Beschikking van de Commissie

van 8 juli 1999

betreffende steunmaatregelen van Frankrijk ten gunste van Crédit agricole inzake de ontvangst en de bewaring van de deposito's van notarissen in plattelandsgemeenten

(kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 2147)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2000/480/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

I

PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 22 januari 1998 heeft de Commissie de Franse autoriteiten in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag ten aanzien van de voordelen die de Franse staat aan Crédit agricole heeft toegestaan in de vorm van de aan deze instelling verleende uitsluitende rechten op de deposito's van notarissen in plattelandsgemeenten. Deze procedure is ingeleid naar aanleiding van een klacht van de Association française des banques (AFB) en de Chambre syndicale des banques populaire (CSBP) inzake de rechten die de Franse staat heeft toegekend aan Crédit agricole.

(2) De Franse autoriteiten hebben hierop geantwoord bij schrijven van 9 april 1998 waarbij zij een dossier aan de Commissie overlegden met antwoorden op de vragen die werden gesteld in de brief houdende inleiding van de procedure; tevens kondigden de Franse autoriteiten aan voornemens te zijn medio 1998 een einde te maken aan het recht van Crédit agricole om de deposito's van notarissen in ontvangst te nemen. Naar aanleiding van de bekendmaking van de mededeling inzake de inleiding van de procedure in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(1) heeft Crédit agricole op 5 juni 1998 een brief aan de Commissie gezonden waarin met argumenten wordt betoogd dat de maatregelen waartegen de procedure was ingeleid niet als staatssteun kunnen worden aangemerkt. Op 22 september 1998 heeft de Commissie een brief aan de Franse autoriteiten gezonden waarin zij om aanvullende inlichtingen vroeg op basis van hun antwoord van 9 april. De Franse autoriteiten hebben bij schrijven van 7 januari 1999 gevolg gegeven aan dit verzoek om inlichtingen. De Commissie heeft op 25 januari opnieuw een brief gezonden aan de Franse autoriteiten waarin zij bevestiging vraagt van de aangekondigde intrekking van de aan Crédit agricole verleende rechten. De autoriteiten hebben haar bij schrijven van 28 april 1999 in kennis gesteld van de dienstige maatregelen die zij bereid waren te nemen met het oog op de intrekking per 1 april 2000 van de aan Crédit agricole verleende rechten.

II

CRÉDIT AGRICOLE - BESCHRIJVING VAN DE REGELING INZAKE DE DEPOSITO'S VAN NOTARISSEN

(3) Vóór de in februari 1999 aangekondigde fusie van Société Générale en Paribas was de groep Crédit agricole de grootste Franse bankgroep en de vijfde Europese bankgroep(2). Het betreft een groep van onderlinge maatschappijen waarvan de eerste aan het eind van de 19e eeuw zijn opgericht om tegemoet te komen aan de financiële behoeften van landbouwers. De Caisse nationale du Crédit agricole (CNCA), die belast is met de toewijzing van onderlinge voorschotten tussen spaarkassen, werd in 1926 door de staat opgericht. De CNCA werd in 1988 geprivatiseerd en de groep is sedert die tijd een volledig particuliere instelling, die voor 91 % in handen is van de regionale landbouwkredietkassen en voor 9 % van het personeel. De regionale kassen zijn zelf weer in handen van de lokale kredietkassen die ongeveer 5 miljoen leden tellen. De groep heeft zich ontwikkeld tot een grote depositobank en algemene bank. Zij beschikte eind 1997 over een netwerk van ongeveer 8200 agentschappen en 9200 steunpunten ("groene punten"), waarbij diensten gedelegeerd zijn aan winkeliers die eenvoudige verrichtingen doen. Op het platteland is ongeveer 33 % van de bankagentschappen van Crédit agricole, hetgeen veel meer is dan voor de drie grote AFB-banken tezamen.

(4) De groep Crédit agricole speelt nog altijd een belangrijke rol in de financiering van de landbouw maar haar clientèle heeft zich sterk gediversifieerd en uitgebreid tot andere categorieën van de bevolking en andere sectoren van de economie. Tot 1990 had Crédit agricole het monopolie voor de verstrekking van goedkope leningen aan landbouwers, maar sedertdien zijn deze rentesubsidies onderworpen aan de mededinging in het bankwezen.

(5) Hoewel notarissen een vrij beroep uitoefenen, zijn zij openbare ambtenaren die aan welbepaalde, door de overheid opgelegde regels zijn onderworpen. In het bijzonder kunnen zij geen deposito's in bewaring nemen die door hun cliënten worden verstrekt in verband met transacties waarvoor een notariële akte moet worden opgesteld: de staat verplicht de notarissen om deze deposito's in bewaring te geven bij een beperkt aantal instellingen. Deze gelden, die de notarissen tijdelijk in bewaring hebben, zijn hoofdzakelijk afkomstig van nalatenschappen, onroerendgoedtransacties, de oprichting van vennootschappen en de opbrengst van bedrijfsbeëindigingen. Bij de inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag had de Commissie, op basis van de inlichtingen die haar door de klagers en de Franse autoriteiten waren verstrekt, te kennen gegeven dat de staat in 1972 (besluit van 25 augustus) de lijst had opgesteld van de instellingen die bevoegd zijn om deposito's van minder dan drie maanden te ontvangen en in bewaring te houden, waaronder de Caisse des dépôts et consignations (CDC), de Franse postchequedienst en de landbouwkredietkassen (voor gemeenten van minder dan 5000 inwoners). In 1973 heeft de staat de landbouwkredietkassen gemachtigd de deposito's van notarissen in gemeenten met minder dan 30000 inwoners te ontvangen(3).

(6) Voor deze deposito's ontvangen de notarissen een provisie(4) van 1 %. Zoals de Commissie bij de inleiding van deze procedure eveneens heeft benadrukt, was aan deze toegang tot goedkope financiële middelen tot 1990 geen enkele tegenprestatie verbonden voor Crédit agricole. In 1990 werd het FAC opgericht, een fonds voor de vermindering van de financiële lasten van landbouwers (op basis van een overeenkomst tussen de staat en Crédit agricole van 26 september 1990), waaraan Crédit agricole een bijdrage heeft betaald van 500 miljoen FRF in 1991 en 1992, 600 miljoen FRF in 1993 en 500 miljoen FRF in 1994 en 1995. In 1996 hebben de overheid en Crédit agricole overeenstemming bereikt over de voortzetting van deze bijdrage aan het FAC voor een bedrag van 1 miljard FRF voor de jaren 1996-1999. Het FAC wordt gefinancierd door de regionale kassen van Crédit agricole naar verhouding van de middelen die worden verkregen uit het beheer van de deposito's van notarissen. Het fonds verleent rentesubsidies (met name aan jonge landbouwers) alsmede zogenaamde consolidatieleningen, en financiert schuldkwijtscheldingen, in het bijzonder om bedrijfsbeëindigingen te vergemakkelijken. Crédit agricole kan de middelen van het FAC volledig vrij beheren overeenkomstig deze criteria.

