "stand alone"-activiteiten. Linde heeft verklaard dat zij niet voor langlopende on-site-contracten concurreert indien zij niet via een dochteronderneming lokaal aanwezig is. Messer heeft bevestigd dat haar investeringen in on-site-projecten gewoonlijk via een lokale dochteronderneming of gemeenschappelijke onderneming verlopen.

(32) Praxair en Air Products, de enige niet-Europese industrielegassenleveranciers die in Europa actief zijn, hebben een Europees hoofdkantoor opgericht van waaruit de meeste van hun tonnageactiviteiten plaatsvinden. Praxair heeft verklaard dat zij in de EER (in het Belgische Oevel) beschikt over een lokaal team van technici die verantwoordelijk zijn voor het binnenhalen van on-site-contracten, het ontwerp van on-site-projecten en de uitvoering van dergelijke contracten. De algemene ontwerpen van fabrieken worden meestal aangepast aan de EER-markt om zoveel mogelijk lokale componenten te kunnen gebruiken. Het onderhoud van een site, de belangrijkste reparaties bij storingen en de modernisering van een site worden door deze Europese vertegenwoordiging uitgevoerd. Werknemers van buiten Europa zijn slechts zelden betrokken bij de onderhandelingen over contracten en het onderhouden van relaties met bestaande klanten. Air Products heeft bevestigd dat haar Europese tonnageactiviteiten op een vergelijkbare manier zijn georganiseerd.

(33) Deze beoordeling werd ook door afnemers bevestigd. Geen van de afnemers met wie de Commissie contact opnam, heeft een tonnagecontract met een producent van industriële gassen die niet in Europa is gevestigd. Slechts één afnemer heeft verklaard dat hij ook met andere dan voormelde ondernemingen contact opneemt vóór hij een tonnagecontract toewijst. De Commissie concludeert dus dat, vanuit het oogpunt van de Europese tonnageklanten, enkel leveranciers die in de EER aanwezig zijn, in aanmerking komen.

(34) Voorts heeft het onderzoek van de Commissie aangetoond dat de mededingingsvoorwaarden op de tonnagemarkt weliswaar vergelijkbaar zijn binnen de EER, maar dat zij toch aanmerkelijk verschillen van die in andere delen van de wereld. De EER moet derhalve worden onderscheiden van andere regio's in de wereld.

(35) In de eerste plaats wordt de prijsconcurrentie voor tonnagecontracten bepaald door objectieve factoren die verschillen naar gelang van de regio's in de wereld. Door tonnagecontracten komen langlopende leveringsrelaties - tot 15 jaar - tot stand tussen een leverancier en zijn afnemer. Voor elk tonnagecontract moet de leverancier veel kapitaal investeren, soms meer dan 200 miljoen EUR. De van het geïnvesteerde kapitaal verwachte opbrengst is een beslissende factor voor de wijze waarop een producent van industriële gassen de prijsconcurrentie in een bepaalde regio kan laten spelen. Elke leverancier zal vaststellen welke opbrengst hij van zijn kapitaal verwacht, op basis van zijn inschatting van de risico's voor een bepaalde regio. Ingevolge de lange looptijd van de contracten en de grote investeringen die ermee gepaard gaan, zijn valutarisico's, maar ook, meer algemeen, het economische en politieke kader in een bepaalde regio of land van bijzonder belang. Industriële-gassenleveranciers stellen minimumbedragen vast voor de opbrengst die van een investering wordt verwacht. Deze minima verschillen naar gelang van de verschillende geografische regio's waarin de gassenleveranciers voor tonnagecontracten concurreren. In regio's of landen waarvan het risico groter wordt ingeschat, zullen de ondernemingen meestal een premie toevoegen aan de verwachte minimumopbrengst. Bovendien moeten kleinere industriëlegassenleveranciers de initiële investeringen vaak ten dele financieren door via hun lokale dochterondernemingen leningen te zoeken. In dat geval is de prijs die zij kunnen bieden, ook afhankelijk van de financieringsvoorwaarden in de verschillende regio's en landen. Al deze elementen samen resulteren in regionale verschillen bij de prijszetting. De aanmeldende partij heeft beklemtoond dat Europa een aantrekkelijke, risicovrije zone is, en terzelfder tijd erkenden zij dat de desbetreffende risico's in andere delen van de wereld sterk kunnen uiteenlopen. Het verschil in valutarisico's ligt voor de hand. Concurrenten hebben deze beoordeling bevestigd.

(36) In de tweede plaats wordt in de sector over het algemeen een onderscheid gemaakt tussen markten in ontwikkeling en rijpe markten. Wat de tonnagemarkt betreft, verklaarde de aanmeldende partij in haar aanmelding dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen rijpe markten die sterk geïndustrialiseerd en gestructureerd zijn - zoals de Europese Unie - en markten in ontwikkeling waar industriële ontwikkeling en het gebruik van industriële gassen nog steeds toenemen, bijvoorbeeld in Zuidoost-Azië. Dat onderscheid wordt ook gemaakt in de interne documenten van de partijen die de Commissie heeft ingezien. Tijdens de hoorzitting verklaarde BOC dat zij een aanzienlijk hogere opbrengst kan behalen op markten in ontwikkeling. Voorts verschilt de vraag ook naar gelang van de regio's in de wereld. De aanmeldende partij heeft tijdens de hoorzitting verklaard dat de eigen productie in de Verenigde Staten 11 % bedraagt, in Europa 21 % en in Azië 78 %.

(37) Ten slotte heeft de Commissie tot dusver nog geen markt onderscheiden met kenmerken die vergelijkbaar zijn met die van de mondiale tonnagemarkt. In eerdere beschikkingen kwam de Commissie tot de bevinding dat de markt voor bepaalde grondstoffen die vooral op grondstoffenmarkten worden verhandeld, mondiaal is(14). De betrokken industriële gassen worden evenwel op een andere manier geleverd, via "op maat gemaakte" on-site-installaties, in verschillende omstandigheden en volgens de specifieke eisen van de afnemer. Wereldmarkten werden ook aanvaard voor grote technische of hoogtechnologische producten die naar afnemers over de hele wereld worden getransporteerd, of kunnen worden getransporteerd(15). De onderhavige productmarkt betreft evenwel niet de levering van dergelijke uitrusting. Tonnagelevering van industriële gassen op basis van langlopende contracten moet worden onderscheiden van de afzet van luchtsplitsingsinstallaties. Deze laatste zijn eenmalige bouwprojecten die gebaseerd zijn op een andere relatie met de afnemer.

(38) Bijgevolg concludeert de Commissie dat voor de tonnagelevering van industriële gassen de EER de geografisch relevante markt is.

2. BULK- EN CILINDERGAS

(39) Het onderzoek in de onderhavige zaak en in de parallelle zaak COMP/M.1641, Linde/AGA, heeft uitgewezen dat - met uitzondering van bepaalde hoogwaardige gassen met een hoge zuiverheid (waaronder helium en speciale gassen voor de elektronicasector), en in mindere mate koolstofdioxide - industriële gassen normaliter niet op een economisch rendabele manier kunnen worden gedistribueerd bij klanten die meer dan circa 200 km verwijderd zijn van de productie-installatie. Voor iedere productie-installatie wordt het "dekkingsgebied" bijgevolg afgebakend als het gebied binnen een bepaalde straal rond die installatie. In de grotere lidstaten zijn deze dekkingsgebieden doorgaans zo verbonden dat ze elkaar overlappen en de hele lidstaat bestrijken, zonder gaten te laten. Voorts treffen leveranciers onderling ruilregelingen, om de transportkosten te verminderen. De aanmeldende partij heeft lijsten van haar ruilregelingen meegedeeld; daaruit blijkt dat zij in alle EER-landen waarin zij actief is, voor bulk- en cilindergas dergelijke overeenkomsten heeft gesloten. Op de bulk- en cilindermarkten blijven de concurrentieverhoudingen, zeker voor de grote leveranciers, dus niet beperkt tot het regionale niveau, maar gaat het om een heel land. De geografische markten voor bulk- en cilindergas zijn beperkt tot de afzonderlijke lidstaten. De distributiesystemen verschillen naar gelang van de lidstaten. De marktstructuur in aangrenzende lidstaten is volstrekt verschillend. Zo heeft Air Liquide op de diverse Franse markten voor bulk- en cilindergas marktaandelen tussen [...]* tot [...]*, terwijl haar marktaandelen in Duitsland meestal slechts circa [...]* bedragen. Voorts blijkt uit de door de aanmeldende partij verstrekte gegevens dat er aanzienlijke prijsverschillen zijn tussen de verschillende lidstaten. Een en ander werd bevestigd door gegevens van derden. Bijgevolg concludeert de Commissie dat de markten voor bulk- en cilindergas doorgaans niet ruimer zijn dan de nationale markten (met uitzondering van bepaalde hoogwaardige gassen met een hoge zuiverheid).

3. HELIUM

(40) Helium wordt gewonnen uit aardgas, geraffineerd en vloeibaar gemaakt in een beperkt aantal installaties, die gelegen zijn in de Verenigde Staten (Kansas, Oklahoma, Texas en Wyoming), Algerije (Bethouia), Polen (Odolanov) en het westen van Rusland (Orenburg). Geraffineerd helium wordt van de productie-installaties naar de wederverkopers en klanten in de detailhandel getransporteerd; daartoe wordt speciale vervoersapparatuur gebruikt (cryocontainers). De EER wordt in hoofdzaak met helium bevoorraad vanuit in (Polen) of dicht bij Europa (Algerije, het westen van Rusland) gelegen bronnen.

(41) Helium wordt in de EER geleverd vanuit alle voornoemde bronnen, maar de dicht bij Europa gelegen bronnen (Algerije, Polen en Rusland) bevoorraden andere regio's in de wereld slechts in zeer beperkte mate. Volgens ramingen van de Commissie wordt momenteel aan circa 75 % van de heliumvraag in de EER voldaan door bevoorrading vanuit dicht bij Europa gelegen bronnen. De import vanuit de Verenigde Staten kan variëren naar gelang van de periode, aangezien er soms grote, eenmalige groothandelscontracten zijn. Indien, zoals de aanmeldende partij beweert, een tweede installatie voor geraffineerd helium in Algerije op middellange termijn in bedrijf komt, mag worden verwacht dat import vanuit de Verenigde Staten aanzienlijk zal afnemen. Vanuit Algerije, Polen en Rusland wordt geen helium geleverd in de Verenigde Staten.

