NL Publicatieblad van de Europese Unie L 88/16

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 13 mei 2003

betreffende staatssteun van Duitsland ten gunste van Kahla Porzellan GmbH en Kahla/Thüringen Porzellan GmbH

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 1520)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2006/239/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de voornoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken (1) en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Op 16 november 1998 en 24 maart 1999 ontving de Commissie klachten van concurrenten over het vermoedelijke misbruik van staatssteun, die de deelstaat Thüringen ten gunste van Kahla Porzellan GmbH (hierna „Kahla I” te noemen) en Kahla/Thüringen Porzellan GmbH (hierna „Kahla II” te noemen), beide gevestigd in Thüringen, Duitsland, zou hebben verleend.

(2) Na een uitgebreide briefwisseling en ontmoetingen met vertegenwoordigers van Duitsland heeft de Commissie op 15 november 2000 ten aanzien van de aan de onderneming verleende ad-hocstaatssteun de formele onderzoeksprocedure ingeleid. Tegelijkertijd werd Duitsland aangemaand voldoende inlichtingen te verstrekken, opdat kan worden bepaald of enkele steunmaatregelen in overeenstemming zijn met de goedgekeurde steunregelingen op grond waarvan zij zouden zijn verleend.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure werd bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen (2). De Commissie heeft belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de desbetreffende steunmaatregelen kenbaar te maken. Op 31 juli 2001 ontving de Commissie opmerkingen van Kahla II, die bij schrijven van 7 augustus 2001 ter kennis van Duitsland werden gebracht.

(4) Op 26 maart 2001 heeft Duitsland op het bevel tot verstrekking van informatie geantwoord, heeft het inlichtingen verstrekt over de steunmaatregelen en de Commissie in kennis gesteld van verdere steunmaatregelen, die niet eerder waren aangemeld. De Commissie verzocht op 28 mei 2001 om aanvullende inlichtingen, die zij op 31 juni 2001 ontving. Verdere aanvullende inlichtingen werden op 9 augustus 2001 verstrekt.

(5) Bij schrijven van 30 november 2001 heeft de Commissie Duitsland meegedeeld dat zij de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag heeft uitgebreid tot de steunmaatregelen die niet in overeenstemming zijn met goedgekeurde steunregelingen in het kader waarvan zij zouden zijn verleend, alsmede tot steunmaatregelen waarvan de Commissie niet eerder op de hoogte werd gesteld.

(6) Op 10 december 2001 werd de zaak uitvoerig besproken met vertegenwoordigers van Duitsland en van de onderneming.

(7) Het besluit van de Commissie tot uitbreiding van de procedure werd bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen (3). De Commissie heeft belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de desbetreffende steunmaatregelen kenbaar te maken. De Commissie heeft opmerkingen ontvangen van de begunstigde (Kahla II). Deze werden bij schrijven van 6 maart 2002 ter kennis van Duitsland gebracht, dat op zijn beurt in staat werd gesteld zijn standpunt te bepalen.

(8) Op 30 januari antwoordde Duitsland op het besluit tot uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure en verstrekte uitvoerige inlichtingen. Bij schrijven van 30 april 2002 werd verzocht om aanvullende inlichtingen. Duitsland antwoordde bij schrijven van 29 mei 2002, dat op diezelfde dag werd geregistreerd.

(9) Bij schrijven van 28 februari 2002 ontving de Commissie opmerkingen van Kahla II, die bij schrijven van 6 maart 2002 ter kennis van Duitsland werden gebracht. Op 18 maart 2002 ontving de Commissie een nieuwe klacht over het feit dat Kahla II verdere steunmaatregelen zou hebben ontvangen. Deze informatie werd bij schrijven van 30 april 2002 ter kennis gesteld van Duitsland. Het antwoord van Duitsland op de klacht werd op 29 mei 2002 ontvangen.

(10) Op 24 juli 2002 werd de zaak opnieuw besproken met vertegenwoordigers van Duitsland. Na deze ontmoeting verstrekte Duitsland op 7 augustus 2002 verdere toelichtingen. Op 30 juli 2002 bleef Kahla II bij haar eerdere argumenten. Bij schrijven van 1 oktober 2002, geregistreerd op dezelfde dag, deed Duitsland nog een standpunt toekomen.

II. BESCHRIJVING

A. De onderneming

(11) Kahla II is de opvolger van Kahla I. Zowel Kahla I als Kahla II produceren serviezen van porselein en fijne keramiek. Zij zijn gevestigd in een regio die op grond van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag voor steun in aanmerking komt.

(12) In overeenstemming met de Duitse Verordnung zur Umwandlung von volkseigenen Kombinaten, Betrieben und Einrichtungen in Kapitalgesellschaften (Verordening voor de omzetting van staatsbedrijfscomplexen, -bedrijven en -instellingen in kapitaalvennootschappen) werd de onderneming op 1 maart 1990 opgericht door omzetting van de VEB Vereinigte Porzellanwerke Kahla in twee besloten vennootschappen. Eén van deze vennootschappen was KAHLA I. Op 23 april 1991 werd Kahla I door de Treuhandanstalt (hierna „THA” te noemen) geprivatiseerd door middel van de verkoop aan de heer Hoffmann (75,1 % van het stamkapitaal) en aan de heer Ueing (24,9 % van het stamkapitaal) tegen betaling van een aankoopsom van 2 DEM. Het geprivatiseerde bedrijf werd toegewezen aan de enige bieders, nadat de THA de voorgenomen verkoop had bekendgemaakt in de lijst van de door haar te koop aangeboden bedrijven (Hoppenstedt) en aanvragen had gericht tot de verenigingen van de keramische industrie en de kamers van koophandel en industrie. Volgens de verklaringen van Duitsland zou de liquidatie van de onderneming de THA meer hebben gekost. De privatiseringsovereenkomst werd volgens de verklaringen van Duitsland pas op 11 december 1992 van kracht.

(13) Duitsland verstrekte de volgende bedrijfsgegevens (omzet en bedrijfsresultaat in miljoen DEM): Tabel 1 1991 1992 1993 Werknemers 1 561 827 696 Omzet 25,4 29,3 27,9 Bedrijfsresultaat -29,5 -25,8 -13,4

(14) Op 9 augustus 1993 meldde de onderneming de Gesamtvollstreckung (faillissement in nieuwe Duitse deelstaten) aan. De Gesamtvollstreckungsprocedure werd op 29 september 1993 ingeleid.

(15) Volgens de door Duitsland verstrekte informatie heeft de curator sinds de inleiding van de Gesamtvollstreckungsprocedure naar investeerders gezocht voor de overname van de activa. Naar de mening van de curator zou de gunstigste prijs voor de activa worden verkregen door de onderneming te verkopen als een bedrijf dat zijn activiteiten zou voortzetten.

(16) In november 1993 richtte een particuliere investeerder, de heer G. Raithel, Kahla II op. In januari 1994 verkocht de curator de grond, machines, installaties en voorraden van de in Gesamtvollstreckung verkerende onderneming Kahla I aan de heer G. Raithel. 380 werknemers werden overgenomen.

(17) De totale koopsom bedroeg oorspronkelijk 7,391 miljoen DEM. Het contract werd op 5 oktober zodanig gewijzigd dat de prijs van 2,05 miljoen DEM voor de installaties, die door middel van een subsidie van 2,5 miljoen DEM moest worden gefinancierd (zie maatregel 15), bij ondertekening van het gewijzigde contract diende te worden voldaan. Wettelijke aanspraken, handelsmerken, officieel geregistreerde modellen en knowhow werden overgedragen voor 1 DEM. Het klanten- en opdrachtenbestand werden kosteloos overgedragen. De prijs voor de voorraadbestanden, die 2,136 miljoen DEM bedroeg, moest vanaf 1 maart 1994 in tien termijnen worden voldaan. Het grondbezit moest belastingvrij worden verkocht voor 3,205 miljoen DEM, te voldoen binnen 14 dagen.

(18) Volgens de verklaringen van Duitsland vond tot 1996 afbetaling in termijnen plaats. Een bedrag van 1 miljoen DEM werd ten slotte in 1999 betaald, nadat de curator een zekerheidsrecht (Grundschuld) op een deel van het grondbezit had opgeheven. Het totaalbedrag dat uiteindelijk werd betaald, bedroeg 6,727 miljoen DEM. Volgens de door Duitsland verstrekte informatie was de prijsverlaging voor de voorraden van 0,664 miljoen DEM terug te voeren op schade die na de verkoop werd vastgesteld. Uit de beschikbare informatie blijkt dat de verkoop in de eerste plaats werd gefinancierd met staatssteun. De eigen middelen zonder enig steunelement bedroegen slechts 55 000 DEM.

(19) De verkoop van het grondbezit werd op 18 juli 1994 (4) goedgekeurd door de THA en op 19 oktober 1995 door haar rechtsopvolger, de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (hierna „BvS” te noemen).

(20) Het koopcontract voorzag er voorts in dat de Thüringer Industriebeteiligungs GmbH & Co. KG (hierna „TIB” te noemen), een staatsbedrijf dat door de deelstaat Thüringen werd opgericht en via een stichting door de deelstaat werd beheerd, een stille participatie van 49 % in Kahla II zou verkrijgen. Dit gebeurde op 5 maart 1994.

(21) Duitsland heeft de volgende gegevens over de bedrijfsactiviteiten van de onderneming overgelegd (omzet en bedrijfsresultaat in miljoen DEM): Tabel 2 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Werknemers 380 369 327 323 307 327 322 Omzet 23 29 32 39 34 35,8 41,6 Bedrijfsresultaat[…] (5)

B. Financiële maatregelen

a) Financiële maatregelen ten gunste van Kahla I

(22) De volgende financiële maatregelen werden voor Kahla vanaf de oprichting tot het faillissement van het bedrijf door de staat toegekend (in miljoen DEM): Tabel 3 Maatregelen ten gunste van Kahla I Bedrag Maatregelen voor de privatisering 1 THA Exportgarantie 4,5 Maatregelen in het kader van de privatisering 2 23.04.1991 THA Overname van oude verplichtingen 37,7 3 23.04.1991 THA Overname van oude schulden 31,1 4 23.04.1991 THA Garanties 24,9 Maatregelen na de privatisering 5 12.1991 Deelstaat Directe investeringssubsidies 1,825 6 05.10.1992 THA Lening 4,3 7 01.12.1992 THA Lening 1,8 8 1993 THA Opbrengst van de verkoop van het grondbezit 5,676 9 Stadtsparkasse Jena Kredieten 3,9 10 1992 – 1995 Deelstaat Investeringspremies 0,035 TOTAAL 115,736

(23) Maatregel 1: een voor de privatisering verleende exportgarantie, waar volgens de door Duitsland verstrekte informatie nooit een beroep op werd gedaan.

(24) Maatregelen 2 en 3: overname van de schulden door de THA uit de kredieten van de Dresdner Bank AG van vóór 1 juli 1990 en uit door de THA voor de privatisering verstrekte leningen.

(25) Maatregel 4: Duitsland geeft aan dat deze garanties van de THA werden verstrekt ter zekerheidsstelling van investeringen, de dekking van verliezen en de leningen van de Dresdner Bank AG. Voor deze garanties stelde de onderneming verschillende zekerheden, waarop de THA na inleiding van de Gesamtvollstreckung geen aanspraak heeft gemaakt. Als extra zekerheid kreeg de THA het recht het grondbezit van de onderneming dat niet direct noodzakelijk was voor het bedrijf te verkopen. Dit grondbezit werd getaxeerd op 13,3 miljoen DEM. De te behalen opbrengst zou moeten worden gebruikt voor de aflossing van leningen waarvoor de THA garant stond. Duitsland geeft toe dat de leningen waarvoor de THA garant stond met goedvinden van de THA nooit werden terugbetaald. Op het moment dat er een beroep werd gedaan op de garanties bedroegen deze in totaal 24,9 miljoen DEM inclusief rente.

(26) Maatregel 5: in december 1991 ontving de onderneming van de deelstaat Thüringen investeringssubsidies ten bedrage van 1,825 miljoen DEM.

(27) Maatregel 6: op 5 oktober 1992 verstrekte de THA een lening ten bedrage van 4,2 miljoen DEM ter voorkoming van insolventie.

(28) Maatregel 7: de THA verstrekte op 1 december 1992 nog een lening ten bedrage van 1,8 miljoen DEM, eveneens ter voorkoming van insolventie.

(29) Maatregel 8: de totale opbrengt uit de in maatregel 3 genoemde verkoop van het grondbezit van het bedrijf bedroeg 5,676 miljoen DEM. In 1993 werd 3,4 miljoen DEM van de totale opbrengst aan Kahla I ter beschikking gesteld en niet gebruikt voor de aflossing van de kredieten waarvoor de Treuhand garant stond. Duitsland geeft aan dat de betaling van dit bedrag aan de THA weliswaar werd verschoven, maar er niet van terugbetaling werd afgezien, omdat het totaalbedrag van 5,676 miljoen DEM in de failliete boedel werd opgenomen. Dientengevolge bedroegen de Treuhand-middelen die aan de onderneming ten goede kwamen en niet voor de aflossing van kredieten werden gebruikt in totaal 5,676 miljoen DEM. Duitsland heeft dit feit niet bestreden.

