Beschikking van de Commissie

van 21 december 2000

in een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag

(Zaak COMP.F.1/35.918 - JCB)

(Aanmeldingen IV-28.694, IV-28.695, IV-28.696, IV-28.697, IV-28.700, IV-28.702)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 3887)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(2002/190/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999 van de Raad(2), en met name op artikel 3, artikel 15, lid 2, en artikel 16, lid 1,

Gezien het verzoek om een negatieve verklaring en de bekendmaking voor een ontheffing die JC Bamford Excavators Ltd, overeenkomstig de artikelen 2 en 4 van Verordening nr. 17, op 30 juni 1973 heeft ingediend,

Gezien de klacht die op 15 februari 1996 door Central Parts SA werd ingediend,

Na de betrokken ondernemingen, overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 gelezen in samenhang met Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie(3) betreffende het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17, in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen te maken over de door de Commissie geuite bezwaren,

Na raadpleging van het Adviescomité inzake mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. INLEIDING: ALGEMEEN

(1) Onderhavige zaak betreft de overeenkomsten en gedragingen op het gebied van distributie in de Gemeenschap van bouw- en grondverzetmachines en reserveonderdelen die geproduceerd en verkocht worden door JCB Group (hierna: "JCB", tenzij een meer specifieke benaming van een dochteronderneming wordt gebruikt). Na een klacht over JCB's gedragingen, omvat de zaak ook een onderzoek van de overeenkomsten die JCB vanaf 1973 bij de Commissie heeft aangemeld. Onderhavige zaak is evenwel niet beperkt tot de beweringen van klaagster noch tot de aangemelde overeenkomsten. Er wordt ook gebruikgemaakt van bewijsmateriaal dat werd verzameld via verificaties, verzoeken om inlichtingen en de feitelijke en juridische argumenten die JCB in de procedure heeft aangedragen.

1. DE KLACHT EN DE PROCEDURE

(2) Op 15 februari 1996 heeft Central Parts SA, een vennootschap naar Frans recht, een klacht ingediend bij de Commissie. Central Parts werd in 1984 opgericht met het oog op de import en afzet van bouw- en grondverzetmachines. Haar hoofdkantoor is in de buurt van Orléans, en in Frankrijk heeft zij branches in Besançon, Bordeaux en Nîmes. In 1995 bedroeg haar omzet 25 miljoen FRF (circa 4 miljoen ECU). Haar activiteiten zijn toegespitst op door JCB geproduceerd materieel. Volgens de klacht had JCB sinds 1987 actief stappen genomen om te beletten dat Central Parts zich voor JCB-materieel bevoorraadde bij leveringsbronnen in het Verenigd Koninkrijk, waar de prijzen aanzienlijk lager lagen dan in Frankrijk(4).

(3) De Commissie heeft, om de informatie waarover zij beschikte te controleren en aan te vullen, op grond van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 een verificatie verricht in de kantoren van JCB, van haar Franse dochteronderneming JCB SA, en van twee van haar distributeurs in het Verenigd Koninkrijk, Gunn JCB Ltd in Altrincham en Watling JCB Ltd in Leicester. Deze verificatie ving op 5 november 1996 aan.

(4) Op 24 maart 1998 heeft de Commissie de procedure ingeleid en JCB een mededeling van punten van bezwaar doen toekomen. In haar schriftelijke(5) en mondelinge antwoorden tijdens de hoorzitting van 16 oktober 1998 heeft JCB onder meer opgemerkt dat de Commissie de eerdere aanmelding van haar overeenkomsten niet had erkend. De Commissie hield rekening met de opmerkingen van JCB en deed de onderneming op 30 juli 1999 een nieuwe mededeling van punten van bezwaar toekomen, waarbij JCB schriftelijk(6) en mondeling opmerkingen maakte tijdens een hoorzitting op 16 januari 2000.

2. DE PARTIJEN

(5) JCB Group omvat 28 ondernemingen, slapende vennootschappen niet meegerekend; daarvan zijn er 26 rechtstreeks of indirecte dochterondernemingen van Transmissions and Engineering Services Netherlands BV, terwijl de overige twee rechtsstreeks eigendom zijn van de familie Bamford. Transmissions and Engineering Services Netherlands BV is eigenaar van JCB Service, dat, samen met de familie Bamford, eigenaar is van en zeggenschap uitoefent - rechtstreeks (100 %) of indirect (50 %, waarbij de familie-Bamford ook 50 % in handen heeft) - over de ondernemingen van JCB Group. De voornaamste activiteiten van JCB Group zijn het ontwerp, de productie en distributie van graaf-, grondverzet-, goederenbehandelings- en landbouwmachines, alsmede de levering van reserveonderdelen daarvoor. In 1997 behaalde de groep een omzet van meer dan 770 miljoen GBP (1,15 miljard EUR).

B. DE RELEVANTE MARKTEN EN DE POISITIE VAN JCB

1. PRODUCTMARKTEN

a) Bouwmachines

(6) Bouwmachines omvatten een ruim assortiment machines die worden gebruikt bij de voorbereidende fasen van bouwwerken en civiele techniek. Deze machines dienen voor het weggraven, verwijderen, tillen en over korte afstanden verplaatsen van aarde, stenen en andere materialen. Zij bereiden de locatie voor waar de werkzaamheden zullen plaatsvinden.

(7) De Commissie heeft al bij herhaling verklaard dat bouw- en grondverzetmachines zowel licht materieel (dat vooral gebruikt wordt voor kleinschalige bouw- of onderhoudswerkzaamheden) omvatten als zwaar bouwmaterieel (dat vooral gebruikt wordt voor grote constructie- en bouwwerken, met inbegrip van infrastructuurwerkzaamheden)(7).

(8) JCB produceert 57 verschillende modellen van lichte machines, in vijf verschillende typen: laders, graafmachines, verreikers, terreinvorkliften en schrankladers. Machines kunnen worden ingedeeld naar vermogen, draaicirkel (180° of 360°) en - vooral - de taken die zij aankunnen. De verkopen van ieder type JCB-producten sluiten niet nauw aan bij die van andere typen in de EG. Het belangrijkste commerciële succes van JCB is haar graaflaadmachine. Haar marktaandeel in het Verenigd Koninkrijk bedraagt [meer dan 40 %](8). De verkopen van concurrenten berusten vooral op een specifieke productgroep. Zo komt het dat de marktleiders wisselen naargelang het producttype: voor wielladers en rupsgraafmachines is Caterpillar marktleider, voor schrankladers is dat Ingersoll Rand (Bobcat) en voor minigraafmachines Volvo(9).

(9) Documenten die in de kantoren van JCB werden gekopieerd, en andere marktoverzichten leveren statistische gegevens op, uitgesplitst naar type machine. Indien de concurrentie op de volledige markt voor bouw- en grondverzetmachines gelijkelijk zou verlopen, dan zou het weinig zin hebben om de marktaandelen vast te stellen door gegevens op een lager niveau te verzamelen. Dit is een van de aanwijzingen voor het bestaan van relevante productmarkten waarop de ondernemingen daadwerkelijk concurreren.

(10) De Commissie heeft ook te kennen gegeven dat iedere productgroep, en met name die van de graaflaadmachines, een onderscheiden productmarkt vormen, als gevolg van een aantal factoren. Meer bepaald kunnen geen twee machines dezelfde taken uitvoeren; zo kunnen graaflaadmachines en terreinvorkliften gebruikt worden voor het optillen, terwijl het graven dan weer kan gebeuren met een graaflaadmachine of met een kleine graafmachine met een draaicirkel van 360°, doch niet met een vorklift. Hetzelfde geldt voor een verreiker, die niet nuttig kan worden gebruikt om de functies van een graafmachine te verrichten. Producten uit verschillende groepen worden gebruikt door andere klanten. Deze prijzen verschillen ook aanzienlijk naargelang de productgroep. Een kleine (5-10 %), doch permanente relatieve prijsstijging in een productgroep zal klanten er niet toe aanzetten om andere producten of combinaties van producten zo te gaan gebruiken dat prijsstijgingen niet winstgevend worden(10).

JCB betwist het standpunt van de Commissie en betoogt dat de relevante productmarkt die is van de grondverzet- en bouwmachines en dat het niet passend is deze verder op te splitsen volgens afzonderlijke productcategorieën(11).

(11) Er zijn voor de Commissie geen redenen om in deze zaak af te wijken van haar eerdere oordeel dat iedere productgroep een onderscheiden productmarkt vormt. In ieder geval dient op het vraagstuk van de precieze marktomschrijving niet verder te worden ingegaan. Zoals verderop zal worden aangetoond, zouden in de door JCB voorgestelde marktomschrijving eveneens aanmerkelijke gevolgen te verwachten zijn van de overeenkomsten en gedragingen binnen het distributienetwerk van JCB.

b) Reserveonderdelen

(12) Bouwmachines zijn, wat reserveonderdelen aangaat, primaire producten. De verkoop van reserveonderdelen is afhankelijk van eerdere verkopen van machines, naargelang de gebruiksfrequentie(12). Marktaandelen voor in het verleden verkochte machines vormen een garantie voor actuele marktaandelen voor alle desbetreffende reserveonderdelen. Zo zijn verkoopdoelstellingen voor reserveonderdelen onder meer gebaseerd op het aantal JCB-machines dat actief is binnen de contractgebieden van JCB-distributeurs, gewogen naar leeftijd van deze machines (het zgn. "zesjaarsmachinepark")(13).

(13) Prijzen voor reserveonderdelen vertegenwoordigen evenwel slechts een beperkt aandeel van de prijzen voor een machine en blijven laag in verhouding tot de restwaarde van een machine over een lange periode; een bepaald reserveonderdeel heeft slechts een uiterst beperkt aandeel in die ratio. Worden producenten weliswaar geacht abnormaal hoge vraag naar reserveonderdelen tot een minimum te beperken, toch maakt het gebruik van machines onder moeilijke omstandigheden het absoluut noodzakelijk om bepaalde onderdelen te vervangen, in situaties waar vertragingen veel geld kosten. Daarom wordt het prijsbeleid inzake reserveonderdelen minder door concurrentie in toom gehouden dan voor nieuwe machines. Hun reserveonderdelen houden dus wel verband met, maar maken geen deel uit van de productmarkten voor elke soort machine.

