*****

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 10 juli 1986

inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.371 - Bitumineuze dakbedekking)

(Slechts de teksten in de Franse en de Nederlandse taal zijn authentiek)

(86/399/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE

GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gezien Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op artikel 3, lid 1, en artikel 15, lid 2,

Gezien de op 11 november 1983 aan de Commissie verstrekte gegevens en het verzoek van 8 maart 1985 om deze mededeling als een klacht uit hoofde van artikel 3 van Verordening nr. 17 te beschouwen,

Gezien het besluit van de Commissie van 14 juni 1985 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en overeenkomstig Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2) ter zake van de punten van bezwaar welke tegen hen in aanmerking zijn genomen, in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken,

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

DE FEITEN

De ondernemingen en de ondernemersvereniging

(1) Deze beschikking heeft betrekking op de Belgische Asfaltcooeperatie, Brussel, (hierna »Belasco" te noemen), de volgende ondernemingen, leden van Belasco, hierna gezamenlijk »de leden" te noemen:

- Compagnie Générale des Asphaltes NV, Brussel (»Asphaltco"),

- Antwerps Teer- en Asphaltbedrijf NV, Antwerpen (»ATAB"),

- De Boer & Co NV, Schoten (»De Boer"),

- Kempisch Asphaltbedrijf NV, Herentals (»KAB"),

- Limburgse Asfaltfabrieken PVBA, Hasselt (»LAF"),

- Lummerzheim & Co NV, Gent (»Lummerzheim"),

- Vlaams Asfaltbedrijf Huyghe & Co PVBA, Staden (»Huyghe"),

alsmede op twee ondernemingen die niet bij Belasco zijn aangesloten, beide hierna aangeduid met »niet-leden":

- International Roofing Company NV, Brussel (»IR"),

- AL-Asfalt NV, Alken (»AA").

De leden en niet-leden zijn producenten van bitumineuze dakbedekking. De meesten van hen voeren tevens dakbedekkingswerken uit, en een aantal heeft ook andere werkzaamheden, bijvoorbeeld asfalteerwerkzaamheden aan de wegen. De totale omzet van de leden in 1983 was omstreeks 3 miljard Belgische frank (ongeveer 66 miljoen Ecu), waarvan iets meer dan één derde de afzet van bitumineuze dakbedekking op de Belgische markt vertegenwoordigt. Voor elk der leden en niet-leden zijn gegevens in bijlage 1 vermeld.

(2) Deze beschikking betreft:

- een overeenkomst die op 1 januari 1978 tussen de leden van kracht is geworden alsmede maatregelen van de leden om deze overeenkomst, in bepaalde opzichten met behulp van Belasco, ten uitvoer te leggen of aan te vullen,

- afspraken tussen leden en niet-leden over kortingen,

in de periode van 1 januari 1978 tot en met 9 april 1984, hierna »de betrokken periode" te noemen.

De betrokken produkten

(3) Leden en niet-leden zijn producenten van bitumineus vilt en andere soortgelijke produkten die wegens hun waterdichtheid in de bouwsector, en voornamelijk voor dakbedekkingswerken, worden gebruikt. Zij zijn in de handel in de vorm van een vel van enkele millimeters dikte, verpakt in rollen en samengesteld uit een drager die uit uiteenlopende materialen kan zijn vervaardigd - vilt, zeil of glasweefsel, jute, plastische vezels - geïmpregneerd en/of bedekt met een bitumen- of teerlaag. Er bestaan momenteel produkten op basis van zogeheten »verbeterd" bitumen, hetgeen inhoudt dat plastic eraan is toegevoegd om vooral de mechanische eigenschappen ervan te verbeteren. Al deze produkten te zamen (met inbegrip van teervilt) vormen de contractsprodukten en worden hierna »bitumineuze dakbedekking" genoemd.

(4) Men kan onder de contractsprodukten drie categorieën onderscheiden:

a) »Benor"-produkten die door het Belgisch Normalisatie Instituut (BNI) zijn goedgekeurd en beantwoorden aan zeer strenge voorschriften inzake samenstelling, fabricage en prestaties. Mits zij, evenals de installaties die bestemd zijn voor de produktie ervan, geregeld aan controles van het controlebureau voor de veiligheid van het bouwwezen (SECO) worden onderworpen, mogen deze produkten de vermelding »Benor" voeren.

b) Er komen nog andere bitumineuze dakbedekkingsprodukten op de markt die meestal analoog zijn aan de Benor-produkten, al beantwoorden zij om secundaire redenen, meestal uit rationalisatieoverwegingen, niet aan de BNI-voorschriften. Deze categorie produkten die altijd van bescheiden betekenis was, vertegenwoordigde ongeveer 3 % van de bitumineuze dakbedekking die in 1983 door de leden werd vervaardigd.

Deze twee categorieën worden hierna te zamen »Belasco"-produkten genoemd.

c) Sinds het einde van de jaren zeventig is door innovatie de geleidelijke invoering op de markt mogelijk geworden van bitumineuze dakbedekking op basis van dragers uit plastic vezel en »verbeterde" bitumen. Deze »nieuwe produkten" vormden in 1981 ongeveer 5 % van de produktie der leden, in 1982 ongeveer 11 % en in 1983 ongeveer 26 %. Deze produkten konden niet aan BNI-normen worden onderworpen omdat deze alleen van toepassing zijn op produkten waarmee een aantal jaren ervaring is opgedaan.

(5) De leden brengen nog andere produkten in de handel, zoals mastiek en vloeibare bitumen; deze worden aan dezelfde klanten verkocht en grotendeels in samenhang met bitumineuze dakbedekking toegepast, hierna »aanverwante produkten" te noemen.

(6) Verreweg het grootste deel van de produktie aan bitumineuze dakbedekking wordt afgezet langs de weg van rechtstreekse verkoop door de fabrikanten aan algemene aannemers in de bouw of specialisten in dakbedekkingswerken. Een aantal fabrikanten voert zelf dakbedekkingswerken uit. Een ander deel van de produktie wordt aan wederverkopers, groothandelaren of detailhandelaren geleverd.

(7) Tussen 1979 en 1983 daalde het zichtbare verbruik van bitumineuze dakbedekking in België van 32 miljoen tot 23 miljoen m2. Een aantal leden en niet-leden wezen op het feit dat deze inkrimping van de markt gelijke tred hield met de invoering van de nieuwe produkten. Gezien de duidelijk hogere prijs van deze produkten en het beter rendement ervan kon de waargenomen teruggang minder abrupt zijn dan de genoemde cijfers doen vermoeden, al vertegenwoordigt zij een duidelijke daling van de vraag.

(8) Bitumineuze dakbedekking welke door de leden in België is geleverd, vertegenwoordigde in vierkante meters bijna 60 % van het zichtbare verbruik aan bitumineuze dakbedekking in België in 1983. Over de zes jaren van 1978 tot 1983 bedroeg het marktaandeel van de leden gemiddeld 58 %. Door de leden geproduceerde bitumineuze dakbedekking vertegenwoordigde in 1983 ongeveer 70 % van de Belgische produktie.

(9) Het handelsverkeer van de Belgisch-Luxemburgse Economische Unie met de andere landen en met de landen van de Gemeenschap bood in de betrokken periode in miljoen vierkante meter het volgende beeld:

1.2.3.4.5 // // // // // // // Import // (waarvan EEG) // Export // (waarvan EEG) // // // // // // 1978 // 4,87 // (4,32) // 4,31 // (3,89) // 1979 // 5,00 // (4,23) // 8,00 // (7,19) // 1980 // 5,19 // (4,30) // 9,56 // (9,00) // 1981 // 5,99 // (4,97) // 7,90 // (7,59) // 1982 // 6,06 // (5,12) // 7,49 // (7,25) // 1983 // 5,04 // (4,24) // 7,50 // (6,83) // // // // //

Bron: Bureau voor de Statistiek der Europese Gemeenschappen.

De invoer uit andere Lid-Staten vertegenwoordigde tussen 12 en 19 % naar gelang van het jaar, van het zichtbaar verbruik in de BLEU. De export uit de BLEU naar andere Lid-Staten vertegenwoordigde tussen 12 en 26 % van de produktie.

(10) Het gedeelte van de produktie van de leden dat in de betrokken periode uit België is uitgevoerd, bedroeg 20 tot 30 %. Het grootste gedeelte van deze uitvoer was bestemd voor de nabuurlanden.

De samenwerkende vennootschap Belasco

(11) Belasco is de vereniging van Belgische fabrikanten van bitumineuze dakbedekking die in 1959 is opgericht in de rechtsvorm van een samenwerkende vennootschap naar Belgisch recht. Gedurende de gehele betrokken periode stond het lidmaatschap van Belasco in feite gelijk met toetreding tot de Overeenkomst. De voornaamste werkzaamheid van Belasco was de deelneming aan het uitwerken van BNI-normen.

A. HET KARTEL

De Overeenkomst

(12) Op 1 januari 1978 trad een overeenkomst, hierna »de Overeenkomst" te noemen tussen de leden in werking voor een periode die op 31 december 1983 ten einde liep, met stilzwijgende verlenging voor vijf jaar indien zij op dat ogenblik niet werd ontbonden. Deze Overeenkomst verving een afspraak onder analoge voorwaarden die van einde 1966 dateerde.

De Overeenkomst houdt in het bijzonder het volgende in:

- vastlegging van voor alle leveringen van bitumineuze dakbedekking in België geldende prijstarieven en minimumverkoopvoorwaarden;

- vastlegging van verdelingsquota tussen de leden voor leveranties in België;

- sancties bij niet naleving van de Overeenkomst of van de krachtens de Overeenkomst genomen besluiten;

- instelling van een garantiefonds voor de naleving door de leden van hun verbintenissen;

- collectieve verdediging en behartiging van de belangen van de leden, met name via collectieve reclame;

- studie en bevordering van alle maatregelen voor standaardisatie en rationalisatie van de produktie en afzet van bitumineuze dakbedekking;

- verbod van geschenken, in welke vorm dan ook, aan de afnemers, en van verkoop met verlies.

De algemene vergadering

(13) In de Overeenkomst werd voor haar toepassing door de leden een »algemene vergadering" in het leven geroepen waarin elk van hen is vertegenwoordigd. Deze algemene vergadering benoemt een »accountant" die als functie heeft haar in deze taak bij te staan.

De werkwijze van de algemene vergadering is in de Overeenkomst in bijzonderheden geregeld. Zij komt gewoonlijk éénmaal per maand bijeen en van deze bijeenkomst worden notulen opgesteld, die worden aangenomen.

(14) Naast het verwezenlijken van de bovengenoemde doelstellingen heeft de algemene vergadering met name de volgende taken:

- vaststelling van de verkoopprijzen der aanverwante produkten;

- het nemen »van maatregelen van bescherming en verdediging wanneer door enige van buiten de kring der contractanten komende oorzaak het door (de Overeenkomst) . . . nagestreefde doel zou worden in gevaar gebracht, bijvoorbeeld ingeval van versterkte concurrentie van firma's uit het buitenland, bij vestiging van nieuwe ondernemingen of bij de uitvinding van vervangingsprodukten . . .".

- vaststelling van inbreuken op de Overeenkomst en het nemen van maatregelen ter beëindiging of ter voorkoming van iedere inbreuk op de geest van de Overeenkomst.

(15) Ieder geldig genomen besluit van de algemene vergadering wordt geacht een integrerend bestanddeel van de Overeenkomst te vormen.