(30) Maatregel 9: twee kredieten van de Kreis- und Stadtsparkasse Jena van in totaal 3,9 miljoen DEM. Deze kredieten met een rente van respectievelijk 13,25 % en 17,25 % werden gewaarborgd door zekerheidsrechten op een stuk grond ten bedrage van 10 miljoen DEM.

(31) Maatregel 10: in de periode van 1992 tot 1995 werden investeringssubsidies uitgekeerd ten bedrage van 0,035 miljoen DEM.

(32) In totaal heeft Kahla I financiële steun ten bedrage van 115,736 miljoen DEM van de overheid ontvangen. Ondanks deze financiële steun werd op 29 september 1993 de Gesamtvollstreckungsprocedure ingeleid. Duitsland geeft aan dat de THA als onderdeel van de failliete boedel verplichtingen ten bedrage van 41,2 miljoen DEM heeft ingebracht. Onder dit bedrag vallen de maatregelen 3, 6, 7 en 8, inclusief rente.

(33) Op 27 september 1993 besloot de THA geen aanspraak te maken op de door de onderneming gestelde zekerheden voor de garanties in verband met maatregel 4. Op 18 juli 1994 zag de THA resp. haar opvolger, de BvS, af van haar juridisch vastgelegde overname van de grond. Volgens Duitsland zou dit de betaling van compensatie aan andere schuldeisers en daarmee extra kosten tot gevolg hebben gehad.

b) Financiële maatregelen ten gunste van KAHLA II

(34) De volgende financiële maatregelen werden aan Kahla II door de overheid toegekend vanaf haar oprichting tot 1999 (in miljoen DEM): Tabel 4 Maatregelen ten gunste van Kahla II Bedrag Maatregelen 1994 – 1996 11 5.4.1994 TIB Participatie 1,975 12 5.4.1994 TIB Lening met winstdeelneming 6,0 13 25.3.1994 Deelstaat Kredietgarantie van 90 % (16, 18-22) 14 25.3.1994 Deelstaat Garantie van 90 % voor een lening ten bedrage van 6,5 miljoen DEM van een particuliere bank 5,85 15 10.5.1994 Deelstaat Subsidie KMO-investeringswaarborg 2,5 16 4/5.6.1994 DtA-ondersteuning eigen vermogen Lening 0,2 17 5/6.1994 ERP-oprichting van bedrijven Lening 1,8 18 3/.4.1995 ERP-opbouw Lening 1 2,0 19 3/4.1995 KfW-middenstand Lening 1,0 20 6/26.4.1995 DtA-milieu Lening 1,73 21 7/26.4.1995 ERP-energiebesparing Lening 3,45 22 3/25.4.1996 ERP-opbouw Lening 2 2,0 23 13.2.1996 Deelstaat Garantie van 90 % voor een lening ten bedrage van 1 miljoen DEM van een particuliere bank 0,9 24 1994-1996/97 Deelstaat Directe investeringssubsidies 3,36 25 1994-1996 Deelstaat Investeringspremies 0,838 26 1994-1996 Arbeidsbureau Subsidies in het kader van het Arbeitsförderungsgesetz (wet ter bevordering van de werkgelegenheid) 1,549 27 1994-1996 Verschillende subsidies 0,492 Maatregelen vanaf 1997 28 1997-1999 Deelstaat Directe investeringssubsidies 1,67 29 1997-1999 Deelstaat Investeringspremies 0,365 30 3/5.1999 Deelstaat Garantie van 90 % voor een lening ten bedrage van 2,32 miljoen DEM van een particuliere bank 0,042 31 1997-1999 Arbeidsbureau Subsidies in het kader van het Arbeitsförderungsgesetz (wet ter bevordering van de werkgelegenheid) 0,851 32 1997-1999 Verschillende subsidies 0,352 33 1994-1999 Vervroegde afschrijving 0,104 TOTAAL 39,028

(35) Maatregel 11: in maart 1994 verwierf de TIB tegen betaling van 1,975 miljoen DEM 49 % van de aandelen in Kahla II. Op 31 december 1999 beëindigde de TIB haar participatie in de onderneming en droeg zij haar aandelen in Kahla II over aan de heer G. Raithel en zijn zoon, de heer H. Raithel, die daarvoor […] (6) betaalden.

(36) Maatregel 12: in maart 1994 verstrekte de TIB een lening met winstdeelneming ten bedrage van 6 miljoen DEM. Duitsland verklaart dat deze lening de TIB geen extra stemrecht geeft. Voor de lening diende 12 % rente te worden betaald, waarbij de hoogte van de rente werd beperkt tot 50 % van de jaarwinst. De Commissie neemt er nota van dat Kahla II pas vanaf 1996 bescheiden winsten behaalde. Er werd geen risicopremie overeengekomen. Duitsland geeft aan dat de lening op 29 december 1999, vermeerderd met een rente van 1,631 miljoen DEM, werd terugbetaald.

(37) Maatregelen 13 en 23: de deelstaat Thüringen nam in maart 1994 honoreringsgaranties van 90 % op zich voor investeringskredieten tot een bedrag van 13,5 miljoen DEM. Toen de kredieten ten slotte werden ingebracht, dekte de garantie van maatregel 13 de kredieten 18 tot 22. De garantie van maatregel 23 dekte een krediet ten bedrage van 1 miljoen DEM dat een particuliere bank in februari 1996 tegen een rente van 6,1 % had verstrekt.

(38) Maatregel 14: een andere door de deelstaat Thüringen in maart 1994 verstrekte honoreringsgarantie van 90 % voor kredieten ten behoeve van bedrijfskapitaal ten bedrage van 6,5 miljoen DEM. Het krediet werd daadwerkelijk in september 1995 door een particuliere bank verstrekt tegen een rente van 8,5 %. Deze garantie werd geleidelijk afgebouwd en liep af op 31 december 1999.

(39) Voor deze garanties betaalde de onderneming een vergoeding van 0,75 % per jaar, die vanaf juni 1995 werd verlaagd tot 0,5 %.

(40) Maatregel 15: een subsidie voor kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) van aanvankelijk 2 miljoen DEM, later 2,5 miljoen DEM, die op 10 mei 1994 werd verleend.

(41) Maatregel 16: een lening ter ondersteuning van het eigen vermogen ten bedrage van 0,2 miljoen DEM, die de heer Raithel, de investeerder, in juni 1994 zou zijn verstrekt in het kader van een steunregeling (7) in verband met de oprichting van Kahla II. Volgens deze regeling diende de investeerder dit bedrag ter beschikking te stellen van de onderneming in de vorm van eigen vermogen. Volgens de door Duitsland verstrekte informatie werd de lening op 30 september 2001 terugbetaald.

(42) Maatregel 17: in mei 1994 een lening ten bedrage van 1,8 miljoen DEM, die zou zijn verstrekt op grond van het ERP-programma voor de oprichting van bedrijven (8).

(43) Maatregel 18: een investeringslening ten bedrage van 2 miljoen DEM, die in maart 1995 zou zijn verstrekt op grond van het ERP-opbouwprogramma (9).

(44) Maatregel 19: een investeringslening ten bedrage van 1 miljoen DEM, die in maart 1993 (10) werd verstrekt door de Kreditanstalt für Wiederaufbau.

(45) Maatregel 20: een investeringslening ten bedrage van 1,73 miljoen DEM, die in april 1995 werd verstrekt in het kader van het milieuprogramma van de Deutsche Ausgleichsbank (hierna „DtA” te noemen).

(46) Maatregel 21: een investeringslening ten bedrage van 3,45 miljoen DEM, die in april 1995 (11) zou zijn verstrekt in het kader van het ERP-milieuprogramma.

(47) Omdat de marktrente daalde, werd op 30 maart 1998 het uitstaande bedrag van de leningen in het kader van de maatregelen 18-21 ten belope van 7,329 miljoen DEM omgezet in een marktlening van de Hypovereinsbank. De rente voor deze nieuwe lening bedroeg 5,9 % en was derhalve hoger dan de geldende referentierente van 5,49 %. De Commissie stelt echter vast dat de garantie van 90 % in het kader van maatregel 13 voor deze nieuwe marktlening ter beschikking werd gesteld.

(48) Maatregel 22: een investeringslening ten bedrage van 2 miljoen DEM, die in maart 1996 zou zijn verstrekt in het kader van het ERP-opbouwprogramma (12).

(49) Maatregel 23: zie overweging (37).

(50) Maatregel 24: in oktober 1994 ontving Kahla II van de deelstaat Thüringen investeringssubsidies ten bedrage van 3,36 miljoen DEM voor investeringen in de periode van 1994 tot 1996 (13).

(51) Maatregel 25: tussen 1994 en 1996 ontving de onderneming investeringspremies ten bedrage van 0,838 miljoen DEM (14).

(52) Maatregel 26: subsidies voor de bevordering van de werkgelegenheid ten bedrage van 1,549 miljoen DEM in de jaren 1994 tot 1996.

(53) Maatregel 27: tussen 1994 en 1996 ontving de onderneming subsidies voor de deelname aan beurzen ten bedrage van 122 414 DEM, subsidies voor reclame ten bedrage van 0,03 miljoen DEM, subsidies voor onderzoek en ontwikkeling ten bedrage van 0,318 miljoen DEM en subsidies voor de integratie van werknemers ten bedrage van 0,021 miljoen DEM.

(54) Maatregel 28: in december 1996 werden er nog meer investeringssubsidies verleend voor de jaren 1997 tot 1999 ten bedrage van 1,67 miljoen DEM.

(55) Maatregel 29: de onderneming ontving voor de jaren 1997 tot 1999 investeringspremies ten bedrage van 0,365 miljoen DEM.

(56) Maatregel 30: een lening ten bedrage van 2,32 miljoen DEM werd in mei 1999 door een particuliere bank verstrekt; deze lening werd eveneens gedekt door de garantie van 90 % die in maart 1994 werd verstrekt door de deelstaat Thüringen voor investeringskredieten tot 13,5 miljoen DEM (zie maatregelen 13 en 23). Deze lening werd verstrekt tegen een rente van 4,6 %.

(57) Maatregel 31: overige subsidies ter bevordering van de werkgelegenheid ten bedrage van 0,851 miljoen DEM.

(58) Maatregel 32: volgens de jaarverslagen ontving de onderneming tussen 1997 en 1999 subsidies voor de deelname aan beurzen, voor reclame en voor de integratie van werknemers ten bedrage van 342 910 DEM alsmede subsidies voor personeelskosten in verband met activiteiten op het gebied van onderzoek en ontwikkeling ten bedrage van 8 602 DEM. Daarmee bedroeg het totaalbedrag van de subsidies 0,352 miljoen DEM.

(59) Voorts verklaarde Duitsland na de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure dat de onderneming gebruik heeft gemaakt van een regeling die het mogelijk maakt om van investeringen eerst een hoger bedrag af te schrijven, waarna dit bedrag in de loop der jaren wordt verminderd (vervroegde afschrijving). Duitsland geeft toe dat deze maatregel inderdaad gunstig was voor de onderneming, omdat deze niet alleen gepaard ging met verliezen in de eerste jaren, maar ook met een lagere belastingafdracht. De lagere belastingopbrengst van de staat door de belastingverminderingen moet eveneens als financieringsmaatregel van de staat ten gunste van Kahla II (hierna „maatregel 33” te noemen) worden beschouwd.