(42) Kan vloeibaar helium, technisch gesproken, over grote afstanden worden getransporteerd, toch zijn er een aantal factoren die dergelijk transport bemoeilijken (behalve de loutere transportkosten, zoals bevrachtings- en expeditiekosten, gaat het om import-/export-kosten en de huur van containers). Helium is bijzonder vluchtig. Tijdens het hele transport moet de temperatuur extreem laag blijven (onder - 269 °C) om het gas vloeibaar te houden. Hoe meer tijd het transport in beslag neemt, des te meer heliumgas wordt geproduceerd naarmate het vloeibare helium opwarmt. Dit betekent onvermijdelijk ook dat er bij transport over langere afstand meer product verloren gaat. Volgens een interne studie die een producent van industriële gassen meedeelde, kan een container uit Algerije of Polen tot 40 % meer vloeibaar helium bevatten, dan een container uit de Verenigde Staten, juist door de kortere transporttijden. Behalve de kosten van het verloren product, moeten ook extrakosten worden gemaakt voor koeling, om de warmtelekken ingevolge de grotere transportafstand tot een minimum te beperken. Het betreft vooral kosten voor vloeibare stikstof/helium die in een container gebruikt worden als vloeibaar scherm om het product te koelen. Indien containers door de langere transporttijden zijn opgewarmd, moeten ze ook weer worden afgekoeld vóór ze opnieuw kunnen worden gebruikt (worden de containers gehuurd, dan worden afkoelingskosten in rekening gebracht).

(43) De belangrijkste kostenfactor bij het transport van helium is het benodigde aantal cryocontainers en de desbetreffende investering. Volgens de aanmeldende partij duurt het vervoer van een heliumcontainer naar en van Europa 40 dagen vanuit de Verenigde Staten, 16 dagen vanuit Algerije en 18 dagen vanuit Oost-Europa. Naarmate de transporttijden toenemen, daalt het aantal malen dat een container per jaar heen en terug kan worden getransporteerd. Op basis van deze cijfers ligt het benuttingspercentage van een container voor import vanuit de Verenigde Staten [...]*-maal lager ten opzichte van Algerije, en [...]*-maal lager ten opzichte van Oost-Europa. Bijgevolg is een groter aantal containers nodig voor transport vanuit de Verenigde Staten en stijgen de vaste kosten aanzienlijk in verhouding tot de waarde van het getransporteerde product.

(44) Wat de vraagzijde betreft, vinden groothandelsklanten (vooral kleine industriëlegassenleveranciers) het van cruciaal belang dat er vloeibaar helium beschikbaar is uit dicht bij de markt gelegen bevoorradingsbronnen (dit wil zeggen, de regio waar de vraag zich voordoet). Behalve de nadelen ingevolge transport over lange afstand, moet ook rekening worden gehouden met het feit dat de bevoorrading maximaal moet worden verzekerd en het risico van een onderbreking in de bevoorrading tot een minimum moet worden beperkt. Helium is een vitaal product dat - ook kleinere - industriëlegassenleveranciers als een essentieel onderdeel van hun assortiment beschouwen. Wat de aanbodzijde betreft, proberen leveranciers die geraffineerd helium uit de Verenigde Staten kunnen betrekken, hun Europese afnemers in de mate van het mogelijke toch helium uit Algerije, Polen en Rusland te leveren, zelfs indien zij daarvoor helium bij concurrenten moeten betrekken. Zij importeren helium dat binnen de onderneming in de Verenigde Staten werd geproduceerd, enkel wanneer zij niet aan de vraag kunnen voldoen met dichterbij gelegen bevoorradingsbronnen. Voorts moet ook worden opgemerkt dat wanneer groothandelaren over de hele wereld onder homogene voorwaarden konden concurreren, aan het grootste deel van de EER-vraag naar helium zou worden voldaan door bevoorradingsbronnen uit de Verenigde Staten, die goed zijn voor meer dan 80 % van de mondiale capaciteit. Dit is niet het geval.

(45) Het onderzoek heeft geen aanwijzingen opgeleverd dat marktprijzen voor geraffineerd helium op mondiaal niveau worden vastgesteld. Meer bepaald zijn er geen handelstromen van Algerije, Polen of Rusland naar de Verenigde Staten (die circa 60 % van het mondiale heliumverbruik vertegenwoordigen) en zijn er slechts beperkte handelstromen van Algerije naar andere delen van de wereld. Buiten Europa concurreert helium uit die bevoorradingsbronnen dus niet (of slechts beperkt) met helium uit de Verenigde Staten. Uit door de belangrijkste groothandelaren verstrekte gegevens blijkt dat in de periode 1996-1999 de groothandelsprijzen voor helium in de EER gemiddeld 12 % hoger liggen dan de gemiddelde wereldprijzen.

(46) In eerdere zaken hadden bepaalde kenmerken de Commissie ertoe gebracht wereldmarkten te aanvaarden; deze ontbreken in onderhavige zaak. Doorgaans bleek in die zaken sprake te zijn van wereldmarkten voor grondstoffen, als bepaalde metalen en delfstoffen, waar de prijzen worden vastgesteld op grondstoffen- of metaalmarkten of verband houden met de handel op die markten(16). Zoals gezegd, bestaan er voor geraffineerd helium geen dergelijke prijszettingsmechanismen. De heliumprijzen worden vastgesteld in de diverse groothandelscontracten, en niet als wereldmarktprijzen.

(47) Lijken deze elementen er op te wijzen dat de relevante markt die is van de groothandel in geraffineerd helium in de EER, dan mag het antwoord op de vraag naar een precieze marktomschrijving worden opengelaten omdat de aangemelde operatie ook mededingingsbezwaren doet rijzen wanneer wordt uitgegaan van een mondiale groothandelsmarkt.

4. SPECIALE GASSEN VOOR DE ELEKTRONICASECTOR

(48) Volgens de aanmeldende partij bestrijkt de relevante geografische markt voor speciale gassen die in cilinders aan de elektronicasector worden geleverd, minstens de EER, zo niet de hele wereld. Speciale gassen voor de elektronicasector worden geproduceerd door chemiebedrijven (en in sommige gevallen ook door industriëlegassenleveranciers), nadien aangekocht, verwerkt en verpakt door industriëlegassenleveranciers en ten slotte verkocht aan afnemers uit de elektronicasector (vooral aan producenten van halfgeleiders). De aanmeldende partij voert aan dat haar activiteiten op dit gebied - de overslag (transfilling) van speciale gassen voor de elektronicasector en de levering van deze producten aan de eindverbruikers - louter die zijn van een distributeur.

(49) Op basis van het onderzoek van de Commissie moet een onderscheid gemaakt worden tussen de levering door producenten van basisgassen aan industriëlegassenleveranciers en de levering - door ondernemingen voor industriële gassen - van het verwerkte gas, de service in dat verband en aanverwante producten aan de eindverbruikers. De belangrijkste industriëlegassenleveranciers, zoals Air Products, Praxair, Air Liquide en BOC, hebben in de EER een overslagcentrum van waaruit zij hun afnemers binnen de EER bevoorraden. Afnemers worden meestal niet bevoorraad vanuit overslagcentra van buiten de EER. Bij overslag (zuivering, mengen en afvullen) worden speciale gassen voor de elektronicasector in hooggespecialiseerde processen geproduceerd overeenkomstig de specificaties van de afnemer. Iedere gasspecificatie wordt gecertificeerd, een proces dat tot twee jaar kan duren. De certificering heeft betrekking op de specifieke productie-installatie (overslagstation) vanwaar het uiteindelijke gasmengsel afkomstig is. Voorts zijn voor de levering van en het werken met speciale gassen voor de elektronicasector speciale containers nodig (bijvoorbeeld om het zuiverheidsgehalte te behouden of voor het werken met toxische gassen). Onderzoek van de marketingpublicaties van Air Liquide en BOC bevestigt dat speciale verpakkingen een constituerend onderdeel vormen van hun productassortiment. Deze service wordt ook geleverd door de overslagcentra in de EER. De toegevoegde waarde van de productie en distributie van speciale gassen voor de elektronicasector komt dus tot stand op EER-niveau, het niveau waarop de overslagactiviteiten van de gassenleveranciers gesitueerd zijn.

(50) Dat het belangrijk is om binnen de EER aanwezig te zijn door Europese productiecapaciteit te bouwen en te exploiteren, blijkt ook uit het feit dat Nippon Sanso, een belangrijke leverancier van speciale gassen voor de elektronicasector in de Verenigde Staten, tot voor kort amper actief was in de EER. De onderneming kon slechts onlangs tot de Europese markt doordringen door met Messer een Europese gemeenschappelijke onderneming op te zetten.

(51) Kan het over het algemeen een voordeel zijn te handelen met een halfgeleideronderneming, toch is uit het marktonderzoek van de Commissie gebleken dat aankoopbesluiten thans nog steeds op een meer lokaal niveau worden genomen door eindverbruikers. Volgens de aanmeldende partij bespreken afnemers de leveringen van speciale gassen voor de elektronicasector aan de sector halfgeleiders wel vaak op ondernemingsniveau, maar de besluiten over en het beheer en doorgeven van de eigenlijk aankooporders voor speciale gassen voor de elektronicasector vinden in de lokale fabriek plaats, op basis van specifieke factoren.

(52) De Commissie concludeert bijgevolg dat de markt voor speciale gassen voor de elektronicasector de EER is.

C. JURIDISCHE BEOORDELING

1. TONNAGEMARKTEN VOOR ATMOSFERISCHE GASSEN

a) Marktstructuur

Air Liquide/BOC zouden veruit de grootste marktaandelen hebben op de Europese tonnagemarkten voor atmosferische gassen

(53) De marktaandelen van de partijen en van de concurrenten op de Europese tonnagemarkt zijn in tabel 2 weergegeven(17):

Tabel 2

Europese tonnagemarkt voor standaard atmosferische gassen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(54) Door de voorgenomen concentratie zou een onderneming ontstaan die veruit de grootste tonnageleverancier van standaard atmosferische gassen in Europa zou zijn. De nieuwe combinatie zou bijna [...]* van de markt voor tonnagezuurstof en -stikstof in handen hebben. Bovendien zijn alle concurrenten aanmerkelijk zwakker. De verkoop van de op een na grootste leverancier op de zuurstofmarkt, Linde, bedraagt nog geen [...]* van die van Air Liquide/BOC. Op de stikstofmarkt is de concurrentie nog meer versnipperd; geen enkele andere aanbieder haalt [...]* van de verkoop van Air Liquide/BOC.