(14) Reserveonderdelen zijn onder te verdelen in vier algemene categorieën, die hierna in afnemende orde worden gegeven, naargelang de machineproducent er meer of minder controle op heeft:

a) onderdelen die de producenten zelf "in huis" produceren, zoals gemonteerde elementen, bomen, lepels, assen en transmissies;

b) onderdelen die door derden worden geleverd op een OEM-basis (Original equipment manufacturer), overeenkomstig de ontwerpen van de producenten, speciaal voor hun machines - bv. oliekoelers;

c) onderdelen en accessoires die niet specifiek zijn ontwikkeld of ontworpen voor een bepaalde producent, maar waarop de merknaam van een machineproducent is aangebracht, zoals motoronderdelen, remmen of radiatoren;

d) onderdelen en accessoires die niet specifiek zijn ontwikkeld of ontworpen voor een bepaalde producent en waarop ook niet de merknaam van een machineproducent is aangebracht, zoals banden, filters, hydraulische olie en batterijen.

(15) Het aandeel van de zelf geproduceerde reserveonderdelen die vervolgens in elke machine worden gemonteerd, is afhankelijk van de mate waarin sprake is van verticale integratie. JCB heeft een catalogus van circa 90000 verschillende onderdelen. De waarde van de activiteiten van JCB op het gebied van onderdelen valt uiteen in [0-50 %] "eigen" onderdelen, [0-50 %] onderdelen die door derden werden geproduceerd naar ontwerpen van JCB (hierna samen: "eigen JCB-onderdelen") en [50-100 %] niet-specifieke onderdelen en accessoires(14).

(16) Er zijn verschillen in de concurrentiestructuren voor eigen JCB-onderdelen en die voor andere onderdelen. Laatstgenoemde categorie onderdelen en accessoires zijn substitueerbaar met die van andere producenten. Binnen het officiële distributienetwerk kunnen exclusieveafnameverplichtingen onderdelen met de merknaam JCB beschermen tegen concurrentie van gelijkwaardige onderdelen met de merknaam van een derde. Merktrouw geeft machinebouwers en officiële distributeurs een gunstige concurrentiepositie wat betreft de aankoop van niet-specifieke onderdelen. Rechtstreekse levering van derde producenten kan evenwel functioneren als een vorm van concurrentiedruk op deze markt.

(17) Dergelijke druk speelt geen belangrijke rol bij de eigen JCB-onderdelen. Om commerciële, technische en veiligheidsredenen is een significante productie door concurrenten van specifiek voor JCB-machines bestemde onderdelen in de praktijk niet denkbaar. Aangezien er geen substitutie is, mag worden aangenomen dat JCB over aanzienlijke marktmacht beschikt voor dergelijke eigen JCB-onderdelen ten aanzien van het machinepark van JCB-machines die in bedrijf zijn.

(18) De relevante productmarkten voor reserveonderdelen zijn dus de markt voor eigen JCB-onderdelen die in JCB-machines worden gemonteerd, en de markt voor de overige onderdelen en accessoires die worden gemonteerd in of gebruikt voor het in bedrijf houden van bouw- en grondverzetmachines.

2. GEOGRAFISCHE MARKT

a) Bouwmachines

(19) Zoals hierna zal worden aangetoond, heeft JCB voor elk type machines een bijzonder hoog aandeel in het Verenigd Koninkrijk (vergeleken met andere lidstaten), dat gedurende twintig jaar stabiel is gebleven. Indien de vraag naar machines in hoofdzaak op EG-niveau zou plaatsvinden, dan zou de aanstelling van een beperkt aantal exclusieve distributeurs die meerdere lidstaten bestrijken of een gecentraliseerde distributie vanuit één locatie in de EG, een tijdige distributie garanderen. JCB noch haar concurrenten organiseren de distributie echter op een dergelijke supranationale basis. Het lokale karakter van de vraag verklaart waarom JCB en haar concurrenten over heel de EG een dicht distributienet opzetten, gestructureerd per land - via een dochteronderneming of een exclusieve importeur, zonder wie de marktpenetratie geringer zou zijn.

(20) Daarnaast is de Commissie in haar beschikking in de zaak-New Holland/Case tot de bevinding gekomen dat de markten voor bouw- en grondverzetmachines de hele EER omvatten, als gevolg van de lage transportkosten en de geharmoniseerde wettelijke vereisten en de vraagstructuren, en dat de concentratie dus dienovereenkomstig diende te worden beoordeeld.

(21) In ieder geval dient de Commissie, gelet op de bezwaren in verband met de kunstmatige marktopsplitsing, rekening te houden met de positie van JCB op die nationale markten waar de concurrentiebeperkende overeenkomsten of gedragingen plaatsvinden.

b) Reserveonderdelen

(22) De markt voor reserveonderdelen wordt aangestuurd door de vraag naar diensten op het gebied van bouw en civiele techniek; deze vraag is gefragmenteerd en wordt in hoofdzaak bepaald door kleine entiteiten en volgt nationale of regionale patronen. De levering van reserveonderdelen steunt op lokale aanwezigheid. Onderdelen moeten snel beschikbaar zijn om dure vertragingen op de werf te voorkomen. Door de omvang van de zoekkosten in verhouding tot de waarde van de onderdelen en de behoefte aan installatiediensten wordt de vraag nog verder beperkt binnen nationale of regionale grenzen.

(23) Indien de vraag naar onderdelen in hoofdzaak op EG-niveau zou verlopen, dan zou het met gecentraliseerde distributie vanuit één locatie in de EG mogelijk zijn om voor tijdige distributie te zorgen. Om te kunnen inspelen op het lokale karakter van de vraag, hebben JCB en haar concurrenten in de EG dichte distributienetwerken opgezet, die gestructureerd zijn per land - via een dochteronderneming of een exclusieve importeur, zonder wie de marktpenetratie geringer zou zijn.

(24) In ieder geval dient de Commissie, gelet op de bezwaren in verband met de kunstmatige marktopsplitsing, rekening te houden met de positie van JCB op die nationale markten waar de concurrentiebeperkende overeenkomsten of gedragingen plaatsvinden.

(25) Bovendien kan, ongeacht de geografische afbakening van de 90000 onderdelen uit de JCB-catalogus - EG voor bepaalde onderdelen(15) en nationaal voor andere - die vraag hier uiteindelijk worden opengelaten ten aanzien van de marktpositie van JCB.

3. DE MARKTPOSITIE VAN JCB

(26) In 1995 was JCB de op vier na grootste producent ter wereld, met een aandeel van 7,9 % van de totale afzet (23,1 % voor graaflaadmachines). Belangrijkste concurrenten waren: Caterpillar (22,9 %), Komatsu/Fai (20,8 %), Ingersoll Rand (11,2 %), Case (9,6 %) en Hitachi (7,1 %).

(27) In 1995-1996 had JCB een aandeel van zo'n 13-14 % in volume van alle bouw- en grondverzetmachines die in de EG worden verkocht, variërend van 2,4 % in Duitsland tot 36,8 % in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Dit aandeel bleef min of meer constant in de periode 1993-1996(16). In 1995 waren de aandelen in de verschillende andere lidstaten als volgt: 13,1 % in Frankrijk, 15,2 % in Italië, 19,8 % in Spanje, 22,8 % in Portugal, 6,5 % in de Benelux, 12,8 % in Oostenrijk. Naar waarde gerekend, raamt JCB haar aandeel op 8,9 % in de EG en op 23,7 % in het Verenigd Koninkrijk(17).

(28) De marktaandelen voor specifieke soorten machines zijn in de EG en de afzonderlijke lidstaten als volgt (1995)(18):

- graaflaadmachines: [...] (van [...] in Zweden tot [...] in het Verenigd Koninkrijk en Ierland);

- rupsgraafmachines met een draaicirkel van 360°: [...] (van [...] in Zweden tot [...] in het Verenigd Koninkrijk en Ierland);

- wielgraafmachines met een draaicirkel van 360°: [...] (van [...] in Italië tot [...] in het Verenigd Koninkrijk en Ierland);

- schrankladers: [...] (van [...] in de Benelux tot [...] in Finland);

- wielladers: [...] (van [...] in Denemarken of Finland tot [...] in Het Verenigd Koninkrijk en Ierland), en

- minirupsgraafmachines: [...] (van [...] in Zweden tot [...] in Portugal).

(29) Deze marktaandelen in de EG vertonen dezelfde patronen als in 1974-1975. Het marktaandeel van JCB voor graaflaadmachines varieerde van [...] in het Verenigd Koninkrijk en Ierland tot [...] in Italië. Voor andere producten lagen de EG-marktaandelen tussen [...], waarbij ook voor deze producten het Verenigd Koninkrijk en Ierland JCB's belangrijkste markt was. Al meer dan twintig jaar is JCB marktleider op de productmarkt voor graaflaadmachines, met name in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Op andere productmarkten die worden gedomineerd door haar concurrenten, was en blijft haar marktpenetratie veel lager(19).

(30) In 1995 bedroeg de verkoop van reserveonderdelen en hulpstukken ruim [10-20 %] van de omzet van JCB(20), uit te splitsen in [0-50 %] eigen JCB-onderdelen en [0-50 %] andere onderdelen. In Frankrijk bedroeg de gemiddelde omzet voor reserveonderdelen en diensten binnen het distributienetwerk [10-20 %] van het omzettotaal(21).

(31) Volgens JCB bedraagt haar marktaandeel voor niet-specifieke onderdelen en accessoires voor het zesjaarsmachinepark dat in bedrijf is, minder dan [20-40 %]. Bijgevolg zou haar EG-marktaandeel voor dit soort onderdelen van graaflaadmachines op [10-20 %] liggen, aangenomen dat niet-specifieke onderdelen van andere merken veilig kunnen worden gemonteerd in graaflaadmachines van JCB. Waar alleen eigen JCB-onderdelen veilig kunnen worden gebruikt in nog in bedrijf zijnde JCB-machines, zijn de positie en de marktmacht van JCB veel sterker.

(32) Wat betreft bouw- en grondverzetmachines, heeft JCB, ongeacht welke van de hierboven gehanteerde omschrijvingen van de product- en geografische markt worden gebruikt, een zodanige positie dat door de hierna te beschrijven overeenkomsten of afgestemde gedragingen het intracommunautaire handelsverkeer en de mededinging merkelijk worden beïnvloed(22).

(33) Wat betreft de secundaire markt voor reserveonderdelen, en met name voor eigen JCB-onderdelen die essentieel zijn voor de werking van JCB-machines, ongeacht de omschrijving van de geografische markt (EER of nationaal), waren de effecten die - rekening houdend met de positie van JCB op de primaire markten voor machines, het belang van de activiteiten van JCB en haar distributeurs op het gebied van onderdelen en hun positie wat betreft de vraag - van de hierna te beschrijven overeenkomsten of afgestemde gedragingen voor het intracommunautaire handelsverkeer en de mededinging te verwachten vielen, eveneens aanmerkelijk.