C. Het plan

(60) Volgens de door Duitsland verstrekte informatie werd op 25 maart 1994 een plan opgesteld voor de financiering van datgene waaraan Kahla II behoefte had. De werkelijke kosten vielen iets, namelijk ongeveer 2 miljoen DEM, lager uit dan de oorspronkelijk geplande kosten. Een gedetailleerde opsomming wordt gegeven in tabel 5, die werd ontleend aan de door Duitsland verstrekte gegevens (in miljoen DEM): Tabel 5 Kosten Gepland Werkelijk (1994-1996) Grondbezit 3,200 3,200 Gebouwen Machines/installaties 2,050 2,050 Producten 2,136 1,472 Vernieuwing machines 14,650 14,977 Immateriële activa Bedrijfskapitaal 14,854 12,709 TOTAAL 36,890 34,408

(61) Om deze kosten te dekken, werd in maart 1994 een financieringsplan opgesteld, dat daarna meerdere malen werd gewijzigd. Tabel 6 werd ontleend aan de door Duitsland verstrekte gegevens. De cursief gedrukte maatregelen zouden betrekking hebben op eigen middelen (in miljoen DEM): Tabel 6 Maatregel Financieringsplan 25.3.1994 26.4.1995 25.4.1996 Werkelijk 11 TIB-participatie 1,950 1,975 1,975 1,975 12 Lening met winstdeelneming (TIB) 6,000 6,000 6,000 6,000 15 KMO-subsidie 2,000 2,500 2,500 2,500 Lening 13,500 18 - KfW-ERP-opbouwprogramma 2,000 2,000 2,000 19 - KfW-middenstandsprogramma 1,000 1,000 1,000 20 - DtA-milieuprogramma 1,730 1,730 1,730 21 - ERP-energiebesparingsprogramma 3,450 3,450 3,450 22 - KfW-ERP-opbouwprogramma 2,000 2,000 - Banklening 5,320 3,320 1,000 (14) Bedrijfsmiddelenkrediet van banken 6,500 6,500 6,500 6,500 24 Investeringssubsidies 3,370 3,340 3,340 3,360 25 Investeringspremies 1,020 1,020 1,020 0,838 De heer Raithel (eigenaar) 2,550 0,055 0,055 0,055 16 - DtA-ondersteuning van het eigen vermogen 0,200 0,200 0,200 17 - KfW-ERP-programma voor de oprichting van bedrijven 1,800 1,800 1,800 TOTAAL 36,890 36,890 36,890 34,408

(62) Geconstateerd wordt dat de TIB-participatie (maatregel 11) in 1995 ten opzichte van het oorspronkelijk voorziene bedrag met 0,25 miljoen DEM werd verhoogd. Voorts wordt geconstateerd dat het oorspronkelijk plan voorzag in leningen ten bedrage van 3,5 miljoen DEM. Voor deze leningen alsmede voor een bedrijfsmiddelenkrediet van een particuliere bank ten bedrage van 6,5 miljoen DEM verstrekte de deelstaat garanties van 90 % (maatregelen 13 en 14). In 1994 werd het bedrijfsmiddelenkrediet ingebracht. De leningen ten bedrage van in totaal 13,5 miljoen DEM werden in 1995 verstrekt (maatregelen 18-22) en daadwerkelijk gedekt door de garantie van 90 %.

(63) Wat betreft de middelen die naar verluidt eigen middelen zijn, wordt geconstateerd dat de oorspronkelijk voorziene bijdrage van de investeerder van 2,555 miljoen DEM tot 2,055 miljoen DEM werd verlaagd, d.w.z. met 0,5 miljoen DEM. De „KMO-subsidie” (maatregel 15) werd met 0,5 miljoen DEM verhoogd, dus precies met het bedrag waarmee de bijdrage van de investeerder werd verminderd. Toen de vermeende bijdrage van de particuliere investeerder daadwerkelijk werd ingebracht, bestond deze bovendien uit een geldsom van 0,055 miljoen DEM uit de eigen middelen van de investeerder en twee leningen ten bedrage van 2 miljoen DEM die op grond van goedgekeurde steunregelingen (maatregelen 16 en 17) door overheidsbanken werden verstrekt.

(64) Geconstateerd wordt dat in tabel 6, zoals deze door Duitsland werd verstrekt, niet wordt verwezen naar de in het kader van de maatregelen 26 en 27 verleende subsidies en de regeling voor vervroegde afschrijving waarop de onderneming volgens de door Duitsland verstrekte informatie aanspraak kon maken (maatregel 33). In een aparte tabel die op 30 januari 2002 werd verstrekt, gaf Duitsland aan dat de in 1994 en 1995 afgeschreven investeringen in totaal 3,603 miljoen DEM bedroegen.

(65) Duitsland verstrekte eveneens de volgende tabel met verschillende investeringen die de onderneming in 1997 en 1998 heeft gedaan (in miljoen DEM): Tabel 7 Kosten Gepland Werkelijk Machines/installaties 5,580 Immateriële activa 0,150 TOTAAL 5,730 6,769

(66) De financiering van deze kosten is in tabel 8, zoals deze door Duitsland werd verstrekt, in detail weergegeven (in miljoen DEM): Tabel 8 Maatregel Financiering Gepland Werkelijk Eigen bijdrage 1,318 2,406 28 Investeringssubsidies 1,670 1,670 29 Investeringspremies 0,279 0,292 Overige bronnen 2,400 2,400 TOTAAL 5,730 6,769

(67) Geconstateerd wordt dat in tabel 8, die door Duitsland werd verstrekt, niet wordt verwezen naar de subsidies in het kader van de maatregelen 31 en 32. Voor de financiering van de kosten in tabel 7 geeft Duitsland echter aan dat de onderneming in het kader van de regeling voor vervroegde afschrijving (maatregel 33) investeringen tot 0,743 miljoen DEM heeft afgeschreven. Het laatstgenoemde bedrag valt vermoedelijk onder de post „overige bronnen” in tabel 8.

(68) Duitsland heeft voorts nog een investeringsplan (15) overgelegd waarin de tussen 1994 en 2000 geëffectueerde investeringen alsmede de tussen 2000 en 2003 te effectueren investeringen in detail zijn opgevoerd. Dit plan noemt met name een groot aantal machines en installaties waarin de onderneming heeft geïnvesteerd. De totale kosten voor de periode 1994-2000 zijn weergegeven in tabel 9, zoals deze door Duitsland werd verstrekt (in miljoen DEM): Tabel 9 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Totaal 8,504 4,540 1,933 1,846 4,923 1,370 0,790 23,906

(69) De Commissie constateert dat het laatstgenoemde investeringsplan een overzicht geeft van een deel van de in de tabellen 5 tot 8 beschreven investeringen. In dit verband bedroegen de in de periode 1994-1996 geëffectueerde investeringen in totaal 14,977 miljoen DEM. Dit komt overeen met de in tabel 5 onder de post „vernieuwing van machines” weergegeven, daadwerkelijk geëffectueerde investeringen. Voor 1997 en 1998 komt het totaalbedrag van de investeringen overeen met de volgens tabel 7 geëffectueerde investeringen.

D. Marktanalyse

(70) Zowel Kahla I als Kahla II produceert vaatwerk van fijne keramiek en porselein voor de huishoudsector. Kahla II breidde uit en produceert tegenwoordig ook voor de zakelijke sector, met name voor hotels en voor decoratieve doeleinden. De producten worden ook geëxporteerd.

(71) In de sector tafel- en sierporselein bestaat een intensief handelsverkeer tussen de lidstaten. Terwijl sierporselein in heel Europa wordt geproduceerd, zijn de producenten van tafelporselein sterk regionaal geconcentreerd in Noord-Beieren (Duitsland), in Staffordshire (Verenigd Koninkrijk) en in Limousin (Frankrijk). Naast een groot aantal KMO's, bestaan er ook talrijke grote ondernemingen. Tot de laatste behoren Villeroy&Boch (Duitsland/Luxemburg), Hutschenreuther en Rosenthal (Duitsland) alsmede Royal Doulton en Wedgewood (Verenigd Koninkrijk), die meer dan een derde van de totale productie in de Gemeenschap voor hun rekening nemen. Om te voldoen aan de specifieke behoeften van de horeca, is de „hotelporseleinsector” ontstaan met zijn speciaal ontworpen solide porselein. Het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Italië zijn de belangrijkste producenten en afnemers. De nauwe relatie met de eindverbruiker en de nodige concurrentie op het gebied van design zijn belangrijke kenmerken van deze zeer arbeidsintensieve branche met haar enorme assortiment. De verkoop aan derde landen overtreft nominaal de invoer in de Gemeenschap, maar qua volume is de import groter dan de export, vooral vanwege de extreem goedkope import uit China (16).

(72) In de porseleinbranche is sprake van overcapaciteit. De productie en consumptie vertoonden tussen 1984 en 1991 een constante groei, waarna in de jaren 1992 en 1993 een terugval volgde. Een voor 1994 verwacht herstel bleef uit. De handelsbalans van de afgelopen jaren was positief, maar het aandeel van de invoer is duidelijk toegenomen, met name bij het vaatwerk voor huishoudelijk gebruik. De groei van de export kan de concurrentiedruk in deze sector niet compenseren. De gespannen concurrentiesituatie en capaciteitsoverschotten zijn integendeel verder aangescherpt door nieuwkomers in de markt uit Zuidoost-Azië en Oost-Europa (vooral uit de Tsjechische Republiek en Hongarije), die profiteren van hun handelsovereenkomsten met de Europese Unie (17).

III. GRONDEN VOOR HET INLEIDEN EN UITBREIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

(73) Bij de inleiding van de formele onderzoeksprocedure heeft de Commissie de financiële maatregelen ten gunste van Kahla I en Kahla II onderzocht in het licht van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. De maatregelen behelsden middelen van staatswege en vervalsten de concurrentie tussen de lidstaten of dreigden deze te vervalsen en gaven deze ondernemingen voordelen. In haar voorlopige beoordeling was de Commissie van mening dat Kahla I en Kahla II ondernemingen in moeilijkheden waren. De Commissie betwijfelde voorts of de staat zich als een ondernemer in een markteconomie heeft gedragen, toen deze de ondernemingen financiële middelen verstrekte. In een voorlopige beoordeling werden dergelijke maatregelen als staatssteun beschouwd.

(74) Aangezien de Commissie er ernstig aan twijfelde of deze steun verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, leidde ze ten aanzien van de ad-hocsteun aan Kahla I en Kahla II de formele onderzoeksprocedure in. Bovendien beweerde Duitsland dat talloze steunmaatregelen zouden zijn toegekend op grond van goedgekeurde steunregelingen. De Commissie was op basis van de informatie die haar ter beschikking stond, niet in staat om te beslissen of deze maatregelen in overeenstemming waren met de goedgekeurde steunregelingen op grond waarvan zij zouden zijn toegekend. Derhalve heeft de Commissie in het kader van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure een bevel tot verstrekking van informatie aan Duitsland gericht om dit punt op te helderen.

(75) De als antwoord op dit bevel tot verstrekking van informatie verstrekte inlichtingen namen bij de Commissie slechts voor enkele naar verluidt op basis van een goedgekeurde steunregeling toegekende maatregelen de twijfel weg dat het gaat om bestaande steun. Ten aanzien van verscheidene maatregelen constateerde de Commissie voorts bijzonderheden waarvan zij niet eerder op de hoogte was gesteld. Bijgevolg breidde de Commissie de formele onderzoeksprocedure uit om de maatregelen te beoordelen die klaarblijkelijk nog steeds niet met goedgekeurde steunregelingen in overeenstemming zijn, alsmede de maatregelen waarvan zij pas na inleiding van de formele onderzoeksprocedure op de hoogte werd gesteld.

IV. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(76) In zijn schrijven van 11 november 1999 stelde Duitsland zich op het standpunt dat geen van de voornoemde financiële maatregelen aangemeld hoefde te worden bij de Commissie. Duitsland voert aan dat Kahla II in februari 1994 als nieuwe firma werd opgericht en dat de bedrijfsactiviteiten van Kahla I niet werden voortgezet. Volgens de Duitse verklaringen verkeert Kahla II niet in moeilijkheden. Tijdens de gehele procedure heeft Duitsland op dit punt voet bij stuk gehouden. Ter onderbouwing van deze argumentatie overlegde Duitsland eerst twee door adviseurs opgestelde rapporten van 29 november 1993 en 11 januari 1994. Na de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure overlegde Duitsland een door een andere adviseur opgesteld rapport van 21 januari 2002.

(77) Duitsland constateerde aanvankelijk dat het merendeel van de financiële maatregelen van de overheidsinstanties niet als steun moest worden beschouwd omdat de overheidsinstanties zich als een ondernemer in een markteconomie hadden gedragen toen zij Kahla II financiële steun toezegden. De overige financiële maatregelen ten gunste van Kahla II, die niet onder het beginsel van de markteconomisch handelende particuliere investeerder zouden vallen, zijn volgens Duitsland ofwel door goedgekeurde steunregelingen gedekt of moeten worden beschouwd als „de minimis”-steun. Duitsland verstrekte uitgebreide informatie en bescheiden.

(78) Na de inleiding van de formele onderzoeksprocedure erkende Duitsland dat enkele maatregelen steun konden zijn en enkele niet onder de in de mededeling van de Commissie inzake „de minimis”-steun (18) en Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op „de minimis”-steun (19) beschreven „de minimis”-regels of goedgekeurde steunregelingen zouden kunnen vallen. Duitsland stelde zich echter op het standpunt dat in dit geval de steun als investeringssteun moest worden beschouwd, waarbij de regionale steunplafonds werden aangehouden. Voorts overlegde Duitsland verscheidene investeringsplannen en aanvullende informatie over dit onderwerp, met inbegrip van een schatting van de steunintensiteit van de maatregelen.

(79) Ten slotte voerde Duitsland aan dat de Commissie, als zij geen van de aangevoerde argumenten zou accepteren, - met name voor maatregel 26 -, zou moeten onderzoeken of de steun als met de gemeenschappelijke markt verenigbare werkgelegenheidssteun zou kunnen worden beschouwd.

(80) In zijn schrijven van 1 oktober 2002 verklaarde Duitsland, in tegenspraak met alle voorgaande argumenten, dat, indien de Commissie Kahla II als een onderneming in moeilijkheden mocht beschouwen, de betreffende steunregelingen zouden moeten worden beoordeeld als herstructureringssteun op basis van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (20) (hierna „herstructureringsrichtsnoeren” te noemen).

V. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(81) Na de inleiding en uitbreiding van de procedure ontving de Commissie opmerkingen van Kahla II, die aan Duitsland ter kennis werden gebracht bij schrijven van 7 augustus 2001 en 6 maart 2002. De door Kahla II aangevoerde argumenten komen grotendeels met de argumenten van Duitsland overeen.

(82) Voorts ontving de Commissie een nieuwe klacht over het feit dat Kahla II verdere steun zou hebben ontvangen. Deze informatie werd bij schrijven van 30 april 2002 aan Duitsland ter kennis gebracht. Op 29 mei 2002 antwoordde Duitsland en voerde aan dat de onderneming geen andere subsidies zou hebben ontvangen dan de subsidies waarvan de Commissie op de hoogte was gesteld.

(83) Op 30 juli 2002 ontving de Commissie van Kahla II nog meer opmerkingen, die geen nieuwe feiten of bewijzen behelsden, maar waarin Duitsland bij zijn eerdere argumenten bleef dat de onderneming nooit in moeilijkheden had verkeerd, dat bepaalde maatregelen niet als steun dienen te worden beschouwd en dat de ad-hocsteun als verenigbare regionale steun zou moeten worden beschouwd.

VI. BEOORDELING

A. De onderneming

(84) Bij de inleiding van de formele onderzoeksprocedure kon de Commissie op basis van de beschikbare informatie niet beslissen of Kahla I en Kahla II onafhankelijke ondernemingen waren en in hoeverre Kahla II als voortzetting van een onderneming of als Auffanglösung (een nieuwe onderneming die de activa overneemt van een onderneming die in staat van faillissement verkeert) moet worden beschouwd. Derhalve werd Duitsland gelast voldoende inlichtingen te verstrekken om dit punt op te helderen.

(85) Bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure kwam de Commissie tot de conclusie dat Kahla I en Kahla II verschillende rechtspersonen zijn. Kahla II werd als Auffanggesellschaft beschouwd, omdat zij door de heer G. Raithel als lege vennootschap werd opgericht om de activiteiten van de in liquidatie verkerende vennootschap Kahla I voort te zetten en haar activa over te nemen. In de beschikbare stukken wordt Kahla vaak als Auffanggesellschaft gekenschetst en de Commissie stelt vast dat een wijziging van de zeggenschap, de eigendomsverhoudingen en de rechtspersoonlijkheid heeft plaatsgevonden. Duitsland heeft deze opvatting niet weersproken.

(86) De verkoop van de activa aan Kahla II vond niet plaats in een openbare en onvoorwaardelijke inschrijving. Duitsland verklaart dat de marktdeelnemers ervan op de hoogte waren gesteld dat de activa ter verkoop werden aangeboden. Volgens Duitsland werd na onderhandelingen met twee potentiële investeerders de heer G. Raithel door de curator als beste bieder uitgekozen. Volgens de door de curator verstrekte informatie waren de redenen voor deze keuze zowel de ervaring van de bieder op de porseleinmarkt als het feit dat hij een aanzienlijk hoger bod had uitgebracht dan de andere bieder, die volgens Duitsland 1 DEM had geboden. De Commissie stelt echter vast dat de heer G. Raithel weliswaar inderdaad meer dan 1 DEM heeft geboden, maar dat deze geboden prijs uit overheidsmiddelen moest worden gefinancierd. Niettemin blijkt uit de beschikbare informatie dat G. Raithel 55 000 DEM uit eigen middelen en derhalve meer dan 1 DEM heeft ingebracht. Op grond van de beschikbare informatie is de Commissie het met Duitsland eens dat de heer G. Raithel de beste bieder was.

(87) De Commissie erkent dat de waarde van het grondbezit van Kahla I op een taxatie van een onafhankelijke deskundige berustte. Duitsland verklaarde dat de waarde van installaties en voorraden – in totaal rond de 3,5 miljoen DEM – niet was vastgesteld op basis van een taxatie, omdat er praktische problemen waren en een groot deel van de installaties zich in een slechte toestand bevond en vervangen had moeten worden. Met inachtneming van deze feiten komt de Commissie tot de conclusie dat er geen reden bestaat om te betwijfelen dat de door Kahla I voor de activa betaalde prijs niet overeenkwam met de marktprijs.

(88) Wat de daaropvolgende verkoop van het aandeel van 49 % van de TIB in Kahla II betreft, wordt in de volgende punten geanalyseerd of deze in overeenstemming is met de handelwijze van een ondernemer in een markteconomie. De Commissie constateert echter dat de verkoop van dit aandeel aan de heer G. Raithel en zijn zoon op 31 december 1999 niet in een openbare, transparante en onbegrensde inschrijving heeft plaatsgevonden.

(89) De TIB is een financiële instelling van de deelstaat. In overeenstemming met de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en het beleid van de Commissie is de Commissie van mening dat de verkoopprijs voor een overheidsparticipatie geen elementen van staatssteun bevat, indien het te verkopen object in het kader van een openbare, niet aan voorwaarden gebonden en niet-discriminerende inschrijvingsprocedure wordt aangeboden. De lidstaten zijn echter niet verplicht om zich bij de verkoop van overheidsparticipaties aan deze procedure te houden.

(90) Als een dergelijke procedure niet wordt gevolgd, kan de verkoopprijs elementen van staatssteun bevatten. Derhalve kan de Commissie eventueel toetsen of de verkoopprijs naar behoren overeenkomt met de waarde van de overheidsparticipatie. In dit verband stelt de Commissie vast dat de prijs voor de aan de heer G. Raithel en zijn zoon verkochte aandelen hoger was dan de prijs die de TIB zelf zes jaar daarvoor had betaald. Geconstateerd wordt voorts dat het aandeel een minderheidsbelang vormde. Ten slotte dient te worden benadrukt dat er in verband met de inleiding of de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure geen klacht van een belanghebbende werd ontvangen over het feit dat men willekeurig van de verkoop werd uitgesloten en dat geen belanghebbende een bod voor de participatie heeft voorgelegd. Bijgevolg zijn er naar de mening van de Commissie bij de verkoop van deze participatie geen aanwijzingen voor staatssteun.

B. Steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag

(91) Kahla I en Kahla II ontvingen financiële steun uit overheidsmiddelen, die beide ondernemingen voordelen gaf ten opzichte van hun concurrenten. Uit de feiten die in de stukken te lezen zijn, blijkt dat instellingen die onder overheidscontrole staan leningen verstrekken en dat participaties in particuliere ondernemingen, zoals de TIB in Kahla II, en hun activiteiten duidelijk toe te schrijven zijn aan de staat. In dit verband wordt verwezen naar een rapport van een adviseur van 29 november 1993, volgens welk het gehele herstructureringsplan van Kahla moet worden gezien in het licht van de inspanningen van de regionale regering om bij Kahla arbeidsplaatsen veilig te stellen (21). Omdat de porseleinmarkt een Europese productmarkt is met een intensieve concurrentie en overcapaciteit dreigen financiële voordelen die een onderneming een gunstige positie ten opzichte van haar concurrenten verschaffen, de concurrentie te vervalsen en de handel tussen lidstaten nadelig te beïnvloeden.

(92) Wat Kahla I betreft, komt de Commissie bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure tot de conclusie dat de maatregelen 2, 3 en 9 geen steunmaatregelen vormen. De overige door Duitsland toegekende maatregelen worden nog steeds beschouwd als steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag. Duitsland heeft deze opvatting niet bestreden, wat betekent dat deze gehandhaafd wordt.

(93) Wat Kahla II betreft, blijft Duitsland van mening dat het om een nieuwe onderneming gaat, die de continuïteit van de onderneming Kahla I niet waarborgt en die nooit in moeilijkheden heeft verkeerd. Derhalve hebben de overheidsinstanties bij de toekenning van hun financiële steun gehandeld als een ondernemer in een markteconomie. De Commissie zal eerst toetsen of de overheidsinstanties die Kahla II financiële steun ter beschikking stelden, als ondernemers in een markteconomie hebben gehandeld. Vervolgens zal de Commissie onderzoeken of de onderneming in moeilijkheden verkeerde.

(94) Duitsland heeft twee door adviseurs opgestelde rapporten overgelegd om zijn stelling te onderbouwen dat de overheidsinstanties die Kahla II financiële steun ter beschikking stelden, als markteconomisch gerichte kapitaalverstrekkers hebben gehandeld.

(95) Zoals in overweging 91 beschreven, wordt in het eerste rapport van 29 november 1993 een herstructureringsplan voor de Auffanggesellschaft geadviseerd met het oog op de inspanningen van de deelstaatregering om de arbeidsplaatsen bij Kahla te behouden (22). De herstructurering zou moeten plaatsvinden in de periode van 1994 tot 1997 en de totale kosten zouden 18,779 miljoen DEM moeten bedragen. Het break-evenpoint zou in 1996 moeten worden bereikt met een positief resultaat ten bedrage van 0,101 miljoen DEM.

(96) Het tweede rapport werd op 11 januari 1994 voor de TIB opgesteld, voordat deze haar aandeel van 49 % in de onderneming verwierf. In de studie wordt verklaard dat het doel van de TIB het behoud en de schepping van arbeidsplaatsen in Thüringen is (23). In de studie wordt erop gewezen dat het herstel van de levensvatbaarheid slechts door een herstructurering met steun van de overheidsinstanties kan worden bereikt. Het break-evenpoint zou in 1996 moeten worden bereikt met een positief resultaat ten bedrage van 1,394 miljoen DEM. Bovendien vermeldde de studie dat het overheidsengagement ten gunste van Kahla II grote risico's met zich meebracht en werd volledig uitgesloten dat de onderneming voor 1998 financiële steun kon terugbetalen.

(97) Gezien deze rapporten komt de Commissie tot de conclusie dat de financiële overheidsinstellingen – in het bijzonder de TIB – niet als een ondernemer in een markteconomie hebben gehandeld toen zij Kahla II financiële steun toezegden. Deze rapporten tonen duidelijk aan dat de deelstaatregering en haar financiële instellingen tot doel hadden arbeidsplaatsen te behouden. Dit is niet de hoofddoelstelling van een ondernemer in een markteconomie. Bovendien voorzien de rapporten dat er ten minste twee jaar lang verliezen zullen zijn en maken zij geen analyse van een mogelijke tegenprestatie voor de participatie van de overheidsinstanties, zoals bij iedere ondernemer in een markteconomie het geval had moeten zijn.

(98) Met name ten aanzien van de participatie van de TIB kan de Commissie slechts bij het standpunt blijven dat deze niet in overeenstemming is met het beginsel van de markteconomisch handelende particuliere investeerder en bijgevolg als steun moet worden beschouwd. Het feit dat de TIB haar aandeel vijf jaar later aan de bezitter van een meerderheidsbelang, G. Raithel en zijn zoon, heeft verkocht, en wel tegen een hogere prijs dan zij in 1994 zelf had betaald, verandert niets aan deze conclusie. De handelwijze van de TIB moet ex ante worden beoordeeld, waarbij rekening moet worden gehouden met de potentiële risico's en de verwachte inkomsten. Gezien de toen ter beschikking staande rapporten waren deze risico's groot (24), maar werden er geen maatregelen getroffen om deze tegen te gaan. Voorts werd er geen analyse gemaakt van de inkomsten in de toekomst. Bovendien is de door de TIB daadwerkelijk behaalde winst gering.

(99) In tegenspraak met de verklaringen van Duitsland zijn de voorwaarden van de TIB-participatie niet vergelijkbaar met de voorwaarden van de particuliere kapitaalverstrekker, Raithel. Raithel zou 2,055 miljoen DEM in de onderneming hebben geïnvesteerd. Slechts 0,055 miljoen DEM was echter afkomstig uit zijn eigen middelen. De resterende 2 miljoen DEM was afkomstig uit overheidsmiddelen in de vorm van 2 leningen die aan Raithel werden verstrekt (maatregelen 16 en 17). Bovendien viel één van die leningen (maatregel 16) onder een garantie van de federale overheid voor de Deutsche Ausgleichsbank, die de lening had verstrekt, en was de andere lening (maatregel 17) gedekt door een zekerheidsrecht op een stuk grond van Kahla II in eerste rang (25). De TIB heeft daarentegen 1,975 miljoen DEM uit haar eigen middelen aan de onderneming ter beschikking gesteld in de vorm van een participatie. Dit bedrag bestond uit eigen vermogen dat in geval van insolventie gedekt wordt door een achtergestelde zekerheid. Het risico dat de TIB op zich heeft genomen, is derhalve duidelijk groter dan het risico van de particuliere kapitaalverstrekker. Zoals in overweging 111 zal worden beschreven, had de heer G. Raithel bovendien het recht zich uit het contract terug te trekken als de TIB-participatie en/of andere maatregelen niet werden ingebracht, terwijl de TIB dergelijke rechten niet had. De TIB-participatie is derhalve niet in overeenstemming met het beginsel van de particuliere kapitaalverstrekker.

(100) Wat de overige door Duitsland getroffen maatregelen betreft, zou een ondernemer in een markteconomie gezien de bijzondere situatie van de onderneming en het feit dat deze actief is in een markt die wordt gekenmerkt door structurele overcapaciteit, slechts financiële steun hebben verleend onder voorwaarden waarbij rekening zou zijn gehouden met deze feiten.