(55) De sterkte van Air Liquide/BOC tezamen wordt nog duidelijker wanneer het aantal verkregen contracten voor on-site-leveringen als criterium wordt genomen voor hun marktpositie(18), zoals blijkt uit tabel 3:

Tabel 3

Gegunde on-site-contracten (afgelopen vijf jaar)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(56) Er zij op gewezen dat de cijfers in tabel 3 alleen betrekking hebben op de on-site-levering van gassen. Contracten voor de levering per pijpleiding zijn niet systematisch meegeteld. Aangezien Air Liquide veruit de grootste pijpleidingleverancier van Europa is, is het cijfer voor het aantal verkregen contracten in tabel 3 waarschijnlijk te laag.

(57) In haar aanmelding verklaart Air Liquide dat "het aandeel van een producent in de tonnageverkoop gewoonweg niet relevant is" voor de analyse van de marktstructuur omdat zij de tonnagemarkt als een "biedersmarkt" beschouwt. In plaats daarvan stelt de aanmeldende partij voor om uit te gaan van het aantal marktdeelnemers als maatstaf voor de beoordeling van de concurrentie. In dit verband kunnen de volgende overwegingen volstaan. Allereerst is het redelijk aan te nemen, tenzij er concrete aanwijzingen zijn dat de vroegere situatie niet meer overeenstemt met de huidige, dat het marktaandeel van een leverancier een indicatie geeft van zijn sterkte. En ten tweede vormt het aantal gegunde contracten een bevestiging van de analyse van het marktaandeel.

Als gevestigde leverancier met veruit de meeste leveringscontracten zou de nieuwe combinatie een gevestigde marktpositie hebben en een duidelijke voorsprong hebben op haar concurrenten

(58) In de loop van de procedure benadrukte de aanmeldende partij dat het feit dat de tonnagemarkt bij aanbesteding wordt gegund, de vrije mededinging zou verzekeren. Het is evenwel niet terecht te veronderstellen dat de strijd om elk tonnagecontract "bij nul" begint en dat zelfs leveranciers die helemaal niets verkopen, in een gelijkwaardige positie verkeren. Uit het onderzoek is gebleken dat bij de gunning van tonnagecontracten de gevestigde leverancier de beste papieren heeft om een nieuw contract te verkrijgen. Een gevestigde marktpositie getuigde derhalve van de marktmacht van een leverancier. De Commissie merkt op dat wanneer de positie van de Air Liquide en BOC tezamen wordt gemeten aan de hand van het aantal contracten die hen de laatste jaren werden gegund (teneinde te beoordelen in hoeverre zij "gevestigd" zijn), deze nog sterker uitvalt dan wanneer van de omzetcijfers wordt uitgegaan (zie tabel 3). Te oordelen naar het aantal verkregen contracten verkeert geen enkele concurrent in de verste verte in een vergelijkbare positie.

(59) Het voordeel van de gevestigde leverancier is op het volgende gebaseerd.

(60) Kenmerkend voor de levering van tonnagegassen is dat er een nauwe arbeidsrelatie is tussen de afnemer en zijn leverancier. De leverancier weet wanneer zijn contract afloopt en kan derhalve gemakkelijker in een vroeg stadium een nieuw contract aanbieden. Op grond van de bestaande arbeidsrelatie met de afnemer geraakt de gevestigde leverancier gewoonlijk ook als eerste op de hoogte van het voornemen van de afnemer om een bestaand leveringscontract te verlengen of te wijzigen. Wanneer afnemers daartoe plannen maken, zullen zij in de meeste gevallen het advies inwinnen van hun huidige leverancier voor de vaststelling van de bepalingen van de nieuwe leveringsovereenkomst (bv. een nieuwe on-site-installatie, een capaciteitsuitbreiding enz.). Zo worden de gevestigde leveranciers vaak betrokken bij de voorbereidingen voor een project en zij behoren bijgevolg bijna altijd tot de ondernemingen waarvan een offerte wordt gevraagd. Aangezien zij een gedetailleerde kennis van de afnemer hebben, zijn zij in het voordeel wanneer zij op een dergelijk verzoek ingaan en wanneer zij naderhand onderhandelingen aanknopen. Al deze factoren leiden tot de conclusie dat een afnemer niet van leverancier zal veranderen, tenzij een concurrent een bod doet dat voordeliger, en niet enkel gelijkwaardig, is.

(61) Wanneer een on-site-contract afloopt, kan de houder van dit contract gewoonlijk gunstiger financiële voorwaarden (kortingen enz.) bieden voor het vervolgcontract omdat zijn oorspronkelijke investering in de on-site-installatie in de meeste gevallen volledig zal zijn afgeschreven. Zelfs wanneer dit niet het geval is, kan de gevestigde leverancier gewoonlijk gunstiger voorwaarden bieden doordat hij gebruik kan maken van de uitrusting van de reeds bestaande installatie(19). De gevestigde leverancier kan ook het gunstigste bod doen wanneer de vraag van de afnemer zodanig evolueert dat een wijziging van het on-site-contract nodig is vóór het verstrijken van de contractuele termijn. Wanneer bijvoorbeeld behoefte is aan aanvullende capaciteit, kan de gevestigde leverancier aanbieden om hetzij de capaciteit van de bestaande installatie uit te breiden hetzij een nieuwe installatie te bouwen die de totale capaciteitsbehoefte dekt. Een concurrent zou alleen een offerte kunnen doen voor de bouw van een tweede aanvullende installatie op hetzelfde terrein, wat duidelijk een minder voordelige oplossing is. Zelfs wanneer de vraag van een afnemer zo groot is dat een tweede installatie op hetzelfde terrein moet worden gebouwd, dan zal gewoonlijk de voorkeur worden gegeven aan dezelfde leverancier teneinde de administratieve kosten te beperken en teneinde een gecoördineerd, en derhalve voordeliger, gebruik van de twee installaties mogelijk te maken.

(62) Veel afnemers die door de Commissie zijn gecontacteerd, hebben bevestigd dat de gevestigde leverancier in het voordeel is. Concurrenten hebben ook bevestigd dat zij meer kans maken op een verlenging of vernieuwing van een contract met bestaande afnemers. Dezelfde conclusie kan worden getrokken wanneer wordt gekeken naar eerdere inschrijvingen van industriëlegassenleveranciers op aanbestedingen. Bijvoorbeeld uit de lijst van vernieuwingen/verlengingen van bestaande contracten die aan BOC zijn gegund, blijkt hoe belangrijk de relatie van de gevestigde leverancier met zijn klanten is.

(63) En ten slotte wordt deze analyse bevestigd in een document van BOC waarin de positie van BOC Process Systems op de on-site-markt wordt beoordeeld. Daarin wordt het volgende verklaard(20): "Het kan moeilijk zijn om met behulp van traditionele commerciële methoden door te dringen in lang bestaande bolwerken waar de macht van de gevestigde leverancier groot is. [...] Het zal moeilijk zijn voor BOC om greep te krijgen op veel van de potentiële groei in ontwikkelde landen doordat buitenstaanders worden uitgesloten [...]. Via bestaande afnemers kan een 'natuurlijke' groei worden gegenereerd".

Door de voorgenomen concentratie zou een belangrijke concurrent wegvallen

(64) Door de overname van BOC door Air Liquide zou een concurrent van de tonnagemarkt in de EER wegvallen die qua marktaandeel de op twee na grootste is. Indien BOC als concurrent zou verdwijnen, zou dit een aanzienlijke verslechtering van de marktstructuur betekenen.

(65) Uit de eigen gegevens van BOC kan worden geconcludeerd dat de onderneming actief heeft gedongen naar tonnageleveringscontracten in de hele EER, namelijk niet alleen in het Verenigd Koninkrijk, maar ook in andere belangrijke industriegebieden in België, Nederland, Italië, Frankrijk, Duitsland en Spanje. Er zij op gewezen dat BOC in het verleden hoofdzakelijk offertes heeft gedaan voor zeer grote on-site-installaties (waarvan sommige met een geplande capaciteit tot maximaal 120000 m3/u). Het aantal concurrenten dat zulke grote projecten kan plannen en uitvoeren, is bijzonder beperkt. Door de voorgenomen concentratie zou een van deze weinige concurrenten wegvallen.

(66) Door het wegvallen van een van de toonaangevende on-site-leveranciers zou de voorgenomen concentratie de mogelijke concurrentie op de Europese tonnagemarkt beperken. De aanwezigheid van geloofwaardige concurrenten is bijzonder belangrijk op een markt waar zeer grote projecten worden gegund, contracten over lange perioden worden afgesloten, het aantal mogelijke leveranciers al beperkt is en afnemers zich verlaten op aanbestedingsprocedures als enige middel om zich van redelijk concurrerende voorwaarden te verzekeren. BOC is een van de toonaangevende tonnageleveranciers in de hele wereld en in Europa, die sterk staat op alle relevante gebieden. BOC wordt geacht over concurrerende procestechnologie te beschikken (cryogene luchtsplitsingstechnologie alsmede vpsa-technologie) en is marktleider voor sommige technologieën (bijvoorbeeld de technologie voor kleine en middelgrote zuurstofinstallaties, d.w.z. ICO-generatoren). Aangezien on-site-levering uiterst kapitaalintensief kan zijn, is BOC een van de weinige leveranciers die de investeringen in grote projecten kan financieren. Analysten van de sector vinden dat BOC zeer goed in staat is om grote projecten voor on-site-installaties uit te voeren(21). Samenvattend kan gezegd worden dat BOC gerekend kan worden tot de bedrijven in de sector industriële gassen die een groot concurrentievermogen hebben. Wanneer haar concurrentievermogen zou wegvallen op een reeds geconcentreerde markt, zou de keuze van de consument verder worden beperkt.

Door de voorgenomen operatie zal een stevig verankerde positie in het Verenigd Koninkrijk worden gecombineerd met een stevig verankerde positie in Frankrijk en sterke posities in andere sleutelregio's van Europa

(67) Volgens de cijfers van de aanmeldende partij, die bevestigd zijn door het onderzoek van de Commissie, levert BOC [...]* van de tonnagezuurstof en eenzelfde percentage tonnagestikstof in het Verenigd Koninkrijk(22).

