Beschikking van de Commissie

van 2 oktober 2002

betreffende de door Duitsland toegekende staatssteun C 44/2001 (ex NN 147/98) ten gunste van Technische Glaswerke Ilmenau GmbH

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 2147)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/383/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken(1), overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag en artikel 6, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(2), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 1 december 1998 (ontvangst geregistreerd op 4 december 1998) heeft Duitsland de Commissie overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag in kennis gesteld van herstructureringsmaatregelen ten gunste van Technische Glaswerke Ilmenau GmbH (TGI). Aangezien de steun reeds was verleend, zijn de maatregelen geregistreerd onder nummer NN 147/98. De Commissie heeft Duitsland bij schrijven van 23 december 1998 en 29 maart 1999 verzocht om aanvullende inlichtingen, die haar zijn verstrekt bij schrijven van 18 februari 1999 (ontvangen op 19 februari 1999) en 31 mei 1999 (ontvangen op 1 juni 1999). Bij schrijven van 15 september 1999 (ontvangen op 20 september 1999), 4 oktober 1999 (ontvangen op 5 oktober 1999) en 29 oktober 1999 (ontvangen op 3 november 1999) heeft Duitsland verdere gegevens verstrekt.

(2) Bij schrijven van 4 april 2000 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van de kwijtschelding van een vordering ten belope van 4 miljoen DEM van een aankoopprijs (staatssteun C 19/2000). Tevens heeft zij Duitsland verzocht alle noodzakelijke informatie en gegevens te verstrekken om te kunnen nagaan of investeringskredieten ten belope van 17,1 miljoen DEM, die door de Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW) zouden zijn verstrekt op grond van door de Commissie goedgekeurde steunregelingen, en steun ten belope van 2 miljoen DEM uit het Thüringer Konsolidierungsfonds, een goedgekeurde steunregeling, daadwerkelijk in overeenstemming zijn met de desbetreffende regelingen(3).

(3) Op de inleiding van de procedure en het verzoek om inlichtingen heeft Duitsland bij schrijven van 3 juli 2000 gereageerd (ontvangen op 7 juli 2000). Op 7 november 2000 werd een bijeenkomst gehouden met vertegenwoordigers van de Duitse autoriteiten. Bij schrijven van 27 februari 2001 (ontvangen op 1 maart 2001) heeft Duitsland verdere inlichtingen verstrekt.

(4) In het kader van de formele onderzoeksprocedure C 19/2000 heeft de Commissie van twee betrokkenen opmerkingen ontvangen, die zij aan Duitsland heeft toegezonden met het verzoek hierop te reageren. Duitsland heeft zijn opmerkingen voorgelegd bij schrijven van 13 december 2000 (ontvangen op 15 december 2000) en 27 februari 2001 (ontvangen op 1 maart 2001).

(5) Bij schrijven van 5 juli 2001 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van de nieuwe staatssteun.

(6) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen bekendgemaakt(4). De Commissie heeft alle belanghebbenden verzocht hun opmerkingen over de betreffende steunmaatregel kenbaar te maken.

(7) Bij schrijven van 9 oktober 2001 (ontvangen op 9 oktober 2001) heeft Duitsland op de inleiding van de procedure gereageerd. Bij schrijven van 15 maart 2002 (ontvangen op 18 maart 2002) en 23 april 2002 (ontvangen op 24 april 2002) zijn aanvullende gegevens verstrekt. Bij schrijven van 12 juni 2002 (ontvangen op 13 juni 2002) heeft Duitsland verdere inlichtingen verstrekt.

(8) De Commissie heeft van twee betrokkenen opmerkingen ontvangen, die zij heeft toegezonden aan Duitsland, dat hierop bij schrijven van 4 februari 2002 (ontvangen op 4 februari 2002) heeft gereageerd.

(9) Verdere brieven van de betrokken onderneming dateren van 1 maart 2002 (ontvangen op 4 maart 2002) en 11 april 2002 (ontvangen op 12 april 2002). Op 17 mei 2002 werd een bijeenkomst gehouden met vertegenwoordigers van Duitsland en de advocaten van de onderneming. Bij deze gelegenheid werd door de onderneming verdere informatie overhandigd (ontvangen op 23 mei 2002).

(10) De kwijtschelding van de vordering vormde het voorwerp van procedure C 19/2000 en wordt hier niet getoetst. Op 12 juni 2001 is een negatieve eindbeschikking gegeven(5). De begunstigde heeft op 28 augustus 2001 beroep ingesteld tegen deze beschikking (zaak T-198/01). Bij beschikking van 4 april 2002 heeft de president van het Gerecht van eerste aanleg besloten dat de tenuitvoerlegging van artikel 2 van de beschikking van de Commissie betreffende de terugvordering van de staatssteun, met inachtneming van bepaalde voorwaarden, wordt opgeschort. Op 18 juni 2002 heeft de Commissie beroep ingesteld tegen deze beschikking.

2. BESCHRIJVING

2.1. De begunstigde

(11) TGI is gevestigd in Ilmenau in Thüringen, een steungebied volgens artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. De onderneming is in 1994 opgericht door twee particulieren, de heer en mevrouw Geiß, met het doel om vier van de twaalf productielijnen van Ilmenauer Glaswerke GmbH (IGW) over te nemen, die in 1994 bij besluit van de Treuhandanstalt (THA) als enig eigenaar was geliquideerd. De resterende acht productielijnen werden stilgelegd en ontmanteld.

(12) De onderneming is actief op het gebied van de productie van technisch glas, laboratoriumglas, huishoudelijk glas, peilglas, buizen en staven. In 1997 had TGI 226 medewerkers in dienst en haalde het een omzet van 28,048 miljoen DEM.

(13) De heer Geiß, grootaandeelhouder ([...]* % van de aandelen)(6) en directeur van TGI, was tevens enig aandeelhouder en directeur van twee andere ondernemingen die actief waren op dezelfde markt als TGI:

- Laborbedarf Stralsund GmbH (LS) in Güstrow, Mecklenburg-Vorpommern;

- Paul F. Schröder & Co. Technische Glaswaren GmbH & Co. KG (PFS) in Ellerau nabij Hamburg.

(14) LS had in 1997 twee medewerkers in dienst en staakte in 1999 zijn activiteiten. PFS had 74 medewerkers, behaalde in 1997 een omzet van 9,711 miljoen DEM en vroeg in januari 2000 faillissement aan.

2.2. Vroegere financiële maatregelen

(15) De verkoop van de vier productielijnen (wannen) van IGW aan TGI vond plaats in het kader van twee activaovereenkomsten.

2.2.1. Activaovereenkomst 1 (overeenkomst van 26 september 1994)

(16) In september 1994 werden na mislukte onderhandelingen met andere potentiële investeerders de eerste drie productielijnen aan TGI verkocht. De verkoop werd in december 1994 door de THA, de enige aandeelhouder van IGW, goedgekeurd.

(17) De koopprijs bedroeg in totaal 5,8 miljoen DEM en moest in drie termijnen uiterlijk eind 1999 betaald worden. De betaling werd gegarandeerd door een grondrente van 4 miljoen DEM en een bankgarantie van 1,8 miljoen DEM, waarbij de bankgarantie weer werd gedekt door achterborgtochten en termijndeposito's.

(18)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(19) Afgezien van de investeringskredieten van de KfW ten bedrage van 17,1 miljoen DEM en investeringssubsidies en -premies ten bedrage van 7,9 miljoen DEM ontving TGI van de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (BvS) subsidies voor de herstructurering van een proeffabriek ten bedrage van 16,5 miljoen DEM en THA/BvS-subsidies ter compensatie van verliezen over 1994 tot 1997 ten bedrage van 17 miljoen DEM.

2.2.2. Activaovereenkomst 2 (overeenkomst van 11 december 1995)

(20) In december 1995 werd de vierde productielijn aan TGI verkocht, omdat geen andere investeerder kon worden gevonden. De koopprijs bedroeg 50000 DEM.

(21)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(22) Afgezien van investeringspremies ten bedrage van 425000 DEM en een lening van de Thüringer Aufbaubank (TAB) ten bedrage van 2 miljoen DEM ontving TGI 4 miljoen DEM aan BvS-subsidies voor de herstructurering van de vierde productielijn, 1 miljoen DEM aan BvS-investeringssubsidies en 1,5 miljoen DEM aan THA/BvS-subsidies ter compensatie van verliezen over 1996 tot 1998.

(23) Activaovereenkomst 2 kon slechts ten uitvoer worden gelegd indien TGI een bankgarantie zou overleggen. Aangezien deze uitbleef, bleef activaovereenkomst 2 tot februari 1998 voorwaardelijk zonder rechtsgevolg.

2.3. Het herstructureringsplan en de financiële maatregelen

(24) Volgens Duitsland raakte TGI in moeilijkheden doordat het begin van de investeringen een vertraging van een half jaar opliep, aangezien de THA activaovereenkomst 1 pas in december 1994 goedkeurde.

(25) Daardoor kon pas in april 1995 een begin worden gemaakt met de investeringen, terwijl de onderneming dit reeds in het vierde kwartaal van 1994 had verwacht. Dit had tot gevolg dat de overige investeringen vertraging opliepen.

