BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 16 september 1998

tot voorwaardelijke goedkeuring van de door Italië aan Società Italiana per Condotte d'Acqua SpA verleende steun

(kennisgeving geschied onder nummer C(1998) 2858)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(1999/338/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

I

Società Italiana per Condotte d'Acqua SpA, hierna "Condotte" genoemd, is een onderneming die actief is in de sector van de industriële installaties en de civiele bouw (wegen, spoorwegen enz.). Aanvankelijk was zij eigendom van Iritecna SpA, hierna "Iritecna" genoemd, een holding die volledig in handen is van IRI SpA, hierna "IRI" genoemd, welke op haar beurt onder volledige zeggenschap van het Italiaanse ministerie van de Schatkist staat. Met het oog op de herstructurering van haar divisie "industriële installaties en civiele bouw" heeft IRI in 1993 de volgende initiatieven genomen:

- liquidatie van Iritecna, tegen een kostprijs van in totaal 4490 miljard ITL (2,3 miljard ECU);

- oprichting van een nieuwe subholding, Fintecna SpA, hierna "Fintecna" genoemd, belast met de privatisering van de winstgevende activiteiten.

In de periode 1991-1994 leed Condotte een gecumuleerd verlies van 152 miljard ITL (78 miljoen ECU). De brutomarge van de onderneming, ten opzichte van de omzet, was gedaald van 11 % in 1991 tot 4,5 % van de omzet in 1994, met een dieptepunt van 2 % in 1993. De aandeelhouders hebben in deze periode herhaaldelijk maatregelen moeten nemen om de verliezen van meer dan 118 miljard ITL (61 miljoen ECU) te dekken.

Ondanks deze verliezen werd de onderneming wegens haar goed gevulde orderportefeuille, die in hoofdzaak bestond uit het aandeel in de consortia Iricav Uno en Iricav Due waaraan de aanleg van de trajecten Rome-Napels en Verona-Venetië voor de hogesnelheidstrein waren gegund, als een potentieel interessante investering voor particuliere ondernemingen beschouwd. Daarom werd het zeggenschap verlenend belang van Iritecna in die onderneming, toentertijd 91,7 %, met het oog op haar privatisering aan Fintecna overgedragen.

Gezien de herstructureringsmaatregelen van de onderneming (personeelsinkrimping van 1500 tot 1000 werknemers, herwaardering van lopende werkzaamheden enz.) en de vooruitzichten in verband met de hervatting van de werken voor het project van de hogesnelheidstrein had Fintecna het voor mogelijk gehouden dat de onderneming al in 1995 zou worden geprivatiseerd, zoals in het herstructureringsplan dat Iritecna aan de Commissie had voorgelegd, uitdrukkelijk was voorzien. Daartoe was immers reeds eind 1994 een consultant aangesteld die potentiële overnemers moest selecteren.

Bij Beschikking 95/524/EG van de Commissie(2), hierna "de beschikking" genoemd, werd de steun welke voor de liquidatie van Iritecna aan Iritecna en Fintecna was verleend, met de gemeenschappelijke markt verenigbaar verklaard. In de beschikking werd ook goedkeuring verleend voor de bedragen die Iritecna tot en met 31 december 1994 ter dekking van de verliezen van Condotte had ingebracht (110 miljard ITL, of 56,4 miljoen ECU).

Artikel 1 van de beschikking houdt ook in dat het door de Commissie goedgekeurde herstructureringsplan, dat onder meer de privatisering omvatte van de ondernemingen, waarover Fintecna zeggenschap uitoefende, zoals Condotte, binnen een redelijk tijdsbestek en zonder verdere steun diende te worden uitgevoerd.

Na de vaststelling van de beschikking heeft de Italiaanse regering de Commissie evenwel meegedeeld dat de verkoopprocedure voor de onderneming was opgeschort om de juridische consequenties na te gaan van de door IRI gegeven contractuele garanties voor de werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein.

Na afloop van dit nader juridisch onderzoek werd in november 1995 de verkoopprocedure opnieuw ingeleid met als doel de verkoop van slechts een minderheidsbelang; de verkoop van alle activa zou namelijk eerst gebeuren wanneer IRI niet langer aan de garanties voor de werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein zou zijn gebonden.

Inmiddels bleef Condotte aanzienlijke verliezen lijden: in 1995 bedroegen deze 71 miljard ITL, (36 miljoen ECU), welke in 1996 tot 21 miljard ITL (11 miljoen ECU) waren afgenomen.

Om het door deze verliezen aangetaste maatschappelijk kapitaal opnieuw op te bouwen was Fintecna verplicht om Condotte in maart 1996 ten belope van 65 miljard ITL (33 miljoen ECU) nieuwe middelen ter beschikking te stellen, en in december 1996 nog eens 7 miljard ITL (4 miljoen ECU). Door deze transacties vergrootte Fintecna haar participatie in Condotte tot 95,8 % van het kapitaal.

Op verzoek van de Commissie hebben de Italiaanse autoriteiten op 24 juni 1997 meegedeeld hoe deze maatregelen ten behoeve van het maatschappelijk kapitaal van Condotte werden uitgevoerd; tevens deelden zij mee dat de onderhandelingen over de verkoop van de onderneming waren hervat. Volgens de Italiaanse autoriteiten werden de door Fintecna aan Condotte ter beschikking gestelde middelen als een verplichting ("atto dovuto") uit hoofde van het ("Codicé Civile") (Burgerlijk Wetboek) beschouwd om de liquidatie van de onderneming te voorkomen.

Ten slotte heeft Fintecna in maart 1997 45,7 % van het kapitaal van Condotte aan een particuliere investeerder overgedragen namelijk aan Ferrocemento SpA, hierna "Ferrocemento" genoemd, waarbij in de verkoopovereenkomst de volgende bedingen waren opgenomen:

a) Fintecna en Ferrocemento verlenen elkaar voor de resterende aandelen een koop/verkoopoptie tegen een vooraf vastgestelde prijs; de optie geldt tot zes maanden na het aflopen van de door IRI voor de werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein gegeven garanties, of, indien IRI vervroegd van deze garanties wordt bevrijd, tot en met 30 juni 1999;

b) op basis van een volledige waardering van Condotte wordt de verkoopprijs op 100 miljard ITL (51 miljoen ECU) gesteld;

c) Fintecna wordt verplicht om tot een bedrag van 40 miljard ITL kapitaal van Condotte bij de verkoop opnieuw op te bouwen;

d) de economische gegevens over Fintecna worden niet meer in de bedrijfsresultaten van Condotte verwerkt zodra 45,7 % van de aandelen zijn verkocht; dit geschiedt via een compensatiemechanisme dat wordt toegepast bij de bepaling van de verkoopprijs van de resterende 50,1 % van het maatschappelijk kapitaal.

Om het effect van het beding inzake het heropbouwen van het maatschappelijk kapitaal af te zwakken, stelde Fintecna in juni 1997 Condotte aanvullende middelen ter beschikking voor een bedrag van 33 miljard ITL (17 miljoen ECU).

De Commissie besloot de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag in te leiden ten aanzien van het kapitaal dat in de periode 1995-1997 ter beschikking was gesteld, alsmede ten aanzien van de ontoereikende herstructureringsmaatregelen en de wijze waarop de onderneming werd geprivatiseerd, omdat deze met de bij de beschikking opgelegde voorwaarden in strijd leken te zijn. Bij schrijven van 1 augustus 1997 deelde de Commissie de Italiaanse regering haar besluit mee om de procedure in te leiden(3).

Bij schrijven van 20 oktober 1997 maakte de Italiaanse regering haar opmerkingen officieel kenbaar.