(68) Volgens zijn eigen schattingen heeft Air Liquide momenteel veruit het grootste aandeel op de markt voor tonnagegassen in Frankrijk ([...]* van de zuurstof- en [...]* van de stikstofmarkt). In België neemt zij een vergelijkbaar sterke positie in. Air Liquide is minder sterk, maar toch beduidend aanwezig in andere landen, in het bijzonder in Italië en Spanje.

b) Specifieke sterke punten

(69) De Commissie erkent dat naast het marktaandeel ook andere parameters gehanteerd kunnen worden voor de beoordeling van de marktmacht van een tonnageleverancier. Uit het onderzoek is gebleken dat uitgaande van elk van deze andere parameters, de nieuwe onderneming als de machtigste leverancier moet worden aangemerkt. Sommige sterke punten van de nieuwe onderneming zijn terug te voeren op de reeds sterke positie van Air Liquide en zouden nog eens versterkt worden door het samengaan met BOC. Op andere punten zal de onderneming haar macht juist ontlenen aan het samengaan van twee belangrijke tonnageleveranciers in Europa die tezamen sterker zullen zijn dan enig andere concurrent. Dit alles bij elkaar genomen zou betekenen dat de aangemelde operatie tot een marktstructuur zou leiden waarbij de leverancier die het machtigst is op grond van de gecombineerde marktpositie van de partijen, ook de machtigste zou zijn uitgaande van andere belangrijke parameters voor de concurrentie. Tegenover de totale kracht van de nieuwe combinatie zouden de resterende leveranciers van industriële gassen ernstig benadeeld zijn wanneer zij inschrijven op tonnagecontracten.

Air Liquide/BOC hebben in de gehele EER een gevestigde infrastructuur

(70) Air Liquide en BOC hebben in hun respectieve land van oorsprong (Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk/Ierland) productie-installaties voor industriële gassen en een omvangrijke infrastructuur voor de distributie van deze gassen in bulk en in cilinders (zie de overwegingen 165 en 177). Deze netwerken bieden beide ondernemingen meer productiemogelijkheden en een betere toegang tot de afnemers van bulk- en cilindergas. Door de voorgenomen transacties zouden deze netwerken worden gecombineerd.

(71) Air Liquide heeft ook een gevestigde productie- en distributie-infrastructuur in een aantal andere Europese landen (de Beneluxlanden, Denemarken, Duitsland, Griekenland, Italië, Portugal, Spanje en Zweden). Deze pan-Europese infrastructuur omvat stand-alone-productie-installaties (installaties voor vloeibare gassen), bedrijfsspecifieke installaties (installaties die bestemd zijn voor een of meer klanten) met extra productiecapaciteit voor de bulk- of cilindermarkten, kleine on-site-productieinstallaties en cilinderafvulcentra. Tabel 4 geeft een overzicht van het Europese productie- en distributienetwerk van Air Liquide in landen buiten Frankrijk(23). In elk van de in tabel 4 vermelde landen heeft Air Liquide cilinderafvulinstallaties gevestigd overeenkomstig de omvang van de betrokken markt (met als enige uitzondering Finland, waar alleen bedrijfsspecifieke installaties bestaan). In de meeste landen dekt het cilinderafvulnetwerk het hele aanbod aan gassen, met inbegrip van een aantal installaties waar hoogwaardige gassen die over een langere afstand kunnen worden vervoerd, kunnen worden afgevuld (argon, argonmengsels en andere gassen met inbegrip van speciale gassen).

(72) Plaatselijke productie- en distributie-infrastructuren bieden concurrentievoordelen. Plaatselijke productiecapaciteit voor vloeibare gassen maakt het gemakkelijker back-up te verschaffen voor kleine en middelgrote tonnageinstallaties. Indien deze back-up kan worden verstrekt uit de bedrijfsgebonden productie, hoeft de leverancier geen regelingen te treffen voor de aankoop van vloeibare gassen op de markt of anders boetebetalingen aan de afnemer waarborgen. Elk van deze alternatieven zou extra kosten meebrengen, hetgeen een concurrentienadeel voor de tonnageleverancier zou betekenen. Een plaatselijke distributie-infrastructuur biedt een tonnageleverancier de gelegenheid om een bedrijfsspecifieke on-site-installatie te bouwen voor een tonnagecontract met een capaciteit die groter is dan de vraag van de tonnageklant. De extra capaciteit (de zogenaamde "piggy back"-productie) wordt vervolgens vloeibaar gemaakt en doorverkocht op de bulk- of cilindermarkt. Het kostenvoordeel van tonnagelevering is te danken aan de schaalvoordelen van de investering (alsmede de aanvullende inkomsten uit de bulk- en cilinderverkoop). Deze kostenbesparingen kunnen alleen worden gerealiseerd wanneer een onderneming verzekerd is van een "weg naar de markt" via haar eigen distributienetwerk. En ten slotte, een plaatselijke infrastructuur maakt het onderhoud en de ondersteuning van on-site-installaties alsmede andere aspecten van de dienstverlening aan klanten gemakkelijker.

(73) In haar antwoord op de punten van bezwaar betwist de aanmeldende partij het belang van een plaatselijke productie- en distributie-infrastructuur voor het verschaffen van back-up en de verkoop van overschotten van vloeibare gassen. Bij het begin van de procedure benadrukte de aanmeldende partij evenwel het belang van een plaatselijke infrastructuur voor het starten van tonnageactiviteiten, omdat aldus buffervoorraden van vloeibare gassen kunnen worden aangelegd en "piggy back"-productie mogelijk wordt. In een studie die in een later stadium van de procedure ter hand werd ingesteld, verklaarde de aanmeldende partij dat back-up-leveringen van vloeibare gassen alleen relevant zijn voor afnemers die ten hoogste 200-500 ton/dag of minder nodig hebben. In haar antwoord op de punten van bezwaar leek de aanmeldende partij te suggereren dat zelfs voor klanten die meer dan 200 ton/dag afnemen, back-up-leveringen van bulkgas wellicht niet aangewezen zijn. De Commissie acht deze bewering niet geloofwaardig.

(74) De Commissie houdt staande dat een dicht netwerk van installaties voor de productie van vloeibaar gas een voordeel is voor het geven van back-up voor on-site-installaties. Wanneer vloeibaar-gasinstallaties dichtbij on-site-installaties worden gevestigd, zijn er minder tankwagens nodig om een zekere hoeveelheid vloeibaar gas te leveren. Daardoor is het beter mogelijk om back-up te verlenen in noodsituaties, zelfs voor grote hoeveelheden en tegen geringere kosten. De aanmeldende partij heeft in haar aanmelding hoe dan ook bevestigd dat een back-up en dienstverleningsinfrastructuur belangrijk is voor kleinere on-site-installaties. De levering via dergelijke installaties is bijzonder winstgevend en neemt snel toe.

(75) Er wordt erkend dat back-up ook kan worden verleend door de gelijktijdige productie van vloeibare gassen bij de on-site-installatie en deze op te slaan in een tank, een methode die voor elke concurrent openstaat. In haar antwoord op de punten van bezwaar wees de aanmeldende partij evenwel op een andere manier om back-up te verzekeren, die gunstig is voor een leverancier die sterk aanwezig is op de markt. Wanneer de productiecapaciteit wordt uitgebreid of wanneer oude installaties worden vernieuwd, is het wellicht mogelijk om oude installaties of delen daarvan in stand te houden om over reservecapaciteit te kunnen beschikken. Deze back-up-methode is geschikt voor grote hoeveelheden. Bijvoorbeeld de tonnage-installatie met een capaciteit van [...]* ton/dag van Air Liquide in Antwerpen kan terugvallen op een oude installatie van [...]* ton/dag die in reserve wordt gehouden. Deze back-up-methode is in het voordeel van sterke gevestigde leveranciers, zoals de nieuwe combinatie, die reeds over een groot aantal tonnageinstallaties beschikt.

(76) Volgens de aanmeldende partij overschat de Commissie ook het belang van gelijktijdige ("piggy back")-productie van vloeibare gassen voor verkoop op de bulkmarkt. De aanmeldende partij heeft met name erop gewezen dat het aantal tonnagecontracten dat zij heeft afgesloten en die in een dergelijke gelijktijdige productie voorzien, is gedaald. Deze ontwikkeling kan wellicht worden verklaard door het feit dat Air Liquide binnen een uitgebreide productieinfrastructuur over een grote capaciteit voor bulkgassen beschikt. Concurrenten als AGA, Linde en Praxair hechten meer belang aan de gelijktijdige productie in tonnage-installaties dan de aanmeldende partij. Hoewel de gelijktijdige productie van vloeibare gassen in tonnage-installaties aan belang lijkt in te boeten onder de huidige marktomstandigheden, levert de co-productie van tonnagegas en vloeibare gassen nog steeds een aanmerkelijke kostenbesparing op. Volgens de aanmeldende partij liggen de exploitatiekosten van een gecombineerde tonnage- en vloeibaar gasinstallatie [...]* lager dan de combinatie van een stand-alone-tonnageinstallatie en een stand-alone-installatie voor de productie van vloeibaar gas.

(77) Doordat één enkele leverancier met een superieure productie- en distributie-infrastructuur zou ontstaan, zou de voorgenomen concentratie een structureel voordeel verlenen aan Air Liquide/BOC wanneer zij op tonnagecontracten inschrijft. Op basis van de door de andere concurrenten verstrekte gegevens, kan worden geconcludeerd dat geen van hen een productie- en distributie-infrastructuur heeft met een vergelijkbare geografische dekking. Geen van de concurrenten van Air Liquide/BOC zou derhalve hetzelfde voordeel genieten.

De nieuwe combinatie zou kunnen voortbouwen op de positie van toonaangevende Europese exploitant van pijpleidingssystemen

(78) De producenten van industriële gassen passen in uiteenlopende mate de strategie toe dat zij hun eigen productiecentra via pijpleidingen verbinden met de installaties van hun afnemers. Dit gebeurt vooral in regio's met clusters van grote afnemers van industriële gassen, zoals staalproducenten, chemiebedrijven, fabrikanten van papier of glas en dergelijke (zogenaamde "industriebekkens"). Er kunnen twee soorten pijpleidingen worden onderscheiden, te weten "plaatselijke distributieleidingen" en "verbindingsleidingen". Plaatselijke distributieleidingen vormen de basisstructuur. Deze verbinden de luchtsplitsingsinstallatie(s) van de producent met de installaties van gasgebruikers (afnemers) binnen een "industrieel bekken". Deze plaatselijke distributieleidingen hebben gewoonlijk een voldoende groot debiet om in de vraag van meerdere afnemers te voorzien(24). De totale lengte ervan is beperkt door de geografische afmetingen van het betrokken industriegebied. Verbindingsleidingen vormen een bijkomend netwerk. Dergelijke leidingen verbinden plaatselijke netwerken in verschillende industriegebieden met elkaar, soms over grote afstanden, waardoor een groter regionaal netwerk ontstaat. Verbindingsleidingen hebben soms (maar niet altijd) een geringer debiet dan plaatselijke distributieleidingen(25).