C. DE AANMELDING VAN JCB'S DISTRIBUTIEOVEREENKOMSTEN

(34) Op 30 juni 1973 deed JCB bij de Commissie aanmelding van haar distributieovereenkomsten voor de toenmalige EG-lidstaten(23) - met uitzondering van Frankrijk. JCB meldde ook distributieovereenkomsten aan die golden voor andere landen die sindsdien zijn toegetreden tot de EG(24) of de EER(25), alsmede op andere continenten. Overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 133/68 van de Commissie was bij de overeenkomsten formulier-A/B gevoegd, met daarin een beschrijving van de aangemelde activiteiten.

(35) Op 18 december 1975 deelde JCB aangepaste versies van de overeenkomsten mee, ter vervanging van een aantal overeenkomsten die in 1973 waren aangemeld. Deze nieuwe versies betroffen het Verenigd Koninkrijk, enerzijds, en de overige, toenmalige EG-lidstaten, met uitzondering van Frankrijk, anderzijds. Op 18 maart 1976 deelde JCB een exemplaar mee van haar distributieovereenkomst met haar dochteronderneming in Frankrijk(26). In 1980 en in 1995 deelde JCB aangepaste versies mee van haar distributieovereenkomsten; deze betroffen uitsluitend het Verenigd Koninkrijk.

1. DE INHOUD VAN DE OP 30 JUNI 1973 DOOR JCB AANGEMELDE OVEREENKOMSTEN

a) Distributieovereenkomsten in het Verenigd Koninkrijk

(36) Volgens de aanmelding waren voor de distributie van JCB-producten in het Verenigd Koninkrijk twee overeenkomsten van toepassing, de Distributor Agreement met zeven distributeurs, die elk een contractgebied in het Verenigd Koninkrijk kregen toegewezen(27), en een Main Dealer Agreement voor een contractgebied in het Verenigd Koninkrijk(28). Hoofddealers (main dealers) zijn actief in een deel van het aan een distributeur toegewezen contractgebied.

(37) Het contractgebied wordt zowel in de Distributor als in de Main Dealer Agreements omschreven als "the Distributor's (Main dealer's) area of prime responsibility for the sale of JCB products and the service of JCB Machines" ("het gebied waarin de distributeur (hoofddealer) primair verantwoordelijk is voor de verkoop van JCB-producten en de service aan JCB-machines") (artikel 1 "Definities").

(38) In verband met de "WHOLESALE AND RETAIL SALES" ("Groothandels- en detailhandelsverkoop") (artikel 4), staat in de Distributor Agreement: "The distributor hereby agrees to sell B products(29) wholesale only to, for resale by, a main dealer in the region or an approved sub-dealer in the territory and to sell A products (excavator loaders, loading shovels derivatives) and parts wholesale only to, for resale by, an approved sub-dealer in the territory and to sell retail within the United Kingdom." ("Bij dezen stemt de distributeur ermee in om B-producten (graafmachines, laders met vierwielaandrijving of met rupsaandrijving), uitsluitend als groothandelaar te verkopen voor wederverkoop aan een hoofddealer in de regio of aan een erkende subdealer in het contractgebied, en om A-producten (graafmachines, laders, en daarvan afgeleide producten) en onderdelen als groothandelaar uitsluitend te verkopen voor wederverkoop door een erkende subdealer in het contractgebied of via de detailhandel in het Verenigd Koninkrijk."). Voor hetzelfde artikel 4 staat in de Main Dealer Agreement te lezen: "The main dealer hereby agrees to sell JCB products wholesale only to, for resale by, an approved sub-dealer in the territory and to sell retail within the United Kingdom" ("De hoofddealer stemt bij dezen ermee in om JCB-producten uitsluitend als groothandelaar te verkopen voor wederverkoop door een erkende subdealer in het contractgebied of via de detailhandel in het Verenigd Koninkrijk.").

(39) Wat betreft "SALES OUTSIDE THE UNITED KINGDOM" ("Verkoop buiten het Verenigd Koninkrijk") (artikel 5), is zowel in de Main Dealer als in de Distributor Agreements die op 30 juni 1973 voor het Verenigd Koninkrijk werden aangemeld, bepaald: "The main dealer (distributor) will not sell JCB products directly or indirectly outside the United Kingdom without the prior written consent of JCB unless, in the case of a JCB machine, 12 months have elapsed since the sale by a distributor or main dealer of such JCB machine to a purchaser in the United Kingdom and the hour meter on such machine shows a reading in excess of 1000 hours. The main dealer (distributor) will take all reasonable steps to avoid selling JCB products to a purchaser in the United Kingdom for resale outside the United Kingdom. Where JCB's permission to sell any JCB products outside the United Kingdom is given to the main dealer (distributor) it will be given subject to such conditions as JCB may consider appropriate having regard to the best interests of retail customers in the country concerned" ("De hoofddealer (distributeur) zal geen JCB-producten rechtstreeks of indirect verkopen buiten het Verenigd Koninkrijk zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van JCB, tenzij het een JCB-machine betreft, waarvan het 12 maanden geleden is sinds deze JCB-machine door een distributeur of hoofddealer werd verkocht en op de uurmeter van deze machine meer dan 1000 uur staat aangegeven. De hoofddealer (distributeur) zal alle redelijke stappen zetten om te vermijden dat JCB-producten aan een koper in het Verenigd Koninkrijk worden verkocht met het oog op wederverkoop buiten het Verenigd Koninkrijk. Wanneer JCB aan een hoofddealer (distributeur) toestemming geeft om JCB-producten buiten het Verenigd Koninkrijk te verkopen, gebeurt zulks op de voorwaarden die JCB passend acht, gelet op de belangen van detailhandelsafnemers in het betrokken land.").

(40) In de twee formulieren-A/B die voor het Verenigd Koninkrijk werden ingediend, werd JCB gevraagd informatie te geven over de inhoud van de overeenkomst of de feitelijk afgestemd gedraging, en meer bepaald in deel II, punt 3, onder f), met betrekking tot de vraag of "sanctions which may be taken against participating undertakings (penalty clause, expulsion, withholding of supplies, etc.)" ("sancties kunnen worden getroffen tegen deelnemende ondernemingen (boetebeding, uitsluiting, weigering te leveren enz.)."). In beide formulieren was het antwoord op die vraag "No" ("Neen")(30). Het ging hier niet om een antwoord dat uit onachtzaamheid of automatisch werd gegeven. In het formulier-A/B dat gevoegd was bij de overeenkomst die - ook op 30 juni 1973 - voor Denemarken was aangemeld, was sprake van een boete van 250 GBP of driemaal de prijs van de reserveonderdelen die bij andere bevoorradingsbronnen werden betrokken dan bij JCB.

b) Distributieovereenkomsten die op 30 juni 1973 voor ander lidstaten werden aangemeld

(41) JCB deed aanmelding van vier onderscheiden distributieovereenkomsten voor, onderscheidenlijk, i) Ierland en Zweden (Distributor Agreement Export)(31), ii) België, Nederland, Luxemburg, Italië en Duitsland (Contract)(32), iii) Denemarken, Finland, Spanje en Portugal(33) (Export Sales and Service Agreement) en iv) Griekenland, Oostenrijk en andere landen(34).

(42) De aangemelde overeenkomsten bevatten onder meer de volgende bepalingen:

- in artikel 4 van de overeenkomst voor Ierland en Zweden werd voorzien in een servicevergoeding voor transacties buiten contractgebieden. In de oorspronkelijk aangemelde versie stelde JCB zelf het bedrag van die vergoeding vast, die geplafonneerd was op 15 % van de detailhandelsprijs;

- in artikel 3, onder ii), van de Export Sales and Service Agreement voor Denemarken (en andere EG-lidstaten nadien) werd voorzien in een uitdrukkelijk verbod op de verkoop van nieuwe machines buiten het toegewezen contractgebied. Vond zo'n verkoop toch plaats, dan werd in artikel 3, onder iii), voorzien in een servicevergoeding van 15 % van de detailhandelsprijs, te betalen door de distributeur in wiens contractgebied de machine werd gebruikt. Volgens artikel 3, onder iv), werden de wederverkoopprijzen vastgesteld in afspraak met JCB;

- exclusieve afname van JCB-producten uitsluitend van JCB UK, hetgeen afname van andere dan de erkende distributeurs uitsloot (artikel 3, onder vi), van de overeenkomst voor Denemarken en artikel 7 van de Distributor Agreement Export for Ireland).

(43) De distributieovereenkomsten voor vijf van de zes stichtende lidstaten van de EG bevatten geen beperkingen op verkopen aan wederverkopers binnen de EG. Voor andere, nieuwe lidstaten sinds 1973 werden dergelijke verkopen verboden of beperkt middels een hoge servicevergoeding. JCB UK werd aangesteld als exclusieve leverancier, hetgeen leveringen binnen het netwerk onmogelijk maakte.

2. REACTIE VAN DE COMMISSIE OP DE OVEREENKOMSTEN DIE OP 30 JUNI 1973 WERDEN AANGEMELD

(44) Bij schrijven van 27 oktober 1975 deelde het directoraat-generaal Concurrentie JCB zijn voorlopige standpunt mee, namelijk dat de overeenkomsten restricties bevatten die strijdig leken te zijn met artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag (het huidige artikel 81, lid 1). Die restricties, welke hierna beschreven worden, leken niet onmisbaar voor het bereiken van de in artikel 85, lid 3, (het huidige artikel 81, lid 3) beschreven doelstellingen, afzonderlijk of door het cumulatieve effect ervan. JCB werd derhalve verzocht om de betrokken bepalingen aan te passen of te schrappen(35).