(7) Bij de inleiding van deze procedure heeft de Commissie geoordeeld dat de toekenning aan Crédit agricole van het exclusieve recht om de deposito's van notarissen in ontvangst te nemen en te bewaren:

- de mededinging vervalste in een mate die het handelsverkeer tussen de lidstaten van de Gemeenschap ongunstig kan beïnvloeden;

- Crédit agricole een voordeel bood dat zij niet zou hebben genoten onder marktomstandigheden;

- een beroep op staatsmiddelen inhield.

(8) Op grond van het voorgaande heeft de Commissie geconcludeerd dat de bewuste maatregelen wellicht aanzienlijke steunelementen bevatten in de zin van artikel 87 van het Verdrag. Op grond van de informatie waarover de Commissie destijds beschikte, was zij tot de slotsom gekomen dat de betrokken steun mogelijk nieuwe steunmaatregelen waren in de zin van het Verdrag en dat derhalve de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag diende te worden ingeleid voor het onderzoek van deze maatregelen.

(9) De argumenten van de klagers (AFB en CSBP) zijn uiteengezet in de bekendmaking van de inleiding van deze procedure(5).

III

OPMERKINGEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

(10) Afgezien van de opmerkingen van Crédit agricole heeft de Commissie geen andere opmerkingen van belanghebbenden ontvangen in het kader van deze procedure.

(11) Net als de Franse autoriteiten heeft Crédit agricole:

- benadrukt dat de landbouwkredietkassen vanaf 1930 gemachtigd waren de deposito's van notarissen in ontvangst te nemen en dat er geen sprake is van uitsluitende rechten aangezien de CDC en de Franse postchequedienst in aanmerking komen voor dergelijke deposito's op het hele grondgebied, met inbegrip van plattelandsgebieden;

- betoogd dat de deposito's van notarissen niet als staatsmiddelen konden worden beschouwd en dat er derhalve geen sprake is van staatssteun als bedoeld in artikel 87;

- nadrukkelijk gewezen op de openbare dienstverplichtingen van notarissen en de wettelijke beperkingen van de onderhavige regeling;

- verklaard dat de administratieve kosten van de deposito's van notarissen ongeveer 1,77 % van het uitstaande bedrag beliepen;

- gewezen op het plafond dat tot in februari 1997 voor kortlopende kredieten aan de landbouw bestond en dat volgens haar was opgelegd als tegenprestatie voor de deposito's van notarissen;

- herinnerd aan de oprichting van het FAC en het feit dat zij sedert de oprichting ervan in 1990 hierin een bedrag van 3,9 miljard FRF heeft ingebracht dat gefinancierd wordt naar verhouding van de middelen die worden verkregen uit de deposito's van notarissen;

- betwist dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ook maar enigszins wordt verstoord, aangezien het om een plaatselijke clientèle in plattelandsgebieden gaat en aangezien de bedragen van de bewuste deposito's gering zijn en slechts een miniem bedrag uitmaken van de totale uitstaande deposito's in Frankrijk.

(12) Crédit agricole heeft erop gewezen dat de deposito's van notarissen uitsluitend bij de regionale kassen in bewaring werden gegeven. Zij vond dat de Commissie feitelijke en rechtens een fout had gemaakt door bij de inleiding van de onderhavige procedure het hele netwerk van regionale kassen en de CNCA aan te merken als de economische eenheid die mogelijk steun had ontvangen in het kader van de regeling inzake de deposito's van notarissen. Crédit agricole verklaarde dat zij internationaal gezien niet erg ontwikkeld was en voerde aan dat met de middelen uit de deposito's van notarissen in geen geval haar internationale expansie, d.w.z. die van de CNCA, kon worden gefinancierd aangezien deze deposito's juist bij de regionale kassen van de groep in bewaring worden gegeven. Zij verklaarde dat de geldmiddelen waartoe de deposito's van notarissen behoren, alleen opgenomen werden op de balans van de regionale kassen. De overschotten van de regionale kassen, waarin de deposito's van de notarissen zijn inbegrepen, worden weliswaar bij de CNCA ondergebracht, maar tegen marktvoorwaarden zonder dat laatstgenoemde hieraan enig voordeel ontleent.

(13) Crédit agricole was het niet eens met de zienswijze dat het feit dat de staat, door van enige vergoeding voor de deposito's van notarissen af te zien als gevolg van deze regeling inkomsten derft, staatssteun behelst; zij voerde aan dat er tal van overheidsinterventies zijn waarbij een dergelijke verplichte vergoeding het in het nationale recht erkende discretionaire karakter van de financiële steun van de staat op losse schroeven zou zetten, alsook het principe dat aan administratieve handelingen geen marktwaarde kan worden toegekend. Crédit agricole betwistte ook dat in het Gemeenschapsrecht de verplichting bestaat om de rechten die door de staat aan Crédit agricole worden verleend, te vergoeden.

(14) Crédit agricole betoogde dat zij, gezien de eisen die aan deze regeling zijn verbonden, hoe dan ook zou zijn gekozen door de overheid, ongeacht de lijst van financiële instellingen die in aanmerking komen voor de deposito's van notarissen.

(15) Crédit agricole benadrukte dat in het arrest van de Franse Raad van State van 27 maart 1997 de bepalingen inzake de deposito's van notarissen niet alleen als verenigbaar met artikel 82 maar ook met artikel 86 van het Verdrag worden bevonden en dat zij derhalve niet onverenigbaar kunnen zijn met artikel 87 van het Verdrag. Crédit agricole voerde met name aan dat de banken die deel uitmaken van AFB, kennelijk pas een vergelijkbare garantie met die van Crédit agricole konden bieden met de goedkeuring op 8 februari 1994 van een verordening van AFB waarbij werd bepaald dat de deposito's van notarissen, ingeval van een eventueel faillissement van een van de bij AFB aangesloten banken, volledig zouden worden terugbetaald.

(16) Crédit agricole vond voorts dat de Commissie de hypothetische steun verward heeft met het voordeel van de steun. Zij onderstreepte met name dat de Commissie bij haar beoordeling van het voordeel dat Crédit agricole ontleent aan het in ontvangst nemen en de bewaring van de deposito's van notarissen, geen rekening had gehouden met het "natuurlijke" marktaandeel van Crédit agricole op het Franse platteland (bij openstelling van de regeling voor andere banken) noch met het marktaandeel dat haar momenteel wordt onthouden in stedelijke gebieden. Uitgaande van het natuurlijke marktaandeel dat zij meent te hebben bij de deposito's van notarissen indien de regeling zou worden opengesteld, heeft Crédit agricole het bedrag van de deposito's die bij haar in bewaring zouden worden gegeven, berekend op 12,1 miljard FRF. Aangezien in 1996 het uitstaande bedrag van de deposito's 21 miljard FRF bedroeg, beloopt het extra bedrag dat Crédit agricole aan haar uitsluitende rechten te danken heeft, slechts 9 miljard FRF. Dit bedrag viel volgens de bank te verwaarlozen in vergelijking tot het totale bedrag van de deposito's bij de bank.