(26) Bovendien kon TGI de voor de uitvoering van activaovereenkomst 2 vereiste borgtocht niet tijdig overleggen. Dit had wederom tot gevolg dat de BvS haar subsidies ten bedrage van 4 miljoen DEM voor de herstructurering van de vierde productielijn niet beschikbaar stelde, zodat de noodzakelijke investeringen niet konden worden uitgevoerd. Doordat TGI bovendien vanaf het begin met een voortdurend liquiditeitstekort te kampen had, dreigde het hele project te mislukken; in 1997 was de liquiditeit van de onderneming nagenoeg volledig uitgeput.

(27) Om haar rentabiliteit te herstellen, was TGI genoodzaakt het liquiditeitsprobleem op te lossen en vermogen en reserves op te bouwen. Daartoe besloten de BvS, de deelstaat Thüringen en de particuliere investeerder in februari 1998 gezamenlijk actie te ondernemen.

(28)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(29) De koopprijs voor de eerste drie productielijnen was nog steeds niet betaald. Bovendien was 4 miljoen DEM nodig voor de herstructurering van de vierde productielijn en 6 miljoen DEM voor de daarmee gemoeide investeringen. Voor plannen ter verhoging van de productiviteit en voor een algehele revisie van de productielijnen was 4,5 miljoen DEM gepland. Voor openstaande schulden aan leveranciers uit 1997 en voor oorspronkelijk in 1997 verschuldigde huurbetalingen was een bedrag van 1,925 miljoen DEM nodig.

(30)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(31) De BvS schold 4 miljoen DEM van de oorspronkelijke koopprijs kwijt. Bovendien werd de bankgarantie ten bedrage van 1,8 miljoen DEM uit activaovereenkomst 1 omgezet in een grondrente om de liquiditeitspositie van de onderneming te verbeteren.

(32) De BvS keurde uiteindelijk activaovereenkomst 2 goed zonder aan de bankgarantie vast te houden; vanwege deze voorwaarde was de overeenkomst tot februari 1998 voorwaardelijk zonder rechtsgevolg gebleven. Daardoor konden de subsidies voor de herstructurering van de vierde productielijn ten bedrage van 4 miljoen DEM ten slotte worden uitbetaald. Bovendien ontving de onderneming 1,325 miljoen DEM aan THA/BvS-subsidies ter compensatie van verliezen.

(33) In het kader van de herstructurering werd aan de onderneming 475000 DEM aan investeringspremies toegekend.

(34) Overeenkomstig de afspraak in het kader van activaovereenkomst 2 ontving de onderneming van de TAB een lening van 2 miljoen DEM uit het Konsolidierungsfonds van de deelstaat Thüringen.

(35) Volgens het herstructureringsplan zou 4,175 miljoen DEM van de herstructureringskosten uit eigen middelen van de onderneming moeten worden gefinancierd in de vorm van cashflow. Er werd niet vermeld of deze cashflow reeds was gegenereerd of wanneer hij zou moeten worden gegenereerd. Een particuliere investeerder, die nog gevonden moest worden, zou 3,85 miljoen DEM aan de herstructurering moeten bijdragen.

(36) Bovendien zag het personeel af van de kerstbonus ten bedrage van [...]* DEM.

(37) Door de vrijgave van de zekerheid voor de baangarantie kwam 250000 DEM voor de herstructurering vrij. Nadere informatie over deze zekerheid is niet beschikbaar.

(38)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

NB:

Feitelijk 1997-1999 en gepland 1998: verliezen; feitelijk 2000 en gepland 1999-2000: winsten.

(39) Volgens de laatste door Duitsland verstrekte gegevens behaalde de onderneming in 2000 en 2001 een omzet van 32,7 miljoen DEM respectievelijk 35,144 miljoen DEM. In 2001 behaalde de onderneming een winst van ongeveer [...]*DEM.

2.4. Marktanalyse

(40) Bijde door TGI vervaardigde producten gaat het om speciaal glas. Speciaal glas maakte in 1997 ca. 6 % van de totale glasproductie in de Europese Unie uit en is een sector met een groot aantal uiteenlopende producten en een beperkt aantal productiebedrijven. TGI is een van de tien ondernemingen in de Europese Unie die lichttechnisch glas produceren.

(41) Volgens de informatie waarover de Commissie beschikt(7), behoorde de sector voor speciaal glas in 1997 met een productiestijging van meer dan 5 % ten opzichte van het jaar ervoor tot de groeisectoren. De markt voor lichttechnisch glas vertoonde in 1997 een toename van ca. 4 %. Deze positieve ontwikkeling zette in 1998 tegen alle verwachtingen niet door als gevolg van de Azië-crisis. Sinds midden 1999 herstelt de markt zich en de omzet van speciaal glas is in Duitsland met 3,4 % gestegen. De algemene vooruitzichten zijn positief.

2.5. Inleiding van de formele onderzoeksprocedure

(42) De Commissie heeft de formele onderzoeksprocedure ingeleid ten aanzien van een TAB-lening ten bedrage van 2 miljoen DEM, die zou zijn verstrekt op grond van een goedgekeurde steunregeling. Het leek erop dat niet was voldaan aan de voorwaarden van de goedgekeurde steunregeling en het was twijfelachtig of de lening verenigbaar was met de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun. Zo was er geen herstructureringsplan voor het herstel van de rentabiliteit van de onderneming en klaarblijkelijk was er geen bijdrage van een particuliere investeerder. Ook betwijfelde de Commissie of de begunstigde kon worden aangemerkt als KMO.

(43) Een formele onderzoeksprocedure werd ook ingeleid ten aanzien van het uitstel van de betaling van 1,8 miljoen DEM van de koopprijs en de omzetting van zekerheden. De Commissie had het vermoeden dat deze maatregelen staatssteun zijn en betwijfelde de verenigbaarheid ervan met de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun.

3. OPMERKINGEN VAN ANDERE BELANGHEBBENDEN

(44) De Commissie ontving opmerkingen van TGI zelf en van een concurrent van de onderneming. De opmerkingen werden ter kennis gebracht van Duitsland bij schrijven van 31 oktober en 12 november 2001 met het verzoek om een reactie. Een antwoord op de opmerkingen van de concurrent werd op 4 februari 2002 ontvangen.

(45) TGI verklaart in haar reactie op het inleiden van de procedure dat de Commissie in strijd met het beginsel van behoorlijk bestuur heeft gehandeld. De procedure met betrekking tot de kwijtschelding van 4 miljoen DEM van de koopprijs wordt afzonderlijk behandeld van de procedure inzake de TAB-lening; ten aanzien van de eerste maatregel is een negatieve beschikking gegeven en vervolgens is de procedure ten aanzien van de tweede maatregel ingeleid. Aangezien beide maatregelen deel uitmaken van hetzelfde herstructureringsplan, zouden zij moeten worden beoordeeld in het kader van één procedure. Doordat bepaalde aspecten afzonderlijk worden behandeld, wordt het herstructureringsplan volgens TGI onsamenhangend, zodat de negatieve beschikking in het kader van procedure 19/2000 de uitkomst van de procedure betreffende de TAB-lening beïnvloedt.

(46) Bovendien voert TGI aan dat er geen noodzaak bestond voor een dringende beslissing over de kwijtschelding van de vordering, aangezien de onderneming in onderhandeling was met een investeerder en het herstructureringsplan verder werd aangepast. De Commissie heeft in strijd met het beginsel van behoorlijk bestuur gehandeld, omdat zij de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot de omzetting van zekerheden pas heeft ingeleid nadat zij daarvan reeds 31 maanden geleden op de hoogte was gesteld. Bovendien betreurt TGI dat de Commissie bij haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure geen rekening heeft gehouden met de door Duitsland aangevoerde argumenten en de laatste verstrekte gegevens.

(47) TGI beweert dat de TAB-lening geen staatssteun is, maar een gerechtvaardigde compensatie voor de sloop van een gebouw door de deelstaat Thüringen.

(48) TGI voert aan dat, indien de Commissie zich niet kan vinden in deze argumentatie, de lening valt onder de steunregeling op grond waarvan deze zou zijn verstrekt. TGI beweert dat, indien de Commissie tot de conclusie komt dat de lening niet onder de steunregeling valt, de TAB-lening kan worden goedgekeurd op grond van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun.

(49) TGI is van mening dat één van de belangrijkste problemen voor de toepassing van de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun gelegen was in het feit dat de bijdrage van een particuliere investeerder ontbreekt, die volgens het oorspronkelijke herstructureringsplan 3,85 miljoen DEM had moeten inbrengen. TGI deelt mee dat de onderneming in onderhandeling is met een [...]* investeerdersgroep en dat de onderhandelingen bijna zijn afgerond. De investeerders zijn van plan [...]* DEM in de onderneming te investeren. TGI overlegde tevens een intentieverklaring van de investeerder.

(50) In de opmerkingen ten aanzien van de inleiding van de procedure brengt de concurrent naar voren dat TGI niet als KMO dient te worden aangemerkt, omdat de grootaandeelhouder van TGI, de heer Geiß, ook eigenaar was van verscheidene andere ondernemingen. Deze ondernemingen moeten worden beschouwd als economische eenheid en zouden tezamen de in de KMO-aanbeveling vastgelegde drempelwaarde van 250 werknemers overschrijden.