(45) Meer bepaald staat in dat schrijven het volgende: "Such provisions are first those which prevent or impede your dealers from freely selling JCB products to customers and dealers outside specified areas and from purchasing such products from outside these areas. I refer specifically to the following provisions. In both distribution agreements for the UK (28.296, 28.697), Clause 5 expressly prohibits dealers from exporting JCB products from the United Kingdom. An export prohibition of this nature falls under Article 85(1) and cannot be exempted under Article 85(3). The clause should therefore be deleted and any present application of it suspended. Clause 4, 8(iv) of both distributor agreements for the UK (28.296, 28.697) (...). Clauses 2 (ii), (iii), 3(vi) of the Export Sales and Services Agreement (28.694). Clauses 4(ii)(b), 7(v) of the Distribution Agreement Export 28.695 (...)" ("Dergelijke bepalingen zijn allereerst die welke uw dealers beletten of verhinderen om vrijelijk JCB-producten te verkopen aan klanten en dealers van buiten bepaalde gebieden en om die producten aan te kopen buiten die gebieden. Ik heb het meer bepaald over de volgende bepalingen. In de beide overeenkomsten voor distributie in het Verenigd Koninkrijk (28.296, 28.697) wordt het dealers door artikel 5 uitdrukkelijk verboden om JCB-producten uit het Verenigd Koninkrijk te exporteren. Een dergelijk exportverbod valt onder de toepassing van artikel 85, lid 1, en kan niet worden vrijgesteld op grond van artikel 85, lid 3. Deze bepaling dient dus te worden geschrapt en waar zij thans wordt toegepast, dient zij te worden opgeschort. Artikelen 4 en 8 (iv) van beide overeenkomsten voor distributie in het Verenigd Koninkrijk (28.296, 28.697) (...). Artikelen 2 (ii), (iii), en 3 (vi) van de Export Sales and Service Agreement (28.694) (...) Artikelen 4 (ii) (b), en 7 (v) van de Distribution Agreement Export 28.695 (...).").

(46) De bepalingen waartegen bezwaar werd gemaakt, betroffen volgende beperkingen op rechtstreekse of indirecte exportverkoop of aankoop uit het buitenland:

- verplichtingen om "take reasonable steps to avoid selling JCB products to a purchaser in the United Kingdom for resale outside the United Kingdom" ("redelijke stappen te zetten om te vermijden dat JCB-producten aan een koper in het Verenigd Koninkrijk worden verkocht met het oog op wederverkoop buiten het Verenigd Koninkrijk"), om "sell retail in the United Kongdom" ("via de detailhandel in het Verenigd Koninkrijk te verkopen") en om geen nieuwe JCB-machines en -reserveonderdelen "directly or indirectly outside the United Kingdom without the prior written consent of JCB" ("rechtstreeks of indirect te verkopen buiten het Verenigd Koninkrijk zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van JCB") (artikelen 4 en 5 van de overeenkomsten voor het Verenigd Koninkrijk), alsmede verbodsbepalingen inzake de verkoop van nieuwe machines buiten het toegewezen contractgebied;

- servicevergoedingen met een vooraf door JCB vastgesteld vast bedrag;

- wederverkoopprijzen die in afspraak met JCB worden vastgesteld, en

- de verplichting om JCB-producten uitsluitend bij JCB UK te betrekken, hetgeen dus andere erkende distributeurs uitsluit.

(47) In het schrijven van 27 oktober 1975 werd ook informatie gegeven over een afschrift dat werd verstrekt van de beschikking die op 13 december 1974 was gegeven ten aanzien van het distributiestelsel van BMW in Duitsland(36). In de brief werd verklaard dat die beschikking kon dienen als richtsnoer bij het beantwoorden van de vraag in hoeverre de mededingingsbeperkingen in overeenkomsten inzake motorvoertuigendistributie aanvaardbaar zijn op grond van artikel 85, lid 3.

(48) Door de BMW-distributieovereenkomsten werd het officiële distributeurs belet om contractgoederen te verkopen aan niet-erkende distributeurs, tenzij het ging om de verkoop van reserveonderdelen voor reparaties, om in een ander dan hun eigen contractgebied vestigingen aan te houden of te verkopen aan wederverkopers buiten hun contractgebied, en met name om buiten het eigen contractgebied reclame te maken of klanten aan te trekken, indien de onderneming binnen het contractgebied haar verplichtingen inzake verkoopbevordering en after-sales-service niet was nagekomen. Met andere woorden, actieve verkoop buiten het contractgebied was toegestaan mits voldoende inspanningen werden geleverd inzake verkoopbevordering en service(37).

3. LATERE AANPASSINGEN VAN DE AANGEMELDE OVEREENKOMSTEN

(49) Op 18 december 1975 vond een bijeenkomst plaats tussen de diensten van het directoraat-generaal Concurrentie en JCB. JCB legde aangepaste versies voor van de overeenkomsten voor het Verenigd Koninkrijk en de andere toenmalige EG-lidstaten, met uitzondering van Frankrijk(38). JCB verklaarde dat de aanpassingen hadden plaatsgevonden in het licht van de bij de waarschuwingsbrief van de Commissie gevoegde beschikking betreffende BMW(39).

a) Distributieovereenkomsten voor het Verenigd Koninkrijk die tussen 1975 en 1994 aan de Commissie werden meegedeeld

(50) In de op 18 december 1975 meegedeelde overeenkomsten was de omschrijving van het contractgebied uit de Distributor en Main Dealer Agreements (artikel 1 "Definities") onveranderd gebleven ten opzichte van de op 30 juni 1973 aangemelde versie.

(51) Beide overeenkomsten waren op een gelijkaardige manier aangepast. Wat betreft "WHOLESALE SALES" ("Groothandelsverkoop") (artikel 4), staat in de Main Dealer Agreement: "The main dealer hereby agrees not to sell JCB products wholesale for resale except to an approved sub-dealer." ("De hoofddealer stemt bij dezen ermee in om als groothandelaar JCB-producten met het oog op wederverkoop alleen te verkopen aan een erkende subdealer."). In de Distributor Agreement staat: "The distributor hereby agrees not to sell JCB products wholesale for resale except to an approved sub-dealer or in the case of B products to a main dealer.") ("De distributeur stemt bij dezen ermee in om als groothandelaar JCB-producten met het oog op wederverkoop alleen te verkopen aan een erkende subdealer of, in het geval van B-producten, aan een hoofddealer.") (artikel 4). De formulering werd al gebruikt in de versie die op 30 juni 1973 was aangemeld (artikel 4).

(52) Het vroegere artikel "SALES OUTSIDE THE UNITED KINGDOM" ("Verkoop buiten het Verenigd Koninkrijk") werd in beide overeenkomsten "SERVICE SUPPORT FEE - SALES OUTSIDE THE REGION OR TERRITORY" ("Servicevergoeding - Verkoop buiten de regio of het contractgebied") (artikel 5). Volgens dat artikel maakte JCB zich, wat de verkoop buiten het contractgebied betref, zorgen dat JCB-distributeurs geen snelle en efficiënte after-sales-service zouden kunnen bieden voor JCB-machines. Om ervoor te zorgen dat de koper een hoogwaardige service kreeg, ongeacht waar de JCB-machine zich tijdens de garantieperiode bevond, zegden de hoofddealers en distributeurs toe "to pay to the distributor or main dealer in whose territory or region the JCB machine then is, a service support fee to compensate such distributor or main dealer for assuming full responsibility for carrying out service during the warranty period. The amount of such service support fee shall be agreed between the distributor and the distributor or main dealer in whose territory or region the JCB machine has been sold or used or in default of agreement between the parties shall be the sum which JCB shall reasonably determine having regard to all the circumstances of the case, the cost of the service carried out and a reasonable profit element." ("aan de distributeur of hoofddealer in wiens contractgebied of regio de JCB-machine zich bevindt, een servicevergoeding te betalen om die distributeur of hoofddealer te vergoeden voor het opnemen van de volledige verantwoordelijkheid voor de service tijdens de garantieperiode. Het bedrag van dergelijke servicevergoeding wordt afgesproken tussen de distributeur en de distributeur of hoofddealer in wiens contractgebied of regio de JCB-machines werden verkocht of gebruikt; bij gebreke van een overeenkomst tussen de partijen wordt het bedrag op redelijke wijze vastgesteld door JCB, rekening houdend met alle omstandigheden in de zaak, de kosten van de uitgevoerde service en een redelijke winstmarge.").

(53) Om tegemoet te komen aan de bezwaren van de Commissie, schrapte JCB in december 1975 iedere beperking inzake rechtstreekse (voor het buitenland bestemde detailhandels- of groothandelsverkoop die door het vroegere artikel 4 waren beperkt) of indirecte export (verkoop in het Verenigd Koninkrijk aan een wederverkoper die voornemens is uit het Verenigd Koninkrijk te exporteren, waarvoor volgens het vroegere artikel 5 beperkingen golden) ten aanzien van haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk, de lidstaat waar JCB haar grootste marktaandelen in de EG behaalde.

(54) Met uitzondering van het herschreven artikel 4, de servicevergoeding (artikel 5) en de verplichting om zonder schriftelijke toestemming van JCB buiten het contractgebied geen verkoop- en servicelocaties voor JCB-producten op te richten (artikel 9, onder i)), bevatten de aangemelde overeenkomsten ten aanzien van verkopen naar andere lidstaten geen andere beperkingen inzake verkoop buiten het contractgebied, gevraagd of ongevraagd, rechtstreeks of indirect. Met name golden, in tegenstelling tot de overeenkomsten van BMW waarop de beschikking van de Commissie van 13 december 1974 betrekking had gehad, geen beperkingen inzake de mogelijkheid om buiten het toegewezen contractgebied te verkopen vanuit locaties binnen het contractgebied. Dergelijke verkopen waren niet afhankelijk gesteld van de naleving van bepaalde toezeggingen op het gebied van promotie en diensten binnen het contractgebied.

(55) Op 13 januari 1976 deed de Commissie aan JCB dan ook een schrijven toekomen. Volgens dat schrijven werden door de nieuwe versies van de op 18 december 1975 aangemelde distributieovereenkomsten veel van de problemen uit de weg geruimd die in het schrijven van 27 oktober 1975 ter sprake waren gebracht. Toch waren er, zo nog steeds dat schrijven, bepaalde aanpassingen van de overeenkomsten of rechtvaardigingsgronden nodig vooraleer de Commissie een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3, kon overwegen. Om voor de hand liggende redenen was in dat schrijven geen sprake van de bepalingen die in de recent aangepaste versies van de overeenkomsten waren geschrapt. Kwesties die nog dienden te worden opgelost vooraleer de Commissie het verlenen van een ontheffing kon overwegen, betroffen volgens het schrijven de verkoop van producten - machines of onderdelen - die concurreerden met die van JCB en het recht dat JCB zich voorbehield om aan bepaalde autoriteiten en producenten te verkopen.

(56) Dat de Commissie zich bij haar beoordeling van de JCB-overeenkomsten baseerde op de beginselen die waren vastgelegd in de BMW-beschikking van 13 december 1974, blijkt ook duidelijk uit het schrijven aan JCB d.d. 13 januari 1976; daarin werd de kwestie van beperkingen op de verkoop van producten die concurreerden met die van JCB, beoordeeld onder verwijzing naar de betrokken bepalingen uit de distributieovereenkomsten van BMW.