Noch van enige lidstaat noch van belanghebbenden ontving de Commissie binnen de gestelde termijn opmerkingen. Bij schrijven van 1 december 1997 verzocht de Commissie de Italiaanse autoriteiten om enkele nadere inlichtingen. Deze inlichtingen werden verstrekt bij schrijven van 22 januari 1998, alsmede tijdens een op 20 januari 1998 te Rome gehouden bijeenkomst. Bij brieven van 10 en 12 februari 1998 verstrekten de Italiaanse autoriteiten verdere, voor een beoordeling van de zaak vereiste inlichtingen. Op 5 mei 1998 ontving de Commissie ten slotte een afschrift van de balans van de onderneming per 31 december 1997 en van het bedrijfsplan voor de periode 1998-2000.

Uit de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte gegevens bleek dat Fintecna op 17 december 1997 Condotte voor een bedrag van 58 miljard ITL (30 miljoen ECU) andermaal kapitaal had verstrekt; met dit bedrag werd de overnemer gecompenseerd voor verdere herwaarderingen van de activa van Condotte. Door deze transactie kwam het bedrag dat Fintecna na 1994 aan Condotte ter beschikking had gesteld, op in totaal 163 miljard ITL (84 miljoen ECU) uit.

II

In haar opmerkingen heeft de Italiaanse regering het volgende aangevoerd:

i) in de beschikking werd in de mogelijkheid voorzien om Condotte nieuwe middelen ter beschikking te stellen;

ii) deze maatregelen werden door Fintecna met eigen middelen uitgevoerd en vanuit het oogpunt van een particuliere investeerder, zodat zij geen overheidssteun vormden, en

iii) er is geen inbreuk op de door de beschikking opgelegde voorwaarden gemaakt.

Voorts heeft de Italiaanse regering aangevoerd dat, zelfs indien voormelde maatregelen als overheidssteun zouden worden aangemerkt, zij op grond van artikel 92, lid 3, van het Verdrag, toch als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt zouden moeten worden aangemerkt.

Wat punt i) betreft, stelt de Italiaanse regering dat het de Commissie reeds ten tijde van de beschikking bekend was dat aan de onderneming nieuwe middelen ter beschikking moesten worden gesteld om de privatisering mogelijk te maken. Voorts zou de Commissie volgens de Italiaanse regering tijdig van iedere herkapitalisering ten behoeve van Condotte en van het verloop van de verkoopprocedure van de onderneming in kennis zijn gesteld.

In het bij de beschikking goedgekeurde herstructureringsplan was in de overdracht aan Fintecna voorzien van de ondernemingen die gezond waren of konden worden gesaneerd, om de privatisering ervan te vergemakkelijken. In de beschikking zou dus rekening zijn gehouden met de noodzaak om, met name in de bouwsector, waarin Condotte actief is, bepaalde herstructureringen te financieren.

Bovendien zouden zowel Fintecna als IRI dat over haar de zeggenschap uitoefende, de diensten van de Commissie na de beschikking regelmatig van het verloop van de privatisering op de hoogte hebben gehouden. Meer bepaald zouden IRI en Fintecna tijdens een in juni 1997 te Rome gehouden bijeenkomst alle gegevens hebben verstrekt die nodig zijn voor een beoordeling van de feiten waarop de huidige procedure van artikel 93, lid 2, betrekking heeft.

Wat punt ii) betreft, wijst de Italiaanse regering erop dat de maatregelen van Fintecna ten behoeve van Condotte met middelen afkomstig uit de eigen bedrijfsvoering, zonder enige inbreng vanwege de staat, werden gefinancierd. Voorts zou het optreden van Fintecna op het zogeheten "beginsel van de particuliere investeerder" stoelen, zodat deze maatregelen niet als overheidssteun kunnen worden aangemerkt.

Fintecna zou namelijk een afweging hebben gemaakt van de kosten voor de liquidatie van Condotte ten opzichte van die voor de herkapitalisering-privatisering. Aangezien de te voorziene kosten van de liquidatie hoger liggen dan wanneer de onderneming wordt geherkapitaliseerd en verkocht, zou er van overheidssteun in de zin van artikel 92, lid 1, geen sprake zijn.

Meer bepaald zouden de kosten voor de liquidatie van Condotte, volgens de ramingen van Fintecna, 600 miljard ITL, respectievelijk 2700 miljard ITL bedragen, naargelang van een gecontroleerde of een ongecontroleerde liquidatie sprake is. Gezien deze kosten zou Fintecna het raadzamer hebben geacht Condotte te herkapitaliseren om de onderneming in afwachting van de privatisering in leven te houden. In dat opzicht zou Fintecna zich hebben gedragen als een particuliere investeerder, en bijgevolg zouden de aan Condotte ter beschikking gestelde middelen geen overheidssteun vormen.

Ten aanzien van punt iii) voert de Italiaanse regering aan dat alle door de beschikking opgelegde voorwaarden zijn nageleefd, met name wat de totale kostprijs van de herstructurering, de toezegging inzake herstructurering van het concern, alsmede de privatisering van Condotte betreft.

In verband met de totale kostprijs van het door de Commissie goedgekeurde plan, constateert de Italiaanse regering dat in de beschikking toestemming werd gegeven voor een bedrag van maximaal 4490 miljard ITL; daarvan was in de periode 1991-1993 reeds 1090 miljard ITL naar de dochterondernemingen, waaronder Condotte, gegaan en was 3400 miljard ITL de geraamde kostprijs voor de liquidatie van Iritecna (met inbegrip van 1653 miljard ITL afkomstig uit door Fintecna verkochte activa).

Thans raamt de Italiaanse regering de uiteindelijke kostprijs lager dan het voormelde maximumbedrag, ondanks een geringere opbrengst van de verkoop van Condotte. Bijgevolg werd de beschikking nageleefd.

Wat de in de beschikking vastgestelde herstructureringsmaatregelen betreft, merkt de Italiaanse regering op dat met de uitgevoerde maatregelen het door de Commissie goedgekeurde plan daadwerkelijk werd nageleefd. Ten aanzien van de personeelsinkrimpingen (en bijgevolg, onrechtstreeks, de inkrimping van de productiecapaciteit) onderstreept de Italiaanse regering dat de gegevens die de Commissie in haar bekendmaking inzake de inleiding van de procedure vermeldt, betrekking hebben op de "actieve" werknemers met een dienstverband van onbepaalde duur, terwijl de balans ook gegevens bevat over werknemers met overeenkomsten van bepaalde duur en over werkloze, onder de "Cassa integrazione guadagni" vallende werknemers.

Ten aanzien van de verslechtering van de economische resultaten van Condotte ten opzichte van de prognoses uit het plan (19 miljard ITL nettowinst in 1995 en 40 miljard ITL in 1996) voert de Italiaanse regering aan dat dit aan een verslechterde marktsituatie, niet aan de mislukking van de herstructurering van de onderneming, te wijten is.

Zij stelt dat de resultaten van Condotte in de periode 1995-1996 niet zonder meer kunnen worden vergeleken met het herstructureringsplan dat de Commissie bij haar beschikking goedkeurde. Volgens de Italiaanse regering heeft het feit dat de in het plan geraamde verkoopopbrengsten niet werden gehaald, in die twee jaar in een vermindering van de brutomarge met 130 miljard ITL geresulteerd. Worden bij dit negatief effect nog een aantal uitgaven meegerekend waarop de onderneming geen vat heeft, en die bij het opstellen van het plan niet te voorzien waren, voor in totaal 46 miljard ITL, dan zou aangetoond zijn dat aan de geplande herstructureringsmaatregelen meer dan voldaan is.