(17) Gezien de controleverplichtingen waaraan de boekhouding van notarissen is onderworpen, achtte Crédit agricole het onverenigbaar met het streven naar een veilige regeling dat de deposito's van notarissen bij buitenlandse vestigingen kunnen worden geplaatst.

(18) Ten slotte voerde Crédit agricole aan dat steun aan de landbouw in de vorm van goedkope kortlopende leningen gerechtvaardigd was om redenen van algemeen belang.

IV

OPMERKINGEN VAN FRANKRIJK

(19) In een brief van 9 april 1998 aan de Commissie hebben de Franse autoriteiten hun opmerkingen gemaakt als antwoord op de vragen die de Commissie bij de inleiding van de onderhavige procedure heeft gesteld.

a) Oorsprong van de aan Crédit agricole verleende rechten

(20) De Franse autoriteiten hebben in een brief van 9 april 1998 verklaard dat de aan Crédit agricole verleende mogelijkheid om de deposito's van notarissen van minder dan drie maanden te ontvangen en te bewaren, voorzien is in een wetstekst van 9 maart 1953, die geen restricties bevatte voor de deposito's van notarissen. Bij het besluit van de minister van Justitie van 25 augustus 1972 en het aanvullend besluit van 7 juni 1973 werden hieraan beperkingen gesteld, aldus de Franse autoriteiten, in die zin dat deze rechten beperkt werden tot de deposito's van minder dan drie maanden in plattelandsgebieden.

(21) Aangezien de Commissie de Franse autoriteiten bij schrijven van 22 september 1998 had verzocht om bewijsstukken over te leggen waaruit blijkt dat de aan Crédit agricole verleende, uitsluitende rechten van voor de inwerkingtreding van het Verdrag dateren, hebben deze autoriteiten op 7 januari 1999 het volgende aan de Commissie toegezonden:

- een afschrift van het besluit van de minister van Justitie van 9 maart 1953 waarin eraan wordt herinnerd dat de zogenaamde "vrije" fondsen van de notarissen (afgezien van die van meer dan drie maanden die aan de CDC moeten worden overgemaakt) op grond van haar eerdere circulaire van 1930, bij verschillende instellingen, waaronder de landbouwkredietkassen, konden worden gedeponeerd;

- een kopie van een circulaire van het Ministerie van Justitie van 24 december 1930 waaruit blijkt dat Crédit agricole reeds sedert 1924 tot de instellingen behoorde die in aanmerking kwamen voor de deposito's van notarissen.

b) Redenen en oogmerken die ten grondslag liggen aan het besluit van de Franse staat om het recht op ontvangst en bewaring van de deposito's van notarissen in het leven te roepen en te handhaven

(22) De Franse autoriteiten verklaarden dat de onderhavige regeling was ingegeven door drie motieven: het specifieke karakter van het notarisberoep en de noodzaak van een doeltreffende controle hierop; de toegankelijkheid van bankdiensten voor notarissen in plattelandsgebieden; de absolute veiligheid van de ontvangen middelen. Zij herinnerden eraan dat notarissen een openbaar ambt vervullen in het kader van een vrij beroep. Zij wezen er met name op dat notarissen aan een bijzondere controle zijn onderworpen en dat hun boekhouding als openbaar geschrift is aangemerkt door het Franse Hof van Cassatie in een arrest van 19 november 1914. In de tweede plaats wezen de Franse autoriteiten op de geografische spreiding van Crédit agricole op het platteland, waar het veruit het belangrijkste banknetwerk is met vandaag de dag nog altijd circa 34 % van de bankagentschappen. 64 % van de permanente bankagentschappen van Crédit agricole zijn op het platteland gevestigd. In de derde plaats hebben de autoriteiten gewezen op de zekerheid die Crédit agricole biedt voor de deposito's van notarissen, dankzij een ongelimiteerd, preventief garantiestelsel dat berust op de solidariteit van alle regionale kassen en de CNCA, waardoor het onwaarschijnlijk wordt dat een regionale kas in gebreke blijft dankzij het stelsel van interne garanties binnen de groep, en waardoor de fondsen van de notarissen in hun geheel gewaarborgd zijn.

(23) De Franse autoriteiten hebben voorts, zoals de Commissie bij de inleiding van de procedure had opgemerkt, gewezen op de oprichting in 1990 van een fonds voor de vermindering van de financiële lasten van landbouwers, die volgens hen een "tegenprestatie" was voor de depositoregeling voor notarissen. De dotaties die Crédit agricole aan dit fonds deed uit de opbrengst van de ontvangst van de deposito's van notarissen, bedroegen van 1990 tot 1999 3,6 miljard FRF; daarnaast zijn nog eens 300 miljoen FRF onttrokken aan de opbrengst van de deposito's van notarissen ten gunste van het nationale rampenfonds voor de landbouw.

c) Evolutie van de deposito's

(24) De Franse autoriteiten hebben een overzicht ingediend van de uitstaande bedragen van de deposito's van notarissen bij Crédit agricole vanaf 1973, waaruit blijkt dat deze bedragen tussen 1973 en 1997 varieerden van 15,6 tot 25,4 miljard FRF (in franken van 1997) en dat dit bedrag, conjunctuurcycli daargelaten, opmerkelijk stabiel is gebleven in deze periode. In 1997 was dit 19,6 miljard FRF (gemiddelde waarde).

d) Kosten van het beheer van de deposito's van notarissen

(25) In antwoord op de vraag van de Commissie bij de inleiding van de procedure naar de kosten van het beheer van de deposito's van notarissen, deelden de Franse autoriteiten mede dat deze in 1997 ongeveer 1,77 % van het uitstaande bedrag beliepen. Deze kosten waren volgens hen als volgt samengesteld:

i) 0,29 % aan administratiekosten voor depositotransacties en transacties die verband houden met de betaalmiddelen, zoals bij elke zakelijke rekening;

ii) 1,49 % aan extra kosten die verband houden met de bijzondere kenmerken van het beheer van notarisrekeningen, waaronder:

- 0,11 % aan extra kosten voor bepaalde specifieke verrichtingen;

- 0,96 % in verband met de uitsluiting van de gebruikelijke voorschriften inzake kapitaalbewegingen;

- 0,42 % aan specifieke personeelskosten.