(57) Bij schrijven van 11 maart 1976 gaf JCB nadere toelichting bij de nog onopgeloste problemen die in het schrijven van 13 januari 1976 waren genoemd. Op 18 maart 1976 vond een bijeenkomst plaats met JCB en de diensten van het directoraat-generaal Concurrentie om deze kwesties te bespreken. In de periode onmiddellijk na die bijeenkomst werd geen nieuwe versie van de overeenkomst meegedeeld.

(58) Uit eigen beweging zond JCB op 6 maart 1980 een nieuwe versie van haar Distributor Agreement for the UK(40). Aan dit schrijven was geen nieuw formulier-A/B gehecht. Evenmin was een Main Dealer Agreement bijgevoegd. JCB gaf een overzicht van kleine aanpassingen en toevoegingen die aan de eerder aangemelde overeenkomst waren aangebracht. Meer bepaald werd het toegewezen contractgebied (in de vorige versie nog omschreven als "the distributor's area of prime responsibility for the sale of JCB products and the service of JCB machines" ("het gebied waarin de distributeur primair verantwoordelijk is voor de verkoop van JCB-producten en de service aan JCB-machines") (artikel 1 "Definities")) daarin afgebakend aan de hand van postcodes.

(59) De nieuwe versie van de distributieovereenkomst voor het Verenigd Koninkrijk bevatte een artikel 4, waarin bepaald was dat het JCB-distributeurs uit het Verenigd Koninkrijk niet was toegestaan "to sell JCB products wholesale for resale except to a dealer" ("om als groothandelaar JCB-producten met het oog op wederverkoop te verkopen, tenzij aan een dealer") (in de overeenkomst omschreven als "a person, persons or corporate body who with the approval of JCB has been appointed as a dealer by a Distributor" ("persoon, personen of rechtspersoon die, met toestemming van JCB, door een distributeur werden aangesteld tot dealer")) "or approved sub-dealer" ("of aan een erkende subdealer")(41). Behalve deze beperking, die in artikel 9, onder i) (waarbij de vestiging buiten het contractgebied van een verkoop- en servicelocatie voor JCB-producten onderworpen werd aan de toestemming van JCB) en de servicevergoeding, golden er geen bijzondere beperkingen voor verkopen buiten het contractgebied.

(60) Op de nieuwe versie die van de overeenkomst voor het Verenigd Koninkrijk was meegedeeld, kwam geen reactie van de Commissie.

b) Huidige distributieovereenkomsten welke voor het Verenigd Koninkrijk aan de Commissie zijn meegedeeld

(61) Bij schrijven van 29 december 1995 deed JCB de Commissie een exemplaar toekomen van de nieuwe versie van haar Distributor Agreement for the UK. De belangrijkste wijziging die JCB noemde was dat, om beter rekening te houden met haar gewijzigde organisatiestructuur, de aanstelling van distributeurs van bouw- en industriële producten zou worden gescheiden van die voor landbouwproducten. Er werd geen nieuw formulier-A/B bijgevoegd.

(62) Volgens de UK Distributor Agreement krijgen officiële JCB-distributeurs, die geen producten mogen verkopen welke concurreren met die van JCB, exclusieve contractgebieden toegewezen; JCB zegt toe om binnen die gebieden haar producten niet te verkopen en er evenmin dezelfde distributieovereenkomsten te sluiten met andere distributeurs (artikel 10). Het contractgebied wordt er nog steeds omschreven als "the distributor's area of prime responsibility for the sale of JCB products and the service of JCB machines" ("het gebied waarin de distributeur primair verantwoordelijk is voor de verkoop van JCB-producten en de service aan JCB-machines)") (artikel 1 "Definities")(42).

(63) Artikel 4 luidt als volgt: "The Distributor hereby agrees not to sell JCB products supplied in pursuance of this agreement wholesale for resale except to a JCB Distributor or another JCB Dealer or an approved Sub Dealer appointed in each case in relation only to JCB products without JCB's prior written agreement which shall not be withheld without objectively valid reasons". ("Bij dezen stemt de distributeur ermee in om JCB-producten welke volgens deze overeenkomst aan een groothandel werden geleverd met het oog op wederverkoop, alleen te verkopen aan een JCB-distributeur of een andere JCB-dealer of een erkende subdealer die telkens alleen in verband met JCB-producten werd aangesteld, na voorafgaande schriftelijke toestemming van JCB; deze toestemming kan niet zonder objectieve, geldige redenen worden geweigerd.").

(64) Volgens artikel 10 zegt JCB toe om werkzaamheden uitgevoerd door de officiële distributeur en aanvaard door JCB in het kader van haar productgarantie te betalen of te crediteren. Artikel 5 ("servicevergoeding") blijft ongewijzigd ten opzichte van de versies die JCB in december 1975 en maart 1980 had meegedeeld. Met uitzondering van artikel 9, onder i), waarin de vestiging van de verkoop- en servicelocatie voor JCB-producten buiten het contractgebied afhankelijk wordt gesteld van de toestemming van JCB, bevatte deze overeenkomst geen andere noemenswaardige beperking wat betreft verkopen buiten het contractgebied.

(65) Officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk stemmen er ook mee in om onderdelen, uitrusting en hulpstukken voor gebruik in of reparatie van JCB-producten alleen te betrekken bij JCB of een andere JCB-distributeur of een JCB-dealer of een andere bevoorradingsbron waarvoor JCB schriftelijk toestemming verleent. Tevens zeggen officiële distributeurs toe om alleen JCB-producten te gebruiken wanneer aan JCB-machines gewerkt wordt in het kader van de garantie of van aanpassingswerkzaamheden (artikel 8, onder vii) en viii)). Deze beperkingen in de overeenkomsten werden niet aangepast, omdat JCB in zijn argumentatie had benadrukt dat de handel in grondverzetmachines anders moet behandeld worden dan die voor motorvoertuigen, zoals JCB schriftelijk en mondeling had aangevoerd tijdens de bijeenkomst die op 18 maart 1976 tussen JCB en de diensten van de Commissie had plaatsgevonden.

(66) De Commissie heeft niet specifiek op deze nieuwe overeenkomst gereageerd.

c) Huidige distributieovereenkomsten zoals die voor andere lidstaten dan het Verenigd Koninkrijk werden aangemeld

(67) In december 1975 en maart 1976 deelde JCB aangepaste versies mee van de overeenkomsten, om tegemoet te komen aan de bezwaren van de Commissie. Het ligt voor de hand dat deze bezwaren betrekking hadden op die overeenkomsten welke toentertijd in EG-lidstaten van toepassing waren. De overeenkomsten voor alle EG-lidstaten in 1976 (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk) konden - volgens interne gegevens - worden opgesplitst in twee typen: een Distributor Agreement Export (standaardversie)(43) en de overeenkomst tussen JCB en haar dochteronderneming JCB SA France (ondertekend op 17 februari 1975)(44). Er was geen nieuw formulier-A/B ingesloten.

(68) De overeenkomst met JCB France bevatte geen rechtstreekse of indirecte beperkingen op de verkoop van JCB-producten buiten het contractgebied, behalve de toezegging van JCB France om naar beste vermogen voor die producten promotie te voeren (artikel 4, onder b)). Volgens deze overeenkomsten binnen de groep werd JCB France aangesteld als exclusieve distributeur (artikel 2) en stemde zij erin toe om op te treden als wederverkoper van JCB-producten van JCB UK (artikel 3, punt 1)) voor eigen rekening (artikel 4, punt a)) - en dus niet als agent van JCB UK (artikel 5, punt b)). Volgens artikel 2, punt 2, mochten de prijzen voor JCB-producten die door JCB Sales UK aan JCB France verkocht werden (prijszetting binnen de groep), niet hoger liggen dan de nettoprijzen "af fabriek" die JCB Sales aanrekende aan distributeurs in het Verenigd Koninkrijk.

(69) In de nieuwe versie van de Distributor Agreement Export die JCB meedeelde, na de waarschuwing van de Commissie d.d. 27 oktober 1975 waarvan hiervoor sprake was, werd de bepaling inzake de servicevergoeding aangepast. Evenals in de nieuwe overeenkomst voor het Verenigd Koninkrijk, waarin dezelfde bewoording werd gebruikt, diende het bedrag van de vergoeding eerst onderling te worden afgesproken tussen de officiële distributeurs - in plaats dat JCB dit vooraf vaststelde - behalve wanneer de betrokken distributeurs het niet eens werden (artikel 4 "SERVICE SUPPORT FEE - SALES OUTSIDE THE TERRITORY" ("Servicevergoeding - verkoop buiten het contractgebied")). Het contractgebied wordt er omschreven als "the Distributor's area of prime responsability for the sale of JCB Products and JCB Machines" ("het gebied waarin de distributeur primair verantwoordelijk is voor de verkoop van JCB-producten en JCB-machines") (artikel 1 "Definities"); de distributeur stemt erin toe binnen dat gebied JCB-producten te verkopen en naar beste vermogen inspanningen te leveren op het gebied van verkoopbevordering en service voor die producten (artikel 5 "SALES OBLIGATION OF THE DISTRIBUTOR" ("Verplichtingen van de distributeur inzake verkoop"). Ook stemt de distributeur ermee in om zonder voorafgaande instemming van JCB buiten het contractgebied geen verkoop- en servicelocatie in te richten (artikel 8, punt iv) "GENERAL OBLIGATIONS OF THE DISTRIBUTOR" ("Algemene verplichtingen van de distributeur").

(70) Officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk stemmen er ook mee in om onderdelen, uitrusting en hulpstukken voor gebruik in of reparatie van JCB-producten alleen te betrekken bij JCB of een andere JCB-distributeur of een JCB-dealer of een andere bevoorradingsbron waarvoor JCB schriftelijk toestemming verleent (artikel 7, onder v)).

(71) Wat betreft groothandelsleveringen met het oog op wederverkoop, werd in de Distributor Agreement Export geen verplichting opgenomen welke overeenkomt met die uit artikel 4 van de UK Distributor Agreement. In de dossiers van de Commissie is geen brief te vinden waarbij JCB de Commissie meedeelt dat de bepalingen uit de voor het Verenigd Koninkrijk aangemelde overeenkomsten van toepassing zijn in andere lidstaten.