(79) Tabel 5 geeft een overzicht van de Europese pijpleidingnetten van de voornaamste leveranciers van industriële gassen:

Tabel 5

Pijpleidingen (km)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(80) Air Liquide heeft op het vasteland van Europa een uitgebreid netwerk van lokale distributieleidingen in belangrijke "industriebekkens" in handen: in België en Nederland de regio's rond Antwerpen, Luik en Bergen-Charleroi; in Frankrijk de regio's rond Duinkerken, Fos-sur-Mer, Metz en Le Havre, en in Italië de regio's rond Limito en Padua. Geen enkele andere leverancier van industriële gassen heeft toegang tot pijpleidingen in meer dan een of twee beperkte gebieden (Air Products - Gent/Terneuzen; Messer - Ruhrgebied; Linde - Leuna/Buna en Ruhrgebied; Praxair - Spanje). De netwerken van sommige concurrenten zijn te verwaarlozen in vergelijking tot die van Air Liquide. Bovendien is Air Liquide de enige onderneming die uitgebreide verbindingsleidingen in handen heeft (Noord-Frankrijk/België). In het Verenigd Koninkrijk heeft BOC pijpleidingnetten in belangrijke industriegebieden in handen (Sheffield, Scunthorpe, Teeside, Grangemouth, Margham en Southampton). Geen enkele concurrent heeft toegang tot pijpleidingnetten die vergelijkbaar zijn met die van Air Liquide.

(81) De controle over een pijpleidingnetwerk biedt de eigenaar structurele voordelen ten opzichte van de concurrentie. In de eerste plaats kunnen schaalvoordelen worden bereikt door grotere luchtsplitsingsinstallaties te bouwen die op een regionaal pijpleidingnet zijn aangesloten, hetgeen anders niet mogelijk zou zijn indien afzonderlijke installaties voor elke afnemer moeten worden gebouwd. Air Liquide en BOC hebben inderdaad hun pijpleidingnet aangesloten op zeer grote luchtsplitsingsinstallaties met een zuurstofcapaciteit van soms meer dan [...]* ton/dag, in het geval van Air Liquide zelfs tot [...]* ton/dag. Het rendement op het kapitaal en de productie- en exploitatiekosten vallen dan gunstiger uit. In de tweede plaats kan, doordat grotere installaties kunnen worden gebouwd, een grote productiecapaciteit worden ontwikkeld in een bepaald gebied. Daardoor wordt ook de kostengrondslag verbeterd voor de productie van (vloeibare) bulkgassen, die een verdere bron van inkomsten vormen. In de derde plaats hoeven voor de aansluiting van een nieuwe afnemer op een bestaande pijpleiding slechts beperkte aanvullende investeringen te worden gedaan in vergelijking tot de bouw van een speciale installatie op de vestigingsplaats van de klant (het enige alternatief dat voor concurrenten openstaat). Een pijpleidingnet in een industriegebied met meerdere gasgebruikers is derhalve een aanzienlijk voordeel bij het werven van potentiële afnemers. In de vierde plaats is in het geval van een defecte installatie een gedeeltelijke back-up mogelijk wanneer een leverancier verbindingsleidingen in handen heeft, zelfs wanneer de capaciteit daarvan onvoldoende is om een lokale groep afnemers volledig te bevoorraden. Gezien de kosten van een back-up met vloeibare gassen kan dit een aanzienlijk voordeel betekenen. Verbindingsleidingen kunnen ook de productie van verschillende installaties die op een pijpleidingsstelsel aangesloten zijn, in evenwicht brengen en zo een gelijkmatiger gebruik van de capaciteit in de hand werken.

(82) In haar antwoord op de punten van bezwaar verklaart de aanmeldende partij dat de Commissie een verkeerd idee heeft van de rol van pijpleidingen op de tonnagemarkt. Zij voert aan dat de productiecapaciteit en niet de lengte van de pijpleidingen doorslaggevend is bij tonnageactiviteiten. Maar, zoals in paragraaf 81 uiteen is gezet, een exploitant van pijpleidingen ontleent zijn specifieke kracht juist aan het feit dat hij dank zij het pijpleidingnet een grotere capaciteit kan opbouwen. Dit voordeel blijkt wel uit de positie van Air Liquide in de industriële driehoek Rotterdam-Bergen/Charleroi-Luik. De luchtsplitsingsinstallaties van Air Liquide, die via haar regionale pijpleidingstelsel met elkaar verbonden zijn, nemen [...]* van de productiecapaciteit van de hele sector in dit gebied voor hun rekening (dit loopt op tot [...]* indien de luchtsplitsingsinstallatie van Air Liquide in Duinkerken, die ook op het pijpleidingstelsel is aangesloten, wordt meegerekend). De capaciteit van Air Liquide is groter dan die van alle concurrenten tezamen, niettegenstaande het feit dat Air Products, Praxair en Linde forse investeringen hebben gedaan in dit gebied. De aanmeldende partij voert voorts aan dat pijpleidingen voor industriële gassen geen distributiepijpleidingen zijn. De plaatselijke distributieleidingen, die de primaire pijpleidingstructuur vormen, dienen echter juist om industriële gassen bij de afnemers te brengen.

(83) Ook is de interne analyse van BOC in tegenspraak met de verklaringen van de aanmeldende partij. In een document van BOC waarin de positie van BOC Process Systems op de on-site-markt wordt geanalyseerd, wordt Air Liquide gekenschetst als de enige industriëlegassenleverancier met een bijzonder goed uitgebouwd pijpleidingnet(26). Voorts wordt hierin verklaard dat pijpleidingexploitanten proberen klanten binnen te halen via de pijpleidingnetwerken en dat pijpleidingnetwerken belangrijk bijdragen tot de winst.

(84) Een pijplijnverbinding kan voordelen hebben voor een afnemer, zoals de mogelijkheid om pieken in de vraag op te vangen en gemakkelijker back-up te verschaffen. Bij vrije mededinging zou de pijpleidingexploitant de lagere kosten in theorie doorgeven aan de afnemers, waardoor de prijs zou dalen. Het gevaar bestaat echter dat door een sterke en uitsluitende zeggenschap over pijpleidingnetwerken op de lange termijn een situatie zal ontstaan waarbij concurrenten niet langer naar klanten kunnen en zullen dingen. Dit zal uiteindelijk in het nadeel van de afnemers zijn, aangezien de gevestigde pijpleidingleverancier niet langer genoodzaakt wordt door de concurrentie om lagere kosten door te geven.

(85) In de eerste plaats kunnen de grote structurele voordelen die Air Liquide/BOC ontlenen aan de controle over een groot pijpleidingnet, worden aangewend tegen concurrenten zodat deze worden uitgesloten van de gunning van tonnagecontracten in de betrokken regio's (afscherming van de markt). Iedere concurrent die geen toegang heeft tot het pijpleidingnet, zou de klant een nieuwe, speciaal voor hem gebouwde on-site-installatie moeten bieden. De gevestigde pijpleidingleverancier kan onder een dergelijk bod gaan omdat een pijpleidingverbinding aanzienlijk lagere investeringen en kosten meebrengt. Het is economisch gezien rationeel voor de gevestigde leverancier om dat ook te doen teneinde te voorkomen dat enig andere leverancier een voet aan de grond krijgt in het betrokken gebied. Voorts zal een situatie ontstaan waarbij de pijpleidingleverancier niet langer door de concurrentie wordt gedwongen om zijn afnemers goeddeels mee te laten profiteren van een grotere efficiëntie. Hij hoeft dan alleen nog met aanzienlijk duurdere on-site-offertes te concurreren. Kostenbesparingen zullen derhalve alleen voorzover als nodig is worden doorgegeven aan de afnemer.

(86) In de tweede plaats zij opgemerkt dat wanneer afnemers eenmaal het besluit tot een pijpleidingcontract hebben genomen, zij het gevaar lopen "eraan vast te zitten". Een gevestigde pijpleidingleverancier zal door zijn sterke positie grotendeels de keuze ontnemen aan klanten die een nieuw contract wensen of hun capaciteit willen uitbreiden. Hoewel elke klant in principe aanbiedingen van alternatieve pijpleidingleveranciers kunnen aanvragen, hebben zij te kennen gegeven dat hun keuze in werkelijkheid beperkt is. Voor contracten voor een kortere periode en beperkte capaciteit zullen alternatieve leveranciers hun kansen op succes waarschijnlijk gewoonweg te klein achten om het maken van een offerte te rechtvaardigen. De enige keuze die de afnemer vaak heeft, is om op de bestaande leverancier terug te vallen. De onderhandelingspositie van de klant wordt verder verzwakt door het gebrek aan doorzichtigheid van de kosten. Een individuele afnemer is niet langer in staat om toezicht uit te oefenen op een speciaal voor hem gebouwde on-site-installatie, omdat deze via een complex systeem, tezamen met andere ondernemingen, wordt bevoorraad(27).

(87) De Commissie concludeert dat de nieuwe combinatie marktmacht zal ontlenen aan het omvangrijke pijpleidingnet van Air Liquide. In dit opzicht zal de nieuwe onderneming een voorsprong hebben op de concurrentie, doordat zij de uitsluitende zeggenschap heeft over distributieleidingen die [...]* keer zo lang zijn dan die van alle concurrenten tezamen. Deze voorsprong zou hoofdzakelijk te danken zijn aan het bestaande leidingnet van Air Liquide, hoewel door de voorgenomen concentratie van de pijpleidingnetten in industriegebieden in het Verenigd Koninkrijk nog een daarbij zouden komen. Het structurele voordeel dat Air Liquide/BOC zouden hebben in de gebieden die door hun leidingnet worden bestreken, zou hen in staat stellen zich op andere gebieden te concentreren. Geen enkele andere leverancier zou in staat zijn op dezelfde voet te concurreren.

De nieuwe onderneming zou haar machtsposities op de bulkmarkten in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Ierland kunnen gebruiken als machtsmiddel

(88) Voor de beschrijving van de machtsposities van Air Liquide en BOC op de markten voor bulk- en cilindergassen in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk/Ierland, wordt verwezen naar de paragrafen 152-183. In de paragrafen 89-91 wordt beschreven hoe deze machtsposities kunnen worden uitgebuit om tonnageklanten te werven.