Quota

(16) De in de Overeenkomst vastgestelde quota gelden voor de gehele duur van de Overeenkomst, met inbegrip van eventuele verlengingen. De quota hebben in feite betrekking op de verkoop op de Belgische markt en vertegenwoordigen het marktaandeel van elk lid ten opzichte van de anderen. De quota worden echter niet vastgesteld aan de hand van de verkopen, maar aan de hand van het »verbruik", dat wil zeggen de bij de fabricage gebruikte hoeveelheid grondstoffen, omdat deze gegevens gemakkelijker te controleren zijn. Na een aftrek voor de uitvoer en een correctie op grond van de schommelingen in de voorraad van afgewerkte produkten, kan aan de hand van deze gegevens de verkoop op de Belgische markt worden gecontroleerd. De quota worden in de Overeenkomst als volgt vastgesteld (afgerond naar het meest nabije percentage):

1.2 // // // // % van het verbruik van grondstoffen // // // Lummerzheim // 27 // Atab // 24 // Asphaltco // 15 // De Boer // 13 // LAF // 8 // KAB // 7 // Huyghe // 6 // // 100 // //

(17) De Overeenkomst omvat een vereffeningregeling, met straffen voor leden die hun quotum overschrijden en een schadeloosstelling voor degenen die het niet bereiken. Wanneer een lid beneden zijn quotum blijft, kan dit in bepaalde gevallen volgens een in de Overeenkomst vastgestelde formule worden verlaagd. Trekt een lid zich terug, dan wordt zijn quotum naar evenredigheid over de overige leden verdeeld.

Beperkingen aan de overdracht van het produktieapparaat en het personeel

(18) De leden verbinden zich ertoe hun produktieapparaat niet zonder verlof van de algemene vergadering aan derden te verkopen, af te staan, te verhuren of uit te lenen. Alleen de verkoop na sloop is toegestaan.

Voor het geval dat één van de leden failliet zou gaan, of dat op zijn produktieapparaat beslag zou worden gelegd, verbinden de leden zich ertoe dat produktieapparaat voor gezamenlijke rekening aan te kopen. Alle pogingen of handelingen om personeel van andere leden aan te trekken, alsook de aanstelling van personen die bij een ander lid in dienst zijn, zonder diens akkoord, zijn verboden.

Beperkingen op maakloonwerk

(19) De leden verbinden zich ertoe, bitumineuze dakbedekking voor levering in België in geen geval voor rekening van derden tegen maakloon te vervaardigen, behoudens toestemming, voor ieder afzonderlijk geval, van de algemene vergadering.

De accountant

(20) De accountant heeft met name tot taak de inachtneming van de quota en vastgestelde prijzen te controleren. Om controle op de quota mogelijk te maken, zijn de leden verplicht de accountant »maandelijkse staten" over te leggen waarin de hoeveelheden van aankopen en voorraadbewegingen van grondstoffen en eindprodukten alsmede produkten welke zij hebben uitgevoerd, zijn opgenomen. Zij moeten hem zowel voor aan- als voor verkopen genummerde facturen ter beschikking stellen en een periodiek of buitengewoon nazicht van de gehele boekhouding met de daarbij behorende bewijsstukken toestaan. De accountant is belast met de toepassing van het systeem quotavereffening. Hij neemt verder het secretariaat van de algemene vergadering waar.

Sancties - Waarborgfonds

(21) Onverminderd de maatregelen die door de algemene vergadering kunnen worden genomen, is ieder bedrijf dat één van zijn verplichtingen niet nakomt, verplicht een forfaitaire vergoeding in een gemeenschappelijk fonds te storten; indien zulks achterwege blijft, wordt die vergoeding afgetrokken van de borgstelling welke elke onderneming in een waarborgfonds heeft gestort.

B. TOEPASSING VAN DE OVEREENKOMST

Quota

(22) Tussen 1978 en 1983 heeft, met uitzondering van de jaren 1980 en 1981 waarvoor slechts één aftrek heeft plaatsgevonden, ieder jaar de compensatie tussen de leden die hun quotum hadden overschreden en zij die het niet hadden bereikt, via facturen aan en van Belasco plaatsgevonden, volgens een aan het einde van het jaar door de accountant, overeenkomstig de in de Overeenkomst vastgelegde formule, opgestelde afrekening.

(23) Vervolgens is besloten dat vanaf 1984 de quota-afrekening via aan- en verkopen van bitumineuze dakbedekking tussen de leden zou plaatsvinden, tegen prijzen die door de algemene vergadering zijn vastgesteld. Bovendien zijn de leden overeengekomen met ingang van 1984 het aandeel van Huyghe te verhogen, die zijn quotum onvoldoende achtte, waarbij het verschil door een verlaging van de aandelen van de overige leden werd goedgemaakt.

(24) De inachtneming van de quota is door de accountant systematisch gecontroleerd. Deze schreef in juni 1983: »Het toezicht op de inkoop en de verkoop (via steekproeven) en ook de fabricage aan de hand van de gebruikte dragers en gekochte hoeveelheid bitumen . . . wordt reeds regelmatig door mijzelf uitgeoefend, zoals U allemaal hebt kunnen constateren door mijn opmerkingen en door de wijzigingen die ik U op grond van mijn bevindingen heb verzocht aan te brengen".

(25) De gevolgen van het bestaan van de quota en de betrekking ervan met het prijs- en produktenbeleid van de leden treden aan de dag in de commentaren van de voorzitter van de vergadering, begin 1978, over de consequenties van het vertrek van een producent (de »Usines Pol Madou"), wiens terugtreding uit de overeenkomst van 1966 tot het sluiten van de Overeenkomst van 1978 had geleid: ». . . Hij is nu volledig vrij om te trachten een deel van de markt te veroveren en hij zal dat niet nalaten, daar hij immers altijd heeft beweerd dat zijn machines beneden hun capaciteit draaiden. Ieder van ons zal met onze ex-collega die lage prijzen en hoge kortingen hanteert en zelfs produkten op de markt brengt die niet in het Belasco-gamma thuishoren, worden geconfronteerd." (26) Volgens verklaringen van leden tijdens de procedure, was de door de accountant uitgeoefende controle in de praktijk ontoereikend, zodat enkelen in de maandelijkse staten onjuiste cijfers hebben kunnen opgeven en voor de andere leden zo hebben kunnen verbergen dat zij hun quota overschreden.

Uit een onderzoek van de werkelijke leveringscijfers op de Belgische markt over de periode 1979 tot en met 1983 welke door de leden zijn overgelegd, blijkt dat voor vijf leden de verkopen dezelfde waren als in de quota voorzien, met inachtneming van de verschillen die konden voortvloeien uit de conversie van kilo's grondstof in vierkante meters produkt. De verkopen van ATAB en KAB overschreden daarentegen gedurende de gehele periode het dubbele van hun quota en die van KAB haalden in 1983 driemaal het KAB-quotum.

De prijzen

(27) In de betrokken periode vonden aangaande de verkoopprijzen voor bitumineuze dakbedekking in België controlemaatregelen van de overheid plaats. Naar gelang van de betrokken periode vond deze controle hetzij in de vorm van een regeling van opgaven van prijsverhoging, met een bezwaartermijn voor de autoriteiten, hetzij via een prijzenstop plaats waarbij iedere verhoging aan voorafgaande ontheffing was onderworpen. In beide gevallen moesten de ondernemingen vooraf hun voornemens tot prijsverhoging mededelen en de autoriteiten vervolgens ieder nieuw tarief waarbij prijsverhoging werd ingevoerd, melden. Indiening van collectieve dossiers door beroepsverenigingen was toegestaan.

De Belasco-tarieven

(28) Volgens de Overeenkomst aanvaardden de leden gedurende de gehele betrokken periode een gemeenschappelijk tarief: het Belasco-tarief. In dit tarief zijn grosso modo alle bitumineuze dakbedekkingen opgenomen die door de leden in de handel worden gebracht, met uitzondering van de nieuwe produkten. De leden hebben gemeenschappelijk het tijdstip en het bedrag van de verhogingen vastgesteld welke collectief aan de overheid moesten worden voorgelegd of gemeld.

(29) Wanneer de goedkeuring van de prijsverhoging was verkregen, werden over het nieuwe gemeenschappelijke tarief en vooral over de datum van inwerkingtreding gemeenschappelijke besluiten genomen. Deze datum is soms vrijwillig uitgesteld in verband met de minimumtermijnen welke door de wet waren toegestaan en bij bepaalde gelegenheden kwamen over verdeling van de goedgekeurde totale prijsverhoging, naar gelang van de verschillende produkten, gemeenschappelijke standpunten tussen de leden tot stand.

Mededelingen van de leden aan andere fabrikanten over de Belasco-tarieven

(30) Er zijn in België naast de leden en niet-leden nog twee fabrikanten van bitumineuze dakbedekking: Derbit produceert uitsluitend nieuwe produkten die niet in het Belasco-tarief staan; IG Industries, Antwerpen, hierna »IKO" te noemen, vervaardigt voornamelijk andere produkten dan die waarop deze beschikking betrekking heeft, maar bijkomend ook bitumineuze dakbedekking van typen die in het Belasco-tarief voorkomen. Een andere Belgische fabrikant, de Usines Pol Madou, te Gent, hierna »UPM" te noemen, heeft bitumineuze dakbedekkingen gefabriceerd die tot in juli 1980 onder het Belasco-tarief vielen, waarna de onderneming failliet werd verklaard.

(31) Er hebben in de betrokken periode acht verhogingen van de Belasco-tarieven plaatsgevonden. Bij elk van deze gelegenheden besloten de leden gemeenschappelijk vooraf aan andere Belgische fabrikanten van een in dit tarief opgenomen produkttype gegevens over hun voorgenomen prijsverhogingen mede te delen. Vaststaat dat deze mededelingen vooraf bij zeven prijsinitiatieven inderdaad hebben plaatsgevonden. Tot in mei 1982 waren deze mededelingen in het algemeen tot alle andere producenten van in het Belasco-tarief voorkomende type bedekking gericht. Daarna is er slechts één tariefverhoging geweest, die in september 1983 heeft geleid tot het besluit een afschrift van de aanvraag om tariefverhoging en van het ontwerp voor het nieuwe tarief aan IR toe te zenden.

(32) Op de tarieven die in de betrokken periode door de niet-leden zijn uitgegeven, waren data vermeld die dicht lagen bij en dikwijls identiek waren met die van de door de leden overeengekomen tarieven (zie bijlage 2); zij lagen, afgezien van onbelangrijke uitzonderingen, op juist hetzelfde niveau.

De kortingen ten opzichte van het Belasco-tarief

(33) In de betrokken periode zijn ongeveer 25 maandelijkse algemene vergaderingen althans gedeeltelijk gewijd aan het vraagstuk van de kortingen die op de Belgische markt werden verleend of moesten worden verleend. Deze besprekingen leidden herhaaldelijk tot standpunten van de algemene vergadering inzake de kortingstarieven die vooral tussen 1978 en 1980 door de leden moesten worden toegepast. Na 1980 lijkt de zelftucht bij de kortingen immers minder strikt in acht te zijn genomen: al werd daarvan niet afgezien, het aantal gevallen van toepassing werd duidelijk geringer.