Ten aanzien van de in de beschikking vastgestelde verplichting tot privatisering merkt de Italiaanse regering het volgende op:

- deze verplichting wordt thans onderzocht door het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen;

- Fintecna heeft hoe dan ook aan deze voorwaarde voldaan omdat zij Condotte heeft verkocht binnen het "redelijke tijdsbestek", dat in de beschikking als voorwaarde is gesteld.

In haar besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie, op basis van de gegevens waarover zij destijds beschikte, gesteld dat de verkoop van Condotte niet als een daadwerkelijke privatisering kon worden aangemerkt, omdat Fintecna slechts 45,7 % van haar aandelen heeft verkocht en zelf 50,1 % heeft behouden (de overige 4,2 % is op de "Borsa Valori di Milano" genoteerd).

In dit verband voert de Italiaanse regering aan dat de privatisering van Condotte als reëel en definitief moet worden beschouwd. De overdracht van 45,7 % van de aandelen houdt immers verband met specifieke contractuele bepalingen waardoor de verkoop van de overige 50,1 % als onvermijdelijk moet worden beschouwd. De keuze om de overdracht in twee afzonderlijke delen te doen verlopen, is volgens de Italiaanse regering te verklaren door een contractuele bepaling in de overeenkomst tussen het hogesnelheidstreinconsortium TAV en het Iricav-consortium, waarvan Condotte deel uitmaakt. Dit consortium voert, in opdracht van TAV, de werken uit in verband met de aanleg van het traject Rome-Napels voor de hogesnelheidstrein. Op grond van dit beding is IRI verplicht om tot de voltooiing van de werken in het consortium dat de werken uitvoert, een "meerderheidsbelang" aan te houden.

Dit beding zou volgens de Italiaanse regering kunnen worden geschrapt indien het Iricav-consortium en de opdrachtgever TAV daarover een akkoord bereiken. Voor dat geval voorziet de overeenkomst over de verkoop van Condotte reeds in de mogelijkheid dat Fintecna de rest van het kapitaal verkoopt.

Om te bewijzen dat de verkoop van Condotte als definitief moet worden beschouwd, voert Italië nog twee andere elementen aan:

- het feit dat de Italiaanse mededingingsautoriteit tijdens haar onderzoek heeft vastgesteld dat de verkoop, ondanks het feit dat deze slechts 45,7 % van het kapitaal betreft, toch erin resulteert dat de overnemer onmiddellijk de verantwoordelijkheid voor het beheer van de onderneming krijgt overgedragen;

- het feit dat het accountantskantoor dat de balansen van Fintecna certificeert, op basis van het criterium van de daadwerkelijke zeggenschap, de resultaten van Condotte over 1997 niet in de geconsolideerde balans van Fintecna zal opnemen.

Voorts moest krachtens de beschikking de privatisering van Condotte zonder extra steun worden uitgevoerd. In dit verband wijst de Italiaanse regering erop dat de financiële maatregelen die Fintecna na 1994 ten behoeve van Condotte nam, voor ongeveer 163 miljard ITL (ongeveer 84 miljoen ECU), op grond van hetgeen reeds onder punt ii) werd uiteengezet, niet als overheidssteun in de zin van artikel 92 moeten worden aangemerkt. Indien eventueel wel van steun sprake zou zijn, voert de Italiaanse regering aan dat deze om de volgende redenen als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt dient te worden aangemerkt:

- de middelen zijn ter beschikking gesteld in het kader van een herstructureringsplan dat gericht is op het herstel van de rendabiliteit van de onderneming, hetgeen wordt bevestigd door de privatisering ervan;

- de middelen bleven beperkt tot hetgeen strikt noodzakelijk is om ervoor te zorgen dat Condotte opnieuw onder normale marktomstandigheden functioneert.

III

Gelet op het voorgaande moet in de eerste plaats worden nagegaan of met de hier beschreven maatregelen al dan niet inbreuk werd gemaakt op de voorwaarden die in de beschikking zijn vastgesteld. In dat geval zou een nieuw onderzoek moeten worden uitgevoerd naar de verenigbaarheid van de steun die tot en met 1994 aan Condotte werd toegekend en die bij de voormelde beschikking werd goedgekeurd. Bovendien moet, met het oog op de beoordeling van de naleving van de voorwaarden van artikel 1, leden 4 en 5, van de beschikking, worden uitgemaakt of de middelen die Condotte na 1994 ontving, overheidssteun vormen in de zin van artikel 92 van het Verdrag. In voorkomend geval moet worden nagegaan of alle steunmaatregelen ten behoeve van Condotte eventueel verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt.

Zoals gezegd, werd in de beschikking de steun die tot en met 1994 aan Condotte was verleend (110 miljard ITL zijnde 56 miljoen ECU), verenigbaar verklaard met de gemeenschappelijke markt, mits een aantal voorwaarden werden nageleefd, waaronder de volgende:

i) de verplichting voor Condotte om de maatregelen uit het door de Commissie goedgekeurde herstructureringsplan ten uitvoer te leggen;

ii) de toezegging om Fintecna en haar dochterondernemingen, waaronder Condotte, volgens het aan de Commissie voorgelegde tijdschema, en in ieder geval binnen een redelijk tijdsbestek, te privatiseren;

iii) het verbod om de opbrengsten van de door Fintecna verkochte activa als steun voor nog niet verkochte ondernemingen in moeilijkheden te gebruiken;

iv) het verbod om bij de privatiseringen nieuwe steun te verlenen.

i) De verplichting om de maatregelen uit het herstructureringsplan ten uitvoer te leggen

De Commissie heeft in haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, verklaard dat de in het herstructureringsplan vastgestelde economische sanering van Condotte nog niet voltooid is. Met name werd het volgende opgemerkt:

- in de periode 1994-1996 nam het aantal werknemers met contracten van onbepaalde duur toe van 383 tot 431 (513 indien het in 1996 overgenomen Metroroma wordt meegeteld);

- de beschreven personeelsuitbreiding viel samen met een duidelijk negatieve economische situatie, met een verlies van 71 miljard ITL in 1995 en van 21 miljard ITL in 1996.

In haar opmerkingen heeft de Italiaanse regering aangevoerd dat de door de Commissie gebruikte gegevens ook de werknemers omvatten die op de loonlijst staan, maar die in feite niet actief zijn (zoals bijvoorbeeld die welke onder het stelsel van de "Cassa integrazione guadagni" vallen). Volgens de Italiaanse regering zou een "gezuiverde" vergelijking de volgende resultaten opleveren:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Deze gegevens tonen, volgens de Italiaanse regering, aan dat op het gebied van "efficiency" de doelstellingen van het plan gehaald werden.

Een goede vergelijking van de gegevens kan echter alleen op basis van het gemiddeld aantal werknemers over het jaar gebeuren (berekend als rekenkundig gemiddelde van de gegevens van het einde van het jaar van twee opeenvolgende jaren):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het valt gemakkelijk te zien dat enkel voor 1994 het feitelijk gemiddelde overeenstemt met hetgeen waarin het herstructureringsplan had voorzien. Nadien, zowel in 1995 als in 1996, lijkt dit aantal aanzienlijk hoger dan hetgeen in dat plan was opgenomen.

Terzelfder tijd, en ten dele als gevolg van deze ontwikkeling, behaalde Condotte aanzienlijk slechtere economische resultaten ten opzichte van hetgeen in het herstructureringsplan was genoemd. Was in het plan nog sprake' van een nettowinst van 19 miljard ITL in 1995 en van 40 miljard ITL in 1996, dan heeft Condotte in die twee jaren een nettoverlies gemaakt van 71 miljard ITL, respectievelijk 21 miljard ITL. In 1997 leed de onderneming een verlies van 78 miljard ITL in plaats van de verwachte nettowinst van 37 miljard ITL.