(89) Een industriëlegassenleverancier die een gevestigde relatie voor de levering van bulkgas heeft met een afnemer, is gewoonlijk het best in staat om de behoefte van de afnemer in te schatten. Op de scheidslijn van tonnage- en bulkmarkten kan in de vraag worden voorzien zowel door on-site-installaties als door de levering van vloeibaar gas. De partijen bevoorraden klanten met een behoefte van 20-100 ton/dag steeds meer via kleine on-site-installaties (voor stikstof heeft Air Liquide bijna [...]* van dergelijke contracten in Frankrijk afgesloten en BOC meer dan [...]* in het Verenigd Koninkrijk; voor zuurstof kunnen PSA-, VPSA- en zelfs cryogene installaties van omstreeks of minder dan 100 ton/dag worden gebouwd). Wanneer dit het geval is, of wanneer de vraag van een afnemer toeneemt, kan de gevestigde leverancier zijn bestaande bulkcontract als machtsmiddel gebruiken om een tonnagecontract binnen te halen. Indien te voorzien valt dat de vraag van een afnemer tegen het einde van het lopende bulkcontract een tonnagelevering rechtvaardigt, zal de gevestigde leverancier bijna altijd de eerste zijn om een tonnageoplossing voor te stellen door zijn bekendheid met de behoeften van de klant. Bij het maken van een offerte en de onderhandelingen daarover zal hij kunnen voortbouwen op de bestaande relatie met de klant. Indien de vraag van een afnemer tijdens de looptijd van een bulkcontract binnen het bereik van de tonnageleveringen komt, zal de gevestigde leverancier per definitie de enige zijn die tonnagelevering kan aanbieden.

(90) De mogelijkheid dat sommige afnemers van bulkgas overschakelen op tonnagelevering geeft de gevestigde leverancier een logistieke flexibiliteit die over het geheel een kostenvoordeel is. Wanneer bijvoorbeeld de gevestigde onderneming een nieuwe tonnageafnemer krijgt, kan hij misschien een grotere on-site-installatie bouwen teneinde over extra capaciteit voor de bulkmarkt te kunnen beschikken. Door een nieuwe afnemer op een pijpleiding aan te sluiten, kan de leverancier wellicht de benuttingsgraad van dat pijpleidingnet verbeteren. Anderzijds, indien de gevestigde onderneming in een bepaalde regio een beperkte productiecapaciteit voor vloeibare gassen heeft, bijvoorbeeld op een groeimarkt, kan er meer ruimte ontstaan wanneer een afnemer van bulkgas overschakelt op tonnageleveringen.

(91) Theoretisch zou kunnen worden aangevoerd dat andere ondernemingen industriëlegassenleveranciers, ook kunnen voortbouwen op bestaande contracten voor bulkleveringen om orders voor tonnageleveringen binnen te halen. Maar aangezien zij als bulkleveranciers een zeer sterke (machts-)positie hebben op hun respectieve thuismarkt, zijn Air Liquide en BOC zeer wel in staat om hun relatie met bulkafnemers als machtsinstrument te gebruiken wanneer zij op tonnagecontracten inschrijven. Op een meer evenwichtige markt zullen veel afnemers, in het bijzonder grote ondernemingen, meer dan één bulkleverancier hebben of zij zullen vaker van bulkleverancier veranderen. Een onderneming met een machtspositie op een nationale bulkmarkt is waarschijnlijk de enige keuze voor veel afnemers. De aangemelde operatie zou, doordat sterke posities op verschillende belangrijke bulkmarkten worden samengevoegd, ook de voordelen die Air Liquide en BOC aan hun machtspositie ontlenen, vergroten.

De voorgenomen operatie betekent het samengaan van twee concurrenten die in technologisch opzicht en qua projectuitvoering marktleiders zijn

(92) In de sector bestaat overeenstemming over het feit dat technologie een belangrijke factor is die een leverancier in staat stelt zich te onderscheiden van andere concurrenten. In de tonnagesector is de productietechnologie (procestechnologie) een belangrijke parameter voor de concurrentie. De levering van industriële gassen met behulp van grote on-site-installaties is zeer kapitaalintensief en geavanceerde procestechnologie kan een leverancier een kostenvoordeel bieden, bijvoorbeeld op het vlak van energieverbruik, geringere emissies en kapitaaluitgaven. De aanmeldende partij heeft in haar antwoord op de punten van bezwaar het belang van procestechnologie bevestigd.

(93) Het grote O& O-potentieel van Air Liquide en BOC blijkt uit hun O& O-uitgaven en -faciliteiten. In 1998 had Air Liquide een totaal O& O-budget van [...]* miljoen EUR. Het had [...]* onderzoekers in [...]* onderzoekcentra in dienst, deed [...]* uitvindingen en diende [...]* octrooi-aanvragen in. Air Liquide heeft [...]* industriële partnerschapovereenkomsten en [...]* internationale samenwerkingsovereenkomsten met universiteiten gesloten. De technische divisie van Air Liquide (met [...]* medewerkers in de hele wereld) ontwerpt en bouwt gasinstallaties. In 1998 beliepen de O& O-uitgaven van BOC in totaal [...]* miljoen EUR. BOC heeft meer dan [...]* onderzoekers in dienst in [...]* grote en een aantal kleinere onderzoekscentra die zich zowel bezighouden met processystemen als met sleutelindustrieën zoals de elektronica-industrie (BOC Edwards). De onderneming heeft ook een groot aantal lopende O& O-samenwerkingsovereenkomsten met derden. BOC heeft haar deskundigheid op het gebied van installatietechniek wereldwijd toegespitst op processystemen.

(94) Air Liquide en BOC beschikken over uitgebreide, geavanceerde technologische kennis op het gebied van installatiebouw, en wat belangrijk is, technische knowhow. Beide ondernemingen zijn bijvoorbeeld toonaangevend voor de productie van gassen met een hoge zuiverheid voor de elektronica-industrie. Air Products heeft bevestigd dat BOC een geduchte concurrent is voor kleinere installaties met een capaciteit van 150-350 ton/dag. Hoewel de cryogene productietechnologie die voor grote on-site-installaties wordt gebruikt, waarschijnlijk niet ingrijpend zal veranderen in de nabije toekomst, is het vermogen om voortdurend verbeteringen aan te brengen een belangrijke troef. Air Liquide zou onbeperkte toegang krijgen tot alle procestechnologie en knowhow op het gebied van installatietechniek van BOC. De Commissie moet ervan uitgaan dat Air Liquide ook het bij BOC behorende O& O-centrum, dat in de Verenigde Staten is gevestigd (naast het Edwards research centre van BOC in het Verenigd Koninkrijk), zou verwerven.

(95) Het vermogen om grote on-site-projecten te plannen, te managen en uit te voeren is op zijn minst even belangrijk als een breed aanbod van technologieën. Air Liquide en BOC behoren tot de groep van vier industriëlegassenleveranciers die door kenners van de branche in dit opzicht als marktleiders worden beschouwd. Bijvoorbeeld de [...]* van 's werelds grootste zuurstofinstallaties (met een capaciteit van meer dan [...]* ton/dag) worden door Air Liquide gebouwd.

(96) Beide ondernemingen beschikken ook over geavanceerde niet-cryogene productietechnologie, in het bijzonder geavanceerde VPSA-generatortechnologie. Air Liquide is ook de belangrijkste leverancier ter wereld van kleine membraangeneratoren die in staat zijn stikstof te produceren met een zuiverheidsgraad van 99,9 %. Deze technologieën maken het mogelijk om de on-site-activiteiten uit te breiden tot de kleinere gebruikers (minder dan 100 ton/dag), een strategie die Air Liquide in het verleden met succes heeft gevolgd (bijna [...]* kleine on-site-contracten).

(97) De nieuwe onderneming zou een marktleider zijn op andere gebieden, bijvoorbeeld de gelijktijdige productie van gas, elektriciteit en stoom (zogenaamd "verruimd aanbod"). Zij zou ook de beste kaarten in handen hebben ten opzichte van de concurrentie om te voorzien in de behoeften van afnemers in belangrijke industrieën, zoals de elektronicasector waar contracten voor grote hoeveelheden worden gegund. Air Liquide richt [...]* van haar O& O-activiteiten op deze sector en is toonaangevend in deze sector doordat het bedrijf een totaalpakket van gassen- en chemicaliënbeheer aanbiedt, met inbegrip van logistiek, detectie, toezicht, recyclage en integratie van het productieproces van de klant. BOC is flink doorgedrongen in de elektronicasector via de dochteronderneming BOC Edwards. Beide ondernemingen bieden de elektronica-industrie een volledig productenpakket dat de on-site-productie van standaardgassen met hoge zuiverheid, speciale gassen en procesinstallaties voor afnemers omvat.

De sterke aanwezigheid van de combinatie Air Liquide/BOC op de wereldmarkt zou verdere voordelen bieden ten opzichte van multinationale afnemers

(98) De strategie van Air Liquide is om zijn grote tonnageklanten (toonaangevende industriële ondernemingen) over de hele wereld van gassen te voorzien. In het jaarverslag van Air Liquide over 1998 wordt deze strategie uiteengezet: "Air Liquide zet haar mondiale expansie voort door haar afnemers over de hele wereld bij te staan en te bedienen". Dergelijke partnerschappen zijn "mogelijk dankzij de mondiale aanwezigheid van Air Liquide". BOC, die in meer dan 50 landen actief is, wordt over het algemeen beschouwd als de industriëlegassenleverancier met de meest uitgebreide mondiale dekking. Deze mondiale gerichtheid heeft geresulteerd in de recente reorganisatie van de activiteiten in vier mondiale divisies.

(99) Uit de antwoorden van de afnemers blijkt dat een mondiale aanwezigheid geen eerste vereiste is om naar tonnagecontracten te dingen, omdat de meeste afnemers naar de beste oplossing voor een welbepaalde regionale markt zoeken. Een mondiale aanwezigheid kan een industriëlegassenleverancier evenwel een concurrentievoordeel opleveren met betrekking tot multinationale afnemers. Wanneer een gassenleverancier in een bepaalde regio een zakelijke relatie met een klant heeft opgebouwd en zijn betrouwbaarheid heeft aangetoond, zal dit een referentie zijn wanneer een tonnagecontract in een andere regio wordt gegund. Een gassenleverancier met een mondiale dekking is ook beter in staat een afnemer gunstige voorwaarden (bijvoorbeeld kortingen) te bieden in het ene land in ruil voor een nieuw contract in een ander land. Volgens de marktdeelnemers is een mondiaal opererende onderneming vooral in het voordeel ten opzichte van afnemers in de elektronicasector. Industriëlegassenleveranciers met een beperkte mondiale dekking, zoals Linde, Messer en AGA, zijn in het nadeel in de strijd om de gunst van dergelijke afnemers.

c) Positie van de concurrenten

De macht van de gefuseerde onderneming zou de overige concurrenten ontmoedigen om actief te concurreren op de markt

(100) Air Liquide/BOC zou in alle opzichten de sterkste tonnageleverancier zijn. Een aantal van haar sterke punten zijn van algemene aard (technologie, capaciteit om projecten uit te voeren en infrastructuur in verschillende landen). Daarbij zou de gefuseerde onderneming ook over bijzondere regionale sterke punten beschikken (sterke regionale leveringsposities, controle van het netwerk van pijpleidingen, en machtspositie op de nationale bulkmarkten).