(34) Tussen 1978 en 1980 en in 1982 hebben contacten of bijeenkomsten van vertegenwoordigers van de leden met andere fabrikanten plaatsgehad, ten einde over de prijzen tot overeenstemming te komen. De vergadering heeft gemeenschappelijke standpunten voor de leden vastgesteld die zij in het kader van onderhandelingen met niet-leden over de prijzen dienden in te nemen. Deze besprekingen en onderhandelingen hebben geleid tot overeenkomsten tussen leden en niet-leden tot verlaging van of tot vastlegging van een bovengrens aan de kortingen. (35) In januari 1978 neemt de vergadering besluiten over de wijze waarop moet worden gereageerd op een campagne met aanzienlijke kortingen welke door IR werd gevoerd: »Geduld oefenen. Wil men echter absoluut verkopen, tijdelijk dezelfde condities verlangen maar vooral niet de klantenkring verlaten.". Bij een contact met IR kon worden bevestigd dat de campagne van IR tot één maand beperkt bleef en slechts op eigen klantenkring gericht was.

(36) De oprichting van een inkoopcombinatie bestaande uit klanten van twee leden en van IR leidt in april 1978 tot »moeilijkheden en een onderling opbieden bij kortingen". De algemene vergadering neemt dan het volgende standpunt in: »In de toekomst dienen dergelijke missers vermeden te worden: ingeval van overleg door de één of andere combinatie moet iedere betrokken leverancier zijn collega's raadplegen alvorens enig antwoord te geven, zodat een antwoord in gezamenlijk overleg kan worden gegeven.".

(37) In april 1978 vraagt UPM, een Belgische fabrikant van bitumineuze dakbedekking, een vergadering aan met vertegenwoordigers van de leden om na te gaan welke maatregelen moeten worden genomen om de kortingstarieven te remmen. De leden besluiten met UPM en IR een vergadering te beleggen, die plaatsvindt in april of mei en waarop voorstellen worden behandeld om de kortingen niet meer te verhogen en de hoogste kortingen die de cliënten werden verleend, te verlagen. Op 15 mei 1978 kondigen de leden hun klanten »de verlaging en beperking van de kortingen" aan bij een brief waarvan de tekst door de algemene vergadering werd vastgesteld.

Vervolgens beklaagt UPM zich erover dat de afgesproken verlagingen niet worden toegepast en constateren de leden dat de poging om de kortingen te verlagen, is mislukt. Volgens UPM heeft IR het niveau van zijn kortingen verhoogd alvorens de overeengekomen verlagingen toe te passen. Op de brief aan de klanten zijn van die zijde negatieve reacties binnengekomen met het oog op omvangrijke kortingen die door concurrenten werden aangeboden. IR maakt zich bovendien ongerust over de niet-nakoming van beloften inzake rabatten, vooral door Asphaltco, en dreigt »haar beleid te herzien".

(38) Na besprekingen met vertegenwoordigers van de leden, verklaart IR zich bereid een overeenkomst tot beperking van de kortingen tot 25 % te sluiten. De leden besluiten UPM, die ook om een bijeenkomst over de kortingen heeft gevraagd, voor te stellen in oktober 1978 met IR bijeen te komen om op die grondslag een afspraak te maken. De vergadering besluit AA bij dit initiatief te betrekken en zich vervolgens te richten op een verlaging met 2 % bij alle rabatten die op de onderscheiden categorieën klanten van toepassing zijn en die worden bepaald aan de hand van het bedrag van hun jaaromzet aan bitumineuze dakbedekking.

Na een nieuw optreden van UPM, die een onmiddellijke verlaging van de tarieven andere dan het maximumtarief tracht te verkrijgen, besluit de vergadering met IR en AA een overeenkomst in die zin te sluiten. Na de »laatste gemeenschappelijke vergadering van de fabrikanten" waarvan in de algemene vergadering van 6 november 1978 gewag wordt gemaakt, worden op 30 oktober 1978 de brieven verzonden die de klanten »verlaging en beperking van de kortingen" aankondigen.

(39) In de periode van oktober 1978 tot januari 1979 hebben tussen de leden en de drie andere fabrikanten ten minste vier vergaderingen plaatsgevonden ten einde te komen tot een nieuwe verlaging van de kortingen, waarvan het maximumtarief op 23 % zou worden gebracht.

(40) In januari 1979 geeft ATAB haar voornemen te kennen om een aankoopcombinatie een korting van 23 % te verlenen en verzoekt de andere leden geen betere offerten te maken. LAF en KAB stemmen in deze klant een aanbod van 15 % korting te doen.

In maart en april 1979 zijn klachten ingediend over de door ATAB toegepaste kortingen, volgens welke deze onderneming met name naast een korting van 23 % een niet geoorloofd extra rabat zou hebben toegekend. Na onderzoek is later bevestigd dat deze klachten niet gegrond zijn en dat de door ATAB verleende kortingen met de overeenkomsten in overeenstemming zijn. UPM dient in maart 1979 bij de leden een klacht in over de niet-naleving van de afspraken inzake de kortingen en verzoekt om een »vergadering van fabrikanten" omdat zij anders een prijzenslag dreigt te beginnen.

(41) In november 1979 beklaagt KAB zich over de door Asphaltco aan een met name genoemde klant geboden condities. LAF vraagt bij die gelegenheid de andere leden om aan één van haar klanten die betere condities tracht te verkrijgen geen kortingen aan te bieden gelijk aan of boven 5 %.

(42) IR beklaagt zich in mei 1980 over de niet-naleving van de »overeengekomen maximumkortingen" en de algemene vergadering besluit, wanneer IR de leden vraagt hun voorgestelde kortingen jegens één klant te beperken, dat de leden de 23 % niet mogen overschrijden. Dit is hetzelfde tarief dat ATAB vaststelt om een klant van UPM over te nemen die failliet is verklaard, met het verzoek aan de andere leden om deze klant niet weer in het zadel te helpen. Asphaltco en Huyghe doen soortgelijke verzoeken ten aanzien van andere klanten.

(43) In april en mei 1980 vonden twee vergaderingen van de leden met UPM, IR en AA plaats na de uitnodiging van de leden om samen het volgende verzoek om tariefverhoging voor te bereiden. (44) In de notulen van de algemene vergadering van september 1980 wordt melding gemaakt van een opbieden bij klantenkortingen en van dienaangaande door AA en IR ingediende klachten. Deze klachten zijn vermoedelijk uitgesproken in de periode na de voorafgaande algemene vergadering in juni 1980. Gezien deze situatie, doen de leden »hunnerzijds de belofte de kortingen tot 23 % te beperken".

(45) In januari 1981 verklaart de voorzitter van Belasco dat 1980 »het jaar van de gemiste kansen is geweest, omdat ondanks de contacten en vergaderingen met niet-aangesloten fabrieken geen verlaging van de kortingen heeft plaatsgevonden, integendeel. Na het faillissement (van UPM in juli 1980) hebben allen zich op de clientèle van deze fabriek gestort met steeds hogere kortingen". De president wijst vervolgens met nadruk op »het belang van de cristallisatie van de klantenkring".

(46) In juni 1981 ontkent ATAB opnieuw dat zij te hoge kortingen heeft verleend, terwijl drie leden zich over verlorengegane klanten beklagen; in één geval ten voordele van een ander lid.

(47) In februari 1982 stelt de algemene vergadering, na contacten met IR, een kortingenschaal en andere prijscondities op, die door de leden moeten worden inachtgenomen.

(48) In augustus van hetzelfde jaar beklaagt een lid zich over door KAB toegepaste kortingen en wordt deze onderneming om uitleg verzocht. KAB blijkt »andere dan de in onze overeenkomsten bedoelde kwaliteiten" te verkopen. Na een bespreking tussen KAB en de president op verzoek van de algemene vergadering, bevestigt KAB dat zij niet voornemens is deze produkten die tegen lage prijzen worden verkocht, te blijven vervaardigen.

(49) In december 1983 stelt de vergadering de maximumkortingen vast welke door de leden over de nieuwe produkten, waarvan zij de verkoopprijs heeft vastgesteld, moeten worden verleend.

(50) In de loop van de procedure heeft elk van de leden, behalve Lummerzheim, voor 1979 en 1980 (en, voor drie leden, 1978) voorbeelden van rekeningen en creditnota's overgelegd om hunnerzijds een gedragslijn aan te tonen die onverenigbaar is met het bestaan van gemeenschappelijke maatregelen tot het vastleggen van een bovengrens aan de kortingen van 25 % in oktober 1978 en van 23 % in maart 1979. In feite zijn volgens deze bescheiden de door de meeste leden tussen oktober 1978 en augustus 1980 toegepaste tarieven, op enkele uitzonderingen voor enkelen na, met deze maatregelen tot beperking van de kortingen in overeenstemming geweest. Daarentegen blijkt eruit dat ATAB, die trouwens in die tijd zijn verkoopquotum aanzienlijk overschrijdt, systematisch kortingen heeft toegekend via creditnota's, waardoor zij kortingen op factuur kon verlenen waarvan het percentage overeenstemde met de maxima van 25 % vanaf oktober 1978 en vervolgens 23 % van maart 1979 tot juli 1980, al lag de totale korting dikwijls nog daarboven.

Verdeling van de klanten

(51) Met de termen »cristallisatie van de klantenkring" hebben de leden het beginsel vastgelegd dat elk bij zijn clientèle moet blijven. De leden hebben tijdens de procedure verklaard, dat één van de doelstellingen van de Overeenkomst in feite was, te voorkomen dat de klanten van het ene lid door de anderen zouden worden weggelokt.

(52) Het cristallisatiebeginsel, dat op de vergadering van begin 1981 nog eens door de president werd bevestigd (zie punt 45), is in de periode 1978 tot februari 1982 bij herhaling toegepast in de vorm van overleg over de prijzen welke aan individuele klanten moesten worden aangeboden, bij klachten in de vergadering over verloren klanten (punten 36, 40, 41, 42 en 46) en het bevel »bij zijn klantenkring te blijven" in verband met een prijscampagne van IR (punt 35).

De overeenkomsten tussen leden en niet-leden

(53) Uit de bovenstaande feiten kan de conclusie worden getrokken dat er over de kortingen die op het Belasco-tarief dienden te worden toegepast, tussen leden en niet-leden in de betrokken periode overeenkomsten hebben bestaan.

De overeenkomst van mei 1978

(54) Uit de feiten die onder punt 37 zijn behandeld, blijkt dat de leden UPM en IR tot een afspraak zijn gekomen om in het begin van mei 1978 over te gaan tot een gezamenlijke verlaging van de kortingen aan de klanten en dat deze afspraak dateert van vóór 15 mei. Deze overeenkomst is echter niet nageleefd en het initiatief is mislukt omdat andere fabrikanten hogere kortingen verleenden.

De overeenkomst van oktober 1978

(55) Toen in de herfst van 1978 een nieuw initiatief werd genomen om de kortingen te beperken, kwamen de leden overeen meer ruimte te geven aan deelneming door niet-leden, door AA daarbij te betrekken, vermoedelijk wegens de omstandigheden waaronder de overeenkomst van mei 1978 was mislukt Om dezelfde reden hebben de leden ongetwijfeld geen nieuwe brief tot hun klanten gericht om een vermindering van de kortingen aan te kondigen, alvorens van de andere fabrikanten de belofte te hebben verkregen dat ook zij die maatregel zouden toepassen. Het bestaan van deze afspraak wordt bovendien bevestigd door het feit dat er vervolgens een aantal vergaderingen tussen partijen hebben plaatsgevonden om ten opzichte van de vastgestelde tarieven tot een nieuwe gezamenlijke verlaging van de kortingen te komen. (56) De gegevens in de punten 39 tot en met 44 bevatten aanwijzingen dat de op de vergaderingen van einde 1978/begin 1979 nagestreefde overeenstemming over een nieuwe gezamenlijke verlaging van de kortingen omstreeks begin maart inderdaad tot stand is gekomen, althans wat de verlaging van het plafond van 25 op 23 % betreft. Zelfs al is deze nieuwe verlaging niet totstandgekomen, dan nog is de overeenkomst tussen de leden, de niet-leden en UPM over de naleving van een kortingentucht die in oktober 1978 was ingevoerd, in 1979 en het eerste deel van 1980 van toepassing gebleven.