In dit verband volstaat het niet te beweren, zoals de Italiaanse regering, dat deze verslechtering aan een niet te voorziene ongunstige ontwikkeling van de markt te wijten is. Volgens het plan zou Condotte dankzij interne herstructureringsmaatregelen in staat zijn om reeds vanaf 1995 een brutobedrijfsmarge, vóór structurele kosten, van 7 % van de omzet te behalen. Met een dergelijke marge zou het, in theorie, mogelijk zijn om de verliezen van de onderneming in 1995 tot ongeveer 20 miljard ITL te beperken, ook al waren de inkomsten gedaald.

De Commissie was van oordeel dat de onderneming met een bedrijfsmarge van 7 %, ook in de meest pessimistische marktomstandigheden, die zich nadien ook daadwerkelijk voordeden, in staat zou zijn om een aanzienlijk economisch evenwicht in stand te houden, zonder dat nog verdere kapitaalinbreng vereist was. In werkelijkheid had Condotte in 1995 zelfs een negatieve bedrijfsmarge en boekte zij zelfs een nettoverlies dat hoger lag dan het maatschappelijk kapitaal.

Opgemerkt dient te worden dat de onderneming in 1996 en vooral in 1997 herstructureringsmaatregelen ten uitvoer heeft gelegd die veel drastischer zijn dan hetgeen in het goedgekeurde plan was voorzien, om zo het hoofd te bieden aan de duidelijk verslechterde marktsituatie. De jaren 1995-1997 waren voor de Italiaanse bouwsector (waar Condotte 70 % van haar inkomsten behaalt) een van de moeilijkste periodes.

Ondanks deze negatieve conjunctuur heeft Condotte met de exploitatie een voldoende winstmarge kunnen behouden en heeft zij haar structurele kosten nog veel drastischer verminderd dan volgens het door de Commissie goedgekeurde herstructureringsplan vereist was. Zoals blijkt uit tabel 1, was de brutomarge van Condotte gestegen tot 12 % van de omzet, in plaats van de 7 % die in het plan voorzien was. In 1997 lagen de structurele kosten ongeveer 20 % lager ten opzichte van het plan als gevolg van nieuwe maatregelen van de onderneming met het oog op een rationalisering.

Tabel 1

Financieel-economische resultaten van Condotte

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Een groot deel van de nettoverliezen die de onderneming in deze periode maakte, zijn te verklaren door een herwaardering van de activa als gevolg van geringere marges die met lopende en reeds toegewezen werkzaamheden te behalen waren.

Er dient op te worden gewezen dat de rationalisering ook in de eerste maanden van 1998 werd voortgezet: het personeel op het hoofdkantoor werd verder ingekrompen tot 110 werknemers per 31 december 1997 en 105 werknemers per 27 maart 1998 (tegenover 185 werknemers per 31 december 1996). Meer bepaald werd het directiepersoneel (met een aanzienlijk hogere kostprijs per werknemer) van 25 werknemers per 31 december 1997 ingekrompen tot 19 werknemers per 27 maart 1998.

Gezien het voorgaande kan worden gesteld dat aan de bij artikel 1, lid 2, van de beschikking opgelegde voorwaarden is voldaan, mede gelet op de maatregelen die de onderneming nam om het hoofd te bieden aan een marktsituatie die veel slechter is dan hetgeen in het herstructureringsplan was voorzien.

ii) Toezegging om Condotte te privatiseren volgens het vastgestelde tijdschema of in ieder geval binnen een redelijk tijdsbestek

Bij het geven van de beschikking werd onder meer rekening gehouden met de toezegging van de Italiaanse regering om Condotte overeenkomstig de bepalingen van het herstructureringsplan spoedig te privatiseren; op basis van de verstrekte gegevens was in de beschikking ervan uitgegaan dat deze privatisering binnen een redelijk korte termijn mogelijk was(4). De spoedige afstoting van Condotte was voor de Commissie een van de belangrijkste elementen bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de aan Iritecna verleende steun, gelet onder meer op de aanzienlijke steun die de bouwdivisie van de onderneming tot dan toe had ontvangen.

De Commissie erkende dat op het tijdstip dat de beschikking werd gegeven, in deze divisie nog herstructureringen aan de gang waren; gelet op de bepalingen van het Iritecna-plan was zij in de beschikking evenwel van oordeel dat deze herstructureringen "vóór eind 1995 voltooid" moesten zijn(5) om de afstoting van de ondernemingen mogelijk te maken. Om deze redenen werd in artikel 1, leden 3 en 5, van de beschikking de verplichting vastgelegd dat de ondernemingen die onder de zeggenschap van Fintecna stonden, volgens het aan de Commissie gepresenteerde tijdschema, en in ieder geval binnen een redelijk tijdsbestek, zonder verdere overheidssteun dienden te worden geprivatiseerd.

De verkoopprocedure werd evenwel kort na de vaststelling van de beschikking opgeschort en eerst in november 1995 opnieuw op gang gebracht. Volgens de Italiaanse regering diende dit te gebeuren omdat de juridische consequenties van de contractuele garanties die IRI voor de werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein had geboden, nader onderzoek behoefden.

Eerst in maart 1997 werd de overeenkomst gesloten waarbij aan Ferrocemento 45,7 % van het kapitaal van Condotte dat in handen was van Fintecna, werd overgedragen. Bij de inleiding van de huidige procedure beschikte de Commissie over onvoldoende gegevens om na te gaan of de verkoop, zoals in de beschikking werd verlangd, als "reëel" en onomkeerbaar kon worden aangemerkt. Vooral koesterde de Commissie twijfel ten aanzien van:

- de overdracht van de beheersbevoegdheid (aanstelling van beheerders) van Fintecna aan de overnemer;

- de financiële gevolgen voor Fintecna van eventuele verdere verliezen van Condotte;

- de voorwaarden in verband met de overdracht van de overige 50,1 % van het kapitaal;

- de mogelijkheid dat de door IRI verstrekte garanties voor de contracten in verband met de hogesnelheidstrein dienden te worden gehonoreerd.

De Italiaanse regering verstrekte in haar antwoord voldoende gegevens om de twijfel die bij de Commissie gerezen was, weg te nemen.

Wat de overdracht van beheersbevoegdheid betreft, dient erop te worden gewezen dat de overnemer de bevoegdheid heeft gekregen wat de aanstelling van de directeur (amministratore delegato) betreft, die na voorafgaande goedkeuring door de raad van bestuur met het beheer van de onderneming belast is. Zijn bevoegdheden worden enkel beperkt in verband met eventuele maatregelen die op het gebied van de werkzaamheden voor de hogesnelheidstrein Fintecna of IRI schade kunnen berokkenen. Voorts bestaat de raad van bestuur uit zeven leden, waarvan er drie, onder wie de directeur, door Ferrocemento en drie door Fintecna worden aangesteld, terwijl Ferrocemento in samenspraak met Fintecna de voorzitter aanstelt.

Op basis van deze gegevens kan worden verklaard dat de overnemer de beheersbevoegdheid over Condotte volledig van Fintecna heeft overgenomen.

Wat de eventuele lasten voor Fintecna als gevolg van toekomstige verliezen van Condotte betreft, is in de overeenkomst een complex mechanisme opgenomen voor de aanpassing van de verkoopprijs voor de resterende zich in handen van Fintecna bevindende 50,1 %, om te voorkomen dat Fintecna voor de exploitatietekorten van Condotte in enig opzicht financiële lasten heeft te dragen.