(72) In het schrijven van de Commissie aan JCB d.d. 13 januari 1976 werd de onderneming meegedeeld dat nog bepaalde aanpassingen van de overeenkomsten of rechtvaardigingsgronden nodig waren vooraleer de Commissie een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3, kon overwegen. Er werd echter geen nieuwe versie meegedeeld van de overeenkomst voor andere lidstaten dan het Verenigd Koninkrijk na 1975, of na 1976 wat betreft de overeenkomst voor Frankrijk. De overeenkomsten die werden meegedeeld voor Duitsland, de Benelux, Italië en Frankrijk betroffen lidstaten waar JCB zelfstandige dochterondernemingen heeft. Hun overeenkomsten inzake distributie binnen hun nationale grondgebied werden nimmer aangemeld.

(73) Vóór de onderhavige beschikking heeft de Commissie nooit een definitief standpunt ingenomen - in de vorm van een beschikking of een administratieve brief - ten aanzien van de overeenkomsten die JCB had aangemeld of meegedeeld.

D. HET HUIDIGE EUROPESE DISTRIBUTIENETWERK VAN JCB EN DE PRIJSZETTING BINNEN DE GROEP

(74) De JCB Group heeft dochterondernemingen die actief zijn in Frankrijk, Duitsland, België, Nederland, Italië en Spanje, alsmede zes productielocaties in het Verenigd Koninkrijk, waar ook het hoofdkantoor gevestigd is. In de EG beschikt JCB over een netwerk van 135-140 onafhankelijke, erkende distributeurs, aan wie een exclusief contractgebied is toegewezen(45). Zodoende bestrijkt het officiële netwerk van JCB ieder geografisch gebied in de EG. JCB Sales Ltd (UK) of de betrokken nationale dochteronderneming stelt deze officiële distributeurs aan, en ook de distributieovereenkomsten voor de verschillende landen worden door hen opgesteld. In dit laatste geval worden bestellingen van officiële distributeurs uit het JCB-netwerk gezonden naar de lokale JCB-dochteronderneming.

(75) De prijzen die JCB UK aanrekent aan elk van de nationale JCB-dochterondernemingen liggen doorgaans lager dan deze welke officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk moeten betalen. In 1993 bedroegen de "interne JCB-prijzen" voor reserveonderdelen die JCB France en JCB Italy moesten betalen, onderscheidenlijk, [50-100 %] van de prijzen die werden toegepast voor officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk. Met andere woorden, wanneer de Franse JCB-dochteronderneming de distributeurs uit haar netwerk een prijsverhoging van [25-50 %] aanrekende bovenop de prijs die zijzelf aan JCB UK had betaald, dan hadden officiële Franse distributeurs dezelfde inkoopprijs moeten betalen als de officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk.

(76) Bevonden de distributeurs in het Verenigd Koninkrijk zich weliswaar op een lager niveau in de distributieketen, toch konden zij in de periode 1989-1996 vaak tegen lagere prijzen leveren dan de nationale JCB-dochterondernemingen. Mogelijke redenen daarvoor zijn onder meer - al dan niet in combinatie - het betere gebruik dat de ondernemingen maakten van een sterke onderhandelingspositie van afnemers in het Verenigd Koninkrijk, fluctuaties van het Britse pond ten opzichte van andere valuta's of lagere bedrijfsmarges(46). Zo bedroeg in 1997 de winstmarge voor officiële distributeurs in Frankrijk vóór belastingen [0-10 %], hetgeen - hoe laag dat cijfer ook is - [1 tot 10] keer meer was dan de [0-10 %] in het Verenigd Koninkrijk; wel kunnen er verschillen optreden van jaar tot jaar: zo bedroegen deze marges in 1996 [0-10 %] in het Verenigd Koninkrijk en [0-10 %] in Frankrijk.

(77) Uit een in 1993 uitgevoerd intern onderzoek naar de brutowinstmarges van de verschillende JCB-dochterondernemingen blijkt dat de detailhandelsprijs van een representatieve selectie van reserveonderdelen in Frankrijk [0-100 %] hoger lag dan in het Verenigd Koninkrijk. In dit onderzoek werd erkend: "The fact remains that on all types of parts, European prices are much higher than the UK and that France would appear to have much higher prices than the others, although France do operate a generous rebate scheme for achieving target performance which will reduce this apparent high GP % somewhat." ("Feit blijft dat voor alle soorten onderdelen de prijzen op het Europese vasteland veel hoger zijn dan in het Verenigd Koninkrijk en dat de prijzen in Frankrijk veel hoger lijken te liggen dan elders, ook al wordt in Frankrijk een genereuze kortingsregeling toegepast om de doelstellingen te halen, hetgeen dit op het eerste gezicht al te hoge brutowinstpercentage enigszins doet dalen."). Dit verklaart ook waarom in 1993 de brutowinst die JCB in Frankrijk met reserveonderdelen behaalde [0-30] procentpunt hoger ligt dan die van JCB UK en [0-30] procentpunt hoger dan die van JCB Germany(47). Met andere woorden, verkopen van identieke reserveonderdelen waren voor JCB Group veel winstgevender in Frankrijk dan in het Verenigd Koninkrijk.

(78) Ook in 1995 waren er duidelijk nog prijsverschillen, zoals blijkt uit volgende interne notitie: "You will note that the prices of some parts vary greatly between the four countries and, therefore some variation between the special prices will probably remain. The summary of dealer net and retail pricing for 'the group of parts' discussed in January, will help to identify the variances country by country, prior to any discounted code changes." ("Het zal u opvallen dat de prijzen voor bepaalde onderdelen sterk verschillen tussen de vier landen, en dat er dus waarschijnlijk een zeker verschil tussen de speciale prijzen zal blijven bestaan. Het prijsoverzicht voor het dealernet en de detailhandel voor 'de groep onderdelen' dat in januari werd besproken, zal de verschillen per land helpen opsporen, voordat sprake kan zijn van eventuele aanpassingen in de kortingcodes.")(48). In een vertrouwelijke interne notitie over de verkoopprijzen van JCB-dochterondernemingen in Europa, Duitsland, Spanje, Frankrijk en Italië werd voor 1995 als doelstelling gegeven: "To harmonise customer achieved pricing with the end of ending up with a [between 0 and 20 %] band of maximum variation" ("Harmoniseren van de door de klanten betaalde prijs om uit te komen op een afwijking van maximaal [0-20 %].")(49).

(79) Om één voorbeeld te geven van deze prijsverschillen: in 1996 kocht een Franse officiële distributeur nieuwe machines en reserveonderdelen die oorspronkelijk aangekocht waren bij officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk - in plaats van bij de dochteronderneming van JCB in Frankrijk(50). Ondanks lagere prijzen "af fabriek" die de dochteronderneming moest betalen, en ondanks de integratie binnen JCB Group, concurreerde JCB France - in de praktijk - met officiële distributeurs uit het Verenigd Koninkrijk voor de levering aan officiële distributeurs in Frankrijk.

(80) Uit bewijsstukken blijkt dat JCB France haar officiële distributeurs compenseerde voor contracten die dezen misliepen ingevolge concurrentie van parallelhandelaren(51), en hun ad-hocmargesteun toekende wanneer parallelhandelaren een aanbod deden dat concurreerde met dat van officiële distributeurs. Deze bijzondere steun werd ook verleend voor reserveonderdelen; daarvoor stelde JCB gegarandeerde brutomarges vast of lagere inkoopprijzen(52). Ook voor Duitsland is er bewijsmateriaal voorhanden van detailhandelsprijzen die de concurrrentie niet konden bijbenen; in dat land had JCB zich ten doel gesteld dat "cost and selling prices are related" ("er een band zou bestaan tussen kostprijs en verkoopprijs")(53).

(81) Uit deze interne stukken van JCB komt duidelijk naar voren dat winsten in bepaalde lidstaten als Duitsland en vooral Frankrijk bovengemiddeld waren. Een compensatiestelsel voor misgelopen verkopen of lagere marges voor officiële distributeurs die in hun contractgebied te lijden hadden van concurrentie van parallelhandelaars, was naar alle waarschijnlijkheid - in zijn geheel beschouwd - winstgevend voor JCB Group. In ieder geval deden dergelijke prijsverschillen voor zowel machines als reserveonderdelen duidelijk stimuli ontstaan voor parallelhandel - in de periode 1989-1996. Het is evident dat door dergelijke parallelhandel die hogere winsten zouden dalen.

E. OVEREENKOMSTEN EN FEITELIJKE GEDRAGINGEN IN DE WERKING VAN HET DISTRIBUTIENETWERK VAN JCB

In het algemeen beweert JCB dat de Commissie de feiten verkeerd heeft voorgesteld, selectief documenten heeft gekozen of ze buiten de context heeft geciteerd. Daardoor is haar juridische beoordeling volgens JCB gebaseerd op een volledig verkeerde voorstelling van zaken.

De Commissie heeft de opmerkingen van JCB in aanmerking genomen en de documenten waarop haar bezwaren waren gebaseerd, dienovereenkomstig opnieuw bekeken en waar nodig opnieuw beoordeeld. Niettemin illustreert het zeer grote aantal feiten en documenten die in deze beschikking nog worden geciteerd, het bestaan van beperkende overeenkomsten en staaft dit naar de mening van de Commissie de vaststelling van een inbreuk. Hieronder volgt een allesbehalve volledige uiteenzetting van feitelijke elementen betreffende de beweringen van JCB met betrekking tot specifieke documenten.

1. BEPERKINGEN OP DIRECTE OF INDIRECTE VERKOOP VOOR UITVOER VANUIT HET VERENIGD KONINKRIJK NAAR ANDERE LIDSTATEN

a) Verklaringen van officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk over de verkopen naar andere lidstaten

(82) Zoals blijkt uit talrijke hieronder vermelde brieven, hebben de officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk zich onthouden van de verkoop van nieuwe machines en reserveonderdelen buiten het Verenigd Koninkrijk.

In tegenstelling tot de interpretatie van de Commissie brengt JCB het gedrag van de officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk, en hun verklaringen, in verband met de naleving van bepaling 4 van hun overeenkomst zoals aangemeld (Antwoord II, blz. 41-45).

(83) In een op 17 mei 1995 verzonden fax van Gunn JCB aan JCB France over een door eerstgenoemde verkochte machine die in Frankrijk werd aangetroffen, verklaart Gunn: "We cannot be held responsible for this customer's actions, but as a result from this sale we will not be trading with this customer again" ("Wij kunnen niet verantwoordelijk worden gesteld voor de handelingen van deze klant, maar wegens deze verkoop zullen wij geen zaken meer met deze klant doen")(54). In een brief van Heritage Disposals, een in het Verenigd Koninkrijk gevestigde dealer die bij Gunn JCB koopt, wordt uiteengezet waarom het bedrijf de leveringen aan Frankrijk niet kon voortzetten: "It is because someone notified to JCB that I was exporting new machines to you. This was the reason we had to be very careful when we were sending you machines, because as soon as JCB registered the serial numbers on machines, they would have immediately traced them back to us, and would not have supplied us with more machines." ("Het is omdat iemand aan JCB heeft gemeld dat ik nieuwe machines exporteerde naar u. Daarom moesten wij heel voorzichtig zijn als wij u machines zonden, want zodra JCB de serienummers op de machines registreerde, zou zij onmiddelijk hebben achterhaald dat die van ons afkomstig waren, en ons geen machines meer hebben geleverd.")(55).