Volgens de Franse autoriteiten hebben deze kosten waarschijnlijk in de loop der tijd een dalende tendens vertoond als gevolg van productiviteitsstijgingen bij Crédit agricole in het algemeen en in het bijzonder bij dit soort activiteiten. Daarom zouden deze kosten in het verleden hoger zijn geweest.

e) Beperking door Crédit agricole van de kosten van kortlopende financiering aan de landbouw

(26) Afgezien van de recente dotaties aan het FAC wezen de autoriteiten er in hun brief van 9 april 1998 op dat de netto-opbrengst van het beheer van de deposito's van notarissen op het platteland bij Crédit agricole van oudsher werd aangewend om de kosten van kortlopende financiering aan de landbouw te drukken. Deze financiering werd tot in 1981 verstrekt tegen tarieven die bij besluit van de ministers van Landbouw en Economie werden vastgesteld. Naderhand zijn deze tarieven vastgesteld door de CNCA binnen een fluctuatiemarge van +- 30 % van de gemiddelde maandrente op de geldmarkt. Deze regeling waarbij de tarieven voor kortlopende financiering laag werden gehouden, is volgens de autoriteiten pas recentelijk afgeschaft bij een decreet van 3 februari 1997. Zij onderstreepten dat sedertdien dankzij de lage rentetarieven waarvan de Franse economie profiteerde, er minder behoefte was aan een specifiek beschermingsmechanisme voor de landbouw.

f) Gemiddelde kosten van de middelen van Crédit agricole

(27) In antwoord op het verzoek dat de Commissie bij de inleiding van de procedure had gedaan, dienden de Franse autoriteiten berekeningen in waaruit bleek dat tijdens het afgelopen decennium de gemiddelde kosten van de middelen van Crédit agricole gedaald waren van [...] %(6) in 1987 tot [...] %(7) in 1996 en dat deze voortdurend binnen deze marge waren gebleven.

g) Gebruik van de dotaties aan FAC

(28) De Franse autoriteiten hebben de Commissie in hun brief van 9 april 1998 nadere informatie verstrekt over de jaarlijkse dotaties aan het FAC en het gebruik ervan.

(29) Zij hebben meegedeeld welke middelen vanaf de oprichting aan het FAC ter beschikking zijn gesteld en hoe deze zijn aangewend:

TABEL 1

Dotaties aan het FAC en besteding van de middelen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(30) De Franse autoriteiten verklaarden dat enerzijds deze middelen ten goede kwamen aan de sanering van de schulden van landbouwers die cliënt waren bij Crédit agricole, en dat anderzijds middelen van het FAC werden aangewend voor specifieke maatregelen, in het bijzonder dotaties aan het nationale rampenfonds voor de landbouw. De autoriteiten wezen erop dat de prioriteiten van het FAC jaarlijks in overleg tussen Crédit agricole en de staat werden vastgesteld. Zij oordeelden dat aan deze regeling taken van algemeen belang ten gunste van de landbouw waren gekoppeld en dat de landbouwers die cliënt zijn bij Crédit agricole, en niet de bank zelf, de begunstigden waren van het FAC. Zij rechtvaardigden deze maatregelen met het argument dat ongeveer 80 % van de bankschulden van landbouwers bij Crédit agricole uitstonden. Voorts onderstreepten zij dat financiële middelen voor dezelfde doeleinden ter beschikking waren gesteld van andere banken, die een jaarlijkse dotatie van 20 miljoen FRF ontvangen.

(31) De Franse autoriteiten oordeelden dat de maatregelen van het FAC geen substituut vormden voor het voorzieningenbeleid van Crédit agricole aangezien voor de dubieuze en litigieuze schuldvorderingen van de regionale landbouwkredietkassen in de loop der jaren slechts 15 tot 19 % van de dotaties aan het FAC zijn aangewend, waarbij 10 % van de financiële steunmaatregelen geschiedden in de vorm van schuldkwijtscheldingen, terwijl het merendeel van de middelen werd toegekend naargelang de situatie in de verschillende landbouwsectoren en ten behoeve van jonge starters in de landbouw. Het gemiddelde steunbedrag per landbouwer (ongeveer 6000 FRF) is bescheiden en heeft volgens de autoriteiten sociale oogmerken.

h) Algemene opmerkingen over de regeling voor de deposito's van notarissen

(32) De Franse autoriteiten betwistten dat de deposito's van notarissen het karakter van staatsmiddelen zouden hebben en de concurrentie zouden vervalsen, zoals de Commissie bij de inleiding van deze procedure verklaarde. Met name betwistten zij dat de regeling een inkomstenderving betekende voor de staat omdat er geen marktwaarde kan worden toegekend aan administratieve handelingen. Daarom betwistten zij dat het stelsel van uitsluitende rechten op de deposito's van notarissen steunelementen behelst. Voorts oordeelden zij dat de regeling niet van dien aard was dat het handelsverkeer tussen de lidstaten daardoor nadelig zou worden beïnvloed.

(33) De Franse autoriteiten voerden voorts aan dat de depositoregeling was ingevoerd teneinde op het platteland tegemoet te komen aan de eisen van algemeen belang die met name voortvloeien uit het notarisberoep.

(34) Ten slotte beriepen de Franse autoriteiten zich op een arrest van de Franse Raad van State van 27 maart 1997 op grond waarvan de depositoregeling voor notarissen niet in strijd zou zijn met artikel 82 van het Verdrag.

i) Toekomst van de regeling voor de deposito's van notarissen

(35) In hun brief van 9 april 1998 aan de Commissie kondigden de Franse autoriteiten aan dat de depositoregeling voor notarissen vóór de zomer van 1998 zou worden herzien met het doel alle deposito's van notarissen, ongeacht de looptijd ervan, bij de Caisse des dépôts et consignations onder te brengen: aldus zou Crédit agricole het financiële voordeel verliezen dat zij te danken heeft aan de opbrengst van de ontvangst van de deposito's van notarissen (zie hierna overweging 61, betreffende de toezeggingen van de Franse autoriteiten in hun brief van 28 april 1999).

V

BEOORDELING VAN DE STEUNMAATREGELEN

V.1. Steungehalte van de onderhavige maatregelen

a) De door de maatregelen begunstigde onderneming

(36) In haar antwoord op de inleiding van deze procedure betoogde Crédit agricole dat de Commissie een feitelijke en juridische fout had begaan door alle entiteiten van de groep Crédit agricole als een enkele steunontvanger te beschouwen, te weten Crédit agricole.