(51) Bovendien beweert de concurrent dat de omzetting van zekerheden alsmede het uitstel van betaling staatssteun zijn. De omzetting van een bankgarantie in een achtergestelde grondrente vormt volgens de concurrent in zoverre staatssteun dat een bankgarantie normaal gesproken in geval van insolventie van de onderneming geen risico inhoudt. Bij een achtergestelde grondrente zouden de vorderingen van andere schuldeisers voorrang hebben en in geval van insolventie is geen inning mogelijk. Het uitstel van betaling is volgens de concurrent eveneens staatssteun, aangezien de schuldeiser ondanks de moeilijke economische situatie van de onderneming zijn vordering had kunnen innen door gebruik te maken van de bankgarantie. Een particuliere schuldeiser zou deze mogelijkheid niet onbenut hebben gelaten.

(52) Met betrekking tot de lening van de Thüringer Aufbaubank voert de concurrent aan dat deze staatssteun is en de lening niet onder de regeling valt, aangezien deze voor KMO's geldt. Bovendien zou niet zijn voldaan aan de voorwaarden van de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun.

(53) De concurrent beschuldigt TGI ervan dat zij staatssteun gebruikt om haar producten systematisch tegen dumpprijzen te verkopen, wat tot ernstige concurrentievervalsing zou leiden. Het marktaandeel van de concurrent zou duidelijk zijn gedaald en de prijzen zouden drastisch omlaag zijn gegaan.

(54) Ten aanzien van de verenigbaarheid van de steunmaatregelen met de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun wijst de concurrent erop dat er geen herstructureringsplan is. Bovendien zouden volgens deze richtsnoeren structureel verliesgevende activiteiten moeten worden afgestoten. De concurrent voert aan dat de onderneming haar activiteiten op het gebied van koffiekannen, een krimpende markt, moet staken. Bovendien werd volgens de concurrent het beginsel van de eenmalige en niet voor herhaling vatbare toekenning van herstructureringssteun niet gerespecteerd.

(55) Voorts voert de concurrent aan dat in enkele productsectoren waarin TGI actief is, een structurele overcapaciteit zou bestaan. Bovendien zouden de activiteiten van TGI op de markt voor lichttechnisch glas zeer beperkt zijn.

4. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(56) In zijn reactie op de inleiding van de procedure verklaart Duitsland dat de TAB-lening valt onder de regeling op grond waarvan zij zou zijn verstrekt. Aan de verschillende voorwaarden van de regeling is voldaan.

(57) De begunstigde dient te worden beschouwd als KMO. De andere ondernemingen in het bezit van de heer Geiß zijn niet meer actief in de markt. Ook ten tijde van de toekenning van de steun is de begunstigde volgens Duitsland een kleine of middelgrote onderneming geweest, omdat er geen synergie was tussen de verschillende ondernemingen. TGI en de andere ondernemingen die in het bezit waren van dezelfde aandeelhouder, zouden geen economische eenheid hebben gevormd. Zelfs indien TGI niet als KMO had kunnen worden aangemerkt, zou men een lening uit het Thüringer Konsolidierungsfonds hebben kunnen verstrekken. In dit geval had de voorgenomen lening moeten worden aangemeld.

(58) Wat het herstructureringsplan betreft, merkt Duitsland op dat het oorspronkelijke herstructureringsplan verschillende malen gewijzigd moest worden. De onderneming heeft een gewijzigd plan opgesteld dat zou zijn afgestemd op de nieuwe situatie in april 2001. Bovendien zouden er onderhandelingen worden gevoerd met een particuliere investeerder, die bijna zouden zijn afgerond. Het definitieve herstructureringsplan wordt op een later moment overgelegd.

(59) Een capaciteitsverlaging is volgens Duitsland slechts noodzakelijk indien het bij de KMO gaat om een onderneming met een machtspositie op een markt die wordt gekenmerkt door overcapaciteit. Aangezien dit niet het geval is, is volgens Duitsland capaciteitsverlaging niet noodzakelijk.

(60) Duitsland beweert dat de steun is beperkt tot het noodzakelijke minimum. Ten aanzien van de bijdrage van de particuliere investeerder verklaart Duitsland dat er rekening moet worden gehouden met de door de grootaandeelhouder en directeur, de heer Geiß, gestelde garantie voor de lening. Bovendien is er sprake van een bijdrage van de werknemers. Duitsland wijst de beschuldiging van de concurrent van de hand dat TGI zijn producten tegen dumpprijzen zou verkopen.

(61) Duitsland voert aan dat de TAB-lening is verstrekt uit het Thüringer Konsolidierungsfonds, een goedgekeurde steunregeling. Omwille van de rechtszekerheid dient de Commissie slechts te beoordelen of de voorwaarden voor de toekenning van de steun naar behoren werden gerespecteerd en er geen sprake is van een kennelijk foute toepassing. De Commissie heeft zich, aldus Duitsland, niet gehouden aan deze beginselen, vooral als het gaat om de twijfels over de KMO-status van de begunstigde.

(62) De Commissie stelt vast dat zij een bevel tot het verstrekken van informatie heeft gegeven om nadere informatie over de lening uit het Thüringer Konsolidierungsfonds te verkrijgen. Aan de hand van de verstrekte informatie kwam de Commissie tot de conclusie dat aan de voorwaarden niet is voldaan. Derhalve was de Commissie verplicht de formele onderzoeksprocedure in te leiden.

(63) Mocht de Commissie tot de conclusie komen dat de lening daadwerkelijk niet onder de steunregeling valt, dan voert Duitsland als alternatief argument aan dat de lening kan worden goedgekeurd op grond van de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun. Duitsland wijst erop dat de Commissie herstructureringssteun voor KMO's minder restrictief beoordeelt. Naar de mening van Duitsland diende TGI met 226 medewerkers in 1997 als KMO te worden aangemerkt. Dat de heer Geiß andere ondernemingen bezit, zou voor de indeling van TGI als KMO onbelangrijk zijn.

(64) Duitsland wijst op het expertiserapport van november 2000 en op recentere gegevens over de ontwikkeling van de onderneming die aan de Commissie werden verstrekt en een positieve tendens laten zien. Duitsland beweert dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met deze stukken.

(65) Voorts voert Duitsland aan dat de TAB-lening geen steun is, maar een compensatie voor de sloop van het oude menggebouw door de deelstaat Thüringen. Dit gebouw werd gebruikt in verband met de exploitatie van de vierde productielijn. Door de sloop van het gebouw ontstonden voor TGI extra kosten ten bedrage van 2 miljoen DEM, aangezien zowel een nieuw gebouw als een verbindingsbrug moesten worden gebouwd. De lening uit het Thüringer Konsolidierungsfonds zou aan de onderneming zijn verstrekt als compensatie. Volgens informatie van de Duitse autoriteiten blijkt uit de overeenkomst dat er een verband bestaat tussen de lening en de sloop van het gebouw. Volgens de overeenkomst moet de lening worden gebruikt voor de financiering van de investeringen in het kader van het herstel van het gebouw voor de vierde productielijn.

(66) Over het uitstel van de betaling van de resterende koopprijs verklaart Duitsland dat de BvS als particuliere schuldeiser heeft gehandeld. Het uitstel is noodzakelijk geweest om de onderneming in staat te stellen de productielijnen te vernieuwen en zo de rentabiliteit van de onderneming veilig te stellen. In geval van insolventie van de onderneming zou de gehele vordering verloren zijn gegaan. Derhalve is het uitstel van betaling, aldus Duitsland, geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag. Als alternatief argument voert Duitsland aan dat het uitstel van betaling kan worden goedgekeurd op grond van de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun.

(67) In haar antwoord op de opmerkingen van een concurrent betreurt Duitsland de splitsing van de procedures. Duitsland verzoekt de Commissie dringend haar beschikking over de kwijtschelding van de vordering te herroepen en voert aan dat de Commissie een beschikking kan herroepen en daartoe zelfs verplicht is indien bij de procedure een ernstige fout is gemaakt.

(68) Volgens artikel 9 van Verordening (EG) nr. 659/1999 kan de Commissie een beschikking herroepen, indien de beschikking berust op tijdens de procedure verstrekte onjuiste informatie die voor de beschikking doorslaggevend was. Aangezien dit niet geldt voor de onderhavige zaak, ziet de Commissie geen reden om de beschikking te herroepen.

(69) Duitsland voert aan dat de eerste negatieve beschikking de tweede beschikking beïnvloedt. Bovendien zou het de lidstaat niet mogelijk zijn om een standpunt in te nemen over het effect van alle maatregelen die deel uitmaken van het herstructureringsplan, zodat het recht op verdediging niet is gewaarborgd. Ook kan de Commissie, aldus Duitsland, het herstructureringsplan niet in zijn totaliteit beoordelen. Derhalve is volgens Duitsland in strijd met het beginsel van behoorlijk bestuur gehandeld.

(70) Duitsland bevestigt zijn standpunt dat de lening daadwerkelijk valt onder de steunregeling op grond waarvan zij zou zijn verstrekt. Als alternatief argument voert Duitsland aan dat de lening geen steun is, maar een compensatie. Bovendien voert Duitsland aan dat de lening geen elementen van staatssteun bevat, aangezien zij tegen marktvoorwaarden werd verstrekt. Dit wordt volgens Duitsland ondersteund door het feit dat de heer Geiß zich persoonlijk borg stelde voor de terugbetaling van de lening.