(101) De Commissie zal eerst de door de TIB en door de overheidsbanken verstrekte kredieten onderzoeken. Een overzicht van deze kredieten is weergegeven in tabel 10: Tabel 10 Maatregel Bedrag (DEM) Rentevoet Referentierente Zekerheden 12 6 miljoen 12 % (26) 6,62 % - 16 0,2 miljoen 0 % - 5 % (27) 6,62 % garantie van de federale overheid 17 1,8 miljoen 5,5 % 6,62 % zekerheidsrecht op een stuk grond in eerste rang van 1,8 miljoen DEM; subsidiair zekerheidsrecht op een stuk grond van 20 miljoen DEM 18 2 miljoen 6,5 % 8,28 % zekerheidsrecht op een stuk grond in tweede rang van 1,8 miljoen DEM, zekerheidsrecht op een stuk grond in tweede en derde rang van 20 miljoen DEM, overdracht van machines en rechten ten opzichte van derden, overdracht van voorraden, overdracht van vorderingen op klanten, garantie van 90 % van de deelstaat Thüringen 19 1 miljoen 6,75 % 8,28 % zie maatregel 18 20 1,73 miljoen 6,65 % 8,28 % zie maatregel 18 21 3,45 miljoen 6,65 % 8,28 % zie maatregel 18 22 2 miljoen 5 % 7,33 % zie maatregel 18

(102) Tabel 10 toont aan dat de financiële overheidsinstellingen niet hebben gehandeld als een ondernemer in een markteconomie. In het bijzonder met betrekking tot de lening met winstdeelneming van de TIB (maatregel 12) wordt geconstateerd dat de overeengekomen rentevoet 12 % bedroeg, maar dat de hoogte van de rente werd beperkt tot 50 % van de jaarwinst. In de rapporten was al benadrukt dat Kahla II ten minste tijdens de eerste twee jaar geen winst zou behalen. Dit is inderdaad het geval geweest. Er is geen verhoogde rentevoet overeengekomen als compensatie voor de jaren dat rentebetalingen onwaarschijnlijk waren. Bijgevolg heeft de TIB bewust een lening met winstdeelneming verstrekt die niet gekoppeld was aan extra stemrecht, zonder enige zekerheid te eisen en tegen een rentevoet van 0 % voor een periode van ten minste twee jaar. Er werd geen risicopremie overeengekomen ter compensatie van de risico's die waren voorzien in de rapporten op basis waarvan de lening met winstdeelneming (en de participatie) werden aangegaan. Wat de resterende leningen betreft, laat de tabel zien dat ze alle werden verstrekt tegen een lagere rentevoet dan de referentierente. Bovendien kwamen zekerheden, voorzover deze werden gesteld, van overheidsinstanties of werden dezelfde activa voor alle leningen herhaalde malen als zekerheidsstelling gebruikt. Deze activa zijn niet op onafhankelijke wijze getaxeerd, zodat de daadwerkelijke waarde ervan twijfelachtig is. Bovendien moet erop worden gewezen dat deze activa uit staatssteun werden gefinancierd.

(103) In de garantieovereenkomst was geregeld dat een achtergestelde garantie ten bedrage van 0,7 miljoen DEM moest worden verleend door de heer G. Raithel, tenzij kon worden aangetoond dat hij persoonlijk garant stond voor de lening ter ondersteuning van het eigen vermogen (maatregel 16). De leningovereenkomst voor maatregel 16 wijst echter niet op een persoonlijke garantieverlening, maar op een garantie van de federale overheid. De Commissie werd er echter nooit van op de hoogte gesteld dat deze garantie ten bedrage van 0,7 miljoen DEM te eniger tijd werd verleend. Voorzover de Commissie bekend was, werd de lening door een garantie van de federale overheid gedekt, en juist niet door een persoonlijke garantieverlening. Zelfs als zij zou zijn verleend, zou zij lager in rang zijn dan alle andere zekerheden en zou zij slechts een zeer veel kleiner gedeelte van het mogelijk hoge debiteurenrisico dekken. Met het oog hierop kan de Commissie slechts tot de conclusie komen dat de overheidsbanken en -instellingen niet als markteconomisch handelende marktdeelnemers hebben gehandeld. Bovendien omschrijft Duitsland de leningen in het kader van de maatregelen 16-22 zelf als steunmaatregelen (28), zij het als bestaande steunmaatregelen. De Commissie is evenals Duitsland van mening dat het hier om steunmaatregelen gaat. Of deze steunmaatregelen kunnen worden gekenschetst als bestaande steunmaatregelen, wordt in de volgende punten onderzocht.

(104) Wat de subsidies (maatregelen 15, 24-29, 31-32) betreft, is de Commissie van mening dat geen enkele ondernemer in een markteconomie subsidies zou hebben verleend die niet terugbetaald hoeven te worden. Duitsland heeft dit feit niet bestreden. Ten slotte geeft Duitsland ten aanzien van de 90 %-garanties van de deelstaat (maatregelen 13, 14, 23 en 30) zelf toe dat het hier om steunmaatregelen gaat. Gezien het daarmee verbonden hoge risico en het ontbreken van een adequate risicotoeslag, deelt de Commissie deze mening volledig. Er bestaat dus geen noodzaak om deze kwestie verder te onderzoeken. Volgens Duitsland vallen deze garanties onder de „de minimis”-regeling. Dit wordt in deel D van de beoordeling onderzocht.

(105) Met het oog hierop kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat de financiële overheidsinstellingen Kahla II de steun hebben verleend tegen voorwaarden die vergelijkbaar zijn met die van een ondernemer in een markteconomie. Bijgevolg worden alle maatregelen van Duitsland evenals voorheen beschouwd als steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(106) Kahla II is een Auffanglösung, een nieuwe onderneming die de activa van een in Gesamtvollstreckung verkerende onderneming heeft overgenomen. Hoewel het om nieuwe ondernemingen gaat, kunnen Auffanglösungen, die met name in Oost-Duitsland werden gecreëerd, als ondernemingen in moeilijkheden worden beschouwd. De reden daarvoor is dat deze lege vennootschappen de activa van een in Gesamtvollstreckung verkerende onderneming overnemen en haar activiteiten voortzetten, en wel in de regel zonder vooraf acceptabele herstructureringen uit te voeren. Auffanglösungen„erven” derhalve een reeks structurele gebreken en moeten aanzienlijke wijzigingen aanbrengen om in een markteconomie actief te kunnen zijn. Tot deze wijzigingen behoren investeringen voor de vervanging en modernisering van oude machines en installaties, wijzigingen in de ondernemingsstructuur (van oudsher grote conglomeraten, die actief waren in het kader van een geleide economie), personeelsreductie (Oost-Duitse conglomeraten werkten in de regel met te veel arbeidskrachten), een nieuwe productoriëntatie, marketing etc. Bovendien moet het vertrouwen van klanten, leveranciers en kredietinstellingen weer worden opgebouwd, omdat de Auffanggesellschaft de opvolger is van een mislukte onderneming. In dit opzicht zijn zij niet vergelijkbaar met andere nieuwe ondernemingen.

(107) De aanpassing vindt in de regel plaats door middel van een herstructurering, waarbij in de meeste gevallen staatssteun betrokken is. Met inachtneming van de bijzondere situatie van de nieuwe deelstaten heeft de Commissie een flexibel en genereus plan goedgekeurd, dat het de Auffanglösungen mogelijk maakt om tot eind 1999 een beroep te doen op herstructureringssteun. Deze handelwijze is in voetnoot 10 van de herstructureringsrichtsnoeren (1999) gecodificeerd (29). Op grond van hun bijzondere situatie vormen Auffanggesellschaften een uitzondering op de regel dat nieuwe ondernemingen overeenkomstig de herstructureringsrichtsnoeren niet voor reddings- en herstructureringssteun in aanmerking komen.

(108) In het kader van een andere procedure (30) had Duitsland bij schrijven van 5 maart en 6 mei 1999 expliciet vastgesteld dat Kahla II een onderneming in moeilijkheden was. Twee jaar later sprak Duitsland echter bij schrijven van 26 september 2001 zijn vroegere verklaringen tegen en stelde vast dat Kahla II nooit in moeilijkheden zou hebben verkeerd. In het kader van deze procedure neemt Duitsland het standpunt in dat Kahla II niet als een onderneming in moeilijkheden kan worden beschouwd omdat niet aan alle in de herstructureringsrichtsnoeren genoemde voorwaarden is voldaan.

(109) De Commissie merkt op dat in de herstructureringsrichtsnoeren geen precieze definitie van een onderneming in moeilijkheden wordt gegeven, maar dat daarin typische symptomen worden genoemd. In het geval van Kahla II is voldaan aan het onder punt 2.1 van de herstructureringsrichtsnoeren (1994) genoemde algemene criterium, op grond waarvan wordt bepaald of een onderneming in moeilijkheden verkeert: ondernemingen in moeilijkheden zijn ondernemingen „die zich niet uit eigen kracht of met middelen van de aandeelhouders of met vreemd vermogen kunnen herstellen”. Dit wordt geconstateerd in de ten tijde van de oprichting van Kahla II en ten tijde van de toekenning van de steun (het voor de beoordeling relevante moment) beschikbare rapporten (31); daarin wordt Kahla II als onderneming in moeilijkheden beschouwd en een herstructurering voor het herstel van de levensvatbaarheid beschreven (32). Ex post wordt dit bevestigd door het feit dat de onderneming volgens de ter beschikking staande informatie nooit financiële middelen van banken heeft ontvangen zonder staatssteun (33).

(110) Inderdaad zijn enkele in de herstructureringsrichtsnoeren beschreven indicatoren niet gericht op Auffanglösungen, omdat zij pas opgerichte bedrijven zijn, waarbij de zakelijke ontwikkeling in het verleden niet kan worden getoetst. Bijgevolg lijden zij ten tijde van hun oprichting niet aan symptomen zoals een dalende levensvatbaarheid of toenemende verliezen, een dalende omzet, groeiende voorraden, een geringere kasstroom, toenemende rentelasten etc. Hierbij wijst de Commissie erop dat Auffanglösungen de uitzonderingen op de regel zijn dat pas opgerichte ondernemingen niet als ondernemingen in moeilijkheden kunnen worden beschouwd en derhalve geen herstructureringssteun kunnen ontvangen.

(111) Anderzijds zijn andere indicatoren daadwerkelijk van toepassing op Auffanglösungen, in het bijzonder de lage netto boekwaarde. In het geval van Kahla II brengt de Commissie nogmaals onder de aandacht dat deze de opvolger is van een in Gesamtvollstreckung verkerende onderneming en derhalve vermoedelijk het vertrouwen van een reeks klanten, toeleveranciers en financiële instellingen heeft verloren. Zo was zelfs de verwerving van de vermogensbestanddelen afhankelijk van staatssteun. In het koopcontract over de vermogensbestanddelen van Kahla I werd geregeld dat de nieuwe investeerder, de heer G. Raithel, het recht heeft om zich terug te trekken uit het contract als de financiering, die verschillende overheidsmaatregelen behelsde (zoals de TIB-participatie en overheidsleningen), niet gewaarborgd was (34). Voorts heeft Kahla II de activa van Kahla I overgenomen, die nooit een succesvolle herstructurering uitvoerde en daardoor de Gesamtvollstreckung moest aanvragen. Ex post wordt duidelijk dat structurele problemen werden overgedragen, omdat Kahla II zonder staatssteun geen particuliere financiering heeft ontvangen.

(112) Een andere indicator is het te grote aantal werknemers. Aangezien de voor Auffanglösungen toegekende staatssteun in de regel gekoppeld is aan het behoud van arbeidsplaatsen, brengt ze voor een bepaalde periode de extra moeilijkheid met zich mee dat een bepaald aantal arbeidsplaatsen behouden moet blijven. Zoals uit de in overweging 91 genoemde rapporten blijkt, was de hoofddoelstelling van de deelstaatregering het behoud van arbeidsplaatsen. In de jaren die volgden, verminderde Kahla II het aantal werknemers. Bijgevolg kan daaruit worden afgeleid dat het bedrijf aanvankelijk te veel werknemers had.

(113) Aangezien Auffanglösungen er bovendien toe gedwongen zijn herstructureringen door te voeren om in een markteconomie actief te kunnen zijn, is er in de eerste jaren sprake van verlies, zal de kasstroom in de eerste jaren niet stijgen en brengen de noodzakelijke investeringen een hoge schulden- en rentelast met zich mee. Dit was ook bij Kahla II het geval. Duitsland heeft het proces dat Kahla II heeft doorgemaakt, weliswaar nooit bestempeld als herstructurering van een onderneming in moeilijkheden, maar de Commissie stelt vast dat in de beide rapporten van november 1993 en januari 1994 een herstructurering wordt geadviseerd die noodzakelijk zou zijn voor het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming. Voorts wordt Kahla II in een rapport van Projekt Management Eschbach (hierna „PME” te noemen), dat door Duitsland werd overgelegd in verband met een andere procedure (35), als een onderneming beschreven die zich in een herstructureringsproces bevindt, dat niet vóór 1996 zou worden beëindigd (36). De Commissie komt tot de conclusie dat een dergelijk proces niet typisch is voor een gezonde onderneming.