(101) Geen van de overige concurrenten deelt de algemene sterke punten van Air Liquide/BOC. Omdat de concurrenten achterblijven op deze algemene gebieden zouden zij ook minder geneigd zijn om te proberen te concurreren op gebieden waar Air Liquide/BOC sterk staat en waar zij bijzonder hevig verzet kan verwachten. De combinatie van regionale en van algemene sterke punten in één onderneming zou derhalve kunnen leiden tot een de facto-verdeling van de EER-markt in een groot Westeuropees gebied, dat volledig wordt gecontroleerd door Air Liquide/BOC enerzijds, en de rest van de EER anderzijds.

(102) Door contacten op diverse markten tussen Air Liquide/BOC en haar concurrenten wordt de concurrentie nog verder ontmoedigd. Elk van de overblijvende concurrenten moet de concurrentie aangaan met Air Liquide/BOC op nationale bulk en/of cilindermarkten waarop Air Liquide/BOC ook zeer sterk staat (zie bijvoorbeeld tabel 9). Elk van de concurrenten zou derhalve een reden hebben om af te zien van agressieve concurrentie om zichzelf niet bloot te stellen aan tegenmaatregelen van Air Liquide/BOC.

Het merendeel van de overige tonnageleveranciers wordt door de marktdeelnemers beschouwd als "tweede-rangs"-concurrenten

(103) Voor een algemene beoordeling van het concurrentievermogen van de overige tonnageleveranciers is het nuttig de standpunten van de industriëlegassenleveranciers zelf in aanmerking te nemen. In een door Air Products opgestelde internationale studie, die niet alleen de tonnagemarkt betreft(28), wordt een onderscheid gemaakt tussen "eerste-rangs"- en "tweede-rangs"-industriëlegassenleveranciers. Air Liquide, BOC, Air Products en Praxair behoren tot de eerste groep; Linde, AGA en Messer tot de tweede. Er zij op gewezen dat Linde, AGA en Messer volgens deze analyse een achterstand hebben op het gebied van, onder andere, "de capaciteit om projecten uit te voeren op grote on-site-installaties". Deze beoordeling wordt bevestigd door analisten van de bedrijfstak(29).

(104) Geen enkele van de overige concurrenten delen de specifieke sterke punten van Air Liquide/BOC op de tonnagemarkt (infrastructuur in heel Europa, controle van een groot pijpleidingennetwerk, sterke regionale posities, en sterke positie op nationale bulkmarkten) in dezelfde mate.

De banden tussen Air Liquide en Air Products die tot stand worden gebracht door de gezamenlijke verwerving en verdeling van BOC zou de stimulans om te concurreren nog verder inperken

(105) Air Products heeft een gering marktaandeel in Europa (5-10 % voor zuurstof en 10-15 % voor stikstof), hoewel zij kan worden beschouwd als een van de leidende bedrijven in termen van productietechnologie en de uitvoering van projecten voor on-site-installaties(30).

(106) Door de banden tussen Air Liquide en Air Products die zouden worden gecreeërd door de gezamenlijke verwerving en verdeling van BOC zal Air Products waarschijnlijk haar agressieve concurrentie tegen Air Liquide/BOC niet voortzetten (zie de overwegingen 223-243).

De fusie tussen Linde en AGA zou, indien zij wordt voltooid, de concurrentiebeperkende gevolgen van de voorgenomen concentratie niet verminderen

(107) In termen van marktaandeel is Linde de volgende meest belangrijke concurrent (15-20 % voor zuurstof en 15-20 % voor stikstof). Indien zij AGA overneemt, zal haar marktaandeel stijgen tot 25-30 % voor zuurstof en 15-20 % voor stikstof. Er blijft echter een aanzienlijke kloof tussen haar marktaandeel en dat van Air Liquide/BOC, namelijk [...]* voor zuurstof en [...]* voor stikstof.

(108) Linde wordt algemeen beschouwd als een van de leidende bedrijven op het gebied van de productietechnologie (procestechnologie) voor cryogene luchtsplitsingsinstallaties. Linde heeft aanzienlijke bouwcapaciteiten binnen de onderneming. Op bepaalde gebieden heeft ze echter een tekort aan technologie. Zij heeft bijvoorbeeld geen concurrerende membraanluchtsplitsingstechnologie voor de productie van stikstof, wat een winstgevende en groeiende sector is. De fusie met AGA zal niets toevoegen aan de technologische vaardigheden van Linde omdat AGA geen echte expertise heeft voor het bouwen van installaties. In feite gebruikt AGA thans de technologie van Linde onder licentie.

(109) In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar legde de aanmeldende partij de nadruk op Linde's capaciteit om installaties te bouwen en te verkopen, in het bijzonder met betrekking tot grote cryogene luchtsplitsingsinstallaties. Linde AG is een gediversifieerde onderneming die actief is op het gebied van industriële gassen, welke één van haar vier afdelingen ("Werksgruppen") vormt. De on-site-luchtsplitsingsinstallaties worden niet gebouwd door Linde's afdeling industriële gassen ("Werksgruppe Technische Gase"), die sinds november 1999 een afzonderlijke dochteronderneming van Linde AG is, maar door de engineering- en constructieafdeling van Linde ("Werksgruppe Anlagenbau"). Linde's Werksgruppe Anlagenbau voert ook bouwprojecten uit in een aantal sectoren die geen verband houden met technische gassen. In het verleden heeft zij cryogene luchtsplitsingsinstallaties geleverd aan de Werksgruppe Technische Gase, alsook aan andere industriëlegassenleveranciers. In dat opzicht fungeert Linde Werksgruppe Anlagenbau zoals alle andere bouwondernemingen. Op de mondelinge hoorzitting verklaarde Linde dat zij geen redenen ziet waarom haar activiteiten op het gebied van de verkoop van installaties haar activiteiten inzake de levering van gassen zouden versterken.

(110) Het lijkt er dus op dat de activiteiten van Linde op het gebied van de bouw en de verkoop van installaties tot niets meer dienen dan ervoor te zorgen dat haar cryogene technologie algemeen beschikbaar is voor andere industriëlegassenleveranciers. Door op te treden als een leverancier van uitrusting voor andere industriële-gassenleveranciers, zal Linde haar eigen kansen om rechtstreeks contracten voor tonnagelevering binnen te halen, niet verbeteren. De levering van uitrusting via bouwcontracten, en de levering van gassen in het kader van langlopende leveringscontracten behoren tot verschillende productmarkten waarvoor andere concurrentievoordelen zijn vereist. Linde heeft bijvoorbeeld geen toegang tot enig groot pijpleidingennet. Dat beperkt haar kansen om nieuwe tonnageafnemers te vinden in belangrijke industriële regio's waar andere concurrenten over pijpleidingennetten beschikken. Dat betekent een strategisch nadeel.

(111) Bij het dingen naar tonnageleveringscontracten is de capaciteit om grote on-site-projecten te plannen, uit te voeren en te beheren minstens even belangrijk als de technologische expertise. Analisten van de bedrijfstak menen dat Linde in dat opzicht een achterstand heeft ten aanzien van de "eerste-rangs" industriëlegassenondernemingen(31). Het feit dat Linde de voorbije vijf jaar een relatief klein aantal contracten voor grote installaties heeft binnengehaald (zie tabel 3) lijkt deze beoordeling te bevestigen(32). In het verleden gaf zij er de voorkeur aan andere industriëlegassenleveranciers een vergunning te geven voor het gebruik van haar technologie, of als onderaannemer installaties te bouwen voor andere ondernemingen. Daaruit blijkt dat Linde veeleer een voorzichtig beleid heeft gevoerd ten aanzien van de rechtstreekse uitvoering van projecten.

(112) Bij de beoordeling van de concurrentiemacht die Linde/AGA zou uitoefenen, dient rekening te worden gehouden met het feit dat Linde/AGA een aantal regionale sterke punten zou hebben. Net zoals Air Liquide/BOC, zou Linde/AGA, hoewel op kleinere schaal, een sterke positie bekleden in bepaalde "thuis"-landen (Oostenrijk, Scandinavië en bepaalde regio's in Duitsland). Het risico bestaat dat Linde/AGA zich zal concentreren op die regio's waarin zij over specifieke concurrentievoordelen beschikt en waar zij minder risico loopt, waardoor zij het algemene concurrentieniveau zou doen dalen.

Het is onwaarschijnlijk dat Messer en Praxair werkelijk kunnen concurreren

(113) Messer noch Praxair delen de specifieke sterke punten van Air Liquide/BOC in dezelfde mate.

(114) Messer heeft een aanzienlijke achterstand in termen van marktaandeel (10-15 % voor zuurstof en 5-10 % voor stikstof) en het aantal binnengehaalde contracten (zie tabel 3). Hoewel Messer expertise heeft op het gebied van de bouw van installaties, moet zij met strategische nadelen kampen in vergelijking met Air Liquide/BOC. Het feit dat zij aanzienlijk kleiner is dan de leiders van de bedrijfstak zoals Air Liquide/BOC en andere grote marktdeelnemers (bijvoorbeeld Air Products), is een bijkomend nadeel, in het bijzonder bij het dingen naar grote projecten die aanzienlijke financiële investeringen vergen. Aangezien Messer haar schuldenlast de voorbije jaren aanzienlijk heeft verhoogd, zal zij in de toekomst waarschijnlijk niet de financiële kracht hebben om op aanzienlijke schaal te investeren in projecten voor de levering van on-site-installaties. Messer heeft tevens geen wereldwijde aanwezigheid.

(115) De positie van Praxair in Europa is beperkt (marktaandeel van minder dan 5 % voor zuurstof en 5-10 % voor stikstof). De sterke punten van de onderneming zijn vooral te vinden op de Amerikaanse markten.