De verkoopprijs van deze 50,1 % is namelijk op 50,1 miljard ITL vastgesteld, maar kan worden aangepast om met de volgende elementen rekening te houden:

- het aandeel van Fintecna in eventuele na de overdracht van de aandelen doorgevoerde kapitaalsverhogingen, zelfs indien deze voor het dekken van verliezen zijn bestemd (verhoging van de prijs);

- het aandeel van Fintecna in eventuele winst van Condotte die aan de aandeelhouders na de overdracht van de aandelen wordt uitgekeerd (verlaging van de prijs);

- door Fintecna verstrekte middelen ter dekking van de verliezen van Condotte na de in de overeenkomst gestelde termijn (verhoging van de prijs).

Voor al deze posten, met inbegrip van de verkoopprijs, is in de overeenkomst een rentevoet vastgesteld die geldt vanaf de uitvoering van de diverse transacties tot en met het tijdstip waarop de resterende 50,1 % van het kapitaal is overgedragen.

Op grond van het bovenstaande kan worden bevestigd dat Fintecna niet de financiële gevolgen van eventuele verliezen van Condotte zal dragen. Het is dus duidelijk dat Fintecna voor de exploitatietekorten van de onderneming niet meer vermogensrechtelijk aansprakelijk is. Voorzover het vermogen betreft, kan de privatisering van Condotte bijgevolg als voltooid worden aangemerkt, ook al heeft Fintecna nog steeds de meerderheid van het kapitaal in handen.

Wat de voorwaarden voor de overdracht aan Ferrocemento van de overige zich in handen van Fintecna bevindende 50,1 % van het kapitaal betreft, is in de overeenkomst in het volgende voorzien:

- Fintecna heeft het recht haar 50,1 % aan Fintecna over te dragen tegen een vastgestelde prijs, vanaf 1 januari tot en met 30 juni 1999, of zes maanden nadat IRI van de garanties in verband met de hogesnelheidstrein is bevrijd;

- Ferrocemento heeft het recht de 50,1 % van Fintecna tegen de vastgestelde prijs te verwerven op eender welk tijdstip na dat waarop IRI van deze garanties is bevrijd tot en met 30 juni 1999, of tot zes maanden nadat IRI van de garanties is bevrijd.

Uit deze inlichtingen blijkt duidelijk dat de partijen geen juridische verplichting hebben om de overdracht van Condotte te voltooien. Elk van de partijen heeft het recht om het resterende kapitaal te verkopen of te verwerven; eerst wanneer een van beiden dit recht uitoefent, is de ander verplicht om de verkooptransactie doorgang te laten vinden. Er kan zich overigens een situatie voordoen waarin geen van beide partijen dit recht uitoefent; in dat geval zouden omdat de verkoop van Condotte niet is voltooid, de in de beschikking vastgestelde voorwaarden niet zijn nageleefd.

De Italiaanse regering heeft evenwel de toezegging gedaan dat Fintecna de overige aandelen van Condotte zal overdragen tegen de in de overeenkomst gestelde voorwaarden, met name wat de vervaldagen voor het uitoefenen van de optie betreft. Gezien deze toezegging mag het resterende gedeelte van de participatie van Fintecna in Condotte worden aangemerkt als uitsluitend tijdelijk en functioneel ten aanzien van het behoud van het vermogen van IRI in het kader van de garanties voor de overeenkomsten in verband met de hogesnelheidstrein, met het oog op eventuele tekortkomingen van de zijde van de overnemer.

Bijgevolg is voldaan aan de voorwaarde in artikel 1, lid 3, van de beschikking, ook al bezit Fintecna thans nog 50,1 % van Condotte. De vertraging bij de verkoopprocedure is immers afhankelijk van omstandigheden buiten de wil van Fintecna (het beding in de overeenkomst met betrekking tot de werken voor de hogesnelheidstrein). Fintecna heeft, voorzover dat in haar macht lag, gehandeld met het oog op een zo spoedig mogelijke privatisering van Condotte. Zoals uiteengezet, moet deze doelstelling op grond van de bedingen van de verkoopovereenkomst en de toezegging van de Italiaanse autoriteiten om de overdracht van de overige aandelen zo snel mogelijk uit te voeren, als vervuld worden beschouwd.

Wat deze bedingen in verband met de werken voor de hogesnelheidstrein betreft, neemt de Commissie er nota van dat tussen IRI en de opdrachtgever TAV onderhandeld wordt over schrapping van het beding dat erin voorziet dat IRI de absolute meerderheid in het kapitaal van Condotte behoudt. De Commissie is van oordeel dat een eventueel positief resultaat van deze onderhandelingen de overdracht, ook formeel, van het volledige kapitaal van Condotte aan Ferrocemento kan bespoedigen.

iii) Het verbod om de opbrengsten van de verkoop van activa door Fintecna te gebruiken als steun voor ondernemingen in moeilijkheden die nog niet verkocht zijn, en iv) het verbod om bij de privatiseringen nieuwe steun te verlenen

Om na te gaan of Fintecna de in artikel 1, leden 4 en 5, van de beschikking bedoelde voorwaarden, met name het verbod om nog verder steun te verlenen, heeft nageleefd, moet overeenkomstig artikel 92, lid 1, van het Verdrag worden onderzocht of de na 1994 aan Condotte toegekende middelen een investering vormen die aan criteria van de markteconomie voldoet, dan wel of het overheidssteun betreft.

Om na te gaan of de financiële relaties tussen een staat en de overheidsondernemingen staatssteun in de zin van artikel 92 van het Verdrag inhouden, toetst de Commissie de financiële stromen aan het zogeheten "beginsel van de investeerder in een markteconomie". In onderhavige zaak moet worden onderzocht of de na 1995 aan Condotte verstrekte middelen overheidsmiddelen vormen, en vervolgens of deze middelen overeenkomstig dat beginsel werden toegekend.

In het kader van het Iritecna-plan werd Condotte overgedragen aan Fintecna, een volledige dochteronderneming van IRI, welke op haar beurt een industriële holding is die volledig in handen van het Italiaanse ministerie van de Schatkist is. De Italiaanse regering benoemt de raad van bestuur van IRI, dat op zijn beurt de raad van bestuur van Fintecna aanstelt.

Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (met name het arrest van 21 maart 1991 in zaak C-305/89, Italië tegen Commissie) mag om te bepalen of steun kan worden aangemerkt als overheidssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag, "geen onderscheid worden gemaakt tussen de gevallen waarin de steun rechtstreeks door de staat wordt verleend, en die waarin hij wordt verleend door van overheidswege ingestelde of aangewezen publiek- of privaatrechtelijke beheersorganen"(6). Bijgevolg mag worden aangenomen dat de aan Condotte verstrekte middelen, ook al zijn zij niet rechtstreeks afkomstig van de staat, toch overheidsmiddelen vormen.

In dit verband volstaat het niet om, zoals de Italiaanse regering in haar opmerkingen deed, te verklaren dat de financiële maatregelen van Fintecna met middelen uit de bedrijfsexploitatie, en niet met van de staat ontvangen middelen zijn getroffen. Een onrendabel gebruik van de kasstroom uit de bedrijfsuitoefening, zoals bij Condotte, verkleint immers de winst van de aandeelhouder van de onderneming, namelijk IRI, en uiteindelijk van de staat. Fintecna had haar eigen middelen voor rendabeler activiteiten kunnen gebruiken, waardoor IRI, en dus ook de staat, op hun investeringen een beter economisch rendement hadden kunnen krijgen.