(114) Duitsland is voorts van mening dat de verliezen die Kahla II tijdens de eerste jaren heeft geleden, uitsluitend zijn terug te voeren op de toepassing van een regeling voor vervroegde afschrijving (maatregel 33). De Commissie is echter van mening dat door de toepassing van deze regeling voor vervroegde afschrijving weliswaar mogelijkerwijs grotere verliezen zijn geleden, maar dat de onderneming zonder staatssteun beslist aanzienlijke grotere verliezen zou hebben geleden en vermoedelijk uit de markt was verdwenen. Geconstateerd wordt dat de staatssteun in de door Duitsland overgelegde rapporten uit 1993 en 1994 als bepalend voor het bestaan van de onderneming en het herstel van de levensvatbaarheid wordt beschouwd.

(115) Ter onderbouwing van zijn argument dat Kahla II nooit in moeilijkheden heeft verkeerd, heeft Duitsland een rapport overgelegd dat op 21 januari 2002 door een adviseur werd opgesteld: Tabel 11 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Omzet (miljoen DEM) 23,19 28,95 31,46 39,10 34,34 35,81 41,60 Bedrijfsresultaat voor belastingen (miljoen DEM) […] (37) Kasstroom (miljoen DEM) […] Voorraden […] Bezettingsgraad % […] Eigen vermogen % […] Vreemd vermogen % […]

(116) De Commissie constateert dat tabel 11 een ex-post-evaluatie van de ondernemingsgeschiedenis is. Het is nuttig om te kunnen vaststellen dat de belangrijkste prognoses uit de in 1994 beschikbare rapporten correct waren: ten minste in de eerste twee jaar moesten verliezen worden geleden. De Commissie moet echter haar beoordeling ex ante uitvoeren, dat wil zeggen dat zij moet vaststellen of Duitsland sinds 1994 aan zijn verplichting overeenkomstig het EG-Verdrag heeft voldaan en de steun heeft aangemeld. Als Duitsland zijn verplichtingen zou zijn nagekomen, zou de Commissie haar beoordeling hebben uitgevoerd op basis van de op dat moment beschikbare rapporten. Zoals in de overwegingen 95, 96 en 113 reeds is vastgesteld, zijn deze rapporten gebaseerd op de premisse dat de levensvatbaarheid van de onderneming weer moest worden hersteld en kwamen zij tot de conclusie dat voor de verwezenlijking van deze doelstelling staatssteun absoluut bepalend was. Op grond van deze rapporten zou de Commissie Kahla II (een Auffanglösung) overeenkomstig haar vaste praktijk als een onderneming in moeilijkheden hebben beschouwd. Deze conclusie kan niet ex post worden gewijzigd door het feit dat deze moeilijkheden dankzij de toekenning van aanzienlijke steun in een kortere periode werden overwonnen.

(117) Resumerend komt de Commissie op basis van de op het relevante moment beschikbare rapporten tot de conclusie dat Kahla II niet in staat was om zich op eigen kracht of met financiële middelen tegen marktconforme voorwaarden te herstellen. De Commissie constateert met name dat Duitsland dit feit al in 1999 uitdrukkelijk heeft toegegeven. Bovendien zou de onderneming zonder staatssteun vermoedelijk uit de markt zijn verdwenen. Het feit dat niet iedere in de herstructureringsrichtsnoeren genoemde indicator op Kahla II van toepassing is, is niet van belang: deze richtsnoeren bevatten een niet-volledige lijst van typische symptomen en geen volledige en cumulatieve lijst van criteria.

(118) Bijgevolg blijft de Commissie bij haar mening dat Kahla II in de periode van 1994 tot eind 1996 een onderneming in moeilijkheden was, totdat, hoogstwaarschijnlijk dankzij de verleende steun, voor het eerst een licht positief resultaat werd behaald en het aandeel van het eigen vermogen begon toe te nemen. De Commissie is van mening dat het ontbreken van particuliere financiering zonder staatssteun en de beschikbare gegevens dit standpunt onderbouwen.

C. Steunmaatregelen die zouden zijn gedekt door goedgekeurde steunregelingen

(119) Een deel van de steunmaatregelen ten gunste van Kahla I en Kahla II zou zijn toegekend op grond van goedgekeurde steunregelingen. Omdat de Commissie ernstig betwijfelde of deze steunmaatregelen in overeenstemming zijn met de steunregelingen op basis waarvan ze zouden zijn toegekend, gelastte zij Duitsland door middel van een bevel tot verstrekking van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (38) haar alle voor de beoordeling noodzakelijke bescheiden, inlichtingen en gegevens te overleggen. Voorzover de door Duitsland verstrekte informatie onvoldoende is om te kunnen concluderen dat deze maatregelen worden gedekt door het relevante programma, is de Commissie derhalve bevoegd tot het nemen van een besluit op basis van de beschikbare informatie.

(120) Bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure kwam de Commissie tot de conclusie dat de maatregelen 1, 4, 5, 6, 7 en 10 ten gunste van Kahla I bestaande steunmaatregelen zijn, die niet nogmaals dienen te worden beoordeeld. De Commissie blijft bij haar mening dat maatregel 8 niet werd toegekend in het kader van een goedgekeurde steunregeling en als ad-hocsteun dient te worden beoordeeld.

(121) Wat Kahla II betreft, komt de Commissie bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure tot de conclusie dat de maatregelen 28 en 29 ten gunste van Kahla II bestaande steunmaatregelen zijn, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld. De Commissie blijft bij haar mening dat de maatregelen 11, 12 en 20 niet werden toegekend in het kader van een door de Commissie goedgekeurde regeling. Wat de resterende maatregelen betreft die zouden zijn toegekend in het kader van een goedgekeurde steunregeling, zal de Commissie de bij de inleiding en uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure uitgevoerde voorlopige beoordelingen gedeeltelijk opnieuw in overweging nemen.

(122) Maatregelen 13, 14, 23 en 30: deze overheidsgaranties van 90 % zijn gebaseerd op een regeling die nooit bij de Commissie is aangemeld. De regeling werd geregistreerd onder nummer NN 46/97 en is nooit goedgekeurd door de Commissie. Zoals vastgesteld bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure, dienen deze garanties derhalve als ad-hocsteun te worden beoordeeld. Voorts stelde de Commissie in haar beschikking inzake de garantierichtsnoeren van de deelstaat Thüringen (39) vast dat Thüringen verplicht is deze niet-aangemelde regeling niet langer toe te passen.

(123) Ten aanzien van het steunelement van deze garanties beweert Duitsland dat volgens een overeenkomst tussen Duitsland en de Commissie het steunelement van de garantie 0,5 % van het door de garantie gedekte bedrag moet bedragen. De Commissie constateert echter dat deze overeenkomst betrekking heeft op overheidsgaranties van 80 % die in overeenstemming zijn met goedgekeurde steunregelingen. De onderhavige garanties overschrijden deze grens met 10 % en werden niet verleend in het kader van een goedgekeurde steunregeling, maar in het kader van een niet-aangemelde regeling die nooit door de Commissie is goedgekeurd. Voorts vermeldt de overeenkomst dat ondernemingen in moeilijkheden buiten de werkingssfeer van de overeenkomst vallen. Bijgevolg kan het percentage van 0,5 % in tegenspraak met de beweringen van Duitsland niet worden toegepast op deze garanties.

(124) Met betrekking tot de garanties in het kader van de maatregelen 13, 14 en 23. Op grond van de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties (40) geldt het volgende: „Wanneer, op het tijdstip waarop de lening wordt toegekend, de waarschijnlijkheid dat de kredietnemer in gebreke zal blijven, groot is omdat hij bijvoorbeeld in financiële moeilijkheden verkeert, kan het subsidie-equivalent van de garantie zelfs even hoog zijn als het daadwerkelijk door die garantie gedekte bedrag”. Zoals in deel B van de beoordeling (overwegingen 106-118) staat vermeld, was Kahla II op het tijdstip van de toekenning van deze maatregelen een onderneming in moeilijkheden. Dat betekent dat bij garanties die tot 1996 werden verleend, het steunelement van deze garanties mogelijkerwijs 90 % van de desbetreffende kredieten bedraagt.

(125) Wat maatregel 30 betreft, die werd toegekend op een tijdstip dat de onderneming niet meer in moeilijkheden verkeerde, is Duitsland opnieuw van mening dat op basis van de in overweging 123 genoemde overeenkomst met de Commissie het steunequivalent op 0,5 % zou moeten worden gesteld. De Commissie wijst er echter op dat deze overeenkomst betrekking heeft op overheidsgaranties van 80 % die werden toegekend in het kader van goedgekeurde steunregelingen. In het onderhavige geval overschreed de garantie de 80 %-grens met 10 % en werd zij niet verleend in het kader van een goedgekeurde steunregeling. Bijgevolg kan het steunequivalent van 0,5 % hier niet worden toegepast. Op het tijdstip van de toekenning van deze garantie had de deelstaat Thüringen ermee ingestemd om de garanties te verlenen overeenkomstig de beschikking van de Commissie inzake de garantierichtsnoeren van de deelstaat Thüringen (41), volgens welke het steunelement bij garanties van 80 % die worden verleend in het kader van goedgekeurde steunregelingen, op tussen de 0,5 % en 2 % moet worden gesteld. Hoewel ook deze beschikking betrekking heeft op garanties van 80 % die in het kader van goedgekeurde steunregelingen worden verleend, is het naar de mening van de Commissie redelijk om deze regeling hier op overeenkomstige wijze toe te passen. Gezien het feit echter dat de garantie het grootste gedeelte van de met de leningen verbonden risico's dekt, wat blijkt uit de lage rentevoet die is vastgesteld door de particuliere bank, zal de Commissie het in deze regeling toegestane maximumpercentage van 2 % voor garanties toepassen.

(126) Dienovereenkomstig acht de Commissie het redelijk om een steunelement van 2 % te hanteren voor de garantie van 90 % in het kader van maatregel 13, en wel vanaf 30 maart 1998, toen de leningen in het kader van de maatregelen 18-21 in marktleningen werden omgezet. De rentevoet van de marktlening bedroeg 5,90 %. Voordat de leningen in het kader van de maatregelen 18 tot 21 werden omgezet, bedroeg de rentevoet van deze leningen tussen 6,5 % en 6,75 %. De uit overheidsmiddelen ontvangen leningen werden dus in een particuliere lening omgezet precies op het moment dat het voor de onderneming mogelijk was om op de markt een lagere rentevoet te krijgen voor een particuliere lening dan zij voor de uit overheidsmiddelen ontvangen leningen zou moeten betalen. In dit verband wordt er nogmaals op gewezen dat deze omzetting slechts mogelijk was omdat voor deze nieuwe lening een overheidsgarantie van 90 % werd verleend.

(127) Volgens Duitsland vallen deze garanties onder de „de minimis”-regeling. De toepassing van de „de minimis”-regeling wordt in onderdeel D van de beoordeling getoetst.

(128) Maatregel 15: een subsidie ten bedrage van 2,5 miljoen DEM zou zijn verleend in het kader van een goedgekeurde steunregeling (42). Bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure stelde de Commissie abusievelijk vast dat deze regeling slechts voor KMO's zou gelden. Duitsland heeft er terecht op gewezen dat ook grote ondernemingen onder bepaalde voorwaarden voor steun in het kader van deze regeling in aanmerking komen. De regeling vermeldt echter expliciet dat ondernemingen in moeilijkheden buiten de werkingssfeer van de regeling vallen.

(129) De Commissie heeft onlangs een negatieve beschikking gegeven wegens misbruik van deze regeling, omdat deze onder andere werd gebruikt voor ondernemingen in moeilijkheden (43). In haar beschikking stelde de Commissie uitdrukkelijk vast dat Duitsland Kahla II tot de ondernemingen in moeilijkheden had gerekend, die in strijd met de door de Commissie goedgekeurde bijzondere bepalingen een beroep hadden gedaan op deze regeling. In haar beschikking met betrekking tot de genoemde regeling stelde de Commissie vast dat haar beschikking over de regeling niet samenhing met haar beschikking in de onderhavige zaak, in het kader waarvan de individuele toepassing werd getoetst. In de onderhavige beschikking neemt de Commissie het standpunt in dat Kahla II ten tijde van de toekenning van deze steunmaatregel een onderneming in moeilijkheden was. Derhalve blijft de Commissie bij haar standpunt dat deze steunmaatregel als nieuwe steunmaatregel moet worden beschouwd.