(116) Om zich een beeld te kunnen vormen van de toekomstige concurrentie die Praxair kan uitoefenen op de tonnagemarkt van de EER, moet onderzocht worden welke de economische stimulansen van deze onderneming zijn om actief te concurreren. Op de mondelinge hoorzitting verklaarde Praxair dat zij, ondanks haar technologische capaciteiten, niet in staat is geweest een aanzienlijk marktaandeel in Europa te veroveren. De onderneming meent dat zij slechts weinig kans heeft om contracten binnen te halen wegens de concurrentie van de grote traditionele leveranciers. Het is naar haar zeggen niet waarschijnlijk dat zij grote investeringen zal doen om haar Europese aanwezigheid in de toekomst uit te breiden. Hoewel Praxair over technologische mogelijkheden beschikt, meent zij dat het economisch rationeel is om de voorkeur te geven aan investeringen in andere regio's van de wereld waar zij een groter groeipotentieel verwacht. In deze context is het niet waarschijnlijk dat Praxair de gemeenschappelijke positie van de partijen op de tonnagemarkt van de EER in zodanige mate zal bedreigen dat hun machtspositie wordt doorbroken.

d) Positie van afnemers en gunning van contracten

Uiterst geconcentreerd aanbod staat tegenover een veel minder geconcentreerde vraag

(117) De afnemers op de Europese tonnagemarkt worden reeds geconfronteerd met een zeer geconcentreerd aanbod. Op dit moment zijn slechts zeer weinig (niet meer dan zeven) leveranciers van tonnagegassen op de markt. Hun aantal zou kunnen verminderen tot vijf. Van die ondernemingen zijn er een aantal duidelijk minder geschikt dan andere.

(118) Door de voorgenomen concentratie zou de keuze van de afnemers nog verder worden gereduceerd. De verwijdering van BOC als een onafhankelijke concurrent zou het aanbod nog verder doen inkrimpen, niet alleen door de vermindering van het aantal concurrenten maar, wat nog belangrijker is, omdat een van de weinige toonaangevende tonnageleveranciers zou verdwijnen. BOC is een van de weinige "eerste-rang" industriëlegassenleveranciers met een geavanceerde technologie, stevige investeringsmogelijkheden en ervaring op het gebied van de uitvoering van projecten.

(119) De vraagzijde is daarentegen minder geconcentreerd. Een aantal bedrijfstakken heeft zuurstof en stikstof in tonnagevorm nodig, bijvoorbeeld de staal-, metaal- (ferro en niet-ferro), chemische, petrochemische, raffinage-, elektronica-, en glassectoren. In elk van deze sectoren bestaat een aanzienlijk aantal (potentiële) afnemers. Meer dan 100 verschillende afnemers hebben de laatste jaren in Europa om offertes voor grote on-site-installaties (capaciteit van meer dan 100 ton/dag) verzocht. Indien de vraag naar kleinere (maar nog aanzienlijke) on-site-installaties, op de grens tussen bulk- en tonnagelevering (capaciteit van 20-100 ton/dag), zou worden meegeteld, zou het aantal afnemers zelfs nog groter zijn.

(120) In de staal- en chemische/petrochemische sectoren zijn er een aantal grote afnemers. De aanmeldende partij voert aan dat sommige van deze afnemers grotere bedrijven zijn dan Air Liquide. Het is echter niet duidelijk hoe de omvang van een afnemer zijn onderhandelingsmacht kan vergroten. Koopkracht is niet afhankelijk van de grootte van een bedrijf maar van de concentratiegraad van aanbod en vraag respectievelijk. Geen enkele afnemer vertegenwoordigt een aanzienlijk aandeel van de tonnageleveringen in de EER, en de concentratiegraad aan de vraagzijde is aanzienlijk groter dan aan de aanbodzijde.

Niet alle afnemers concentreren hun aanschaffing op het niveau van het hoofdkantoor of kunnen onderhandelingsmacht uitoefenen door de aangekochte hoeveelheden te gebruiken als machtsinstrument

(121) Air Liquide verklaart in haar aanmelding dat tonnageafnemers voornamelijk bestaan uit een klein aantal grote wereldwijde bedrijven (staal, chemicaliën en raffinage) die meestal hun aankopen centraliseren. Zij meent ook dat de afnemers grote hoeveelheden gas nodig hebben en dat zij derhalve over een zeer sterke onderhandelingspositie beschikken ten aanzien van de gasleveranciers.

(122) Het onderzoek van de Commissie heeft echter niet bevestigd dat slechts een klein aantal grote multinationale ondernemingen tonnageafnemers zijn. Bovendien hebben zelfs de ondernemingen die hun aankopen centraliseren, laten weten dat zij een zware strijd moeten leveren om de macht van hun gasleveranciers te kunnen evenaren.

(123) In sommige bedrijfstakken maken de kosten voor industriële gassen een groter deel uit van de totale productiekosten dan in andere bedrijfstakken. Zo worden aan een staalfabriek bijvoorbeeld zeer grote hoeveelheden zuurstof en argon geleverd, die een aanzienlijk deel zullen uitmaken van de variabele kosten van deze staalfabriek. De hoeveelheden zuurstof en stikstof die aan de fabrieken van een chemische onderneming worden geleverd, kunnen daarentegen groot zijn in absolute termen, maar slechts een relatief klein deel uitmaken van de kosten van de afnemer. Volgens de aanmeldende partij maken zuurstof en stikstof gewoonlijk ongeveer 3 % uit van de kosten van het product dat ermee moet worden vervaardigd. In de meeste gevallen zijn de activiteiten van de afnemer afhankelijk van de levering van een vaste hoeveelheid gassen, en kunnen de kosten van een eventuele onderbreking van de levering zeer hoog oplopen. Uit deze elementen blijkt dat de vraag veeleer prijselastisch is. Derhalve betekent de aankoop van grote hoeveelheden product op zich niet dat de afnemers onderhandelingsmacht zullen kunnen uitoefenen ten aanzien van de gasleveranciers.

(124) De invoering van het "verruimd aanbod" of het concept "nutsvoorzieningeneiland", dat vooral warmtekrachtkoppeling inhoudt, zal resulteren in lagere kosten voor zowel de industriëlegassenleverancier als de afnemer, maar zal tevens de onderhandelingsmacht van de afnemer doen verminderen. Door niet alleen gas maar ook warmtekrachtkoppeling te leveren, kan de industriëlegassenleverancier tegemoet komen aan zijn eigen behoefte aan elektriciteit (om de on-site-installatie te exploiteren), alsook aan de behoefte van de afnemer aan stoom (deze behoefte is typisch voor chemische bedrijven). Air Liquide was de eerste om deze methode uit te proberen en heeft tot dusver het meeste succes gehad bij de uitvoering ervan. Een dergelijke uitgebreide nutsvoorzieningsinstallatie heeft meer gemeen met een gemeenschappelijke onderneming dan met een traditionele leveringsovereenkomst. Hoewel de afnemer profijt kan trekken uit het feit dat hij nutsvoorzieningen betrekt van derden, zal het moeilijker zijn voor hem om de symbiotische relatie met de industriëlegassenleveranciers te verbreken wanneer het contract eenmaal is afgelopen. De onderhandelingspositie van de afnemer zal uiteindelijk verzwakken.

De bestaande aanbestedingsprocedures zijn onvoldoende om de macht van de partijen in te perken

(125) In haar aanmelding voert Air Liquide aan dat de tonnagemarkt een "biedersmarkt" is en dat de aanwezigheid van een tweede bieder (al is het er maar één), derhalve voldoende is om de concurrentie te garanderen. Het is echter niet duidelijk wat de aanmeldende partij precies bedoelt met "biedersmarkt". Indien zij met deze term een formele inschrijvingsprocedure bedoelt, dan zijn de normale aanbestedingsprocedures op de tonnagemarkt daar duidelijk niet mee in overeenstemming. In een normale gunningssituatie, bijvoorbeeld op het gebied van openbare aanbestedingen, worden de uitnodigingen tot het indienen van een offerte zodanig gepubliceerd dat alle concurrenten ervan op de hoogte worden gebracht. De concurrenten kunnen offertes indienen op basis van dezelfde informatie en onder dezelfde voorwaarden, en de uiteindelijke beslissing over wie de opdracht krijgt, wordt genomen na de beoordeling van deze offertes.

(126) Uit het onderzoek van de Commissie blijkt dat een meer gedifferentieerd standpunt moet worden ingenomen ten aanzien van de gunningsprocedure voor grote on-site-contracten. Er bestaat geen gestandaardiseerde aanbestedingsprocedure. De in de overwegingen 127, 128 en 129 aangegeven elementen worden door de afnemers en concurrenten als kenmerkend beschouwd:

(127) Planning van een on-site-installatie en omschrijving van de opdracht. Air Liquide heeft zelf verklaard dat industriëlegassenleveranciers (de potentiële leveranciers) vaak een dialoog aangaan met hun (potentiële) afnemers in het ontwerpstadium van het project. Een afnemer zal vaak het advies inwinnen van industriëlegassenleveranciers voor het plannen van de tonnagebehoefte. Dat zal vooral het geval zijn wanneer grote, aan de afnemer aangepaste on-site-installaties vereist zijn, gezien de complexiteit van dergelijke projecten op het gebied van de technologie, alsook op het gebied van de planning en het beheer van het project(33). In dergelijke gevallen vertrouwen de meeste afnemers op het advies van een competente industriëlegassenleverancier om de beste technische oplossing te vinden en uit te werken met betrekking tot de vereiste capaciteiten, zuiverheid en het debiet, de alternatieven en parameters voor het ontwerp van de installatie, het vinden van geschikte oplossingen voor de buffervoorraden, milieuoverwegingen, enz. Deze eerste dialoog kan geruime tijd duren, tot 18 maanden, waarbij bijeenkomsten worden gehouden op deskundigen-/ingenieursniveau en gedetailleerde technische besprekingen plaatsvinden. Dit proces resulteert in een aangepaste oplossing voor de specifieke installatie van de afnemer. Derhalve zal tenminste één potentiële leverancier een aanzienlijke bijdrage leveren aan de taakomschrijving voor een grote on-site-installatie. Deze handelswijze staat niet ver van een gezamenlijke projectontwikkeling.

(128) Verzoek om het indienen van offertes. De afnemers hebben bevestigd dat aanbestedingen voor de levering van on-site-installies doorgaans niet worden gepubliceerd. De meeste afnemers nemen contact op met één of verschillende industriëlegassenleveranciers (meestal schriftelijk, maar