(71) Duitsland wijst erop dat TGI ten tijde van de verstrekking van de lening diende te worden aangemerkt als KMO. Er was geen synergie tussen de beide ondernemingen, omdat het ging om verschillende productgroepen en de zaken tussen de beide ondernemingen zijn verlopen op basis van "arm's length". Derhalve zouden de beide ondernemingen niet als eenheid kunnen worden beschouwd waarvan de daadwerkelijke economische macht groter is dan van een KMO.

(72) Duitsland voert als alternatief argument aan dat de lening op grond van de richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. Daartoe heeft Duitsland actuele gegevens overgelegd over het herstel van de rentabiliteit van de onderneming en over het herstructureringsplan. Duitsland verstrekte het nieuwste herstructureringsplan van TGI van april 2001, dat een investeringsplan en een overzicht over de financiering van de investeringen behelst.

(73) Voorts overlegde Duitsland een expertiserapport dat was opgesteld voor zaak T 198/01 (betreffende de negatieve beschikking van de Commissie ten aanzien van de kwijtschelding van de koopprijs) en dat - naar de mening van Duitsland - aantoont dat de onderneming haar economische productiviteit duurzaam verbetert en haar rentabiliteit op de langere termijn heeft hersteld.

(74) Bij schrijven van 15 maart 2002 gaf Duitsland aan dat TGI een nieuwe investeerder, [...]*, heeft gevonden. De investeerder zou [...]* EUR willen investeren in de onderneming en [...]* % van de aandelen willen overnemen. Zijn bijdrage maakt hij afhankelijk van het feit dat de kwijtschelding van de vordering van 4 miljoen DEM, die het voorwerp van de negatieve beschikking vormde, wordt bevestigd. Derhalve verzoekt Duitsland de Commissie haar negatieve beschikking in het kader van procedure C 19/2000 betreffende de kwijtschelding van de vordering te herroepen en de kwijtschelding van de vordering te betrekken bij de lopende procedure.

(75) Duitsland voert aan dat de negatieve beschikking in het kader van procedure 19/2000 alsmede de inleiding van de lopende procedure voornamelijk zijn gebaseerd op de ontbrekende bijdrage van een particuliere investeerder. De nieuwe investeerder stelt Duitsland in staat een nieuw herstructureringsplan te overleggen, dat zowel voldoet aan het criterium van rentabiliteit als aan de evenredigheid van de staatssteun. De vertraagde investeringen zouden nu kunnen worden uitgevoerd.

(76) In zijn meest recente schrijven van 13 juni 2002 herhaalde Duitsland voornamelijk de argumenten die al werden aangevoerd in de vorige in het kader van de lopende procedure ontvangen brieven.

(77) Duitsland benadrukte dat concurrent Schott een monopolie in enkele marktsegmenten zou krijgen als TGI uit de markt wegvalt. Met dit feit zou rekening moeten worden gehouden bij de beslissing over de verenigbaarheid van de herstructureringssteun. Duitsland citeert de kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, waarin het volgende is vastgelegd: "Er zijn echter omstandigheden waarin reddings- en herstructureringssteun (...) gerechtvaardigd kan zijn, bijvoorbeeld (...) vanwege de wenselijkheid om een concurrerende marktstructuur te behouden wanneer het verdwijnen van bedrijven zou kunnen leiden tot een monopolie of een sterk oligarchische situatie (...)"(8).

(78) Bovendien beweert Duitsland dat zelfs als de Commissie van mening is dat bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de staatssteun geen rekening kan worden gehouden met de bijdrage van de nieuwe investeerder, het alternatieve plan voor de financiering van de herstructureringsmaatregelen een goedkeuring van de staatssteun toelaat. Dit plan werd reeds aan de Commissie verstrekt.

(79) Naar de mening van Duitsland is dit financiële plan plausibel en realistisch, wat kan worden afgeleid uit het feit dat de onderneming het grootste deel van de herstructurering reeds heeft uitgevoerd. Het plan voldoet ook aan de voorwaarde van evenredigheid van de staatssteun, aangezien het naast de overheidsmaatregelen van de BvS en de deelstaat Thüringen ook een significante particuliere bijdrage aan de investeringen behelst. Ten slotte is, aldus Duitsland, slechts de helft van de herstructureringskosten gefinancierd uit de kwijtschelding van de koopprijs en uit de TAB-lening waarvoor de heer Geiß zich borg heeft gesteld. De resterende kosten zijn door de onderneming zelf gefinancierd, gesteund door het feit dat het personeel en de manager afzien van hun loon en uitbetalingen.

(80) Duitsland beweert dat de nieuwe investering door [...]* ten belope van [...]* EUR, de borgstelling van de heer Geiß voor de TAB-lening ten bedrage van 2 miljoen DEM (1,022 miljoen EUR), het uitstel van de terugbetaling van de lening van een particuliere bank ten bedrage van [...]* EUR, het uitstel van de betaling van de lonen en de kerstbonus van het personeel ten bedrage van [...]* EUR en het afzien van de kerstbonus door het personeel in 1997 ten belope van [...]* EUR als bijdrage van een particuliere investeerder zouden moeten worden beschouwd.

(81) Duitsland komt bijgevolg tot de conclusie dat aan de voorwaarden is voldaan om de staatssteun goed te keuren op grond van de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren.

5. BEOORDELING

(82) De Commissie stelt vast dat door de afzonderlijke behandeling van de procedures en de negatieve eindbeschikking bij de eerste procedure het resultaat van de tweede procedure niet vooraf vaststaat. Het is een feit dat alle elementen die nodig waren voor een beslissing met betrekking tot de eerste maatregelen, ter beschikking stonden en het is in overeenstemming met het beginsel van behoorlijk bestuur dat een formele onderzoeksprocedure zo snel mogelijk wordt afgerond.

(83) TGI heeft financiële steun uit overheidsmiddelen ontvangen. De Commissie dient eerst te onderzoeken of deze maatregelen staatssteun zijn in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(84) Indien TGI financiële steun uit overheidsmiddelen heeft ontvangen die geen enkele particuliere investeerder zou hebben verstrekt, zou de onderneming voordelen ten opzichte van haar concurrenten genieten en wordt de concurrentie vervalst. Dit heeft ongunstige gevolgen voor het handelsverkeer tussen de lidstaten, aangezien op de relevante productmarkt een levendige handel bestaat. Bij de financiële maatregelen uit overheidsmiddelen is dan ook sprake van staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en de Commissie moet de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt onderzoeken.

(85) Bijgevolg dient voor iedere maatregel ten gunste van TGI die uit overheidsmiddelen werd gefinancierd, afzonderlijk te worden onderzocht of het daarbij om staatssteun gaat en indien dit het geval is, dient de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt te worden onderzocht.

5.1. De begunstigde onderneming

(86) Voor Duitsland is TGI de begunstigde. Bovendien gaat het bij deze onderneming naar het oordeel van Duitsland om een KMO als bedoeld in de aanbeveling van de Commissie van 3 april 1996 betreffende de definitie van de kleine en middelgrote ondernemingen(9) ("KMO-aanbeveling").

(87) Bij het inleiden van de formele onderzoeksprocedure stelde de Commissie de vraag of de desbetreffende onderneming groter dan TGI zou kunnen zijn. De grootaandeelhouder en directeur van TGI was tevens enig aandeelhouder en directeur van twee andere ondernemingen, PFS en LS. Tezamen telden TGI, PFS en LS meer dan 250 medewerkers en overschreden ze daarmee de in de KMO-aanbeveling vastgelegde drempelwaarde.

(88) Aangezien het voor de beoordeling van de hangende maatregelen onbelangrijk is of TGI als KMO moet worden beschouwd, wordt deze kwestie in het kader van de procedure niet verder behandeld.

5.2. Bestaan van een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en verenigbaarheid met goedgekeurde steunregelingen

5.2.1. Bijdragen van de THA/BvS in het kader van activaovereenkomst 1 (overeenkomst van 28 september 1994)

(89) De maatregelen in het kader van activaovereenkomst 1 vielen onder de werking van de THA-steunregeling E 15/92(10). Aangezien de sluiting van de onderneming de goedkoopste oplossing zou zijn geweest en de staat desondanks besloot de onderneming met overheidssteun te privatiseren, zijn er voor de staat kosten ten bedrage van 33,5 miljoen DEM ontstaan. De voor de onderneming te betalen prijs van 5,8 miljoen DEM is bijgevolg een negatieve prijs. Daar de onderneming minder dan 1000 werknemers telde, valt deze financiële steun van de THA/BvS aan TGI onder de THA-steunregeling E 15/92. Het betreft hier derhalve een bestaande steunmaatregel die in het kader van de onderhavige procedure niet opnieuw hoeft te worden beoordeeld.

5.2.2. Bijdragen van de THA/BvS in het kader van activaovereenkomst 2 (overeenkomst van 11 december 1995)

(90) De maatregelen in het kader van activaovereenkomst 2 vielen onder de werking van de THA-steunregeling N 768/94(11). Aangezien de sluiting van de onderneming de goedkoopste oplossing zou zijn geweest en de staat desondanks besloot de onderneming met overheidssteun te privatiseren, zijn er voor de staat kosten ten bedrage van 6,5 miljoen DEM ontstaan. Daar de onderneming minder dan 250 medewerkers telde, valt deze financiële steun van de THA/BvS aan TGI onder de THA-steunregeling N 768/94. Het betreft hier derhalve een bestaande steunmaatregel die in het kader van de onderhavige procedure niet opnieuw hoeft te worden beoordeeld.