(130) Maatregel 16: een lening ten bedrage van 0,2 miljoen DEM zou zijn verstrekt in het kader van een goedgekeurd programma ter ondersteuning van het eigen vermogen (44). Dit programma was uitsluitend voor KMO's bestemd. Aangezien Kahla II echter meer dan 250 werknemers had en derhalve ten tijde van de toekenning van deze maatregel niet als KMO werd aangemerkt, is de steun duidelijk niet in overeenstemming met de regeling. Duitsland wees er onlangs op dat de lening niet aan de onderneming werd verstrekt, maar aan de heer G. Raithel. In de goedkeuring van de regeling in het kader waarvan de lening werd verstrekt, heeft de Commissie bepaald dat de investeerders een dergelijke steun slechts ontvangen op voorwaarde dat zij deze als vermogen in de onderneming inbrengen. Dit heeft de heer G. Raithel gedaan. Bijgevolg was het doel van deze lening de steun aan een onderneming, hoewel zij rechtstreeks aan een privé-persoon werd verstrekt. Derhalve dient de lening te worden beoordeeld als nieuwe steunmaatregel ten gunste van Kahla II.

(131) Maatregelen 17, 18, 19 en 22: de Commissie is bij de toetsing tot de conclusie gekomen dat in het onderhavige geval is voldaan aan de in de regeling, op basis waarvan deze leningen werden verstrekt (45), beschreven voorwaarden. Derhalve zijn deze kredieten bestaande steunmaatregelen, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld.

(132) Maatregel 21: deze lening zou zijn verstrekt in het kader van een goedgekeurde steunregeling (46). De regeling voorzag echter in leningen ten bedrage van maximaal 2 miljoen DEM voor ondernemingen in de nieuwe deelstaten. De onderhavige lening overschrijdt deze grens. Derhalve kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat is voldaan aan de in de relevante regeling beschreven voorwaarden. Gezien de gunstige rente, de verminderde waarde van de gestelde zekerheden en de verlening van een garantie van 90 % die bijna het gehele debiteurenrisico dekt, is de Commissie van mening dat deze lening ten tijde van haar verstrekking mogelijkerwijs in haar geheel steun betrof.

(133) De maatregelen 24 en 25 werden toegekend in het kader van goedgekeurde steunregelingen, en wel ten behoeve van de in tabel 5 in detail weergegeven investeringen. Bovendien blijkt uit de door Duitsland verstrekte informatie dat een deel van de in het kader van de regeling voor vervroegde afschrijving (maatregel 33) toegekende investeringssteun eveneens diende voor de dekking van deze investeringen. Duitsland heeft aangetoond dat al deze maatregelen in overeenstemming zijn met de regelingen op basis waarvan zij zouden zijn toegekend. Derhalve zijn de maatregelen 24, 25 en 33 bestaande steunmaatregelen, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld.

(134) Maatregel 26: subsidies ter bevordering van de werkgelegenheid in verband met milieu-investeringen die zouden zijn verleend op basis van een goedgekeurde regeling, gelden niet als steun (47). Zoals echter bij de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure werd vastgesteld, was de regeling – wat haar milieuelementen betreft – bedoeld voor het wegnemen van milieurisico's in overheidsondernemingen. De subsidies zijn derhalve duidelijk niet in overeenstemming met het programma op basis waarvan zij zouden zijn verleend. Bij schrijven van 29 juli 1994 (48) maakte Duitsland de Commissie duidelijk hoe dit voorschrift moet worden uitgelegd. Duitsland stelde duidelijk vast dat dergelijke maatregelen slechts in gemeenten, steden etc. zouden kunnen worden uitgevoerd. Treuhand-ondernemingen zouden vóór hun privatisering eveneens voor deze steun in aanmerking komen, omdat zij tot die tijd als staatsondernemingen zouden moeten worden beschouwd (49). De Commissie stelde zich op het standpunt dat deze maatregelen geen steunmaatregelen zijn, omdat zij geen voordeel boden aan een onderneming (50).

(135) Kahla II was echter ten tijde van de toekenning van de maatregelen een particuliere onderneming en kwam derhalve niet in aanmerking voor de steun. Bovendien brengt de Commissie in herinnering dat een deel van deze subsidies werd verleend door de deelstaat Thüringen, terwijl daarentegen volgens de desbetreffende regeling slechts de Bundesanstalt für Arbeit (Duits federaal arbeidsbureau) ertoe gerechtigd was dergelijke subsidies te verlenen. Derhalve kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat deze maatregelen bestaande steunmaatregelen zijn (51).

(136) Na de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure wijzigde Duitsland zijn argumentatie en beweerde dat deze maatregelen de onderneming geen voordeel zouden hebben gegeven. Aanvankelijk gaf Duitsland aan dat de maatregelen bedoeld zouden zijn voor de verwijdering van oude installaties, wat van belang geweest zou zijn voor het milieu. De Commissie kan echter niet accepteren dat de verwijdering van oude installaties geen voordeel zou hebben gevormd voor de onderneming. Dergelijke werkzaamheden leidden onvermijdelijk tot een vergroting van de beschikbare oppervlakte en een stijging van de waarde van de onderneming.

(137) Duitsland beweerde onlangs dat de maatregelen bedoeld zouden zijn voor het wegnemen van in juli 1990 ontstane milieurisico's. Op grond van de door de Commissie gevolgde praktijk zijn dergelijke maatregelen geen steun. Duitsland heeft echter geen bewijzen geleverd voor het feit dat er risico's bestonden die vóór juli 1990 zijn ontstaan. Bovendien werden dergelijke risico's blijkbaar door Kahla I weggenomen, die al in 1991 (maatregel 2) een beroep had gedaan op deze steun ten belope van het voor het wegnemen van de risico's noodzakelijke bedrag. Duitsland heeft nooit een bewijs geleverd voor het feit dat de milieurisico's nog steeds niet waren weggenomen toen de vermogensbestanddelen van Kahla I werden verkocht. Zelfs als dit het geval was, had de koper op adequate wijze moeten nagaan of de vermogensbestanddelen vrij waren van dergelijke risico's. Als hij dit niet heeft gedaan, heeft hij geen gepaste zorgvuldigheid betracht en is het derhalve niet acceptabel dat later een beroep wordt gedaan op overheidssteun voor dit doeleinde. Als een adequate controle had plaatsgevonden, zou er in de koopprijs rekening zijn gehouden met de aanwezigheid van dergelijke risico's en de noodzaak om middelen vrij te maken voor het wegnemen ervan, maar was er niet later een beroep gedaan op overheidssteun.

(138) Duitsland betoogde eveneens dat, als de onderneming had geweten dat deze maatregelen steunmaatregelen zijn, zij de betreffende werkzaamheden misschien niet zou hebben uitgevoerd of haar eigen personeel, minder personeel of ander personeel zou hebben ingezet. Duitsland beweert dat het feit dat de Commissie de regeling niet als steunmaatregel heeft aangemerkt en deze heeft goedgekeurd, aanleiding genoeg was voor de gerechtvaardigde verwachting dat de maatregelen geen steunmaatregelen waren. De Commissie kan dit argument niet accepteren, omdat haar goedkeuring van de regeling plaatsvond op basis van de aanmelding en de door Duitsland verstrekte aanvullende informatie. Derhalve kan Duitsland niet bewust in strijd met de aanmelding handelen en zich beroepen op het niet-waarmaken van gerechtvaardigde verwachtingen. Ook de begunstigde kan zich niet beroepen op dergelijke verwachtingen als in de Duitse regeling uitdrukkelijk is bepaald dat deze maatregelen niet in het belang van een afzonderlijke onderneming ten uitvoer kunnen worden gelegd en dat uitsluitend de Bundesanstalt für Arbeit gerechtigd was dergelijke subsidies toe te kennen, terwijl in dit geval een deel van de steun werd verleend door de deelstaat Thüringen.

(139) Duitsland voerde ten slotte aan dat deze subsidies een algemene maatregel vormen, waarvan alle ondernemingen in Duitsland zonder onderscheid kunnen profiteren. De Commissie stelt echter vast dat deze bewering in strijd is met alle informatie die eerder werd verstrekt. Uit het bepaalde in de Duitse wet (§ 249h Arbeitsförderungsgesetz) en alle aan de Commissie verstrekte documenten die de Commissie in staat stelden het programma niet als steunmaatregel aan te merken en goed te keuren, blijkt ondubbelzinnig dat niet alle ondernemingen van dergelijke maatregelen kunnen profiteren. Integendeel: de Duitse wet en alle door Duitsland overgelegde documenten, die de Commissie in staat moesten stellen de bepalingen te beoordelen, hebben betrekking op publiekrechtelijke rechtspersonen en sluiten uitdrukkelijk maatregelen uit die bedoeld zijn voor één enkele onderneming. Deze bepaling draagt een duidelijk selectieve component in zich, die impliceert dat de maatregel niet als een algemene maatregel kan worden beoordeeld.

(140) Maatregel 27: subsidies voor verschillende doeleinden die in 1995 en 1996 zijn verleend. Omdat er geen rechtsgrond werd aangevoerd, beoordeelde de Commissie de subsidies voorlopig als nieuwe steunmaatregelen. Duitsland beweerde vervolgens dat subsidies voor onderzoek en ontwikkeling ten bedrage van 0,318 miljoen DEM in het kader van een goedgekeurde steunregeling (52) werden verleend. Op grond van de beschikbare informatie is de Commissie van mening dat deze steunmaatregelen in overeenstemming zijn met deze regeling en derhalve bestaande steunmaatregelen zijn, die niet nogmaals dienen te worden beoordeeld.

(141) Wat de subsidies voor de integratie van werknemers ten bedrage van 0,021 miljoen DEM betreft, stelt Duitsland zich op het standpunt dat dit geen steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn, omdat zij slechts waren bedoeld voor de bevordering van de werkgelegenheid van mensen met een handicap. De Commissie stelt echter vast dat uitsluitend maatregelen die overeenkomstig de richtsnoeren betreffende werkgelegenheidssteun (53) (hierna „werkgelegenheidsrichtsnoeren” te noemen) op basis van objectieve criteria voor individuele personen gelden, zonder bepaalde ondernemingen of branches te bevoordelen, geen steunmaatregelen zijn. Ondanks het bevel tot verstrekking van informatie, in het bijzonder met betrekking tot dit punt, heeft Duitsland geen bewijzen in dit opzicht overgelegd. Derhalve komt de Commissie op basis van de verstrekte informatie tot de conclusie dat deze maatregelen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag waren.

(142) De resterende subsidies voor de deelname aan beurzen ten bedrage van 0,122 miljoen DEM alsmede de subsidies voor reclame ten bedrage van 0,030 miljoen DEM zouden onder de „de minimis”-regeling vallen. Hieronder wordt onderzocht of zij in overeenstemming zijn met de „de minimis”-regeling.

(143) Maatregelen 28 en 29: zoals vermeld in de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure, worden deze maatregelen op basis van de beschikbare informatie als bestaande steunmaatregelen beoordeeld. Bovendien blijkt uit de door Duitsland verstrekte informatie dat een deel van de in het kader van de regeling voor vervroegde afschrijving (maatregel 33) verleende investeringssteun eveneens diende voor de dekking van deze investeringen. Duitsland heeft aangetoond dat al deze maatregelen in overeenstemming zijn met de regelingen op basis waarvan ze zouden zijn toegekend. Ze zijn derhalve bestaande steunmaatregelen, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld.

(144) Maatregel 31: overige subsidies ter bevordering van de werkgelegenheid die werden verleend op grond van een goedgekeurde steunregeling (54). Op basis van de door Duitsland verstrekte gegevens is de Commissie van mening dat deze subsidies in overeenstemming zijn met de regeling op grond waarvan ze zijn verleend. Derhalve zijn zij bestaande steunmaatregelen, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld.

(145) Maatregel 32: subsidies voor verschillende doeleinden. Omdat er geen rechtsgrond werd aangevoerd, heeft de Commissie de subsidies voorlopig als nieuwe steunmaatregelen beoordeeld. Duitsland beweert echter dat de subsidies voor onderzoek en ontwikkeling ten bedrage van 0,009 miljoen DEM zouden zijn verleend in het kader van een goedgekeurde steunregeling (55). Dit programma is echter slechts bestemd voor KMO's. Volgens de beschikbare informatie was Kahla II tussen 1997 en 1999 op geen enkel moment aan te merken als KMO, met name omdat Kahla II nooit onder het plafond van 250 werknemers bleef, ook niet na aftrek van het aantal leerlingen. Derhalve vallen de steunmaatregelen duidelijk niet onder de regeling op basis waarvan ze zouden zijn toegekend en dienen zij als nieuwe steunmaatregelen te worden beoordeeld.

(146) Wat de subsidies voor de integratie van werknemers betreft, verklaarde Duitsland opnieuw dat dit geen steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn, omdat zij bedoeld waren voor de bevordering van de werkgelegenheid van mensen met een handicap. Evenals bij de in het kader van maatregel 27 genoemde subsidies heeft Duitsland echter ook hier, ondanks het bevel tot verstrekking van informatie in het bijzonder met betrekking tot dit punt, geen bewijs in dit opzicht overgelegd. Volgens de jaarverslagen van de onderneming (56) belopen de subsidies voor integratie 0,119 miljoen DEM voor de jaren 1997 en 1998 en voor 1999 een onbekend deel van de in het jaarverslag 1999 opgevoerde subsidies voor beurzen en inwerken ten bedrage van 0,121 miljoen DEM. Derhalve komt de Commissie op basis van de beschikbare informatie tot de conclusie dat deze maatregelen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag waren.