De onder de punten 44 en 45 samengevatte feiten stemmen overeen, zodat het tijdstip van het stuklopen van de afspraak over de beperking van de kortingen na het faillissement van UPM op juli/augustus 1980 kan worden gesteld.

De nieuwe produkten

(57) Tussen augustus 1980 en september 1981 heeft de vergadering viermaal haar standpunt bepaald over een welbepaald percentage van de verhoging van de verkoopprijzen voor produkten op basis van verbeterde bitumen. Vervolgens heeft de vergadering in december 1983 de prijzen van zes nieuwe produkten voor twee categorieën klanten en de toegelaten maximumkortingen vastgesteld.

Aanverwante produkten

(58) Tussen april 1979 en het einde van de betrokken periode heeft de vergadering over de verkoopprijzen voor aanverwante produkten tienmaal haar standpunt bepaald.

Maatregelen tegen de concurrenten

(59) De leden hebben gemeenschappelijke maatregelen tegen andere fabrikanten ondernomen of overwogen om hen van een beleid van lage prijzen te weerhouden en/of hun klanten te ontnemen. Ook zijn gezamenlijke maatregelen jegens importeurs en buitenlandse fabrikanten voorgesteld of genomen.

(60) In augustus 1981 is voorgesteld »voor de klanten van IKO een geografische verdeling tussen de leden op te stellen die offerten zullen maken met maximumkortingen om IKO zoveel mogelijk interessante klanten afhandig te maken. Om de weerslag van deze leveringen op onze klantenkring te vermijden, zullen slechts rollen in neutrale verpakking worden geleverd die alleen het merk BENOR dragen". De leden besluiten lijsten op te stellen van de klanten van IKO, met vermelding van hun belangrijkheid en de condities welke hun worden toegekend. In september 1981 wordt geconstateerd dat de »maatregelen waartoe op de vergaderingen is besloten tot dusver geen resultaten hebben opgeleverd, behalve bij Lummerzheim". In oktober »wordt vastgesteld dat de actie tegen IKO resultaten heeft opgeleverd bij Asphaltco en KAB".

(61) In november 1983 stelt een lid onder het hoofd »de strijd tegen de concurrentie" voor, in Nederland in de aanval te gaan om de invoer met name door een Belgische wederverkoper tegen te gaan. Hij herinnert aan het succes van een operatie van dien aard in 1973 en 1974 in Duitsland en die inhield dat men met verlies verkocht aan de klanten van Duitse leveranciers die de Belgische markt bevoorraadden om hen te dwingen daarmee op te houden. De kosten van deze gemeenschappelijke operatie werden over de toenmalige leden, naar evenredigheid van hun quota verdeeld. In latere notulen zijn geen gegevens te vinden over hetgeen gebeurd is met het voorstel om in Nederland een soortgelijke operatie uit te voeren.

(62) In februari 1984 is, na een voorstel voor een collectieve maatregel tegen concurrenten, afgesproken om lijsten op te stellen van de klanten die moesten worden aangepakt. Tijdens een vergadering die ten doel heeft . . . »aan te wijzen wie de aanval zal openen, die in de eerste plaats tegen de zwaksten, dus de importeurs, moet worden gericht", stelt de vergadering een lijst van de aan te pakken ondernemingen op, met vermelding van het lid dat de aanval zal openen. Vervolgens wordt besloten dat eerst bij AA en Canam Sales (een importeur van bitumineuze dakbedekking voornamelijk uit Italië, Duitsland en Nederland) te doen door hun klanten extra kortingen aan te bieden. Tussen het tijdstip van deze feiten en de verificatie van de Commissie bij Belasco op 9 april 1984 zijn er geen aanwijzingen over de gevolgen die aan dit besluit zouden zijn gegeven.

Het geval UPM

(63) De leden vernamen in oktober 1979 dat UPM, een vroeger lid van Belasco, die zich einde 1977 daaruit had teruggetrokken, zijn viltproduktie-afdeling had gesloten. Deze onderneming blijft bitumineuze dakbedekking produceren. Bij die gelegenheid »rees de vraag of iedereen principieel akkoord gaat met een eventuele aankoop" van de fabriek van bitumineuze bedekking. Er wordt opgemerkt dat UPM, gezien de huidige situatie, »vanzelf zou kunnen verdwijnen" en dat men in dat geval »geld zou geven voor een kadaver". Overeengekomen werd dat met een buitenlandse onderneming contact zou worden opgenomen die met het oog op een overneming met UPM in onderhandeling was.

(64) UPM wordt in juli 1980 failliet verklaard. Op een vergadering in juli 1980 met de regionale economische autoriteiten hebben vertegenwoordigers van Belasco erop aangedrongen dat de onderneming niet door buitenlandse belangen zou worden overgenomen, omdat dat »het reeds zo precaire overwicht op de markt zou kunnen verstoren". Ook legden zij belangstelling aan de dag voor overneming van de onderneming. Produktbeleid

(65) In de betrokken periode hebben de leden een gemeenschappelijk programma toegepast voor bitumineuze dakbedekking, dat in het Belasco-tarief staat opgenomen.

De vergadering heeft gesproken over de handhaving of stopzetting van bepaalde produkten en over de afwijkingen van het gemeenschappelijk produktengamma (zie ook de punten 25 en 48).

(66) Naarmate nieuwe produkten aan betekenis wonnen, hebben de leden geleidelijk aan daarvoor gemeenschappelijke hoofdkenmerken vastgesteld. In 1981 besloten zij, toen deze produkten nog slechts een zeer gering gedeelte van de produktie der leden vertegenwoordigden, dat de bekleding op basis van dragers uit plastic met uitsluitend een dikte van 4 mm zou worden geproduceerd. Na elkaar wederzijds over hun nieuwe produkten te hebben ingelicht, hebben de leden gemeenschappelijk in december 1982 de concentraties vastgesteld van de plastics die in de verbeterde bitumen zouden worden opgenomen.

Het merk en de gemeenschappelijke reclame

(67) De door de leden geproduceerde bitumineuze dakbedekkingen zijn, met uitzondering van de nieuwe produkten, in de handel gebracht onder het gemeenschappelijke merk »Belasco", in voorkomend geval samen met het »Benor"-teken en eventueel het merk van de fabrikant. Jaarlijkse reclamecampagnes zijn ten gunste van het gemeenschappelijke merk door Belasco gefinancierd. Het bedrag dat voor deze campagnes was uitgetrokken, beliep tussen 1978 en 1981 . . . Bfr. (1), in 1982 . . . Bfr. en 1983 . . . Bfr. Naast deze gemeenschappelijke reclame stond het de leden vrij zelf voor de produkten van het merk Belasco reclame te maken en daaraan eventueel hun eigen merk te koppelen.

(68) Het merk Belasco en de gemeenschappelijke reclame betroffen niet de nieuwe produkten die door elk lid onder eigen merken in de handel werden gebracht.

De looptijd van de Overeenkomst

(69) Volgens de bewoordingen van de Overeenkomst die op 1 januari 1978 in werking trad, zou deze, ingeval zij op 31 december 1983 niet zou worden ontbonden, automatisch voor een duur van vijf jaar worden verlengd. Er is geen bericht van opzegging uitgegaan. Integendeel, het staat vast dat de leden, althans tot aan de verificatie door de Commissie op 9 april 1984, de bedoeling hebben gehad de Overeenkomst met eventuele wijzigingen die gemeenschappelijk zouden worden onderzocht, in stand te houden.

Juridische beoordeling

I

Artikel 85, lid 1

(70) Volgens artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en verboden alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst en met name die welke bestaan in:

a) het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan- of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden,

b) het beperken of controleren van de produktie, de afzet, de technische ontwikkeling of de investeringen,

c) het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen,

. . .

(71) De leden, alsmede IR en AA, zijn ondernemingen en Belasco is een ondernemersvereniging in de zin van artikel 85, lid 1. Een kartel waaraan ondernemingen en ondernemersverenigingen deelnemen, valt onder artikel 85, lid 1.

A. HET KARTEL

(72) De Overeenkomst heeft ten doel de Belgische markt voor bitumineuze dakbedekking te organiseren. Zij vormt, met de binnen haar kader door de leden en door Belasco genomen toepassings- en aanvullingsmaatregelen, een reeks overeenkomsten en/of besluiten van ondernemersverenigingen (»het kartel") die ten doel en/of tengevolge hebben dat de mededinging wordt beperkt en die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kan beïnvloeden.

De Overeenkomst

(73) De Overeenkomst omvat een aantal bepalingen die ten doel of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt beperkt:

i) Het gezamenlijk vaststellen van minimumtarieven en -voorwaarden voor de verkoop van bitumineuze dakbedekking. Dergelijke beperkingen vallen uitdrukkelijk onder artikel 85, lid 1, onder a).

ii) Het voor de leden geldende verbod om aan klanten geschenken te geven of aan dezen produkten beneden de kostprijs te leveren, alsmede het gezamenlijk vaststellen van de prijzen voor aanverwante produkten. Dit verbod beoogt te voorkomen dat de bepalingen inzake de minimumtarieven en -voorwaarden worden omzeild.

iii) De vaststelling van quota voor de verkoop op de Belgische markt strekt tot het beperken van de concurrentie tussen de leden en het onderling verdelen van de markt die zij gezamenlijk beheersen. Een dergelijk doel wordt uitdrukkelijk genoemd in artikel 85, lid 1, onder c).

iv) Het voor leden geldende verbod van verkoop of verhuur van hun produktieapparaat of hun installaties aan derden, alsmede de beperkingen op het werk in maakloon. Deze bepalingen hebben ten doel de mogelijkheden tot toegang tot de markt of de ontwikkeling van de verkopen aan huidige of potentiële concurrenten te beperken. De verbintenis van de leden om medewerking te verlenen aan de gemeenschappelijke aankoop van uitrusting van een lid waarop beslag is gelegd of die ingevolge faillissement van het lid wordt verkocht, heeft dezelfde strekking.

v) De collectieve reclame: deze kan maatregelen van collectieve reclame ten gunste van een gemeenschappelijk merk beogen en is daarvoor totstandgebracht. De leden hebben tijdens de procedure een beroep gedaan op de bekendmaking van de Commissie uit 1968 (1) betreffende de samenwerking tussen ondernemingen, om te betogen dat de overeenkomsten inzake de gemeenschappelijke reclame niet concurrentiebeperkend zijn. In dit verband dient opgemerkt te worden dat de bekendmaking betrekking heeft op overeenkomsten die »uitsluitend ten doel hebben" gemeenschappelijk reclame te maken, al geeft zij specifiek aan dat dergelijke overeenkomsten concurrentiebeperkend kunnen zijn wanneer nog andere beperkingen worden opgelegd.