(84) In antwoord op een vraag van JCB UK of Gunn JCB tegen lage prijzen machines leverde aan Lyomat, een officiële distributeur in Frankrijk, rechtvaardigde Gunn JCB de transactie door te verklaren dat de machine niet nieuw was(56). In een andere brief van Gunn JCB aan JCB wordt verwezen naar haar betrokkenheid bij de uitvoer van nieuwe machines naar Oostenrijk, waarover de Oostenrijkse officiële distributeur had geklaagd: "In January of this year, you instructed us to cease supply of machines to the above (Sunrise Ltd). This was on the basis that our 'Austrian friends' had pointed the finger at Sunrise and Gunns, and accused us of supplying new machines to Austria." ("In januari van dit jaar heeft u ons opgedragen te stoppen met de levering van machines aan bovengenoemde (Sunrise Ltd). Dit was omdat onze 'Oostenrijkse vrienden' Sunrise en Gunns met de vinger hadden gewezen, en ons ervan beschuldigden nieuwe machines aan Oostenrijk te leveren."(57).

Volgens JCB ging het niet om de in overweging 84 bedoelde verkopen van Gunn JCB aan Lyomat in Frankrijk als zodanig, maar om het feit dat dit blijkbaar was gebeurd tegen een prijs onder de kostprijs, mogelijk een dumpprijs (Antwoord II, blz. 41). Uit de rechtvaardiging van Gunn blijkt dat ofwel de uitvoer uit het Verenigd Koninkrijk naar Frankrijk van nieuwe machines voor wederverkoop in het officiële distributienetwerk van JCB, ofwel de volledige vrijheid om de wederverkoopprijzen vast te stellen, wellicht aan beperkingen is gebonden.

(85) Evenzo erkende de president van Watling JCB in zijn aanvraag voor de Queen's Awards for Export Achievement 1993: "I am proud to have lead a team that has achieved the following export performance. (...) Given that the company is unable to sell new machines outside its UK territory, I hope that you will agree with us that the used machine export achievement of Watling JCB limited is deserving of recognition." ("Ik ben er trots op een team te hebben geleid dat onderstaande exportresultaten heeft bereikt. (...) Met inachtneming van het feit dat de onderneming niet in staat is nieuwe machines buiten haar gebied in het Verenigd Koninkrijk te verkopen, hoop ik dat u het met ons eens zult zijn dat de exportprestatie van Watling JCB limited voor gebruikte machines erkenning verdient.")(58).

Met betrekking tot de in overweging 85 bedoelde verklaringen van Watling JCB dat zij niet in staat is nieuwe machines uit het Verenigd Koninkrijk te exporteren, blijkt volgens JCB niet uit het fragment dat Watling ervan uitging dat het haar was verboden nieuwe machines uit te voeren. Watling zou haar aanvraag hebben gedaan op grond van haar succes bij de uitbreiding van haar export van gebruikte machines. Aangezien Watling met betrekking tot de uitvoer van nieuwe machines beperkt was in haar vermogen haar export actief te bevorderen, kon haar exportsucces niet billijk worden beoordeeld voor nieuwe machines (Antwoord II, blz. 42-3). De tekst van de brief is echter zeer duidelijk en maakt een dergelijk onderscheid niet. Deze brief bewijst duidelijk dat Watling JCB al haar verkopen voor uitvoer van nieuwe machines effectief heeft beperkt, ongeacht of het hier ging om actieve of passieve verkopen en ongeacht of de afnemer een eindgebruiker of een al dan niet erkende dealer was. Voorts bevat de distributieovereenkomst tussen JCB en Watling JCB die bij laatstgenoemd bedrijf werd gekopieerd, geen specifieke bepaling volgens welke actieve verkopen kunnen worden beperkt, behalve de omschrijving van het toegewezen contractgebied in bepaling 1 als "the distributor's area of prime responsability for the sale of JCB products and the service of JCB machines" ("het gebied waar de distributeur de primaire verantwoordelijkheid draagt voor de verkoop van JCB-producten en de service met betrekking tot JCB-machines") (Watling JCB Distributor Agreement 1996 (Dossier Verificatie, blz. 1146-1169)). De interpretatie van deze bepaling als zou JCB hieraan het recht kunnen ontlenen actieve grensoverschrijdende verkopen te beperken, is duidelijk verkeerd.

(86) Met betrekking tot JCB France naar aanleiding van een geschil over een serviceprovisie waarop dit bedrijf aanspraak maakte, verklaarde Watling JCB: "we are disputing this service commission as this machine was sold in good faith by ourselves as part of a deal totalling 10 units to A& C Equipment in August 1994, prior to this order they took delivery of 15 units in 1993 and none of these units to our knowledge have been exported. We cannot be held responsible for our customer exercising their legal right to sell machines at six months old or even less" ("wij betwisten deze serviceprovisie aangezien deze machine in augustus 1994 door ons te goeder trouw als onderdeel van een transactie betreffende in totaal 10 eenheden werd verkocht aan A& C Equipment; vóór deze bestelling nam dit bedrijf in 1993 15 eenheden af, waarvan er, voorzover ons bekend, geen werd geëxporteerd. Wij kunnen niet verantwoordelijk worden gesteld voor het feit dat onze klanten hun wettelijk recht uitoefenen om machines van zes maanden oud of zelfs nog minder, te verkopen."). Watling JCB deelde verder aan JCB France mee: "(...) we have not and will not knowingly sell machines abroad without JCB Sales prior agreement" "(...) wij hebben niet welbewust machines naar het buitenland verkocht en zullen dit ook niet doen zonder voorafgaande toestemming van JCB Sales.")(59).

(87) In een bij JCB gekopieerde brief vroeg Central Parts aan Watling JCB waarom dit bedrijf weigerde aan Central Parts in Frankrijk te leveren. Een met de hand geschreven notitie aan C. Coutts, met een kopie voor J. Patterson, beiden bestuurders bij JCB, luidt als volgt: "Have suggested to Watling that they just ignore this request. Do you agree?" ("Heb Watling voorgesteld dit verzoek gewoon te negeren. Bent u het daarmee eens?"). De weigering van Watling JCB werd bevestigd volgens de instructies van JCB(60). De toestemming van JCB werd vervolgens gezien als een absolute voorwaarde voor het verrichten van leveringen aan andere lidstaten dan het Verenigd Koninkrijk(61).

(88) Watling JCB besloot ook geen reserveonderdelen meer te leveren aan een andere dealer die een concurrent van JCB France was: "It has come to our notice that JCB parts we have supplied to you may have been supplied indirectly to certain customers of JCB France. We cannot allow this to happen because of our contract with JCB Service UK Ltd. Therefore we must terminate your account with this company" ("Wij zijn te weten gekomen dat door ons aan u geleverde JCB-onderdelen wellicht indirect zijn geleverd aan sommige klanten van JCB France. Wij kunnen dit niet laten gebeuren wegens onze overeenkomst met JCB Service UK Ltd. Derhalve moeten wij uw rekening bij dit bedrijf afsluiten.")(62).

(89) Berkeley JCB, een andere onafhankelijke JCB-distributeur in het Verenigd Koninkrijk, erkende: "Because of our geographic location, near to the channel ports and differential pricing overseas, it is inevitable that we will be continually approached by both end users and agents. We will therefore adopt a policy of referring all doubtful enquiries to JCB Service (...) and they can tell us whether or not we should supply." ("Wegens onze geografische ligging dichtbij de Kanaalhavens en wegens de andere prijzen op het vasteland is het onvermijdelijk dat wij voortdurend zullen worden benaderd door zowel eindgebruikers als agenten. Wij zullen derhalve alle twijfelachtige verzoeken steeds voorleggen aan JCB Service (...) en zij kunnen ons dan zeggen of wij al dan niet moeten leveren.")(63). Voorts komt in dezelfde brief aan JCB de volgende alinea voor: "Further to our recent discussions, I have made clear to our regional managers and Group Parts Manager that we must not sell products outside our territory in breach of our Dealer Agreement." ("Naar aanleiding van onze recente besprekingen heb ik onze regionale managers en Group Parts Manager duidelijk gemaakt dat wij geen producten buiten ons gebied mogen verkopen in strijd met onze dealerovereenkomst."). Wanneer Berkeley wordt gevraagd onderdelen te leveren, verklaart deze distributeur bij een andere gelegenheid: "Thank you for your enquiry. Regret that we cannot supply parts for what may be for resale in other countries" ("Dank voor uw verzoek. Helaas kunnen wij geen onderdelen leveren die wellicht bestemd zijn voor wederverkoop in andere landen."); de afnemer werd verzocht zich te wenden tot een officiële distributeur in een Frans contractgebied(64).

Volgens JCB wordt in de in overweging 89 bedoelde brief van Berkeley JCB erkend dat Berkeley JCB het recht had te verkopen aan afnemers op het vasteland die niet "twijfelachtig" waren, d.w.z. echte eindgebruikers en erkende dealers (Antwoord II, blz. 43). In deze verklaring aan JCB onthoudt Berkeley zich ervan te verkopen aan eindgebruikers, of hun agenten, in andere lidstaten. Met betrekking tot het "twijfelachtige" karakter van dergelijke verzoeken verbindt Berkeley zich er niet uitsluitend toe om in het geval van een als afnemer handelende agent te vragen om het bewijs dat de agent het recht heeft af te nemen voor rekening van zijn voornaamste eindgebruiker. Evenmin is het duidelijk hoe JCB Service beter dan Berkeley kan nagaan of een eindgebruiker die om leveringen vraagt, inderdaad een eindgebruiker is, dan wel of een agent naar behoren erkend is. Uit de verklaring van Berkeley blijkt dat deze distributeur niet autonoom verkopen aan eindgebruikers in andere lidstaten kan verrichten, waarvoor wellicht de toestemming van JCB vereist is.