Omdat een beperkter rendement op de investering van IRI in Fintecna uiteindelijk tot winstderving voor de staat leidt, kan worden gesteld dat de aan Condotte verstrekte middelen, zelfs al zijn zij niet rechtstreeks van de staat afkomstig, toch overheidsmiddelen zijn. Teneinde na te gaan of zij onder het verbod uit artikel 92, lid 1, van het Verdrag vallen, moeten zij dus worden getoetst aan het beginsel van de particuliere investeerder tegen marktvoorwaarden(7).

Dit beginsel houdt in dat bij een financiële transactie tussen de staat en een overheidsonderneming sprake is van steun wanneer een particuliere investeerder die in normale marktomstandigheden actief is, deze transactie niet had uitgevoerd. Meer bepaald kan van overheidssteun worden gesproken "wanneer de financiële positie van de onderneming en met name de structuur en de omvang van de schuldenlast zodanig zijn dat het niet gerechtvaardigd lijkt, binnen een redelijke termijn, te rekenen op een normaal rendement (in dividenden of in waarde) van de geïnvesteerde kapitalen"(8).

Daarom moet de in tabel 2 weergegeven financieel-economische positie van Condotte in de jaren vóór de kapitaalverhoging worden beoordeeld.

Tabel 2

Financieel-economische resultaten van Condotte

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uit bovenstaande cijfers blijkt dat op het tijdstip dat Fintecna middelen inbracht, Condotte geen rendabele onderneming was. In 1996 verstrekte Fintecna nieuwe middelen, ook al kon zij op grond van de economische resultaten van de onderneming redelijkerwijs van haar investering geen belangrijk rendement verwachten.

Het volstaat trouwens niet om zich te beroepen op het feit dat de kosten voor de liquidatie van de onderneming hoger waren dan die voor de verrichte herkapitaliseringen. Geconfronteerd met ongunstiger wordende marktvooruitzichten en de onmogelijkheid van een sanering, zou een particuliere aandeelhouder de onderneming veel eerder dan in 1996, en zelfs vóór 1994 geliquideerd hebben, om zodoende dure herkapitaliseringen te vermijden en ook de kosten van een liquidatie aanzienlijk te verminderen.

Bovendien zou een aandeelhouder die niet gebonden is door de onbeperkte garantie op grond van artikel 2 362 Codice Civile (Burgerlijk Wetboek), voor de verplichtingen van Condotte slechts aansprakelijkheid aanvaarden tot het beloop van het maatschappelijk kapitaal, eventueel via faillissementsprocedures; zijn aansprakelijkheid zou dus aanzienlijk beperkter zijn geweest dan het in werkelijkheid aan Condotte ter beschikking gestelde kapitaal.

Op basis van het voorgaande vormen de financiële middelen die Fintecna in 1996 en 1997 aan Condotte verstrekte, overheidssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag. Bijgevolg werd de voorwaarde van artikel 1, lid 5, van de beschikking niet nageleefd. Derhalve moeten niet alleen de nieuwe steunmaatregelen op hun verenigbaarheid worden onderzocht, maar ook de door Condotte ontvangen steun die in het kader van de beschikking werd goedgekeurd (110 miljard ITL).

Om na te gaan of de beschikking werd nageleefd, volstaat niet dat wordt onderzocht of het totale bedrag van de goedgekeurde steun werd overschreden. In de beschikking is immers uitdrukkelijk bepaald dat de afzonderlijke privatiseringen niet met verdere steun mogen worden gefinancierd. Met deze verplichting werd beoogd de concurrentieverstorende effecten van de toegekende steun tot een minimum te beperken, en bijgevolg ook de noodzaak om alle opbrengsten van de verkopen te gebruiken om de kosten van de liquidatie van het Iritecna/Fintecna-concern te verminderen.

Aangezien voorts de voor particuliere investeerders aantrekkelijkste ondernemingen aan Fintecna waren overgedragen met het oog de verkoop ervan en, slechts in beperkte mate, verdere herstructurering, was in de beschikking juist het verbod opgenomen om aan die ondernemingen nog verder steun te verlenen.

In beginsel kan voor de privatisering van overheidsondernemingen overheidssteun worden verleend, ofwel aan de overnemer, ingeval de verkoop niet tegen marktwaarde geschiedt, of ten behoeve van de verkochte onderneming, wanneer door de verkoopovereenkomst aan de overnemer voorwaarden worden opgelegd inzake de voortzetting van onrendabele activiteiten die anders door een particuliere investeerder tegen marktvoorwaarden zouden worden stopgezet.

Wat de verkoop van Condotte aan een particuliere investeerder betreft, zij erop gewezen dat de transactie overeenkomstig de desbetreffende communautaire regelgeving geschiedde. Meer bepaald verliepen zowel de procedure uit 1994 (die nadien werd stopgezet) als die uit 1995 (die nadien in de verkoop van de onderneming aan Ferrocemento resulteerde) via een open procedure met overnamebod. Tijdens deze procedure toonden zowat 20 investeerders voorlopige belangstelling voor de verkoop van de Fintecna-ondernemingen van de divisie civiele bouw. Daarvan bevestigden er 13 hun belangstelling; deze kregen nadere informatie. Vervolgens werden twee van deze belangstellenden voor de "short list" gekozen. Ten slotte heeft alleen Ferrocemento een bindend bod uitgebracht, en bijgevolg werd zij tot de fase van de "due diligence" toegelaten.

De door Fintecna gevolgde procedure heeft ervoor gezorgd dat alle potentiële investeerders op voet van gelijkheid aan de verkoop konden deelnemen en dat uiteindelijk het beste aanbod werd gekozen. Daarom kan de Commissie concluderen dat de onderneming tegen marktprijs werd verkocht en dat Ferrocemento bij de overname van Condotte dan ook geen enkele steun ontving.

Bovendien bevat de verkoopovereenkomst voor de overnemer geen bijzondere verplichtingen inzake de instandhouding van eventueel verliesgevende activiteiten. Bijgevolg is er, wat de verkoopvoorwaarden betreft, geen sprake van enige steun ten behoeve van Condotte.

Nu vast staat dat de steun die Condotte na 1994 ontvangen heeft, overheidssteun vormt in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag en dat bijgevolg ook de steun die de onderneming vóór 1994 ontving en die bij de beschikking van de Commissie was goedgekeurd, in beginsel als onrechtmatig moet worden aangemerkt, moet worden nagegaan of al deze steunmaatregelen verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt.

IV

Overeenkomstig artikel 92, leden 2 en 3, van het Verdrag zijn bepaalde vormen van steun verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, of kunnen zij als zodanig worden beschouwd.

Gezien de aard van de te onderzoeken maatregelen, zijn lid 2 en lid 3, onder a) en b), van het Verdrag niet van toepassing. Gelet op de sterk uiteenlopende activiteiten en vestigingsplaatsen van Condotte en het feit dat de steun geen regionale doelstelling heeft, kan alleen de afwijking uit artikel 92, lid 3, onder c) (ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid), in aanmerking worden genomen. Meer bepaald moet deze steun, gezien de aard ervan, als steun voor de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden worden beschouwd.

Voor dit soort steun heeft de Commissie de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, hierna "de kaderregeling" genoemd, vastgesteld(9). In de praktijk betekent dit dat voor een goedkeuring door de Commissie van ad-hocsteun voor een onderneming in moeilijkheden, aan de volgende voorwaarden moet zijn voldaan:

i) de steun moet tot herstel van de levensvatbaarheid op lange termijn leiden;

ii) onrechtmatige vervalsing van de mededinging moet worden vermeden;

iii) de steun moet in verhouding staan tot de kosten en baten van de herstructurering, en moet dus tot het strikt noodzakelijke minimum beperkt blijven;

iv) het herstructureringsplan moet volledig ten uitvoer worden uitgelegd;

v) de tenuitvoerlegging van het plan moet door de Commissie worden gevolgd en gecontroleerd.