In het onderhavige geval maakt de gemeenschappelijke reclame deel uit van een overeenkomst die bovendien beperkingen inhoudt op gebied van prijzen en produkten alsmede quota. De betrokken produkten zijn trouwens in sterke mate genormaliseerd. Onder dergelijke omstandigheden zou individuele reclame nog een middel voor autonome concurrentie voor de leden kunnen opleveren. Men moet aannemen dat de betrokken bepaling beoogt de andere concurrentiebeperkende doelstellingen van de Overeenkomst te versterken door bij de gebruikers een assimilatie tussen de produkten van de leden te bewerkstelligen en de mededinging, welke de leden elkaar in dit kader door differentiëring van hun produkten zouden moeten kunnen aandoen, te beperken.

vi) Het voorbereiden en bevorderen van alle maatregelen tot rationalisatie en standaardisatie der produkten. Deze bepaling moet, gezien het concurrentiebeperkend kader van de Overeenkomst waarin zij is opgenomen en haar toepassing door de vaststelling en het gebruik van een gemeenschappelijk gamma van Belasco-produkten alsmede de gemeenschappelijke vaststelling van bepaalde kenmerken voor de nieuwe produkten, worden geacht althans gedeeltelijk ten doel te hebben de vrijheid van de leden om hun produkten te differentiëren, te beperken.

Voor alle zekerheid wordt opgemerkt dat dit punt van bezwaar geen betrekking heeft op de deelneming van de leden aan de opstelling van BNI-normen.

vii) Het treffen van gemeenschappelijke maatregelen van belangenbehartiging en bescherming, indien de doelstellingen van de Overeenkomst ten gevolge van een buiten de kring der leden liggende oorzaak worden bedreigd, met name door een sterkere concurrentie van buitenlandse producenten, het oprichten van nieuwe produktiebedrijven van dakbedekking of nieuwe concurrerende produkten. Deze bepaling is erop gericht om de andere concurrentiebeperkende maatregelen doeltreffender te maken door collectieve maatregelen adhoc, indien door buiten de Overeenkomst staande bedrijven nieuwe mededingingselementen worden ingevoerd.

De bepalingen houdende sancties op het niet-naleven van de Overeenkomst of op grond hiervan genomen besluiten, de instelling van een waarborgfonds voor het naleven van de verplichtingen door de leden, en de aan de algemene vergadering toegekende bevoegdheid om elke inbreuk op de geest van de Overeenkomst te beëindigen of te voorkomen, hebben ten doel de gevolgen van de door de leden aangegane concurrentiebeperkende verplichtingen te versterken.

De maatregelen tot uitvoering of aanvulling van de Overeenkomst

(74) De leden hebben gemeenschappelijke maatregelen genomen voor een daadwerkelijke verwezenlijking van de concurrentiebeperkende doelstellingen van de Overeenkomst:

i) De aanvaarding van een gemeenschappelijk tarief voor de Belasco-produkten. In de loop van de procedure hebben de leden betoogd dat de aanpassing van hun tarieven een uitvloeisel was van de Belgische wetgeving inzake de prijzen. Want al beoogde deze wetgeving gedurende de betrokken periode de aanvaarding door de autoriteiten van collectieve aanvragen die door beroepsverenigingen uit naam van hun leden werden ingediend, de ondernemingen bleven steeds vrij om individuele aanvragen in te dienen. Zelfs indien een collectieve aanvraag was ingediend, stelde de verleende vergunning slechts een maximum voor de prijsverhoging vast dat zodra het gold noch geheel, noch onmiddellijk behoefde te worden toegepast. Veeleer lieten de vergunningen iedere onderneming de vrijheid om

autonoom het bedrag en het tijdstip van haar tariefverhogingen te bepalen en om deze desgewenst te verlagen. Dienaangaande betoogden de leden dat de toegestane maximumverhogingen als gevolg van de tijd die bij de vergunningen van de tariefverhogingen verloren ging, ten opzichte van de vooral in de periode 1980/1981 veroorzaakte verhogingen van de kosten, in feite economisch gezien een minimum betekende. Dit neemt niet weg dat over de nieuwe tarieven van de leden en vooral het tijdstip van hun inwerkingtreding bij elke verhoging gemeenschappelijke besluiten zijn genomen, dat de leden soms vrijwillig dit tijdstip ten opzichte van de kortste door de wet toegestane termijnen hebben uitgesteld en dat de verdeling van de toegestane totale verhoging over de verschillende produkten bij bepaalde gelegenheden tot discussies en gemeenschappelijke standpuntbepalingen tussen de leden heeft geleid.

ii) De controle op en de vereffening van de quota: de controle werd door de accountant uitgevoerd met name aan de hand van maandstaten. De eindejaarskortingen welke door hem werden vastgesteld leidden tot vereffeningsbetalingen tussen leden, via Belasco.

iii) De instelling tussen de leden van tucht inzake kortingen en met name het aanbrengen van een bovengrens daarin, ten einde de verwezenlijking te garanderen, in samenhang met de onder i) genoemde maatregelen, van het doel van de Overeenkomst, te weten minimumverkoopprijzen voor bitumineuze dakbedekking in België te handhaven. De maatregelen zijn vooral tussen 1978 en 1980 toegepast, maar ook, zij het veel minder intensief, van 1981 tot 1983.

Het feit dat met name ATAB kortingen kon toestaan die het in de afspraken tussen de leden vastgestelde maximum overschreden, volstaat niet om te concluderen dat deze afspraken niet zouden hebben bestaan of niet zouden zijn toegepast. Wanneer de leden, waaronder ATAB, werden beschuldigd hun beloften niet te zijn nagekomen, hebben zij deze beschuldiging wel degelijk weersproken om aldus te kunnen blijven profiteren van de beloften der andere leden aangaande de kortingen. Bovendien heeft de vergadering zelf naar dergelijke beschuldigingen onderzoek verricht.

iv) De gemeenschappelijke besluiten om andere fabrikanten gemeenschappelijke voornemens van de leden inzake hun tarief mede te delen en deze mededeling zelf: het lijdt geen twijfel dat deze maatregelen ten doel hebben gehad een aanpassing van de prijzen van deze fabrikanten aan die van de leden te vergemakkelijken, zoniet aan te moedigen en zo de gevolgen van de afspraken inzake de tarieven buiten de kring van de leden uit te breiden en te versterken.

v) Het aanvaarden van gemeenschappelijke prijzen voor aanverwante produkten: de leden hebben sinds april 1979 geregeld de prijzen van een aantal produkten vastgesteld, die in verband met bitumineuze dakbedekking worden gebruikt. Deze prijzen schijnen echter in de praktijk niet te zijn gevolgd.

vi) De aanvaarding en de toepassing, althans vanaf 1978 tot midden 1981, van het beginsel van de kristallisatie van de klantenkring en de besluiten waarbij de leden tot overeenstemming kwamen over de condities welke aan bepaalde klanten moesten worden voorgesteld.

Volgens de lijsten van geworven of verloren klanten welke tijdens de procedure door de leden zijn overgelegd, lijkt het beginsel van de kristallisatie in de praktijk slechts in beperkte mate te zijn inachtgenomen.

vii) De gezamenlijke actie in de herfst van 1981 tegen een andere fabrikant, IKO, om hem ertoe te bewegen af te zien van een lage-prijzenpolitiek, waardoor ten minste drie leden de gelegenheid kregen deze onderneming klanten te ontfutselen.

viii) De gemeenschappelijke actie in 1980 om de mogelijke overneming van een fabrikant van bitumineuze dakbedekking die failliet was gegaan, door één of meer buitenlandse ondernemingen te belemmeren. Het doel dat de leden daarbij voor ogen stond, was niet de produktiecapaciteiten van de voormalige onderneming UPM te verwerven, maar ervoor te zorgen dat deze niet in de handen van concurrenten die geen lid van het kartel waren, zou vallen. Dit gedrag van de leden stemt overeen met de geest van de voorschriften in de Overeenkomst over de aankoop van een failliet lid door de overigen en met de gemeenschappelijke initiatieven die zouden worden ondernomen, wanneer deze doelstellingen door een versterking van de concurrentie van de zijde van derden in gevaar zouden worden gebracht.

ix) De toepassing van een gemeenschappelijk Belasco-produktengamma, het gemeenschappelijk gebruik van het merk Belasco en de gemeenschappelijke reclame-initiatieven ten gunste van dit merk: deze maatregelen hadden met name ten doel de concurrentie te beperken welke de leden elkaar, ondanks de vergaande normalisatie van de bitumineuze dakbedekkingen in België, onderling door differentiatie van hun produkten konden aandoen.

x) Voorts heeft de deelneming van de leden aan afspraken met niet-leden over de kortingen op de Belasco-produkten bijgedragen tot versterking en uitbreiding van de Overeenkomst. Deze afspraken worden hieronder behandeld. xi) De besluiten tot cooerdinatie van de kenmerken van nieuwe produkten in september 1981 en december 1982 en de gemeenschappelijke besluiten tot verhoging van de prijzen voor deze produkten in 1981 en het vaststellen van verkoopprijzen en maximumkortingen in december 1983.

De leden hebben tijdens de procedure betoogd dat alleen Benor-produkten onder de Overeenkomst vielen en in het kader van deze procedure in aanmerking dienden te worden genomen, met uitzondering van met name, de nieuwe produkten. De Overeenkomst nu, is uitdrukkelijk gericht op vilt en andere dragers van allerlei aard, geteerd of gebitumineerd, alsmede »alle soortgelijke materialen die in de toekomst voor hetzelfde doel zullen worden vervaardigd". Bovendien werden nieuwe produkten na hun introductie op de markt in de berekening van de quota opgenomen.

Stellig zijn de nieuwe produkten zelfstandig door elke fabrikant ontwikkeld en is de Overeenkomst slechts in de beperkte, maar toenemende mate welke hierboven is weergegeven, op nieuwe produkten toegepast. Niettemin hebben de leden als oogmerk gehad de in de Overeenkomst opgenomen prijsregeling geleidelijk tot de nieuwe produkten uit te breiden, naarmate deze produkten aan betekenis wonnen en binnen de grenzen die juist door het nieuwe karakter ervan werden opgelegd, met name de afwezigheid van normalisatie dienaangaande, of de noodzaak van een cooerdinatie van de kenmerken ervan.

Dat de verkoopprijzen voor de nieuwe produkten overeenstemden met de besluiten tot verhoging of vaststelling van prijzen, kon niet worden aangetoond.

De deelneming van Belasco aan de toepassing van het kartel

(75) Belasco heeft aan de toepassing van de Overeenkomst en de maatregelen ter aanvulling daarvan op een aantal wijzen deelgenomen. Zij heeft tot 31 december 1983 bijstand verleend aan de vereffening van de verkoopquota. Het is Belasco die de accountant die volgens de Overeenkomst de algemene vergadering moest bijstaan bij haar uitvoering en het toezicht op de naleving door de leden, met name door controle op de quota, in dienst heeft genomen en betaald. Zij heeft de gemeenschappelijke reclame voor het merk Belasco gefinancierd en het waarborgfonds uit hoofde van de Overeenkomst beheerd.

De gevolgen van het kartel

(76) Voor de beoordeling van een overeenkomst of onderling afgestemde gedraging in het licht van artikel 85, lid 1, is een beoordeling van haar gevolgen overbodig zodra blijkt dat de overeenkomst of de gedraging ten doel heeft de mededinging te vervalsen of te beperken. De concurrentiebeperkende doelstellingen, maar ook de gevolgen van een kartel moeten echter in aanmerking worden genomen zodra het erom gaat de zwaarte van de inbreuken te beoordelen.