5.2.3. Investeringskredieten van de KfW in het kader van activaovereenkomst 1

(91) De KfW verstrekte naar verluidt op grond van door de Commissie eerder goedgekeurde steunregelingen drie kredieten van in totaal 17,1 miljoen DEM.

(92) Het eerste krediet van 10 miljoen DEM werd verstrekt in het kader van een KfW-programma voor de middenstand, het tweede krediet van 5,1 miljoen DEM in het kader van een EU-werkgelegenheidsprogramma van de KfW voor de middenstand. Volgens de door Duitsland verstrekte informatie werden beide kredieten tegen marktvoorwaarden verstrekt tegen een rente die boven de referentierentevoet lag. Aangezien de onderneming ten tijde van deze maatregelen niet in moeilijkheden verkeerde, komt de Commissie tot de conclusie dat hier geen sprake is van staatssteun.

(93) Het derde krediet van 2 miljoen DEM werd verstrekt in het kader van het ERP-Aufbauprogramm, een door de Commissie eerder goedgekeurde steunregeling(12). Dit krediet voldoet aan de voorwaarden van de steunregeling in het kader waarvan het zou zijn verstrekt en valt derhalve daadwerkelijk onder deze regeling. Bijgevolg betreft het hier een bestaande steunmaatregel die in het kader van de onderhavige procedure niet opnieuw hoeft te worden beoordeeld.

5.2.4. Investeringssubsidies en investeringspremies

(94) In het kader van activaovereenkomst 1 ontving TGI 6,75 miljoen DEM aan investeringssubsidies op basis van het 23e kaderplan van de "Gemeinschaftsaufgabe zur Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur", een door de Commissie goedgekeurde Duitse steunregeling ter verbetering van de regionale economische structuur(13). Deze subsidies voldoen aan de voorwaarden van de door de Commissie goedgekeurde steunregeling op grond waarvan zij zouden zijn toegekend. Zij worden derhalve als bestaande steunmaatregel beschouwd.

(95) In het kader van beide activaovereenkomsten werd 1,575 miljoen DEM aan investeringspremies toegekend. Bovendien ontving TGI buiten de activaovereenkomsten om in 1996 876000 DEM aan investeringspremies en in 1997 748000 DEM aan premies. Alle betalingen vonden plaats op basis van de wet inzake investeringssubsidies, een door de Commissie goedgekeurde regionale steunregeling(14). Aan de hand van de verstrekte informatie komt de Commissie tot de conclusie dat de investeringspremies voldoen aan de voorwaarden van de steunregelingen in het kader waarvan zij zouden zijn toegekend en bijgevolg daadwerkelijk onder de regeling vallen. Zij worden derhalve als bestaande steunmaatregel beschouwd.

(96) De bestaande steunmaatregel hoeft in het kader van de onderhavige procedure niet opnieuw te worden beoordeeld, maar er dient wel rekening mee te worden gehouden voor de berekening van de evenredigheid van de staatssteun.

5.2.5. Kwijtschelding van de betaling van 4 miljoen DEM van de koopprijs

(97) De kwijtschelding van 4 miljoen DEM van de koopprijs vormde het voorwerp van onderzoeksprocedure 19/2000. Een negatieve eindbeschikking werd op 12 juni 2001 gegeven(15). Derhalve wordt de kwijtschelding van de vordering in de onderhavige procedure niet opnieuw beoordeeld.

(98) Duitsland heeft aangevoerd dat de kwijtschelding geen staatssteun is in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, maar in overeenstemming is met het gedrag van een particuliere schuldeiser. Uit economisch oogpunt zou de kwijtschelding voor de BvS voordeliger zijn geweest dan het vasthouden aan betaling van de volledige koopprijs.

(99) De Commissie was echter van mening dat de kwijtschelding van de vordering staatssteun is die niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. De begunstigde heeft tegen deze beschikking beroep ingesteld bij het Gerecht van eerste aanleg.

5.2.6. Omzetting van zekerheden voor een bedrag van 1,8 miljoen DEM van de koopprijs en uitstel van betaling

(100) De BvS verklaarde zich in het kader van de gecoördineerde actie akkoord met de omzetting van de bankgarantie van 1,8 miljoen DEM uit hoofde van activaovereenkomst 1 in een achtergestelde grondrente. De terugbetaling van de resterende koopprijs werd eveneens opgeschort en staat inmiddels vanaf 2003 gepland. De Commissie heeft de formele onderzoeksprocedure ingeleid, aangezien zij vermoedde dat deze maatregelen de onderneming voordelen verlenen die een particuliere schuldeiser waarschijnlijk niet zou hebben gegeven aan een onderneming in moeilijkheden en dat deze maatregelen bijgevolg staatssteun zijn.

(101) De Commissie stelt vast dat de BvS een overheidsinstelling is. Haar taak en de taak van haar voorgangster, de THA, is de privatisering van de staatsbedrijven in Oost-Duitsland. De BvS maakt deel uit van de structuur van het landsbestuur en is tegenover dit landsbestuur rekenschap verschuldigd. Derhalve dienen de door de BvS genomen maatregelen te worden toegerekend aan de staat.

(102) De zekerheid in de vorm van een achtergestelde grondrente heeft een lagere waarde dan de bankgarantie. Een bankgarantie houdt een lager risico in. In geval van insolventie zou men de volledige koopprijs ten bedrage van 1,8 miljoen DEM hebben kunnen innen. De grondrente is achtergesteld ten opzichte van de vorderingen van de banken in hogere rang. Zoals Duitsland in een schrijven van 29 oktober 1999, dat in het kader van procedure C 19/2000 werd toegestuurd, heeft geconstateerd, is de economische waarde van deze grondrente zeer gering. Op grond van zijn achtergestelde rang na de banken is te verwachten dat in geval van insolventie slechts een gering percentage van de vordering kan worden geïnd. Deze inschatting werd bevestigd in het schrijven van 9 oktober 2001. Derhalve verleent de omzetting van de zekerheden TGI een voordeel dat een particuliere schuldeiser niet zou hebben toegekend en is deze bijgevolg staatssteun, die als ad-hocsteun dient te worden beoordeeld.

(103) Wat het uitstel van betaling betreft, voert Duitsland aan dat dit in overeenstemming zou zijn met het gedrag van een particuliere schuldeiser en dat dit geen staatssteun is. Krachtens de vaste rechtspraak van het Europese Hof van Justitie dient ter beantwoording van de vraag of een maatregel van een overheidsinstantie staatssteun is, vastgesteld te worden of de begunstigde onderneming een economisch voordeel ontvangt dat zijonder normale marktomstandigheden niet zou hebben gehad(16).

(104) De resterende koopprijs ten bedrage van 1,8 miljoen DEM was oorspronkelijk eind 1999 verschuldigd. In oktober 2000 stemde de BvS in met een uitstel van betaling. De betaling is nu gepland vanaf 2003 (in drie termijnen van 600000 DEM eind 2003, 2004 en 2005).

(105) Duitsland voert aan dat het uitstel van betaling noodzakelijk was om de rentabiliteit van de onderneming te herstellen. Anders zou de onderneming failliet zijn gegaan. Ten tijde van het uitstel van de betaling was de koopprijs van 1,8 miljoen DEM gedekt door een achtergestelde grondrente. Zoals reeds vermeld, had deze grondrente een geringe economische waarde en zou in geval van insolventie slechts een gering deel van de 1,8 miljoen DEM zijn geïnd.

(106) Naar de mening van de Commissie is het uitstel van betaling in overeenstemming met het gedrag van een particuliere schuldeiser. Dit wordt onderbouwd door het feit dat enkele particuliere banken hebben toegestemd in een uitstel van hun vorderingen. Derhalve is het uitstel van betaling geen staatssteun en valt het niet onder de werking van artikel 87 van het EG-Verdrag. Dit is niet in tegenspraak met de conclusie van de Commissie in de eindbeschikking van procedure C 19/2000 dat de kwijtschelding van de koopprijs ten bedrage van 4 miljoen DEM staatssteun was. Een kwijtschelding van de koopprijs en een uitstel van betaling zijn geen vergelijkbare maatregelen.

5.2.7. TAB-lening ten bedrage van 2 miljoen DEM uit het Konsolidierungsfonds van de deelstaat Thüringen (februari 1998)

(107) Volgens Duitsland werd deze lening verstrekt uit het Konsolidierungsfonds van de deelstaat Thüringen voor ondernemingen in moeilijkheden, een door de Commissie goedgekeurde steunregeling(17). De Commissie betwijfelde ernstig of de lening daadwerkelijk onder de steunregeling viel en leidde derhalve de formele onderzoeksprocedure in.

(108) Bij de inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of de onderneming een KMO was. De regeling is echter in de eerste plaats bedoeld voor KMO's. In geval van een grote onderneming zou een individuele aanmelding noodzakelijk zijn geweest.