(37) De Commissie merkt het volgende op:

- hoewel de groep Crédit agricole specifieke kenmerken heeft, met name op plaatselijk niveau dankzij haar status van onderlinge maatschappij, en hoewel elke landbouwkredietkas autonomie lijkt te genieten bij het beheer, is de groep niettemin een economische entiteit die een coherent geheel vormt. Zo wordt in het verslag van Crédit agricole over 1997 gesproken van een verenigde en gedecentraliseerde groep die op een drielagige structuur (plaatselijke kassen, regionale kassen en nationale kas) berust en die derhalve over een financiële draagkracht beschikt die in zijn geheel moet worden bezien. In het jaarverslag over 1997 wordt opgemerkt dat de belangengemeenschap die de plaatselijke en regionale kassen en de nationale kas met elkaar verbindt, Crédit agricole in staat stelt jaarrekeningen voor te leggen die representatief zijn voor haar economische situatie en vergelijkbaar zijn met de geconsolideerde jaarrekeningen van andere grote bankgroepen. Het lijdt daarom geen enkele twijfel voor de Commissie, noch voor de gesprekspartners en partners van Crédit agricole of voor de financiële markten, dat Crédit agricole alle juridische en economische kenmerken heeft om als één enkele onderneming te worden gedefinieerd. De geconsolideerde jaarrekeningen, met een geconsolideerde balans van 2,514 miljard FRF op 31 december 1997, vormen de basis voor de notering die de ratingbureaus aan de groep hebben toegekend: op 31 december 1997 werd de kredietwaardigheid van de geconsolideerde groep als AA (Standard & Poor's) en AA1 (Moody's) geclassificeerd. De rating van een groep en vooral van een financiële instelling is bepalend voor de voorwaarden voor haar toegang tot de financiële markten en is dus een belangrijke kostenfactor die haar kan bevoordelen of benadelen in de concurrentiestrijd met ondernemingen van dezelfde sector;

- Crédit agricole heeft in het kader van deze procedure één enkel memorandum met opmerkingen ingediend, dat mede ondertekend is door de directeur-generaal van de Fédération nationale de Crédit agricole en de adjunct-directeur-generaal van de CNCA. Dit is het antwoord dat namens Crédit agricole is ingediend. Indien de CNCA zich niet geviseerd achtte door de onderhavige procedure, dan kan de Commissie moeilijk inzien waarom zij het noodzakelijk heeft geacht om hoofdelijk en gezamenlijk met de Fédération nationale du Crédit agricole opmerkingen in te dienen;

- de Franse autoriteiten onderstreepten dat een van de redenen waarom Crédit agricole in aanmerking kwam voor de deposito's van notarissen verband hield met de zekerheid die geboden werd door hoofdelijke garantie van de gezamenlijke regionale kassen en de CNCA.

(38) Op grond van het bovenstaande, waaruit ondubbelzinnig blijkt dat de groep Crédit agricole als een onderneming moet worden beschouwd, ziet de Commissie derhalve geen enkele reden tot wijziging van haar oordeel ten aanzien van de begunstigde van de uitsluitende rechten op de deposito's van notarissen, d.w.z. Crédit agricole als groep (zie het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in zaak 383/82, Intermills(8)). De vraag hoe de voordelen die de groep ontleent aan de uitsluitende rechten op de deposito's van notarissen binnen de groep moeten worden toegerekend, is van secundair belang voor de Commissie, die hierop niet nader hoeft in te gaan in het kader van de procedure.

b) Het karakter van staatsmiddelen van de door notarissen in ontvangst genomen middelen

(39) Zoals de Franse autoriteiten hebben opgemerkt, zijn notarissen openbare ambtenaren wier beroep strikt gereglementeerd is door de overheid. Met name wezen zij op een uitspraak van het Hof van Cassatie waarin de strikt gereglementeerde boekhouding van notarissen gelijkgesteld wordt met een openbaar geschrift. Op grond hiervan zijn de Franse autoriteiten in hun brief van 9 april 1998 tot de slotsom gekomen dat uit alle geldende wettelijke bepalingen blijkt dat "de middelen die bij notarissen in bewaring zijn gegeven, geen gewone fondsen zijn. De regelgeving voor de deposito's van notarissen kan derhalve niet uitsluitend worden beoordeeld aan de hand van de regels voor het bankwezen, maar moet ook worden bezien vanuit het algemeen belang.". Uit de informatie die de autoriteiten in het kader van deze procedure hebben verstrekt, blijkt duidelijk dat in officiële akten van de overheid herhaaldelijk is bevestigd dat Crédit agricole, op welbepaalde voorwaarden, in aanmerking komt voor de deposito's van notarissen.

(40) De Commissie is derhalve volledig bij machte om te bevestigen wat zij bij de inleiding van de procedure had verklaard, namelijk dat:

- het discretionaire optreden van de staat, in de vorm van de toekenning van de betrokken uitsluitende rechten, rechtstreeks middelen verschaft aan Crédit agricole;

- de staat een directieve controle uitoefent op de toewijzing van middelen bestaande uit de verplichte deposito's van notarissen, die als openbare ambtenaren aan het overheidsgezag onderworpen zijn.

(41) Derhalve mag op grond van het voorgaande worden geconcludeerd dat de depositoregeling voor notarissen betrekking heeft op middelen die als staatsmiddelen moeten worden aangemerkt. Het feit dat, zoals de Franse autoriteiten hebben opgemerkt, in de genoemde jurisprudentie van het Franse Hof van Cassatie de boekhouding van notarissen gelijkgesteld wordt met een openbaar geschrift, bevestigt deze zienswijze.

(42) In het kader van de procedure hebben de autoriteiten feiten aangevoerd die als een tegenprestatie konden worden gezien: deze zou in mindering moeten worden gebracht op de opbrengst die Crédit agricole ontleent aan de deposito's van notarissen en zou het voordeel teniet doen dat voor Crédit agricole verbonden is aan het nagenoeg gratis in ontvangst nemen van de deposito's van notarissen. Deze feiten mogen niet gezien worden als een ontkrachting van het feit dat met de bewuste regeling staatsmiddelen gemoeid zijn.

c) Voordeel voor Crédit agricole en steungehalte van de onderhavige maatregelen

(43) Zoals de Commissie bij de inleiding van de procedure heeft verklaard omvat het begrip steun niet alleen positieve prestaties zoals de subsidie zelf, doch ook overheidsmaatregelen welke, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken en tot identieke gevolgen leiden als subsidies (zie arrest van het Hof van Justitie in zaak C-387/92, Banco exterior de España(9)).

(44) Voorts had de Commissie bij de inleiding van de procedure opgemerkt dat de staat, door af te zien van iedere vergoeding voor de deposito's van notarissen (afgezien van de provisie van 1 % voor de notaris) inkomsten derfde die hij had kunnen verkrijgen uit de onderhavige regeling. Indien namelijk de regeling volgens de normale handelsvoorwaarden was vastgesteld, had de staat vanaf het begin een vergoeding kunnen verkrijgen voor de onderhavige deposito's. Hij had ook een prijs kunnen bedingen (rentetarief voor de deposito's) die regelmatig zou worden herzien om rekening te houden met de ontwikkeling van de rentetarieven en de productiviteitsstijgingen in de banksector en in de instellingen die in aanmerking komen voor de onderhavige regeling. Deze herziening zou gepaard kunnen gaan met een uitnodiging tot inschrijving aan de verschillende bankinstellingen teneinde de meest concurrerende onder hen te selecteren, op voorwaarde dat zij aan minimale prudentiële eisen voldoen ter waarborging van de zekerheid van de deposito's, zodat de staat meer ontvangt aan rentevergoedingen.