(77) Het kartel omvat zeven ondernemingen, waarvan de verkopen in België gemiddeld 58 % van het zichtbaar verbruik van bitumineuze dakbedekking in dit land vertegenwoordigden.

(78) De verkoopquota, de maatregelen voor controle op deze quota en de vereffeningsregeling zijn gedurende de betrokken periode op alle op de Belgische markt geleverde bitumineuze dakbedekkingen toegepast. De quota hebben in beginsel iedere aansporing en ieder belang voor de leden weggenomen om te trachten hun marktaandeel via toegenomen concurrentie te vergroten, omdat iedere vergroting van dit marktaandeel ten opzichte van dat van de andere leden in beginsel verboden was en werd bestraft. De verdelingsquota van de markt hebben ten gevolge gehad dat de mededinging werd beperkt, al hebben met name ATAB en KAB de afspraak inzake de quota kunnen omzeilen door ervan te profiteren dat de betrokken controlemaatregelen ontoereikend waren, en een onnauwkeurig verbruikscijfer kunnen opgeven, want zij konden immers profiteren van de concurrentiebeperkende beloften van de andere leden, hetgeen ook stellig in hun bedoeling lag gezien hun ruiterlijk toegegeven streven om voor de andere leden te verbergen dat zij hun quota hadden overschreden.

(79) De Belasco-produkten vertegenwoordigden ongeveer 90 % van alle bitumineuze dakbedekkingen die gedurende de betrokken periode door de leden op de Belgische markt werden gebracht. Voor deze produkten hebben de leden de mededinging beperkt door één eenheidstarief toe te passen, dat gemeenschappelijk was vastgesteld, waardoor de mogelijkheid voor de leden om uiteenlopende prijzen te berekenen werd uitgesloten. Vooral van 1978 tot 1980 hebben de leden hun vrijheid om zelfstandig hun daadwerkelijke verkoopprijs voor de Belasco-produkten vast te stellen beperkt door de invoering van een kortingentucht die vooral op de begrenzing naar boven van die kortingen gericht was.

(80) De gevolgen van de beperkingen op het gebied van quota en prijzen welke hierboven zijn opgesomd, konden alleen maar worden versterkt door een reeks andere maatregelen, ook al is niet aangetoond dat die op zichzelf in feite ingrijpende concurrentiebeperkende gevolgen hebben gehad: het gaat om de toepassing van een gemeenschappelijk gamma produkten, het beginsel van de kristallisatie van de klantenkring, het gemeenschappelijk gebruik van het gemeenschappelijke merk Belasco en de gemeenschappelijke reclame voor dat merk. (81) Dat de leden hun voornemen inzake hun gemeenschappelijk tarief aan de niet-leden bekendmaakten heeft in feite geleid tot een aanpassing van de tarieven van de niet-leden aan het Belasco-tarief.

(82) De collectieve actie tegen IKO om deze onderneming ertoe te brengen een lage-prijzenpolitiek op te geven, heeft althans een aantal leden in staat gesteld, IKO klanten te ontnemen.

B. AFSPRAKEN TUSSEN LEDEN EN NIET-LEDEN INZAKE KORTINGEN

(83) De afspraken inzake de beperking van de kortingen bij de verkoop van bitumineuze dakbedekking, waaraan de leden en niet-leden hebben deelgenomen, hadden ten doel de mededinging inzake de prijzen tussen de deelnemende ondernemingen te beperken. Tegen dit oogmerk is uitdrukkelijk artikel 85, lid 1, gericht. Het gaat om:

- de afspraak tussen de leden, IR en UPM in mei 1978, inzake de beperking en de gemeenschappelijke verlaging der kortingen, en

- de afspraak met hetzelfde oogmerk tussen de leden, IR, UPM en AA uiterlijk op 30 oktober 1978, die tot in juli/augustus 1980 is voortgezet nadat UPM op 4 juli 1980 failliet was verklaard.

(84) Deze afspraken waren uiteindelijk gericht op de verkoopprijzen, aangezien de kortingen slechts ten opzichte van een referentiepunt betekenis konden hebben, in dit geval het Belasco-tarief dat door allen werd toegepast. Bijgevolg waren zij niet toepasselijk op de nieuwe produkten, die van dit tarief waren uitgesloten. Deze nieuwe produkten namen van 1978 tot 1980 echter slechts een zeer gering deel van de markt voor bitumineuze dakbedekking in België in. Zij vertegenwoordigden in 1979/1980 19 % van de produktie van bitumineuze dakbedekking van IR, minder dan 5 % van de totale produktie van de leden en een beperkt deel van de import, die destijds hoogstens 13 % van de markt uitmaakte. Zij verschenen in maart 1980 voor het eerst in het tarief van AA. Deze afspraken betroffen dus een groot percentage van de bitumineuze dakbedekking welke door de deelnemers in de handel werd gebracht.

(85) In de loop van de procedure heeft IR bezwaar gemaakt tegen het gebruik door de leden tegen haar, van documenten die onafhankelijk van haar waren opgesteld, met name de notulen van de algemene vergadering van Belasco. Al is stellig waar dat interne documenten die zijn opgesteld door één van de partijen bij een overeenkomst over de deelneming van andere ondernemingen aan deze overeenkomst met omzichtigheid moeten worden gehanteerd, dit neemt niet weg dat de documenten die een voldoende aantal nauwkeurige en overeenstemmende aanwijzingen bevatten, zoals in het onderhavige geval, als voldoende bewijs van de feiten toelaatbaar zijn, zelfs jegens de contractspartijen die bij het opstellen van de betrokken documenten geen rol speelden.

(86) De niet-leden hebben eveneens aangevoerd dat, indien er al overeenkomsten waren, zij niet het voornemen hadden deze in acht te nemen. Noch de geestelijke instelling van de niet-leden, tijdens het sluiten der overeenkomsten ten opzichte van hun voornemen zich daaraan te houden, noch de omstandigheid dat de overeenkomsten in feite door de niet-leden niet zouden zijn nageleefd, kan de gevolgtrekking van de Commissie ondergraven dat deze overeenkomsten wel degelijk tot stand zijn gekomen en dat de niet-leden daarbij partij waren, zelfs wanneer de niet-naleving een feit zou zijn geweest, zoals men uit bepaalde elementen zou kunnen opmaken.

C. ONGUNSTIGE BEÏNVLOEDING VAN DE HANDEL TUSSEN LID-STATEN

(87) Volgens het administratieve beleid van de Commissie en de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie moet een overeenkomst, wil zij de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden, aan de hand van een geheel van objectieve juridische en feitelijke gegevens met een voldoende graad van waarschijnlijkheid de gevolgtrekking wettigen dat zij rechtstreeks of onrechtstreeks, feitelijk of potentieel invloed kan uitoefenen op de handelsstromen tussen Lid-Staten, op een wijze die nadelig kan zijn voor de verwerkelijking van de doelstellingen van één enkele markt tussen de Staten.

(88) De leveranties van de deelnemers aan het kartel vertegenwoordigden 57 % tot 60 % van het zichtbaar verbruik van de betrokken produkten en de fabricage ervan ongeveer 70 % van de nationale produktie in de betrokken periode. Het doel van de Overeenkomst en van het kartel tussen de leden is, op het Belgisch grondgebied de markt voor bitumineuze dakbedekking te organiseren, met name door het aannemen van gemeenschappelijke tarieven en minimumverkoopprijzen, het vaststellen van marktverdelingsquota en de cooerdinatie van de produktenassortimenten. De Overeenkomst hield uitdrukkelijk ook maatregelen in die bestemd waren om een compartimentering te bewerkstelligen waardoor de marktorganisatie tegen ontwrichting van buitenaf zou kunnen worden afgeschermd en in het bijzonder om de deelneming van buitenlandse leveranciers aan de markt te verhinderen of te controleren. Onder die maatregelen vindt men de beperkingen op de overdracht van het produktieve apparaat aan feitelijke of potentiële concurrenten of het gebruik ervan te hunnen behoeve, en het gemeenschappelijke optreden om de gevolgen van versterkte concurrentie van andere leveranciers, met name uit het buitenland, binnen de perken te houden. Elders in deze beschikking is aangetoond dat zulk optreden geenszins hypothetisch was. (89) Ook zonder de maatregelen die juist erop waren gericht om de deelneming van buitenlandse leveranciers aan de markt te verhinderen, moest het kartel de handel tussen Lid-Staten wel ongunstig beïnvloeden. Het Hof heeft in zijn arrest van 17 oktober 1972 in zaak 8/72 »Cementhandelaren" (1), geoordeeld dat concurrentiebeperkingen die het gehele grondgebied van een Lid-Staat bestrijken, naar haar aard een versterking van de nationale compartimentering tot gevolg kunnen hebben, hetgeen de in het Verdrag beoogde economische vervlechting doorkruist. Deze rechtspraak is laatstelijk herhaald in het arrest van het Hof van 11 juli 1985 in de zaak 42/84 »Nutricia" (2). Het cementhandelaren-arrest had betrekking op een kartel tussen handelaren en niet tussen fabrikanten, maar het bovenvermelde beginsel geldt ook voor de onderhavige zaak. Zo kunnen concurrentiebeperkende overeenkomsten die het gehele grondgebied van een Lid-Staat bestrijken, indien zij voldoende ingrijpende gevolgen sorteren om de concurrentievoorwaarden in dat gebied radicaal te wijzigen, de onderverdeling van de gemeenschappelijke markt in onderscheiden nationale markten met hun eigen kunstmatig gedifferentieerde marktomstandigheden totstandbrengen of versterken in strijd met de vrije onvervalste concurrentie binnen een communautaire eenheidsmarkt die een van de oogmerken van het Verdrag is. De handel tussen Lid-Staten zal ongunstig worden beïnvloed doordat de geneigdheid van buitenlandse leveranciers om zich op de betrokken nationale markt te begeven en de voorwaarden waaronder zij dit zullen doen, anders zullen uitvallen dan indien deze overeenkomsten niet hadden bestaan.

(90) Bovendien moesten in de onderhavige zaak feitelijke of potentiële buitenlandse leveranciers van de betrokken produkten op de Belgische markt het niet opnemen tegen een versnipperd aanbod door een tiental binnenlandse producenten die met elkaar concurreren, maar tegen een eenheidsfront van de overgrote meerderheid van de producenten, die gezamenlijk optreden om de mededinging met een alomvattend kartel te vervalsen. Het gevolg was dat de grondslag voor een besluit van een buitenlandse leverancier om de markt binnen te gaan, en de concurrentievoorwaarden waartegenover deze zich geplaatst zag, werden vervormd. Daaronder valt het vooruitzicht van collectieve vergeldingsmaatregelen door het kartel tegen concurrerende prijzen van importeurs.

(91) De mededeling aan andere Belgische producenten van informatie over de collectieve bedoelingen van de leden inzake de tarieven had ten doel en ten gevolge dat de uitwerking van het kartel tot buiten de kring van de leden werd versterkt.

Eveneens beoogden de leden door hun afspraken met de niet-leden over de kortingen op de prijzen het doel van de Overeenkomst, namelijk het instellen van minimumverkoopprijzen voor bitumineuze dakbedekking in België, beter te verwezenlijken door andere nationale producenten erbij te betrekken zodat, samen met de leden, een nog groter marktaandeel tot stand kwam. De verkopen van bitumineuze dakbedekking van de betrokken ondernemingen overschreden in elk geval de 70 % van het zichtbaar verbruik in België in die tijd.