(109) Voorts zijn de voorwaarden van de steunregeling in overeenstemming met de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun. Zoals hieronder wordt uiteengezet, is niet voldaan aan deze voorwaarden. Bijgevolg valt de lening niet onder de steunregeling in het kader waarvan zij zou zijn toegekend. Derhalve is zij nieuwe staatssteun en dient zij als ad-hocsteunmaatregel te worden beoordeeld.

(110) Duitsland voert aan dat als de Commissie het niet eens is met het standpunt dat de lening onder de steunregeling valt, de lening geen staatssteun is. Ten eerste is de lening, aldus Duitsland, tegen marktvoorwaarden verstrekt. Volgens de beschikbare informatie werd de lening tegen een rente van 8,2 % verstrekt. De lening wordt gedekt door een grondrente van de vierde productielijn en een persoonlijke en hoofdelijke borgstelling van de heer Geiß, de eigenaar van de onderneming.

(111) De Commissie merkt op dat de Thüringer Aufbaubank de kredietgevende bank (Förderbank) van de deelstaat Thüringen is. De bank is een publiekrechtelijke instelling en staat onder de zeggenschap van de deelstaat Thüringen, die voor de activiteiten 100 % garant staat. Om deze redenen is de maatregel de staat toe te rekenen. De Commissie merkt bovendien op dat de lening werd verstrekt volgens een goedgekeurd steunprogramma voor ondernemingen in moeilijkheden.

(112) De lening werd in december 1998 door de TAB verstrekt, dat wil zeggen in een tijd dat de onderneming zich in ernstige financiële moeilijkheden bevond. Naar de mening van de Commissie zou geen enkele particuliere investeerder de onderneming onder deze omstandigheden een lening hebben verstrekt, zodat de lening staatssteun is.

(113) Als alternatief argument voert Duitsland aan dat de TAB-lening geen staatssteun is, aangezien zij als compensatie van de deelstaat Thüringen voor de sloop van het oude menggebouw moet worden beschouwd. Het gebouw is in gebruik geweest in verband met de exploitatie van de vierde productielijn. De sloop heeft ertoe geleid dat de onderneming een ander gebouw moest uitbreiden en een verbindingsbrug moest aanleggen. Daardoor zijn, aldus Duitsland, kosten ontstaan ten belope van 2 miljoen DEM.

(114) Er werd geen expertiserapport of bewijs overgelegd waaruit blijkt dat voor de onderneming wegens de sloop van het gebouw extra kosten ten bedrage van 2 miljoen DEM zijn ontstaan. Duitsland en de onderneming voeren aan dat het verband tussen de lening en de aan TGI toegebrachte schade blijkt uit het feit dat in de leningovereenkomst vermeld staat dat de lening zou moeten worden gebruikt voor de financiering van de investeringen in het kader van het herstel van het gebouw van de vierde productielijn. Dit bewijst echter niet dat de lening een compensatie is.

(115) Als voor de onderneming extra kosten ten belope van 2 miljoen DEM zijn ontstaan en deze gecompenseerd moesten worden, zou de onderneming in ieder geval een subsidie van 2 miljoen DEM en geen lening van 2 miljoen DEM hebben moeten ontvangen. Dit bewijst dat de bewering van Duitsland ongegrond is.

(116) Derhalve komt de Commissie tot de conclusie dat de TAB-lening ten bedrage van 2 miljoen DEM staatssteun is en als ad-hocsteunmaatregel dient te worden beoordeeld.

5.3. Uitzonderingsregeling van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag

(117) De TAB-lening ten bedrage van 2 miljoen DEM en de omzetting van de zekerheden moeten door de Commissie als ad-hocsteunmaatregel worden beoordeeld. Artikel 87, leden 2 en 3, van het EG-Verdrag voorziet in uitzonderingen van de principiële onverenigbaarheid van steunmaatregelen met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 87, lid 1.

(118) De uitzonderingen in artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag gelden niet in het onderhavige geval, want de steunmaatregelen zijn geen steunmaatregelen van sociale aard aan individuele verbruikers, geen steunmaatregelen tot herstel van schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen en evenmin steunmaatregelen aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland.

(119) In artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het EG-Verdrag is voorzien in meer uitzonderingen. Aangezien de steunmaatregelen niet gericht zijn op de regionale ontwikkeling, maar op het herstel van de rentabiliteit van een in moeilijkheden verkerende onderneming op de lange termijn, zijn uitsluitend de uitzonderingen in artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag van toepassing. Volgens deze bepaling kunnen steunmaatregelen ter ondersteuning van de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën met de gemeenschappelijke markt verenigbaar zijn, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Ter beoordeling van reddings- en herstructureringssteun van staten heeft de Commissie dienaangaande richtsnoeren vastgesteld. De Commissie komt tot de conclusie dat geen van de andere richtsnoeren, bijvoorbeeld voor steunmaatregelen ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling, milieubescherming, kleine en middelgrote ondernemingen of werkgelegenheid en opleiding, noch enige andere rechtsgrond voor de verenigbaarheid in het onderhavige geval pleit.

(120) Aangezien de steunmaatregelen volgens de beschikbare informatie werden toegekend vóór 30 april 2000, is de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden van 1994(18) ("richtsnoeren") van toepassing(19).

(121) Krachtens punt 2.1 van de richtsnoeren is de zwakke financiële positie van ondernemingen die steun voor hun herstructurering ontvangen, gewoonlijk terug te voeren op slechte bedrijfsresultaten in het verleden en sombere toekomstperspectieven. Tot de kenmerkende symptomen van een dergelijke situatie behoren een verminderde rentabiliteit of toenemend verlies, een dalende omzet, groeiende voorraden, overcapaciteit, een geringere cashflow, een stijgende schulden- en rentelast en een lage nettoboekwaarde.

(122) Op basis van de verstrekte informatie komt de Commissie tot de conclusie dat de onderneming ten tijde van de toekenning van de steun in moeilijkheden verkeerde. De onderneming maakte voortdurend verlies en genereerde onvoldoende cashflow om de noodzakelijke investeringen uit te voeren. Bovendien was het eigen vermogen van de onderneming aanzienlijk gedaald.

(123) Duitsland voert aan dat de staatssteun moet worden goedgekeurd, aangezien TGI's concurrent Schott een monopolie krijgt in enkele marktsegmenten en zijn machtspositie in andere marktsegmenten versterkt indien TGI uit de markt wegvalt. Het feit dat het verdwijnen van een onderneming tot een sterkere marktpositie van haar concurrent leidt of een machtspositie versterkt, kan echter niet het doorslaggevende criterium zijn voor de goedkeuring van herstructureringssteun als niet is voldaan aan de betrokken voorwaarden.

Herstel van de rentabiliteit

(124) Voorwaarde voor de toekenning van herstructureringssteun is dat er een solide, samenhangend en uitgebreid herstructureringsplan bestaat waarmee de rentabiliteit van de onderneming op de lange termijn binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen kan worden hersteld.

(125) Duitsland heeft een herstructureringsplan voor de periode van 1998 tot 2000 gepresenteerd, inclusief een prognose van de omzet en het bedrijfsresultaat van de onderneming voor deze periode. De rentabiliteit van de onderneming moest in 1999 zijn hersteld.

(126) Het herstructureringsplan ging uit van de veronderstelling dat een nieuwe investeerder 3,85 miljoen DEM zou bijdragen. Hiermee zou een aanzienlijk deel van de in het herstructureringsplan geplande investeringskosten worden gedekt. Een dergelijke particuliere investeerder kon echter niet binnen een redelijk tijdsbestek worden gevonden. Bijgevolg was de financiering van de maatregelen niet gegarandeerd.

(127) Aangezien een dergelijke externe bijdrage ontbrak, bleek het herstructureringsplan onrealistisch en ongeschikt te zijn om de rentabiliteit van de onderneming op de langere termijn te herstellen. Hoewel de rentabiliteit volgens het herstructureringsplan uiterlijk 1999 moest zijn hersteld, bleef de onderneming verlies maken.

(128) Duitsland voert aan dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met een expertiserapport uit november 2000, dat de economische situatie van de onderneming als gunstig beoordeelt. In het expertiserapport staat vermeld dat de winstpositie van de onderneming zich in de jaren 1997 tot 2002 positief ontwikkelt. Er staat in het expertiserapport evenwel ook vermeld dat een voorwaarde hiervoor is dat er investeringen worden gedaan ten bedrage van 11,5 miljoen DEM. In 2000 konden er slechts investeringen worden gedaan ten bedrage van 1 miljoen DEM. De liquiditeitspositie van de onderneming is zorgelijk. Naast de financiële middelen voor investeringen ten bedrage van 11,5 miljoen DEM moet TGI ook een bedrag van [...]* DEM aan kredieten terugbetalen. Naar het oordeel van de expert kan de onderneming de financiering niet op eigen kracht bewerkstelligen. Om de rentabiliteit van de onderneming veilig te stellen, is volgens de expert verdere staatssteun of de kwijtschelding van bestaande vorderingen noodzakelijk.

(129) In tegenspraak met de beweringen van Duitsland blijkt uit het expertiserapport niet dat de onderneming zich heeft hersteld; daarentegen wordt geconstateerd dat de onderneming altijd nog in ernstige moeilijkheden verkeert en de rentabiliteit op de langere termijn niet is gegarandeerd.