(45) De vergoeding van de extra deposito's die Crédit agricole ontvangt dankzij de door de staat verleende uitsluitende rechten, zou normaliter zeker ten laste komen van de begroting van een bankinstelling, indien de toewijzing van deze middelen aan Crédit agricole via vrije mededinging was geschied, bijvoorbeeld in de vorm van een oproep tot inschrijving aan de banken. Crédit agricole betaalt evenwel geen vergoeding voor de bewaring van de deposito's van notarissen en keert alleen een provisie van 1 % van het bedrag van het deposito uit aan de notarissen. Voordat deze procedure was ingeleid, hadden de autoriteiten het feit dat er geen vergoeding wordt betaald, gerechtvaardigd met het verbod in de Franse wet op de verstrekking van rentedragende leningen van minder dan één maand. Maar terwijl een belangrijk gedeelte, dat door de Franse autoriteiten in hun brief van 3 april 1997 op ongeveer 50 % werd geschat, van de deposito's van notarissen bij Crédit agricole een looptijd heeft van één tot drie maanden (deposito's van meer dan drie maanden worden niet bij Crédit agricole bewaard maar overgebracht naar de Caisse des dépôts et consignations), hebben de autoriteiten geenszins gerechtvaardigd waarom hiervoor geen vergoeding kan worden betaald. Hieruit volgt dat de toekenning van het recht om de deposito's van notarissen nagenoeg gratis in ontvangst en in bewaring te nemen, niet strookt met de gewone marktvoorwaarden die van toepassing zouden zijn op de ontvangst van dergelijke middelen.

(46) In het kader van deze procedure heeft de Commissie de Franse autoriteiten gevraagd wat de gemiddelde kosten waren van de fondsen bij Crédit agricole en zij hebben medegedeeld dat deze kosten tussen de [...] % in 1987 en [...] % in 1996 lagen. In de berekening van de gemiddelde kosten bij Crédit agricole lijken evenwel ook vergoede middelen, zoals langlopende leningen, en gratis middelen zoals de deposito's van particulieren te zijn opgenomen. Om te bepalen welke steun gemoeid is met de deposito's, in welke mate de kosten van Crédit agricole zijn verminderd in vergelijking tot de normale marktvoorwaarden, moet niet van de gemiddelde kosten maar van de marginale kosten worden uitgegaan. Hiertoe dient te worden opgemerkt dat de korte rente in Frankrijk in 1987 8,3 % en in 1996 3,9 % bedroeg(10). Het lijdt daarom geen enkele twijfel dat de toewijzing aan Crédit agricole van nagenoeg gratis middelen (afgezien van de provisie van 1 % voor de notaris) een vermindering is van de lasten die gewoonlijk worden opgevoerd op de exploitatierekening van een bank, en dat dit derhalve eenzelfde effect heeft als een subsidie.

(47) Bijgevolg moet worden geconcludeerd dat de onderhavige maatregelen neerkomen op staatssteun met het karakter van exploitatiesteun, aangezien hierdoor de gewone exploitatiekosten van de bank worden verminderd.

d) Concurrentieverstorend effect van de steun

(48) De exploitatiesteun heeft een bijzonder concurrentieverstorend effect omdat deze rechtstreeks van invloed is op het resultaat van de gesteunde ondernemingen. Deze kunnen daardoor ofwel met hogere exploitatiekosten werken dan hun concurrenten zonder hiervan nadelige gevolgen te ondervinden ondanks hun gebrek aan concurrentievermogen, ofwel hogere winsten maken en aldus hun financiële draagkracht vergroten. Deze steun werkt extra verstorend op de mededinging omdat deze van blijvende aard is, de concurrentie groot is en de marges van concurrerende ondernemingen klein zijn.

(49) Uit de beschikbare gegevens blijkt dat in de loop van de jaren negentig de concurrentie in de banksector is toegenomen en dat de rentemarges van de banken steeds kleiner zijn geworden(11). Bovendien blijkt de positie van de Franse banken kwetsbaar te zijn: hun rentabiliteit behoorde de afgelopen jaren tot de laagste in de gehele Gemeenschap (zie tabel 2) en deze heeft zich pas onlangs hersteld in 1998-1999. Gezien de sterke concurrentie in deze sector die zich vertaalt in een verkleining van de rentemarges en de rentabiliteit, heeft exploitatiesteun aan een kredietinstelling onbetwistbaar een sterk concurrentievervalsend effect. Het is zeer waarschijnlijk dat deze recente tendens zich in de komende jaren zal voortzetten: volgens de Europese Centrale Bank zal de voltooiing van de Economische en Monetaire Unie een klimaat van grotere concurrentie creëren en de rentabiliteit van banken sterker onder druk zetten(12). Daardoor zal de integratie van de sector op Europees niveau, met name in de vorm van grensoverschrijdende transacties, worden bespoedigd(13).

TABEL 2

Rendement op eigen vermogen

(nettowinst over eigen vermogen)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(50) Crédit agricole is bovendien een rendabele onderneming die de afgelopen jaren aanzienlijke winsten heeft geboekt. De onderhavige steunmaatregelen (tenzij deze werden gecompenseerd door gelijkwaardige extra kosten, zie hierna), die voor de bank niet onontbeerlijk waren om winst te maken, hebben haar derhalve in staat gesteld meer winst te maken en extra eigen vermogen te vergaren met de niet-uitgekeerde winst. De solvabiliteitseisen die voor de banksector zijn ingevoerd bij Richtlijn 89/647/EEG van de Raad van 18 december 1989 betreffende een solvabiliteitsratio voor kredietinstellingen(14) (het kernkapitaal is vastgesteld op minimaal 4 % van de gewogen activa en het eigen vermogen in de ruime zin moet minimaal 8 % bedragen) houden een verplichting in die het groeipotentieel van kredietinstellingen beperkt. In werkelijkheid bestaat een dergelijke kapitalisatiedwang in absolute zin op middellange en lange termijn voor iedere vorm van onderneming. In de banksector doet deze zich evenwel permanent en onmiddellijk voor, deze is direct kwantificeerbaar en hiervan kan vanwege de toezichtsvereisten niet tijdelijk worden afgezien in het kader van een groeistrategie van een kredietinstelling. Een kredietinstelling die maar net aan de solvabiliteitseisen voldoet, beschikt niet over een groeimarge zolang zij niet in staat is nieuwe eigen vermogen aan te trekken of haar eigen vermogen te laten groeien door een fors winstpeil. Een ondoeltreffende instelling ziet bijgevolg haar groei zeer rechtstreeks "gebreideld", terwijl een bank die aanzienlijke winst maakt, over een groeimarge beschikt die in verhouding staat tot haar rentabiliteit.