Als maatregelen ter uitvoering en versterking van de Overeenkomst, konden de door de leden met de niet-leden gemaakte afspraken op dezelfde wijze als de andere elementen van het kartel van invloed zijn op de handelsstromen tussen de Lid-Staten.

(92) Overigens konden deze afspraken ter beperking van de kortingen als zodanig de import naar de Belgische markt beïnvloeden, gezien de toepassing van deze maatregelen op het gehele nationale grondgebied en de deelneming van zowat alle nationale producenten, die 88 tot 94 % van de Belgische produktie vertegenwoordigden ten tijde van die afspraken. De prijsniveaus die van dergelijke nationale prijsafspraken het gevolg waren moesten wel invloed hebben op de besluiten van potentiële buitenlandse leveranciers inzake toegang tot de Belgische markt en op de verkoopprijzen die door dezen zouden worden berekend. In de betrokken periode vertegenwoordigde de import uit andere Lid-Staten tussen 12 en 19 % van het zichtbaar verbruik.

(93) De concurrentiepositie van de deelnemers aan het kartel op de exportmarkten in de andere Lid-Staten, en bijgevolg de handelsstromen met deze landen, kunnen worden beïnvloed door de concurrentiebeperkingen met name inzake de prijzen en het verzekerde, maar tegelijk beperkte marktaandeel van elk lid ten opzichte van de andere leden op nationaal vlak.

(94) Onder deze omstandigheden meent de Commissie dat zowel het kartel tussen de leden als de kortingsafspraken met de niet-leden die beoogden zijn werking te versterken, de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden doordat zij de vervlechting der markten welke in het EEG-Verdrag wordt nagestreefd, belemmeren.

II

Artikel 85, lid 3

(95) Artikel 85, lid 3, houdt de mogelijkheid in om onder bepaalde voorwaarden het bepaalde in artikel 85, lid 1, buiten toepassing te verklaren voor overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. Volgens artikel 4 van Verordening nr. 17 kan zulk een ontheffing alleen worden verleend

voor overeenkomsten of gedragingen welke op de juiste wijze bij de Commissie zijn aangemeld. Dit is noch voor de Overeenkomst, noch voor de afspraken tussen leden en niet-leden het geval. Bepaalde overeenkomsten of gedragingen genoemd in artikel 4, lid 2, zijn echter van aanmelding vrijgesteld. Dit is met name het geval bij overeenkomsten waaraan slechts ondernemingen uit eenzelfde Lid-Staat deelnemen en die noch op invoer noch op uitvoer betrekking hebben.

A. HET KARTEL

(96) De aan het kartel deelnemende ondernemingen komen alle uit dezelfde Lid-Staat. Gezien met name de bepalingen in de Overeenkomst over de vaststelling van beschermings- en verweermaatregelen door de algemene vergadering ingeval de doelstellingen van de Overeenkomst door een versterking van de concurrentie van buitenlandse ondernemingen in gevaar zouden worden gebracht moet echter worden geconcludeerd dat het kartel tussen de leden betrekking heeft op import en moet derhalve de toepassing van artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17 worden uitgesloten.

(97) Zelfs aangenomen dat het bepaalde in artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17 op de Overeenkomst van toepassing zou zijn, dan zou nog geen ontheffing van het kartelverbod kunnen worden gegeven, omdat niet aan alle voorwaarden voor toepassing van artikel 85, lid 3, is voldaan. Het volstaat in dit verband op te merken dat de overeenkomsten of gedragingen waarvan zou zijn vastgesteld dat zij tot verbetering van de produktie of van de verdeling van de produkten, of tot bevordering van de technische of economische vooruitgang bijdragen, slechts kunnen worden vrijgesteld indien zij de gebruikers een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen verschaffen, de betrokken ondernemingen geen beperkingen opleggen welke niet onmisbaar zijn om deze doelstellingen te verwezenlijken en de betrokken ondernemingen niet de mogelijkheid geven om voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen. Aan geen van deze drie voorwaarden kan door het kartel worden voldaan, dat onder zijn doelstellingen enerzijds de vaststelling van prijzen en de verdeling van de markt door een aantal concurrerende fabrikanten vertoont die samen een overheersende positie op de betrokken markt in een Lid-Staat innemen, en, anderzijds, de bescherming van deze markt tegen de feitelijke of potentiële concurrentie van ondernemingen uit andere Lid-Staten.

B. DE PRIJSAFSPRAKEN TUSSEN LEDEN EN NIET-LEDEN

(98) Aan deze overeenkomsten nemen slechts ondernemingen uit één enkele Lid-Staat deel. Zij hebben noch betrekking op import, noch op export en behoeven derhalve krachtens artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17 niet te worden aangemeld. Tijdens de procedure heeft IR de mogelijkheid geopperd voor vrijstelling uit hoofde van artikel 85, lid 3, in aanmerking te komen.

Geen van de voorwaarden voor toepassing van deze bepaling kan vervuld worden geacht door eenvoudige prijsafspraken die ten doel hebben de mededinging te beperken.

III

Artikel 3, lid 1, van Verordening nr. 17

(99) Krachtens artikel 3, lid 1, van Verordening nr. 17 kan de Commissie indien zij op verzoek of ambtshalve een inbreuk op artikel 85, lid 1, vaststelt, de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen bij beschikking verplichten aan de vastgestelde inbreuken een einde te maken.

(100) Voor zover aan de inbreuken reeds een einde zou zijn gemaakt, kan zij inbreuken vaststellen die hebben bestaan om de juridische situatie op te helderen (zie het arrest van het Hof in zaak 7/82 »GVL" (1), om de ondernemingen en de ondernemingsvereniging te kunnen gelasten zich te onthouden van iedere maatregel met hetzelfde doel of hetzelfde gevolg, en om een geldboete op te leggen wegens de inbreuken die zij pleegden.

IV

Artikel 15, lid 2, van Verordening nr. 17

(101) Volgens artikel 15, lid 2, van Verordening nr. 17 kan de Commissie bij beschikking geldboeten opleggen van duizend tot één miljoen Ecu of tot een bedrag van ten hoogste 10 % van de omzet van elk der betrokken ondernemingen in het voorafgaande boekjaar, indien zij opzettelijk of uit onachtzaamheid inbreuk maken op artikel 8, lid 1. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete, wordt niet alleen rekening gehouden met de zwaarte maar ook met de duur van de inbreuk.

A. HET KARTEL

(102) De Commissie is van oordeel dat in deze zaak aan de leden en aan Belasco geldboeten dienen te worden opgelegd.

(103) De deelnemers aan een kartel waarvan de doelstellingen met name afspraken inzake de prijzen en verkoopquota omvatten, alsmede gezamenlijke acties tegen andere concurrerende ondernemingen, waaronder buitenlandse fabrikanten en importeurs, wisten terdege dat het om beperkingen van de mededinging ging. Het lijdt geen twijfel dat de leden het oogmerk hebben gehad de mededinging te beperken door aan het kartel deel te nemen en dat Belasco het voornemen heeft gehad om bij te dragen aan de toepassing van concurrentiebeperkingen door haar deelneming aan de toepassing van de Overeenkomst.

(104) Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten is rekening gehouden met de zwaarte en de duur van de inbreuken, de totale omzet van elk van de betrokken ondernemingen alsmede haar omzet bij de leverantie van bitumineuze dakbedekking in België en, in geval van Belasco, met de jaarlijkse uitgaven van deze laatste.

(105) Het sluiten van een overeenkomst tussen concurrerende fabrikanten die bestemd is de mededinging te beperken op de voornaamste gebieden waar deze een rol kan spelen, levert een zeer ernstige inbreuk op de mededingingsregels van het Verdrag. Onder de elementen van deze Overeenkomst behoren de beperkingen inzake de prijzen en de verdeling van de markt alsmede de gezamenlijke tegen concurrenten gerichte maatregelen tot de ernstigste inbreuken die op de vrije mededinging kunnen worden gepleegd.

(106) De duur van het kartel heeft betrekking op de gehele, aanvankelijk door de Overeenkomst aangegeven periode, te weten vanaf 1 januari 1978 tot en met 31 december 1983, en op de periode van haar stilzwijgende verlenging, ten minste tot de eerste verificatiemaatregel van de Commissie op 9 april 1984. De gevolgen van de concurrentiebeperkingen die uit het kartel voortvloeien en, in voorkomend geval, de beperktere duur van sommige van haar aspecten, zijn hierboven uiteengezet.

(107) Bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuken is rekening gehouden met het in een aantal opzichten minder strikte regime dat door de leden op nieuwe produkten werd toegepast die geleidelijk tijdens de betrokken periode op de markt zijn geïntroduceerd. Dit verschil in regime rechtvaardigt echter geen differentiëring bij de geldboeten tussen de onderscheiden leden aan de hand van de uiteenlopende aandelen welke deze nieuwe produkten wellicht in hun eigen omzet voor de betrokken produkten vertegenwoordigen.

(108) De leden moeten in dezelfde mate aansprakelijk worden geacht voor het kartel, met inbegrip van hun deelneming aan de afspraken met de niet-leden.

(109) Tijdens de procedure hebben de leden met name betoogd dat zij nimmer hadden vermoed dat een kartel dat de afzet van bitumineuze dakbedekking in één en dezelfde Lid-Staat betrof, onder artikel 85 zou kunnen vallen. Dit betoog zou wellicht op een gunstiger onthaal hebben kunnen rekenen bij het sluiten van de Overeenkomst in 1966, waarmede met name om die reden in de onderhavige beschikking geen rekening is gehouden, maar het lijkt moeilijk aanvaardbaar ten aanzien van de Overeenkomst die in 1978 is gesloten, gezien de intussen bestaande rechtspraak over zogeheten »nationale" overeenkomsten. De Overeenkomst, die betrekking heeft op de marktorganisatie voor bitumineuze dakbedekking op nationale grondslag beoogt namelijk ondubbelzinnig nadeel toe te brengen aan de concurrentie die door ondernemingen uit andere landen zou kunnen worden gevoerd, alleen om deze organisatie in stand te houden en zij omvat met zoveel woorden het nemen van maatregelen die beogen dit doel te verwezenlijken. Het is niettemin niet uitgesloten dat de leden, met name de minder grote ondernemingen, zich niet volledig van het kartelverbod van artikel 85, lid 1, bewust waren.

(110) Bij het vaststellen van de op te leggen boeten heeft de Commissie rekening gehouden met de economische moeilijkheden die de producenten van bitumineuze dakbedekking ondervinden, met name van wege de crisis in de bouwsector in België.

B. DE PRIJSAFSPRAKEN TUSSEN LEDEN EN NIET-LEDEN

(111) In hun antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar hebben de niet-leden gewezen op het feit dat zij nimmer tot de Overeenkomst tussen de leden zijn toegetreden. Zij betogen dat hun handelingsvrijheid ten opzichte van het kartel waarin de leden waren verenigd, beperkt was. Zij konden bij het uitstippelen van hun commerciële beleid aan het bestaan van het kartel, aan de door zijn leden toegepaste prijzen en aan de risico's van een gezamenlijke reactie van de zijde van de leden indien hun belangen in gevaar zouden worden gebracht, niet voorbijgaan. Daarom zouden de niet-leden, wanneer zij door de leden zouden zijn uitgenodigd om aan gemeenschappelijke initiatieven om de kortingstarieven binnen de perken te houden mee te werken, ernaar gestreefd hebben om de indruk te wekken dat zij bereid waren »de beweging te volgen", maar zonder het oogmerk de afspraak na te leven. Bovendien is niet aangetoond dat zij dit in feite zouden hebben gedaan.