Alleen indien aan alle voorwaarden is voldaan, kan de Commissie de gevolgen van de steun als niet strijdig met het gemeenschappelijk belang aanmerken en de steun op grond van artikel 92, lid 3, onder c), van het Verdrag toestaan.

Wat punt i) betreft, hadden de Italiaanse autoriteiten reeds naar aanleiding van de beschikking een herstructureringsplan voorgelegd waarmee het herstel van de rendabiliteit van Condotte vanaf 1996 beoogd werd. De steun die Condotte tot en met 1994 had ontvangen (110 miljard ITL), werd juist op grond van dit plan en van de kaderregeling als verenigbaar aangemerkt. Condotte heeft echter niet de beoogde economische resultaten behaald en heeft bijgevolg opnieuw een beroep moeten doen op overheidssteun (zoals vermeld, ongeveer 163 miljard ITL).

Evenwel dient erop te worden gewezen dat het feit dat de rendabiliteit van Condotte niet is hersteld, te wijten is aan een marktsituatie die ten tijde van de beschikking niet was te voorzien.

Het herstructureringsplan voor Condotte dat de Commissie bij haar beschikking had goedgekeurd, was gebaseerd op voorzichtige prognoses over de ontwikkeling van de orderportefeuille van de onderneming. Per 31 december 1992 had de onderneming een orderportefeuille van 2255 miljard ITL, waarvan 795 miljard ITL in verband met werkzaamheden voor de hogesnelheidstrein. Op grond van de door de opdrachtgever vastgestelde uitvoeringstermijnen mocht redelijkerwijs worden verwacht dat de omzet en de bedrijfsresultaten van Condotte zich overeenkomstig tabel 3 zouden ontwikkelen.

Tabel 3

Prognoses van de financieel-economische resultaten van Condotte

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

In deze ramingen werd reeds zoveel mogelijk rekening gehouden met het moeizame herstel van de sector civiele bouw, die in het begin van de jaren negentig in een diepe crisis was geraakt; daarin was immers al verrekend dat Condotte in verhouding tot haar potentieel aanzienlijk minder orders binnenhaalde en dat zij zich op de werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein toespitste. Niettemin bleef de crisis in de sector, met onvoorziene hevigheid, tot in 1996 aanhouden; eerst in de tweede helft van 1997 werden de eerste tekenen van herstel zichtbaar.

Voorts werden de voor de hogesnelheidstrein reeds binnengehaalde opdrachten om redenen buiten de wil van de onderneming vertraagd.

Als gevolg van deze twee omstandigheden behaalde Condotte een omzet die, zoals uit tabel 1 blijkt, aanzienlijk lager lag dan in het plan voorzien was:

- 353 miljard ITL in 1995, of 39 % van hetgeen voorzien was;

- 496 miljard ITL in 1996, of 35 % van hetgeen voorzien was.

In beide gevallen lag de omzet van Condotte, evenals in 1994, rond 40 % lager dan die in 1992 en 1993, twee boekjaren waarin de sector waarin Condotte actief is, al erg zwaar door de crisis was getroffen. Condotte heeft op deze van de marktomstandigheden onafhankelijke verslechtering gereageerd met herstructureringsmaatregelen die verder gingen dan hetgeen waarin in het plan was voorzien. Al waren deze maatregelen ontoereikend om een nettowinst te behalen, toch kon de onderneming voor het eerst sinds lange tijd een positief exploitatieresultaat voorleggen.

Meer bepaald werd de herstructurering toegespitst op de reductie van de structurele kosten, die in 1996 ongeveer 10 % lager waren dan hetgeen in het herstructureringsplan voorzien was, en in 1997, zoals vermeld rond 20 % lager. In die periode heeft de onderneming haar inspanningen voor een interne herstructurering, met het oog op het herstel van een stabiele rendabiliteit van de exploitatie aanzienlijk opgedreven. Bij wijze van voorbeeld kan worden vermeld dat het personeel op het hoofdkantoor verder werd ingekrompen van 201 werknemers per 31 december 1995 tot 105 werknemers in maart 1998 (hetgeen een weerslag heeft op de structurele administratieve kosten); daarvan werd het directiepersoneel (met een aanzienlijk hogere kostprijs per werknemer) van 51 werknemers eind 1995 tot 19 werknemers in maart 1998 ingekrompen (-61 %).

Dankzij deze maatregelen, en verdere herstructureringsmaatregelen voor de gehele concernstructuur, kon Condotte in 1996 ondanks de aanhoudende crisis in de bouwsector, de negatieve economische tendens van eind 1995 ombuigen. De brutomarge die in 1995 nog -5,4 % van de omzet bedroeg, was zowel in 1996 als in 1997 opnieuw positief (61 miljard ITL, respectievelijk 41 miljard ITL).

Wel is het juist dat de onderneming in 1996 en 1997 nog nettoverliezen maakte (vooral in 1997 aanzienlijke verliezen); deze zijn echter in hoofdzaken te wijten aan buitengewone lasten als gevolg van de herstructurering.

Bovendien kan de onderneming, zelfs wordt rekening gehouden met de voorziene vertragingen bij de werken in verband met de hogesnelheidstrein, dankzij de herstructureringsinspanningen in de komende jaren gunstiger resultaten voorleggen dan in het aan de Commissie voorgelegde bedrijfsplan was voorzien:

Tabel 4

Bedrijfsplan Condotte voor de periode 1998-2000

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Omdat Condotte vooral in de periode 1996-1997 herstructureringsmaatregelen trof die verder gingen dan het bij de beschikking van de Commissie goedgekeurde plan, zal de onderneming, ondanks de verwachte verslechtering van de marktsituatie, weer voldoende rendabel kunnen worden. Trouwens zij opgemerkt dat deze rendabiliteit op lange termijn dankzij de beslissende bijdrage van de interne herstructureringsmaatregelen (capaciteitsinkrimpingen enz.), veeleer dan dankzij optimistische marktprognoses wordt bereikt.

In die zin kan worden gesteld dat voldaan is aan de eerste van de voorwaarden voor goedkeuring van herstructureringssteun.

In dit verband wijst de Commissie erop dat de onderneming aan een particuliere aandeelhouder werd verkocht, zodat de staat niet verplicht is om, volgens in de overeenkomst vastgestelde mechanismen, eventuele toekomstige verliezen van Condotte te financieren. Bovendien biedt de aanwezigheid van een particuliere meerderheidsaandeelhouder (zie deel III, onder i)) meer zekerheid ten aanzien van Condotte's vooruitzichten op rendabiliteit.

Wat punt ii) betreft, mag de steun aan een onderneming niet in onrechtmatige vervalsing van de mededinging resulteren. In beginsel leidt iedere steun van de staat aan een onderneming tot een dergelijke verstoring van de vrije concurrentie, omdat de betrokken onderneming daarmee in een economisch voordeliger positie geraakt dan haar concurrenten. Daarom moet dit effect worden gecompenseerd door inkrimpingen van de productiecapaciteit, vooral in sectoren, zoals de civiele bouw, waar een aanzienlijk capaciteitsoverschot bestaat.

In het onderhavige geval voorzag het bij de beschikking van de Commissie goedgekeurde herstructureringsplan al in aanzienlijke inkrimpingen van de productiecapaciteit. In de bouwsector bestaat de productiecapaciteit van ondernemingen vooral in "human resources", zowel wat het ontwerp van projecten als wat werknemers om die projecten uit te voeren betreft. Uit de aanzienlijke inkrimping van dit personeelsbestand, gecombineerd met de daarmee samenhangende daling van de productie, bleek duidelijk dat het marktaandeel van de onderneming ten tijde van de beschikking aanmerkelijk was gedaald. Daarom besloot de Commissie dat de steun die Condotte tot en met 31 december 1994 had ontvangen, aan de vereisten voor herstructureringssteun voldeed.