(51) Door deze solvabiliteitsvereiste is het mogelijk een zeer indicatieve conventionele schatting te maken van de concurrentievervalsing bij steunverlening aan kredietinstellingen. Indien de steunmaatregelen rechtstreeks of onrechtstreeks een verhoging van het eigen vermogen tot gevolg hebben, kan de concurrentievervalsing worden beoordeeld in termen van gewogen activa. Exploitatiesteun ten belope van 1 miljard FRF, die een stijging van de winst na belasting van 0,6 miljard FRF meebrengt(15), en ervan uitgaande dat deze winst niet wordt uitgekeerd maar wordt aangewend om het eigen vermogen van de bank te vergroten, maakt een toename van de gewogen activa op de balans mogelijk (rekening houdend met de wettelijke solvabiliteitsvereiste van 4 % tot 8 %) en bijgevolg een uitbreiding van de activiteiten. Deze operatie leidt tot een potentiële concurrentievervalsing die gemeten in termen van gewogen activa in de orde van 7,5 tot 15 miljard FRF beloopt (zonder de onderhavige steun zou de bank haar gewogen activa niet hebben kunnen verhogen). Hieruit blijkt dat steunmaatregelen in de financiële sector een aanzienlijk hefboomeffect hebben. Dit eigen vermogen kan ook ertoe bijdragen dat de gesteunde instelling een minderheids- of meerderheidsbelang neemt in andere ondernemingen. Zo verklaarde de president van Crédit agricole in een vraaggesprek met een financiële krant(16) in februari 1999 dat van het eigen vermogen van 140 miljard FRF waarover Crédit agricole beschikt, een derde beschikbaar was voor nieuwe activiteiten.

(52) Aangezien de steun van Frankrijk aan Crédit agricole het karakter heeft van exploitatiesteun en gezien de economische situatie in het Europese bankwezen, de geringe rentabiliteit van de Franse banken en de bijzondere solvabiliteitsvereisten voor de banksector, moet derhalve worden geconcludeerd dat deze steun ontegenzeggelijk de concurrentie vervalst in de financiële sector.

V.2. Invloed op het handelsverkeer tussen de lidstaten

(53) De Commissie heeft nota genomen van de argumenten van de Franse autoriteiten en Crédit agricole waarmee zij bestrijden dat het handelsverkeer tussen de lidstaten nadelig wordt beïnvloed door deze regeling. De volgende feiten moeten in aanmerking worden genomen.

(54) In de eerste plaats dienen, aangezien de Commissie de mogelijke gevolgen van deze steunmaatregelen voor de hele groep Crédit agricole onderzoekt, haar internationale, en met name Europese, activiteiten nader te worden bekeken. Volgens het jaarverslag van Crédit agricole over 1997 heeft de bank in 1997 de middelen verworven om uit te groeien tot een bank van de eerste orde voor grote en internationale cliënten. De transacties met klanten in de lidstaten (buiten Frankrijk) beliepen in 1997 37,9 miljard FRF, hetgeen weliswaar een heel klein gedeelte is van haar transacties met klanten (ongeveer 3 % hiervan) maar toch niet te verwaarlozen valt gezien de omvang van de groep, die eind 1997 de grootste bankgroep in Frankrijk en één van de voornaamste in Europa(17) was. De bank beklemtoont met name dat zij zich in 1997 met de oprichting van een nieuwe dochteronderneming, Indocam, een instrument in handen heeft gegeven waarmee zij wil doordringen tot de koplopers van de Europese portefeuillebeheerders. De bank voert een actief ontwikkelingsbeleid in Europa en heeft actief deelgenomen aan de oprichting van de tweede bank van Italië, Banca Intesa - ontstaan uit de fusie van Banco Ambrosiano Veneto en van Cariplo -, waarvan Crédit agricole met een deelneming van 30 % de grootste aandeelhouder is. Voorts heeft het 20 % in handen van de groep Banco Espirito Santo in Portugal. Binnen de Gemeenschap beschikt Crédit agricole over vestigingen in Lissabon, Madrid, Bilbao, Gibraltar, Barcelona, Luxemburg, Londen, Hamburg, Frankfurt, Stockholm, Oslo, Helsinki en Pireus. De groep merkt in het jaarverslag over 1997 op dat deze zal uitkijken naar mogelijkheden om haar positie op de Europese markt voor "retail banking " te versterken. Door haar soliditeit heeft zij de nodige middelen voor een dergelijke ontwikkeling. Deze internationale expansie van Crédit agricole maakt kapitaalbewegingen noodzakelijk om bijvoorbeeld de deelneming te realiseren in financiële instellingen als Banca Intesa of Banco Espirito Santo en is derhalve van invloed op het handelsverkeer tussen de lidstaten. Bovendien is de zakenbank van de groep - Indosuez - een van de belangrijkste Franse handelsbanken en een groot deel van haar activiteiten vinden plaats in het buitenland.

(55) In de tweede plaats zij opgemerkt dat, zelfs wanneer het onderzoek wordt beperkt naar de gevolgen van deze steunmaatregelen voor de regionale entiteiten van de groep, zoals Crédit agricole in haar opmerkingen voorstelt, er bedacht moet worden dat binnen de groep Crédit agricole niet alleen de CNCA zich bezighoudt met internationale activiteiten. In tegenstelling tot hetgeen Crédit agricole in haar opmerkingen verklaart, wordt in het jaarverslag van Crédit agricole over 1997 onderstreept dat de internationale activiteiten van de regionale kassen in grensgebieden in de loop van 1997 eveneens zijn toegenomen. In het jaarverslag wordt met name gewezen op de expansie van de regionale kas van Pyrénées Gascogne in Spaans Baskenland, naar aanleiding waarvan Bankoa, waarin Crédit agricole thans een meerderheidsbelang heeft, in 1997 is opgenomen in de consolidatie van de groep. Verklaard wordt dat dit initiatief past in de grensoverschrijdende ontwikkeling van de regionale kassen, die hun activiteiten van algemene bank, in overleg met de CNCA, uitbreiden tot de aangrenzende landen. Deze ontwikkelingen gelden daarom niet alleen voor de markt- en zakenbankactiviteiten (corporate banking) van Crédit agricole maar ook haar activiteiten van algemene bank waarvan de deposito's van notarissen deel uitmaken.

(56) Er blijkt dus dat de extra middelen en de daaruit voortvloeiende winst, die verkregen is dankzij de deposito's van notarissen, rechtstreeks hebben kunnen bijdragen tot de financiering van de expansie van Crédit agricole in andere lidstaten.