(112) Door zich aan te sluiten bij maatregelen tot gezamenlijke beperking van de kortingen met de leden, zouden de niet-leden echter moeten hebben vermoed dat dit zou leiden tot een afspraak met het doel de concurrentie te beperken. Deze ondernemingen hebben dus althans uit onachtzaamheid aan deze inbreuken deelgenomen.

(113) Gezien de onder punt 111 vermelde aspecten en de beperkte duur van de behandelde inbreuken door de niet-leden, heeft de Commissie echter besloten hun geen geldboeten op te leggen. De deelneming van Belasco

(114) Al had de deelneming van Belasco aan de toepassing van het kartel geen betrekking op alle constitutieve elementen van het kartel, zij betrof niettemin met name één van zijn ernstigste aspecten, te weten de quotavereffening. Bovendien moet de zelfs beperkte deelneming van een ondernemersvereniging aan een kartel worden geacht te worden verzwaard door de omstandigheid dat zij ten volle de totale omvang en de ernst van de concurrentiebeperkingen beseft die uit dit kartel voortvloeien, hetgeen in deze zaak onweersprekelijk het geval was.

(115) De omstandigheid dat de aan het kartel deelnemende ondernemingen in deze zaak leden van de vereniging waren, mag niet van invloed zijn op de gevolgtrekking dat Belasco een eigen aansprakelijkheid is aangegaan die los staat van die der leden, door aan het kartel deel te nemen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Compagnie Générale des Asphaltes NV, Antwerps Teer- en Asphaltbedrijf NV, De Boer & Co. NV, Kempisch Asphaltbedrijf NV, Limburgse Asfaltfabrieken PVBA, Lummerzheim & Co. NV en Vlaams Asfaltbedrijf Huyghe & Co. PVBA hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag door het sluiten van een Overeenkomst die op 1 januari 1978 van kracht werd en althans tot en met 9 april 1984 van toepassing bleef, alsmede door collectieve maatregelen die bestemd waren om de Overeenkomst uit te voeren en aan te vullen, met inbegrip van een gemeenschappelijke deelneming aan de afspraken bedoeld in de artikelen 2 en 3. De Belgische Asfalt Cooeperatie »Belasco" heeft inbreuk gemaakt op het bepaalde in artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag door haar deelneming aan de uitvoering van de Overeenkomst.

Artikel 2

International Roofing Company NV heeft inbreuk gemaakt op het bepaalde in artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag door het sluiten van de afspraak van mei 1978 met de in artikel 1 genoemde ondernemingen inzake kortingen op de verkoopprijzen voor bitumineuze dakbedekking.

Artikel 3

International Roofing Company NV en Al-Asfalt NV hebben inbreuk gemaakt op het bepaalde in artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag door hun deelneming aan een afspraak met de in artikel 1 genoemde ondernemingen inzake kortingen op de verkoopprijzen voor bitumineuze dakbedekking, tijdens de periode van oktober 1978 tot juli/augustus 1980.

Artikel 4

Verlening van een ontheffing van het kartelverbod uit hoofde van artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag wordt voor de in de artikelen 2 en 3 genoemde afspraken afgewezen.

Artikel 5

Compagnie Générale des Asphaltes NV, Antwerps Teer- en Asphaltbedrijf NV, De Boer & Co. NV, Kempisch Asphaltbedrijf NV, Limburgse Asfaltfabrieken PVBA, Lummerzheim & Co. NV en Vlaams Asfaltbedrijf Huyghe & Co. PVBA, de Société Coopérative des Asphalteurs Belges, International Roofing Company NV en Al-Asfalt NV moeten onverwijld aan de inbreuken (voor zover deze nog bestaan) een einde maken en zich onthouden van iedere afspraak, onderling afgestemde feitelijke gedraging of maatregel die een soortgelijke uitwerking kan hebben.

Artikel 6

Aan de leden en aan Belasco worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

a) aan Antwerps Teer- en Asphaltbedrijf NV, Antwerpen, een geldboete van 420 000 Ecu of 18 478 950 (achttienmiljoen vierhonderd achtenzeventigduizend negenhonderd vijftig) Bfr.;

b) aan Compagnie Générale des Asphaltes NV, Brussel, een geldboete van 150 000 Ecu of 6 599 625 (zesmiljoen vijfhonderd negenennegentigduizend zeshonderd vijfentwintig) Bfr.;

c) aan Lummerzheim & Co. NV, Gent, een geldboete van 200 000 Ecu of 8 799 500 (achtmiljoen zevenhonderd negenennegentigduizend vijfhonderd) Bfr.;

d) aan Limburgse Asfaltfabrieken PVBA, Hasselt, een geldboete van 30 000 Ecu of 1 319 925 (eenmiljoen driehonderdnegentienduizend negenhonderd vijfentwintig Bfr.;

e) aan Kempisch Asphaltbedrijf NV, Herentals, een geldboete van 75 000 Ecu of 3 299 812 (driemiljoen tweehonderdnegenennegentigduizend achthonderd- twaalf) Bfr.;

f) aan De Boer & Co. NV, Schoten, een geldboete van 75 000 Ecu of 3 299 812 (driemiljoen tweehonderdnegenennegentigduizend achthonderdtwaalf) Bfr.;

g) aan Vlaams Asfaltbedrijf Huyghe & Co. PVBA, Staden, een geldboete van 50 000 Ecu of 2 199 875 (tweemiljoen honderdnegenennegentigduizend achthonderd vijfenzeventig) Bfr.;

h) aan Belgische Asfalt Cooeperatie, Brussel, een geldboete van 15 000 Ecu of 659 962 (zeshonderd negenenvijftigduizend negenhonderd tweeënzestig) Bfr.

Artikel 7

De in artikel 6 opgelegde geldboeten moeten in Belgische franken binnen drie maanden na datum van de kennisgeving van de beschikking aan de Commissie worden overgemaakt op rekening nr. 426-4403001-52 bij de Kredietbank, Agentschap Schuman, Schumanplein 2, 1040 Brussel.

Artikel 8

Deze beschikking is gericht tot:

- Antwerps Teer- en Asphaltbedrijf NV

Société Anversoise des Goudrons et Asphaltes SA

Tolstraat 24

B-2000 Antwerpen - Compagnie Générale des Asphaltes NV

Maurice de Moorstraat 1

B-1020 Brussel

- Lummerzheim & Co. NV

Zeeschipstraat 107

B-9000 Gent

- Limburgse Asfaltfabrieken PVBA

Diestersteenweg 102

B-3510 Kermt-Hasselt

- Kempisch Asphaltbedrijf NV

Hannekenshoek

B-2410 Herentals

- De Boer & Co. NV

Pletterijstraat 100

B-2120 Schoten

- Vlaams Asfaltbedrijf Huyghe & Co. PVBA

Sleihagestraat 47

B-8820 Staden (Oostnieuwkerke)

- Belgische Asfalt Cooeperatie

Grootveldlaan 148

B-1150 Brussel

- International Roofing Company NV

Vilvoordelaan 306

B-1130 Brussel

- Al-Asfalt NV

Kolmenstraat 38

B-3820 Alken.

Deze beschikking vormt overeenkomstig artikel 192 van het EEG-Verdrag executoriale titel.

Gedaan te Brussel, 10 juli 1986.

Voor de Commissie

Peter SUTHERLAND

Lid van de Commissie

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63.

(1) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige cijfers weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr. 17 betreffende het nietprijsgeven van zakengeheimen.

(1) PB nr. C 75 van 29. 7. 1968, blz. 3.

(1) Jurisprudentie 1972, blz. 977.

(2) Nog niet gepubliceerd.

(1) Jurisprudentie 1983, blz. 483.

BIJLAGE I

1983

(in miljoen Ecu)

1.2.3 // // // // // Omzet van de onderneming // Omzet van de levering van bitumineuze dakbedekking in België // // // // ATAB // 21,6 // . . . (1) // Lummerzheim // 12,8 // . . . // Asphaltco // 20,2 // . . . // De Boer // 2,9 // . . . // KAB // ' 3,1 // . . . // Huyghe // 2,5 // . . . // LAF // 3,1 // . . . // // 66,2 // 23,8 // AA // 3,4 // . . . // IR // 2,2 // . . . // // //

(De uitgaven van Belasco bedroegen in 1983 . . . Ecu)

(1) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige cijfers weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr. 17 betreffende het niet-prijsgeven van zakengeheimen.

BIJLAGE 2

Data, tarieven voor bitumineuze dakbedekkingen in België

(1979-1984) (1)

1.2.3.4.5.6.7.8.9 // Belasco: // 9. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 7. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 9. 1981 // 15. 5. 1982 // 27. 2. 1984 // Leden: // // // // // // // // // // // // // (2) // // // // // Huyghe: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 11. 9. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 10. 1981 // 15. 5. 1982 // 1. 4. 1984 // KAB: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 4. 1981 // 1. 10. 1981 // 1982 // 1. 3. 1984 // LAF: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 4. 1981 // 1. 10. 1981 // 1982 // 1. 3. 1984 // Asphaltco: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 10. 1981 // 15. 5. 1982 // 7. 3. 1984 // De Boer: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 10. 1981 // 15. 5. 1982 // 15. 3. 1984 // ATAB: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 8. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 10. 1981 // 15. 5. 1982 // 1. 3. 1984 // Lummerzheim: // 3. 10. 1979 // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 4. 1981 // 10. 1981 // 15. 5. 1982 // 5. 3. 1984 // Niet-leden: // // // // // // // // // IR: // 10. 1979 // 1. 1980 // 3. 1980 // 15. 10. 1980 // 1. 3. 1981 // 15. 10. 1981 // 1. 6. 1982 // 15. 4. 1984 // AA: // (3) // 3. 1. 1980 // 5. 3. 1980 // 1. 9. 1980 // 1. 3. 1981 // 1. 9. 1981 // 15. 5. 1982 // 15. 3. 1984

(1) Geen wijziging in de tarieven in 1978.

(2) Toepassing door de leden uitgesteld tot 1. 10. 1980.

(3) Geen tarief opgegeven.

LUMMERZHEIM :

3 . 10 . 1979

3 . 1 . 1980

5 . 3 . 1980

1 . 9 . 1980

4 . 1981

10 . 1981

15 . 5 . 1982

5 . 3 . 1984

NIET-LEDEN : // // // // // // // //

IR :

10 . 1979

1 . 1980

3 . 1980

15 . 10 . 1980

1 . 3 . 1981

15 . 10 . 1981

1 . 6 . 1982

15 . 4 . 1984

AA :

( 3 )

3 . 1 . 1980

5 . 3 . 1980

1 . 9 . 1980

1 . 3 . 1981

1 . 9 . 1981

15 . 5 . 1982

15 . 3 . 1984

( 1 ) GEEN WIJZIGING IN DE TARIEVEN IN 1978 .

( 2 ) TOEPASSING DOOR DE LEDEN UITGESTELD TOT 1 . 10 . 1980 .

( 3 ) GEEN TARIEF OPGEGEVEN .