Aangezien Condotte na de beschikking verdere steun heeft ontvangen, moet worden nagegaan of deze nieuwe middelen het intracommunautaire handelsverkeer beïnvloeden in een mate die strijdig is met het gemeenschappelijk belang. Dit zou kunnen worden aangetoond indien de onderneming die middelen had gebruikt voor de financiering van commerciële methodes waarmee zij ten koste van concurrenten die geen steun hadden ontvangen, haar marktaandeel had kunnen uitbreiden.

Zoals opgemerkt, heeft Condotte in 1995, maar vooral in 1996 en 1997, haar personeel, en dus ook haar productiecapaciteit, veel sterker ingekrompen dan hetgeen waarin in het plan was voorzien.

De Commissie was trouwens van oordeel dat de in het herstructureringsplan voorziene ontwikkeling van de omzet van de onderneming (zie tabel 3), het handelsverkeer niet beïnvloedde in een mate die strijdig was met het gemeenschappelijk belang. Zoals blijkt uit tabel 5, bedroeg de omzet van Condotte in de periode 1995-1997 in werkelijkheid ongeveer 40 % van hetgeen waarin volgens het plan voorzien was, en ook het aantal binnengehaalde orders lag aanzienlijk lager.

Tabel 5

Evolutie van de omzet en de orderportefeuille van Condotte

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uit bovenvermelde gegevens blijkt duidelijk dat als gevolg van de herstructurering de concurrerende activiteiten van Condotte op de internationale markten geleidelijk zijn afgenomen. Het aandeel van de orders in verband met de hogesnelheidstrein (die reeds begin van de jaren negentig werden verworven bij de oprichting van de Iricav-consortia) is van 39 % van alle activiteiten van Condotte in 1993 toegenomen tot 75 % in 1996. Voorts is de toename van het aantal orders in 1994 nagenoeg volledig toe te schrijven aan het feit dat Iritecna in het Iricav-consortium voor de hogesnelheidstrein een nieuw aandeel verwierf. Evenzo is de omzetstijging die in 1996 plaatsvond, het rechtstreekse gevolg van de voortgang bij de werkzaamheden van dit consortium.

Bovendien moet de onderneming volgens het nieuwe bedrijfsplan voor de periode 1998-2000 dat door het nieuwe management werd opgesteld, haar aanwezigheid op de markt nog verder beperken en zich op de reeds toegewezen werkzaamheden in verband met de hogesnelheidstrein toespitsen. Bijgevolg zal de omzet in de komende jaren verder afnemen, en zodoende zullen de door de hier onderzochte steun veroorzaakte concurrentievervalsingen verder verminderen.

Terzelfder tijd heeft de onderneming haar activiteiten in het buitenland sterk ingekrompen; daar is het aantal en de waarde van de toegewezen opdrachten aanzienlijk verminderd. Condotte heeft haar productiecapaciteit dus veel sterker ingekrompen dan hetgeen waarin door het herstructureringsplan van de onderneming was voorzien. Bijgevolg beïnvloedt haar uiteindelijke concurrentiepositie het handelsverkeer niet in een mate die strijdig is met het gemeenschappelijk belang.

Wat punt iii) betreft, overheidssteun kan enkel verenigbaar worden verklaard indien deze beperkt blijft tot hetgeen strikt noodzakelijk is voor de economische sanering, en niet gebruikt wordt voor agressieve concurrerende activiteiten, tenzij voorzover dit voor het herstel van de rendabiliteit van de betrokken onderneming noodzakelijk is.

Uit de door de Italiaanse regering verstrekte gegevens kan worden opgemaakt dat de door Fintecna aan Condotte verstrekte middelen nodig waren voor het wegwerken van de verliezen, die vooral aan herwaarderingen van de activa en aan de kosten voor de inkrimping van de productiecapaciteit (personeelsinkrimpingen) zijn toe te schrijven. Tijdens de periode waarin de verkoopprocedure was opgeschort, heeft Fintecna financiële middelen verstrekt voor herstructureringsmaatregelen die verder gingen dan hetgeen in het Iritecna-plan was vastgesteld om het hoofd te kunnen bieden aan de onverwachte verslechtering van de marktvooruitzichten.

Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat de onderneming door de toekenning van de steun geen nieuwe liquide middelen ontving welke geen verband houden met de herstructurering en welke voor agressieve commerciële activiteiten of voor investeringen die niet voor de herstructurering nodig waren, konden worden gebruikt.

Voorts wijst de Commissie erop dat Condotte voor de verliezen die met middelen van Fintecna zijn gedekt, geen aanspraak kan maken op enig belastingkrediet.

Ten slotte zal de begunstigde onderneming een aanzienlijke bijdrage leveren tot de herstructurering, aangezien eventuele toekomstige lasten volledig door de overnemer worden gedragen, langs het aanpassingsmechanisme voor de verkoopprijs van de 50,1 % van de aandelen die nog in handen van Fintecna zijn.

De Italiaanse regering dient over de voortgang van de privatiseringsprocedure en de tenuitvoerlegging van het voor Condotte opgestelde herstructureringsplan periodiek verslag uit te brengen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De steun ten behoeve van Società Italiana per Condotte d'Acqua SpA, hierna "Condotte" genoemd, in de vorm van de kapitaalinbreng in de jaren 1995-1997, ten bedrage van in totaal 163 miljard ITL alsmede de vóór 1994 toegekende 110 miljard ITL steun welke reeds door de Commissie was goedgekeurd, vormen staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag en van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

De steun voldoet aan de vereisten van de "Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden" van 27 juli 1994. Bijgevolg wordt die steun op grond van artikel 92, lid 3, onder c), van het Verdrag en van artikel 61, lid 3, punt c), van de EER-Overeenkomst van het verbod van artikel 92, lid 1, van het Verdrag en van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst ontheven en verenigbaar verklaard met de gemeenschappelijke markt mits het in artikel 2 bepaalde wordt nageleefd.

Artikel 2

Italië verkoopt de resterende Condotte-aandelen aan de particuliere aandeelhouder overeenkomstig de voorwaarden uit de verkoopovereenkomst, met name wat de voor de uitoefening van de optie vastgestelde termijnen betreft.

Artikel 3

Italië verleent zijn volledige medewerking aan de regeling voor het toezicht op de tenuitvoerlegging van de onderhavige beschikking door bij de Commissie halfjaarlijkse verslagen over de financieel-economische ontwikkeling van Condotte in te dienen en door tijdig aan de Commissie mededeling te doen van de belangrijkste feiten inzake de overdracht van het resterende belang van Fintecna SpA in Condotte.

In het eerste verslag wordt de financieel-economische situatie van Condotte per 30 juni 1998 uiteengezet; dit verslag moet uiterlijk op 31 december 1998 bij de Commissie binnenkomen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 16 september 1998.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB C 327 van 29.10.1997, blz. 4.

(2) PB L 300 van 13.12.1995, blz. 23.

(3) Zie voetnoot 1.

(4) Zie deel III, punt 6.

(5) Zie deel IV, punt 3.

(6) Jurisprudentie 1991, blz. I-1603, punt 13.

(7) Mededeling van de Commissie aan de lidstaten betreffende de toepassing van de artikelen 92 en 93 van het EG-Verdrag en van artikel 5 van Richtlijn 80/723/EEG op openbare bedrijven in de industriesector; PB C 307 van 13.11.1993, blz. 3, deel III.

(8) Ibid., punt 16.

(9) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.