(130) Zoals uit een evaluatie achteraf blijkt, werd het oorspronkelijke herstructureringsplan slechts gedeeltelijk ten uitvoer gelegd. Eind 2000 was het herstel van de vier productielijnen dat noodzakelijk is voor het herstel van de rentabiliteit op de langere termijn, nog niet afgerond. In 2001 waren de eerste, derde en vierde productielijn hersteld. De tweede productielijn is sinds medio 2000 tijdelijk stilgelegd.

(131) Een ander expertiserapport dat werd opgesteld voor de zaak T-198/01, werd in het kader van de lopende onderzoeksprocedure overgelegd. Volgens Duitsland wordt daarin een positieve economische en sociale ontwikkeling van de onderneming geconstateerd. Dit rapport is evenwel gebaseerd op aanzienlijk lagere investeringen dan gepland in het oorspronkelijke investeringsplan. In oktober 2001 moest de onderneming nog steeds ca. [...]* DEM aan schulden terugbetalen, waarbij de koopprijs van 4 miljoen DEM, waarvan de kwijtschelding het voorwerp was van een negatieve beschikking van de Commissie, niet is meegerekend. Bovendien wordt geconstateerd dat de liquiditeitspositie waarschijnlijk ook in 2001 en 2002 moeilijk zal blijven.

(132) Duitsland overlegde een alternatief plan van april 2001 voor de financiering van de herstructureringsmaatregelen waarin rekening wordt gehouden met het feit dat er tot dit moment geen nieuwe particuliere investeerder kon worden gevonden. Dit plan voorziet in opschorting van de vernieuwing van de tweede productielijn. Bovendien is het gebaseerd op het uitstel van de loonuitbetaling van het personeel en het uitstel van de aflossing van kredieten op de middellange termijn om de financiering van de belangrijkste investeringsmaatregelen mogelijk te maken. Bovendien wordt de totale hoogte van de investeringen in vergelijking met het oorspronkelijke herstructureringsplan verlaagd. Duitsland beweert dat dit alternatieve plan het mogelijk maakte om de rentabiliteit van de onderneming op de langere termijn te herstellen.

(133) In zijn meest recente schrijven zet Duitsland echter uiteen dat het uitstel van de uitbetaling van de lonen en de kerstbonus, het uitstel van de aflossing van de bankkredieten en het afzien van de kerstbonus, die zijn opgenomen in het alternatieve financieringsplan, noodzakelijk waren om het overleven van de onderneming tot de sluiting van een contract met een nieuwe investeerder veilig te stellen. Om de rentabiliteit van de onderneming op de langere termijn te waarborgen, zijn de kwijtschelding van de koopprijs ten bedrage van 4 miljoen DEM en de bijdrage van een nieuwe investeerder noodzakelijk om TGI te voorzien van een solide financiële basis en voldoende eigen vermogen. Derhalve komt de Commissie tot de conclusie dat het alternatieve financieringsplan het duidelijk niet mogelijk maakte om de rentabiliteit van de onderneming op de langere termijn te herstellen.

(134) De Commissie stelt vast dat volgens de meeste recente informatie de onderhandelingen met de [...]* investeerdersgroep niet tot een overeenkomst hebben geleid en deze groep niet in de onderneming zal investeren.

(135) Bij schrijven van 15 maart 2002 deelt Duitsland mee dat een nieuwe particuliere investeerder is gevonden en dat de onderhandelingen met de nieuwe investeerder zijn afgerond. De nieuwe investeerder en de beide aandeelhouders van de onderneming, de heer en mevrouw Geiß, hebben een bindende overeenkomst ondertekend. De nieuwe investeerder zal het eigen vermogen van de onderneming van [...]* EUR tot [...]* EUR verhogen en een [...]* aandeel ([...]* %) overnemen. Bovendien zal de nieuwe investeerder aan TGI [...]* EUR ter beschikking stellen, die ten goede moet komen van de financiële reserve.

(136) Aangezien er een nieuwe investeerder werd gevonden, voert Duitsland aan dat het argument dat het herstructureringsplan niet solide is, niet langer steekhoudend is. Bijgevolg kan de staatssteun worden goedgekeurd. Er kan volgens Duitsland niet worden betoogd dat het chronologische verband ontbreekt. Het oorspronkelijke herstructureringsplan, dat volgens Duitsland altijd al samenhangend was en door het ontbreken van een investeerder slechts gedeeltelijk kon worden verwezenlijkt, kan nu in gewijzigde vorm worden uitgevoerd.

(137) Geconstateerd kan worden dat de staatssteun in februari 1998 werd goedgekeurd en in november 1998 werd uitbetaald. Volgens de richtsnoeren moet het herstructureringsplan de rentabiliteit en levensvatbaarheid van de onderneming op de langere termijn binnen een redelijk tijdsbestek herstellen; derhalve moet herstructureringssteun zijn gekoppeld aan een solide herstructureringsprogramma, dat aan de Commissie met alle noodzakelijke details wordt voorgelegd. Ook moet het concurrentievermogen van de onderneming binnen een redelijk tijdsbestek worden hersteld. Normaal gesproken dient het herstructureringsplan te worden opgesteld voor de toekenning van de staatssteun.

(138) Het oorspronkelijk herstructureringsplan was nooit realistisch. Als Duitsland nu een aangepast herstructureringsplan voorlegt waarin rekening wordt gehouden met de bijdrage van een nieuwe particuliere investeerder, is er sprake van een nieuw herstructureringsplan en een nieuwe herstructureringsperiode. Er bestaat geen verband tussen de in 1998 goedgekeurde steunmaatregelen en een herstructureringsplan waarin rekening wordt gehouden met een nieuwe investeerder, dat meer dan drie jaar later wordt voorgelegd. Aangezien TGI binnen de lopende rechtszaak betreffende de beschikking in procedure C 19/2000 ernstige liquiditeitsproblemen heeft aangevoerd, is het duidelijk dat reeds gebruik werd gemaakt van de TAB-lening. Derhalve kan geen gevolg worden gegeven aan hetgeen door Duitsland is aangevoerd.

(139) De Commissie neemt er voorts kennis van dat de betrokkenheid van de nieuwe particuliere investeerder niet onvoorwaardelijk is, maar afhankelijk is van het feit of de kwijtschelding van de koopprijs, die het voorwerp was van een negatieve beschikking van de Commissie, gehandhaafd blijft. Dit wordt expliciet vastgesteld in de door Duitsland overgelegde informatie. Duitsland schrijft dat de investeerder zijn betrokkenheid afhankelijk stelt van het feit dat de Commissie de kwijtschelding van de koopprijs door de BvS goedkeurt. De handhaving van de kwijtschelding van de koopprijs is de zakelijke basis van de investering.

(140) De kwijtschelding van de koopprijs werd echter door de Commissie in haar beschikking van 12 juni 2001 als illegale en onverenigbare staatssteun beschouwd. De Commissie beschouwt deze beschikking als rechtmatig en ziet geen aanleiding haar te herroepen. Het feit dat de tenuitvoerlegging van het artikel betreffende de terugvordering werd opgeschort door de beschikking van de president van het Gerecht van eerste aanleg op 4 april 2002, onttrekt deze beschikking niet aan het vermoeden van wettigheid dat wordt toegeschreven aan iedere handeling van de Gemeenschap. Derhalve kan er geen rekening worden gehouden met de aangekondigde bijdrage van een nieuwe particuliere investeerder.

(141) Met inachtneming van deze overwegingen kan de Commissie niet tot de conclusie komen dat er sprake was van een herstructureringsplan dat het mogelijk maakte om de rentabiliteit en levensvatbaarheid van de onderneming op de langere termijn binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen te herstellen. Er is derhalve niet voldaan aan het criterium van rentabiliteit.

Buitensporige vervalsing van de mededinging

(142) Het herstructureringsplan moet voorzien in maatregelen om nadelige gevolgen voor de concurrenten zo veel mogelijk te compenseren; de steun zou anders het gemeenschappelijk belang schaden en niet in aanmerking kunnen komen voor een vrijstelling op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag.

(143) Indien uit een objectieve beoordeling van de vraag- en aanbodomstandigheden blijkt dat er sprake is van een structurele overcapaciteit op de betrokken markt in de Gemeenschap waarop de begunstigde actief is, dient het herstructureringsplan, evenredig met de hoogte van het ontvangen steunbedrag, bijte dragen tot de herstructurering van de desbetreffende bedrijfstak door onomkeerbare vermindering of sluiting van capaciteit.

(144) Duitsland verklaart dat TGI zijn productiecapaciteit in de toekomst niet zal verlagen of verhogen.

(145) In zijn opmerkingen naar aanleiding van het inleiden van de procedure voerde een concurrent van TGI aan dat in enkele productsectoren waarin TGI actief is, sprake is van een structurele overcapaciteit. Zoals in de overwegingen 40 en 41 echter is uiteengezet, lijkt er op basis van de beschikbare informatie op de markt als geheel geen sprake van overcapaciteit te zijn. Ook heeft TGI slechts vier van de twaalf productielijnen van IGW overgenomen, zodat een vermindering van capaciteit plaatsvond.