(147) De resterende subsidies voor de deelname aan beurzen en subsidies voor reclame ten bedrage van 0,103 miljoen DEM voor 1997 en 1998 en een onbekend deel van de in het jaarverslag 1999 opgevoerde subsidies voor beurzen en inwerken ten bedrage van 0,121 miljoen DEM voor 1999 zouden vallen onder de „de minimis”-regeling. In onderdeel D van de beoordeling wordt onderzocht of zij in overeenstemming zijn met de „de minimis”-regeling.

(148) Gezien het bovenstaande betoog zijn de maatregelen 17, 18, 19, 22, 24, 25, een deel van maatregel 27, de maatregelen 28, 29, 31 alsmede maatregel 33 bestaande steunmaatregelen, die niet nogmaals door de Commissie dienen te worden beoordeeld.

D. Vermeende „de minimis”-maatregelen

(149) De maatregelen 13, 14, 23, een deel van maatregel 27, maatregel 30 en een deel van maatregel 32 zouden onder de „de minimis”-regeling (57) vallen. Volgens deze regeling bedraagt het maximale totaalbedrag van de „de minimis”-steun 100 000 EUR binnen drie jaar vanaf het tijdstip van de eerste „de minimis”-steun. Dit bedrag omvat alle soorten overheidssteun die als „de minimis”-steun worden toegekend en staat los van de mogelijkheid dat de ontvanger op basis van door de Commissie goedgekeurde regelingen andere steun ontvangt. De relevante periodes zijn 25 maart 1994 tot 25 maart 1997 en 25 maart 1997 tot 25 maart 2000.

(150) In de eerste periode van 1994 tot 1997 zouden de maatregelen 13, 14, 23 en een deel van maatregel 27 onder de „de minimis”-regeling vallen.

(151) Hoewel het deel van de in het kader van maatregel 27 toegekende subsidies dat onder de „de minimis”-regeling zou vallen, te weten subsidies voor de deelname aan beurzen ten bedrage van 122 000 DEM en subsidies voor reclame ten bedrage van 30 000 DEM, in totaal 152 000 DEM (77 716 EUR) bedraagt, moet dit bedrag worden gecumuleerd met de steunequivalent van de in het kader van de maatregelen 13, 14 en 23 verleende garanties. Zoals in overweging 124 is geconstateerd, kan de waarde van de garantie even hoog zijn als het bedrag dat daadwerkelijk door de garantie is gedekt (58). Dit betekent dat het steunelement van deze garanties ten tijde van hun toekenning mogelijkerwijs 90 % van de betreffende kredieten bedraagt, wat de grens van de „de minimis”-regeling verre overschrijdt. Derhalve kan niet worden aanvaard dat al deze maatregelen onder de „de minimis”-regeling vallen.

(152) Voor de periode 1997 tot 2000 zouden de garantie in het kader van maatregel 30 en een deel van maatregel 32 onder de „de minimis”-regeling vallen.

(153) Wat de in het kader van maatregel 30 verleende garantie betreft, kan het steunelement op 41 760 DEM worden gesteld, wanneer, zoals in overweging 125 is toegelicht, een steunequivalent van 2 % wordt gehanteerd. Het deel van maatregel 32 dat onder de „de minimis”-regeling zou vallen, behelst subsidies voor de deelname aan beurzen ten bedrage van 294 000 DEM en subsidies voor kostenverlagingen ten bedrage van 114 000 DEM. Voorts zou de nieuwe waarde van de garantie in het kader van maatregel 13 vanaf het moment waarop zij de marktlening dekte, meegerekend moeten worden. Zoals in overweging 47 is toegelicht, bedroegen deze leningen in totaal 7,329 miljoen DEM. Als ook hiervoor een steunequivalent van 2 % wordt toegepast op het bedrag van de door de garantie gedekte leningen, resulteert dit in een steunelement van 131 922 DEM. Derhalve bedragen de maatregelen die onder de „de minimis”-regeling zouden vallen, in de periode 1997-1999 in totaal 581 682 DEM. Dit bedrag ligt ver boven de grens van de „de minimis”-regeling.

(154) Met het oog hierop kan de Commissie niet aanvaarden dat al deze maatregelen onder de „de minimis”-regeling vallen. Derhalve zijn zij steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

E. Nieuwe steunmaatregelen

(155) Met het oog op het bovenstaande betoog worden maatregel 8 ten gunste van Kahla I en de maatregelen 11, 12, 13, 14, 15, 16, 20, 21, 23, 26, 27, 30 en 32 ten gunste van Kahla II als nieuwe steunmaatregelen beoordeeld. Op basis van de beschikbare gegevens kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat zij in overeenstemming zijn met goedgekeurde steunregelingen.

F. Verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt

(156) In het EG-Verdrag is voorzien in enkele uitzonderingen op het beginsel van de algemene onverenigbaarheid van staatssteun met de gemeenschappelijke markt. De in artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag opgevoerde uitzonderingsbepalingen zijn niet van toepassing op het onderhavige geval, omdat de steunmaatregelen noch betrekking hebben op steunmaatregelen van sociale aard aan individuele verbruikers, noch op steunmaatregelen tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, noch op steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland. De mogelijkheden tot vrijstelling van de principiële onverenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt zijn geregeld in artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het EG-Verdrag. Artikel 87, lid 3, onder a), maakt het de Commissie mogelijk steunmaatregelen voor de economische ontwikkeling van bepaalde streken goed te keuren. Artikel 87, lid 3, onder c), voorziet in de goedkeuring van steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. De Commissie heeft verschillende richtsnoeren gepubliceerd, waarin exact is beschreven wat de voorwaarden zijn op basis waarvan steunmaatregelen op grond van deze bepaling kunnen worden goedgekeurd.

(157) Hoewel de betrokken onderneming zich in een gebied bevindt waar regionale steunmaatregelen in overeenstemming met artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag kunnen worden toegekend, betwist Duitsland niet dat de steunmaatregelen ten gunste van Kahla I dienen te worden beoordeeld in het kader van de herstructureringsrichtsnoeren (1994), omdat het belangrijkste doel van de steunmaatregelen niet van regionale aard was, maar betrekking had op het herstel van de levensvatbaarheid van een onderneming in moeilijkheden op de lange termijn. De Commissie brengt op deze plaats in herinnering dat slechts de in het kader van maatregel 8 toegekende steunmaatregel dient te worden beoordeeld.

(158) Ten aanzien van Kahla II beweert Duitsland dat het doel van de maatregelen die werden beoordeeld als steunmaatregelen die niet door goedgekeurde steunregelingen zijn gedekt of niet onder de „de minimis”-regeling vallen, van regionale aard was. De Commissie wil er op deze plaats aan herinneren, dat de te beoordelen ad-hocsteunmaatregelen de maatregelen 11, 12, 13, 14, 15, 16, 20, 21, 23, 26, 27, 30 en 32 omvatten.

(159) De Commissie is van mening dat de Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen (59) (hierna „regionale richtsnoeren” te noemen) niet van toepassing zijn op de beoordeling van de verenigbaarheid van de tussen 1994 en 1996 toegekende steunmaatregelen met de gemeenschappelijke markt. In voetnoot 10 van deze richtsnoeren wordt vastgesteld: „Ad hoc-steunmaatregelen ten behoeve van in moeilijkheden verkerende ondernemingen zijn aan specifieke regels onderworpen en worden niet als regionale steunmaatregelen beschouwd.” Deze specifieke regels zijn de herstructureringsrichtsnoeren.

(160) De Commissie stelt vast dat de huidige regionale richtsnoeren op het moment dat de steunmaatregel werd toegekend, niet van toepassing waren. In de ten tijde van de toekenning geldende regelingen, die worden genoemd in voetnoot 2 van deze richtsnoeren, is echter eveneens duidelijk vastgelegd dat een dergelijke steun niet mag worden toegekend als daarmee de specifieke regels voor steunmaatregelen ten gunste van ondernemingen in moeilijkheden worden overtreden. Zoals in het voorafgaande onderdeel B van de beoordeling (overwegingen 106-118) is toegelicht, is de Commissie tot de conclusie gekomen dat Kahla II tot 1996 een onderneming in moeilijkheden was. Derhalve kunnen de ad-hocsteunmaatregelen niet worden beoordeeld op grond van deze regels. Dit wordt ook duidelijk uit de aard van de kosten die door de steunmaatregelen werden gedekt. De Commissie brengt tabel 5 in herinnering, waaruit blijkt dat 80 % van de uitgaven werd gebruikt voor de vernieuwing van machines en bedrijfskapitaal, typische uitgaven in het kader van een herstructurering, maar niet in het kader van een investeringsproject.

(161) Met het oog hierop kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat alle tot 1996 ten gunste van Kahla II toegekende ad-hocsteunmaatregelen kunnen worden beschouwd als met de gemeenschappelijke markt verenigbare regionale steunmaatregelen.

(162) Duitsland voerde onlangs aan dat de steunmaatregelen in het kader van maatregel 26 zouden moeten worden beschouwd als werkgelegenheidssteun. De werkgelegenheidsrichtsnoeren (60) voorzien in steun voor het scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen. Volgens de door Duitsland verstrekte informatie werden de subsidies gebruikt voor de verwijdering van een deel van de installaties van Kahla II. Deze werkzaamheden werden verricht door werklozen en leidden derhalve tot tijdelijke werkgelegenheid voor werklozen. Zij hadden echter geen duurzame werkgelegenheid tot gevolg. Ook kan deze steun niet worden beschouwd als steun voor het behoud van arbeidsplaatsen, omdat in de onderneming een aanzienlijke personeelsreductie plaatsvond (van 380 in 1994 naar 327 in 1996). Bovendien zijn de verklaringen van Duitsland over het gebruik van de steun, namelijk tijdelijke werkgelegenheid voor werklozen, een duidelijk bewijs voor de opvatting dat bij Kahla II geen arbeidsplaatsen werden behouden. [Derhalve is de Commissie van mening dat maatregel 26 op basis van de richtsnoeren inzake werkgelegenheidssteun niet kan worden goedgekeurd als werkgelegenheidssteun. Dit standpunt van de Commissie geldt ook voor de steunmaatregelen die werden toegekend voor de inwerkingtreding van de richtsnoeren, omdat de werkgelegenheidsrichtsnoeren slechts een reeds bestaande praktijk vastleggen en werkgelegenheidssteun in ieder geval niet kan worden goedgekeurd als arbeidsplaatsen noch geschapen noch behouden worden.]

(163) Aangezien de onderneming ten tijde van de toekenning van de ad-hocsteun in moeilijkheden verkeerde, dient nu onderzocht te worden of de steun ten gunste van Kahla II tot 1996 en de steun ten gunste van Kahla I volgens de herstructureringsrichtsnoeren als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd. De Commissie is van mening dat geen van de andere communautaire richtsnoeren, zoals bijvoorbeeld de richtsnoeren voor steunmaatregelen ter bevordering van onderzoek en ontwikkeling, milieubescherming, kleine en middelgrote ondernemingen of opleiding van toepassing zijn. Aangezien alle steunmaatregelen werden toegekend voordat de herziene versie van de herstructureringsrichtsnoeren van kracht werd, dienen de richtsnoeren van 23 december 1994 te worden toegepast (61). Of er wordt voldaan aan de belangrijkste van de in deze richtsnoeren vastgelegde voorwaarden, wordt achtereenvolgens beoordeeld.

(164) Herstructureringssteun is in de regel een combinatie van bedrijfssteun voor de dekking van verliezen, sociale kosten, bedrijfskapitaal etc. tezamen met materiële investeringen. Dit kan zonder meer worden onderzocht aan de hand van de beoogde bestemming van de steunmaatregelen ten gunste van Kahla I en de maatregelen die tot 1996 werden toegekend ten gunste van Kahla II (62).

(165) Wat de steunmaatregelen ten gunste van Kahla I betreft, is aan de Commissie, zoals bij de inleiding en uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure werd benadrukt, nooit een herstructureringsplan overgelegd. Bij ontstentenis van een herstructureringsplan is niet voldaan aan de voorwaarden waaraan moet worden voldaan voor een goedkeuring van de herstructurering overeenkomstig de herstructureringsrichtsnoeren, met name aan de aanwezigheid van een gefundeerd herstructureringsplan bij de toekenning van de steun (63). Derhalve moet de in het kader van maatregel 8 toegekende steun worden beoordeeld als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(166) Ten aanzien van de steunmaatregelen die tussen 1994 en 1996 ten gunste van Kahla II werden toegekend, stelde de Commissie bij de inleiding en de uitbreiding van de formele onderzoeksprocedure vast dat er aanwijzingen waren dat de onderneming een herstructurering had doorgevoerd. De door Duitsland overgelegde rapporten beschrijven maatregelen voor het herstel van de levensvatbaarheid: nieuwe productoriëntatie, personeelsreductie, vervanging van oude machines en installaties, sluiting van productie-eenheden, investeringen om te kunnen voldoen aan technische en milieunormen en de opbouw