(57) De mogelijke gevolgen van de aan Crédit agricole verleende rechten beperkt zich bovendien niet tot deze effecten op de expansie van Crédit agricole in andere lidstaten. Zoals de Commissie bij de inleiding van de procedure heeft opgemerkt, kunnen kredietinstellingen in principe hun activiteiten, die hoofdzakelijk gebaseerd zijn op het in ontvangst nemen van deposito's en het verstrekken en opnemen van leningen, onbegrensd uitoefenen maar er zijn belemmeringen voor hun expansie in het buitenland. Deze belemmeringen zijn dikwijls terug te voeren op de bescherming van binnenlandse banken tegen concurrentie, hetgeen het doordringen op de markt door buitenlandse concurrenten minder gemakkelijk maakt. Dit is het geval voor de onderhavige steunmaatregelen aan Crédit agricole, die de binnenlandse markt in Frankrijk minder toegankelijk maken voor de buitenlandse concurrentie, of het nu is op het nationale niveau van de CNCA of op het niveau van de regionale kassen. Deze steunmaatregelen resulteren in het voortbestaan van een sterke nationale compartimentering van bepaalde bankdepositoactiviteiten, hetgeen niet strookt met de in het Verdrag beoogde openstelling van de markt, en dat terwijl de grensoverschrijdende transacties in de banksector zullen toenemen, zoals de Europese Centrale Bank verklaard heeft. De hiermee gepaard gaande verdere integratie van de nationale bankstelsels hangt evenwel af, zoals de Europese Centrale Bank verklaart, van de afschaffing van de fiscale verschillen en de verschillen in regelgeving tussen de lidstaten(18).

(58) Bijgevolg moet geconcludeerd worden dat de onderhavige steunmaatregelen onder de werkingssfeer van artikel 87, lid 1, van het Verdrag vallen aangezien zij steunmaatregelen van de staat zijn die de mededinging zodanig vervalsen dat daardoor het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed.

VI

CONCLUSIES

(59) Het door de Franse staat aan Crédit agricole verleende recht op de nagenoeg kostenloze ontvangst(19) en de gratis bewaring van de deposito's van notarissen is een maatregel die staatssteun bevat in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag.

(60) Aangezien thans uit de nieuwe informatie die in het kader van de procedure aan de Commissie is verstrekt, blijkt dat de onderhavige steunmaatregelen reeds bestonden vóór de inwerkingtreding van het Verdrag, vloeit hieruit voort dat:

- de onderhavige steunmaatregelen rechtmatig zijn en terugvordering van steun niet noodzakelijk is;

- de Commissie, zoals voor elke bestaande steunregeling, de verenigbaarheid ervan met het Verdrag zou moeten onderzoeken en dat zij zonodig samen met de lidstaat nagaat welke dienstige maatregelen, als bedoeld in artikel 88, lid 1, van het Verdrag kunnen worden genomen indien een steunregeling onverenigbaar wordt geacht met de gemeenschappelijke markt.

(61) In een brief van 28 april 1999 hebben de Franse autoriteiten de Commissie evenwel officieel in kennis gesteld van hun voornemen om een einde te maken aan de rechten van Crédit agricole op de deposito's van notarissen en om deze deposito's te centraliseren bij de Caisse des dépôts et consignations, waarmee laatstgenoemde voortaan belast zou zijn met de bewaring van alle deposito's van notarissen. De Schatkist zal belast worden met de ontvangst van deze deposito's in stedelijke en plattelandsgebieden. De autoriteiten hebben aangekondigd dat deze maatregel op 1 januari 2000 zal ingaan. De invoering ervan zou geleidelijk op het hele grondgebied plaatsvinden en op 1 april 2000 voltooid moeten zijn. De autoriteiten hebben toegezegd om kort na deze beschikking de nodige wettelijke maatregelen te nemen tot wijziging van de regeling voor de deposito's van notarissen.

(62) De Commissie neemt nota van deze toezegging van de Franse autoriteiten. Zij beschouwt deze termijn als redelijk en aangezien het recht van Crédit agricole op ontvangst en bewaring van de deposito's van notarissen volledig en definitief wordt ingetrokken, kan worden geconcludeerd dat deze nieuwe maatregelen een eind zullen maken aan de steunmaatregelen ten behoeve van Crédit agricole, waartegen de onderhavige procedure is ingeleid op grond van artikel 88, lid 2, van het Verdrag. Op grond van deze toezegging lijkt het niet nodig om de verenigbaarheid ervan met het Verdrag te onderzoeken of om de procedure van artikel 88, lid 1, van het EG-Verdrag in te leiden. De Commissie kan derhalve deze procedure beëindigen, en

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

1. De door Frankrijk getroffen maatregelen ten gunste van Crédit agricole inzake de ontvangst en bewaring van de deposito's van notarissen in plattelandsgemeenten zijn steunmaatregelen van de staat in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag.

2. De in lid 1 bedoelde maatregelen zijn steunmaatregelen die reeds bestonden vóór de inwerkingtreding van het Verdrag. Aangezien Frankrijk zich heeft verplicht om deze uiterlijk op 1 april 2000 in te trekken, wordt deze procedure beëindigd.

Artikel 2

Frankrijk deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om uiterlijk op 1 april 2000 de aan Crédit agricole verleende rechten op de ontvangst en de bewaring van de deposito's van notarissen in te trekken.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 8 juli 1999.

Voor de Commissie

Karel Van Miert

Lid van de Commissie

(1) PB C 144 van 9.5.1998, blz. 6.

(2) Classificatie volgens het rating-bureau Moody's, eind 1997.

(3) Met uitzondering van gemeenten die tussen 5001 en 30000 inwoners tellen en deel uitmaken van agglomeraties met meer dan 50000 inwoners alsook gemeenten die gelegen zijn in voor ontwikkeling in aanmerking komende plattelandsgebieden en gebieden met een bergstreekeconomie en deel uitmaken van agglomeraties met meer dan 50000 inwoners.

(4) Deze provisie is in feite een jaarlijks rentetarief van 1 %, dat prorata temporis wordt toegepast op de uitstaande bedragen van de deposito's. Zo zal over een gemiddeld uitstaand bedrag van 20 miljard FRF over een jaar in totaal 200 miljoen aan provisies aan notarissen worden uitgekeerd.

(5) Zie voetnoot 1.

(6) Zakengeheim.

(7) Zakengeheim.

(8) Jurisprudentie 1984, blz. 3809, punt 11.

(9) Jurisprudentie 1994, blz. I-902, punt 13.

(10) Nominale binnenlandse driemaandstarieven. Bron: EC economic data pocket book, No 12/1998, Europese Commissie, Publicatiebureau van de Europese Gemeenschappen.

(11) Europese Centrale Bank. "Possible effects of EMU on the EU banking systems on the medium to long term", februari 1999, gebaseerd op gegevens van de OESO.

(12) Zelfde referentie, blz. 4.

(13) Europese Centrale Bank, maandelijks bulletin, april 1999. Banking in the euro area: structural features and trends.

(14) PB L 336 van 3.12.1989, blz. 14.

(15) Gemakshalve wordt uitgegaan van een belasting over de resultaten van 40 %.

(16) Interview in les Echos, woensdag 10 februari 1999.

(17) Volgens een classificatie van rating-bureau Moody's (geciteerd in het dagblad Le Monde, van 17/18 januari 1999) was Crédit agricole eind 1997 de vijfde bankgroep van Europa in termen van activa.

(18) Zie hierboven de voetnoten 9 tot en met 11.

(19) Afgezien van de provisie van 1 % van de deposito's die aan de notaris wordt betaald.