Verhouding tot de kosten en baten van de herstructurering

(146) De hoogte en de intensiteit van de steun moeten tot het voor de herstructurering noodzakelijke minimum worden beperkt en in verhouding staan tot de voordelen die de Gemeenschap ervan verwacht. Derhalve wordt van de investeerder verwacht dat hij uit eigen middelen of via financiering door vreemd kapitaal een aanzienlijke bijdrage aan het herstructureringsplan levert. Bovendien moet de steun in een zodanige vorm worden toegekend dat de onderneming niet de beschikking krijgt over extra middelen die door de onderneming zouden kunnen worden gebruikt voor agressieve en marktvervalsende activiteiten die geen verband houden met het herstructureringsproces.

(147) Duitsland beschouwt het feit dat het personeel in 1997 afzag van de kerstbonus als een bijdrage van de investeerder. Ook al kan dit worden beschouwd als een aanzienlijke bijdrage van het personeel tot herstructurering van de onderneming, kan het niet geacht worden een bijdrage van de investeerder te zijn, aangezien hiermee voor de investeerder geen risico verbonden is. Hetzelfde geldt voor het uitstel van de uitbetaling van de lonen en de kerstbonus, die Duitsland in zijn meest recente schrijven als bijdrage van een particuliere investeerder beschouwt. Deze betalingen werden ook slechts uitgesteld. Bijgevolg zijn zij voor de onderneming slechts een tijdelijke verlaging van de kosten.

(148) Bovendien beschouwt Duitsland de korting op de vergoeding van de directeur (die grootaandeelhouder van de onderneming is) ten bedrage van [...]* DEM als een bijdrage van de investeerder. Deze maatregel is echter een kostenverlaging voor de onderneming en kan niet als bijdrage van de eigenaar aan de financiering van de herstructurering worden beschouwd. Dit wordt ondersteund door het feit dat deze maatregel niet in het herstructureringsplan is opgenomen. Aangezien de directeur ook als eigenaar de zeggenschap heeft over de onderneming, kan hij bovendien het niveau van zijn eigen salaris en daarmee de hoogte van iedere verlaging zelf bepalen, zodat een dergelijke verlaging niet overeenkomt met een verifieerbare bijdrage. De korting op de vergoeding van de directeur kan derhalve niet worden beschouwd als eigen bijdrage van de investeerder.

(149) Duitsland voert aan dat het uitstel van de aflossing van de kredieten van een particuliere bank (Commerzbank) een eigen bijdrage van de investeerder is. Dit uitstel verlaagt echter slechts tijdelijk de kosten van de onderneming. Het kan derhalve niet worden beschouwd als eigen bijdrage van de investeerder.

(150) Voorts beschouwt Duitsland een cashflow van [...]* DEM als bijdrage van de investeerder. De Commissie kan deze interne financiering niet als een deel van de bijdrage van de investeerder accepteren, aangezien ze voor een belangrijk deel direct of indirect mogelijk is gemaakt door steunmaatregelen. Hoewel de behoefte aan financiële middelen voor de herstructurering van de onderneming daardoor lager zou kunnen uitvallen, kan de Commissie deze cashflow niet als een deel van de bijdrage van de investeerder laten gelden. Voor het overige heeft Duitsland niet meegedeeld wanneer deze cashflow is gegenereerd of dat hij nog moet worden gegenereerd.

(151) Duitsland voert aan dat de persoonlijke en hoofdelijke borgstelling van de eigenaar van de onderneming, de heer Geiß, voor de TAB-lening van 2 miljoen DEM deel uitmaakt van de bijdrage van de particuliere investeerder. De lening wordt echter ter beschikking gesteld uit overheidsmiddelen, zodat het twijfelachtig is of zij als eigen bijdrage van de investeerder kan worden beschouwd. Bovendien is de TAB-lening tevens gedekt door een grondrente van de vierde productielijn ten bedrage van 2 miljoen DEM. De heer Geiß neemt derhalve niet het volledige risico op zich en de waarde van zijn borgstelling moet als significant lager worden beschouwd dan Duitsland beweert.

(152) Zelfs indien de Commissie de borgstelling van de heer Geiß erkent als eigen bijdrage van de investeerder, blijft de totale eigen bijdrage lager dan 10 % van de herstructureringskosten. In overeenstemming met de bestaande praktijk van de Commissie is dit niet voldoende. Om de uiteengezette redenen is de aangekondigde bijdrage van een nieuwe particuliere investeerder niet onvoorwaardelijk en kan er derhalve geen rekening mee worden gehouden.

(153) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat er geen sprake is van een bijdrage van de particuliere investeerder als bedoeld in de richtsnoeren. Er is bijgevolg niet voldaan aan het criterium dat de steun evenredig dient te zijn.

Volledige uitvoering van het herstructureringsplan

(154) De onderneming moet het herstructureringsplan volledig uitvoeren. Het ter tafel liggende herstructureringsplan bevat een financieringstekort, aangezien er geen nieuwe investeerder kon worden gevonden. Aangezien deze bijdrage van de investeerder echter essentieel is voor de verwezenlijking van het herstructureringsplan - in het bijzonder voor de uitvoering van de absoluut noodzakelijke investeringen - werd het herstructureringsplan slechts gedeeltelijk ten uitvoer gelegd.

6. CONCLUSIES

(155) De Commissie stelt vast dat de omzetting van de zekerheden staatssteun is. Bovendien stelt de Commissie vast dat de TAB-lening uit het Thüringer Konsolidierungsfonds niet onder de steunregeling valt in het kader waarvan zij zou zijn toegekend en dus staatssteun is. Voorts heeft Duitsland de staatssteun op onrechtmatige wijze in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag uitgevoerd.

(156) De maatregelen voldoen niet aan de in de richtsnoeren vastgelegde criteria en zijn derhalve niet op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag verenigbaar met de gemeenschappelijke markt. Het voorgelegde herstructureringsplan is, wat het herstel van de rentabiliteit van de onderneming betreft, niet realistisch en de eigen bijdrage van de investeerder ontbreekt. Daarom sommeert de Commissie Duitsland de steun van de begunstigde terug te vorderen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De staatssteun van Duitsland ten gunste van Technische Glaswerke Ilmenau GmbH in de vorm van een omzetting van zekerheden voor 1,8 miljoen DEM (914109 EUR) van de koopprijs en een lening van de Thüringer Aufbaubank ten bedrage van 2 miljoen DEM (1015677 EUR) is niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

1. Duitsland treft alle nodige maatregelen om de in artikel 1 vermelde, onrechtmatig ter beschikking gestelde steun van de begunstigde terug te vorderen.

2. De terugvordering van deze steun dient onverwijld te geschieden met inachtneming van de procedures van het Duitse recht, voorzover bedoelde procedures de onmiddellijke feitelijke tenuitvoerlegging van de beschikking toestaan. Over het terug te vorderen bedrag is rente verschuldigd vanaf het tijdstip van de toekenning van de steun aan de begunstigde tot het tijdstip van de daadwerkelijke terugbetaling. De rente wordt berekend op basis van het percentage dat wordt gebruikt voor de berekening van het subsidie-equivalent voor regionale steunregelingen.

Artikel 3

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking mede welke maatregelen werden getroffen om aan deze beschikking te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 2 oktober 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 272 van 27.9.2001, blz. 2.

(2) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(3) PB C 217 van 29.7.2000, blz. 10.

(4) PB C 272 van 27.9.2001, blz. 2.

(5) PB L 62 van 5.3.2002, blz. 30.

(6) Om te waarborgen dat geen vertrouwelijke informatie openbaar wordt gemaakt, zijn gedeelten uit deze tekst weggelaten; deze gedeelten zijn aangeduid met vierkante haakjes en een asterisk.

(7) Zie Panorama der EU-Industrie 1997, deel 1, hoofdstuk 9, het rapport van het Comité Permanent des Industries du Verre de la CEE (CPIV) over 1998 en het jaarverslag over 1999 van het Bundesverband Glasindustrie und Mineralfaserindustrie.

(8) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(9) PB L 107 van 30.4.1996, blz. 4.

(10) THA-regeling E 15/92 SG (92) D/17613 van 8.12.1992.

(11) THA-regeling N 768/94 SG (95) D/1062 van 1.2.1995.

(12) N 562/c/94, SG (94) D/17293 van 1.12.1994.

(13) 23e kaderplan van de "Gemeinschaftsaufgabe zur Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur", Duitse steunregeling ter verbetering van de regionale economische structuur. Maatregelen in het kader van deze regeling gelden als regionale investeringssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en zijn door de Commissie goedgekeurd op grond van de uitzondering in artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag (N 157/94, SG (94) D/11038 van 1.8.1994).

(14) Investitionszulagengesetz (N 494/A/95, SG (95) D/17154 van 27.12.1995). Maatregelen op grond van deze wet gelden als regionale investeringssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en zijn door de Commissie goedgekeurd op grond van de uitzondering in artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag.

(15) PB L 62 van 5.3.2002, blz. 30.

(16) Arrest van 29 april 1999 in zaak C-342/96, Spanje/Commissie, Jurisprudentie 1999, blz. I-2459, punt 41.

(17) NN 74/95, SG (96) D/1946 van 6.2.1996.

(18) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(19) Punt 7.5 van de richtsnoeren van 1999 luidt: "De Commissie zal de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt van alle reddings- en herstructureringssteun die zonder toestemming van de Commissie (...) wordt toegekend, onderzoeken (...) op de grondslag van de ten tijde van de toekenning van de steun geldende richtsnoeren (...)." (PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2).