(90) In antwoord op een brief van JCB France over vijf machines die in het Franse contractgebied werden gebruikt, antwoordde een distributeur in het Verenigd Koninkrijk, Scott JCB, in mei 1996 dat de machines in kwestie: "were sold to volume customers of Gunn JCB and the decision as to whether we continue to supply these customers lies with UK Sales" ("waren verkocht aan grote afnemers van Gunn JCB en dat de beslissing of wij aan deze afnemers blijven leveren, berust bij UK Sales") (d.i. de verkoopafdeling van JCB in het Verenigd Koninkrijk)(65).

(91) In antwoord op een vraag van Central Parts waarom bestelde onderdelen niet waren geleverd, zet TC Harrison JCB uiteen: "JCB's strict guidelines concerning the export of spare parts and the golden rule (is that you should) deal with local agencies when purchasing parts" ("De strikte richtsnoeren van JCB betreffende de export van reserveonderdelen en de gouden regel (is dat je moet) zaken doen met plaatselijke agentschappen voor de aankoop van onderdelen")(66). Aangezien Central Parts was gevestigd in en verzocht om leveringen naar Frankrijk, betekent "export" leveringen vanuit het Verenigd Koninkrijk naar een andere lidstaat.

(92) Deze voorbeelden komen van alle officiële distributeurs van JCB in het Verenigd Koninkrijk, op één na. Zij hebben betrekking op zowel reserveonderdelen als machines. Hun uitspraken worden gedaan in de context van, of houden verband met, verzoeken van dealers of eindgebruikers in andere lidstaten. De levering werd effectief geweigerd of beperkt omdat hun overeenkomsten met JCB hen verhinderden te leveren, waarbij de hoofdreden impliciet of expliciet werd gevormd door de geografische bestemming van de verkopen in combinatie met de status van de afnemer.

b) Verklaringen van JCB over verkopen vanuit het Verenigd Koninkrijk naar andere lidstaten

(93) De standpunten van JCB over de verkoop voor uitvoer van machines vanuit het Verenigd Koninkrijk worden uiteengezet in een brief van de JCB UK Sales Director aan één van de officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk in de volgende bewoordingen: "During recent conversations with a number of UK Distributor Principals the subject of Grey exports, Contract Hire and Multiple Deal Support arose. It became evident during my discussions that it is necessary for me to confirm JCB's position on these points. 1. Grey Exports. There is no change in JCB's position. We actively discourage any new machines sold overseas whether through a UK Distributor or a third party Plant Hire company." ("Tijdens recente besprekingen met een aantal directeuren van distributeurs in het Verenigd Koninkrijk is het onderwerp van grijze export, leasing en Multiple Deal Support gerezen. Tijdens deze besprekingen werd duidelijk dat ik het standpunt van JCB over deze vraagstukken moet bevestigen. 1. Grijze export. Het standpunt van JCB blijft ongewijzigd. Wij ontmoedigen actief de verkoop van nieuwe machines op het vasteland via een distributeur in het Verenigd Koninkrijk of een derde onderneming die machines verhuurt.")(67). Deze standpunten over grensoverschrijdende verkopen vanuit het Verenigd Koninkrijk worden als volgt nader uiteengezet: "Obviously, as the manufacturer, we are anxious to protect our distributors, wherever they are, from unfair competition from whatever source, on all products" ("Uiteraard willen wij als producent onze distributeurs, waar dan ook, beschermen tegen oneerlijke concurrentie uit om het even welke bron, voor alle producten.")(68).

(94) Met betrekking tot onderdelen verklaart JCB, na te hebben erkend dat dealers toegang hebben tot van officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk verkregen authentieke JCB-onderdelen, dat de officiële distributeurs altijd moeten: "ensure that your Parts Managers are aware of the problem and instructed not to supply to anyone suspected of involvement with spurious operations" ("ervoor zorgen dat uw Parts Managers zich van het probleem bewust zijn en instructies krijgen om niet te leveren aan personen die verdacht worden van betrokkenheid bij onzuivere operaties")(69). De voornaamste doelwitten van een strategie ter bestrijding van onzuivere activiteiten met betrekking tot onderdelen in Frankrijk, Duitsland en Spanje waren Interparts, een onafhankelijke dealer, en Central Parts(70). Een bij JCB gekopieerd document verwijst ook naar een campagne tegen "Spurious competition" ("onzuivere concurrentie"), die er, naast andere maatregelen, in bestaat om: "to cut off the source of supply to spurious outlets" ("onzuivere verkooppunten af te snijden van de bevoorradingsbron")(71).

(95) Er zijn echter aanwijzingen dat er op initiatief van JCB besprekingen hebben plaatsgevonden tussen JCB en Central Parts over de aankoop van de activa van Central Parts en over de aanwijzing van Central Parts als officieel distributeur in Frankrijk, toen er een contractgebied voor een exclusieve dealer vrij was.(72).

(96) Toen in 1994 verdenkingen rezen dat grote hoeveelheden machines en onderdelen door Gunn JCB naar andere lidstaten werden afgeleid [(73)(74)].

(97) Uit de eigen verklaringen van JCB blijkt dat haar interpretatie van haar overeenkomsten in overeenstemming is met die van haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk. De tenuitvoerlegging ervan door hen is derhalve geen eenzijdig gedrag. Hun interpretatie is gelijk aan JCB's eigen interpretatie en consistent met de tenuitvoerlegging door JCB.

c) Het "Multiple Deal Trading Support"-stelsel in het Verenigd Koninkrijk: beschrijving

(98) JCB heeft sinds 1977 een stelsel van premies aan haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk ingevoerd(75). Dit stelsel staat bekend als "Multiple Deal Trading Support". Het bestaat hoofdzakelijk uit een verlaging van de door officiële distributeurs betaalde prijzen af fabriek om hun een betere concurrentiepositie te geven in transacties met grote klanten waarbij het gaat om grote aantallen nieuwe machines. Volgens JCB worden premies ter ondersteuning van de verkoop toegekend met inachtneming van allerlei factoren waaronder het aantal machines, het assortiment verkochte producten, de samenstelling van het machinepark, de nieuwheid van de zakelijke relatie met de afnemer, het aantal en type van de machines waarin wordt gehandeld en de identiteit van de concurrenten voor de transactie. De premie wordt toegekend op voorwaarde dat de machines worden verkocht aan een eindgebruiker. JCB rechtvaardigt deze voorwaarde met het argument dat haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk niet het recht hebben te verkopen aan niet-erkende dealers en dat andere officiële distributeurs niet het recht zouden hebben "under the agreements as notified to switch to competing brands" ("volgens de aangemelde overeenkomsten over te schakelen op concurrerende merken")(76).

(99) Het bedrag wordt op een ad-hocbasis vastgesteld voor elke transactie, behalve voor graaflaadmachines, waarvoor een vast bedrag geldt, maar wel volgens een bepaalde schaal. Gemiddeld bedragen de premies [0-10 %] van de prijzen af fabriek van alle JCB-machines en [0-10 %] van de prijzen van graaflaadmachines, voor de transacties in kwestie. Er is steun verleend voor [0-50 %] van de verkopen van JCB in het Verenigd Koninkrijk(77).

(100) Uitleg of instructies over de toepassing van het "Multiple Deal Trading Support"-stelsel worden gegeven via circulaires ten behoeve van het netwerk van distributeurs in het Verenigd Koninkrijk(78). De distributeurs in het Verenigd Koninkrijk kunnen aanspraak maken op de premies en hebben ze ontvangen mits de bovenstaande voorwaarden waren vervuld. Indien premies door JCB zijn betaald en niet is voldaan aan één essentiële voorwaarde om ondersteuning te verkrijgen (bv. dat de afnemer een eindgebruiker moet zijn), dan wordt een dergelijke betaling, zoals blijkt in overweging 96, door zowel JCB als die officiële distributeur beschouwd als een inbreuk op hun overeenkomsten(79).

(101) Het "Multiple Deal Trading Support"-stelsel maakt derhalve deel uit van de tussen JCB en haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk overeengekomen commerciële voorwaarden waaronder de distributeurs JCB-machines mogen afnemen, en derhalve van hun vergoeding.

d) Toepassing van het Multiple Deal Trading Support-stelsel in het Verenigd Koninkrijk

(102) In een brief aan een van haar officiële distributeurs in het Verenigd Koninkrijk van 1992 verklaart JCB: "Machines are only eligible for support if they are for use within the Distributor franchised territory unless a tripartite agreement has been reached with the selling distributor, JCB Sales and the distributor into whose territory the machines will be working." ("Machines komen slechts in aanmerking voor ondersteuning indien zij bestemd zijn voor gebruik in het contractgebied van de distributeur, tenzij een tripartiete overeenkomst is gesloten tussen de verkopende distributeur, JCB Sales en de distributeur in wiens gebied de machines zullen worden gebruikt."). De brief gaat voort: "Should a Distributor conclude a deal with a company who has a number of locations throughout the UK, it is the selling Distributor's responsibility to determine where the machines will be working. If these machines go into another Distributor territory without prior agreement then JCB Sales reserves the right to withhold all or part of the support." ("Indien een distributeur een transactie sluit met een onderneming die een aantal vestigingen op verschillende plaatsen in het Verenigd Koninkrijk heeft, is het de verantwoordelijkheid van de verkopende distributeur om te bepalen waar de machines zullen worden gebruikt. Indien deze machines zonder voorafgaande toestemming naar het gebied van een andere distributeur gaan, behoudt JCB Sales zich het recht voor de ondersteuning geheel of gedeeltelijk in te houden")(80).

Volgens JCB (Antwoord II, blz. 52) gaat de in overweging 102 bedoelde brief over ondersteuning voor leasing, waarbij de machine eigendom van de distributeur blijft. Ondanks de beweringen van JCB staat in de brief: "JCB Distributors as well as the competition have used contract hire as a tool to achieve sales" ("Zowel JCB-distributeurs als de concurrentie hebben leasing gebruikt als middel om verkopen te verrichten") en de brief gaat voort: "Any machine which is subject to a contract hire agreement and receives support from JCB must be clearly identified in the seven day report (...)" ("Elke machine die het voorwerp is van een leasingovereenkomst en ondersteuning ontvangt van JCB, moet duidelijk worden geïdentificeerd in het wekelijkse rapport (...)."). Leasing wordt duidelijk gebruikt om de verkoop te bevorderen, waartoe de ondersteuning al dan niet kan bijdragen. Dergelijke verkopen van JCB-distributeurs worden duidelijk niet gestimuleerd indien de ondersteuning wordt ingetrokken als er geen overeenkomst bestaat tussen distributeurs in verschillende gebieden, zoals door JCB verlangd.

(103) In 1992 gaf JCB ook soortgelijke instructies in een document getiteld "EXERCISING CAUTION" ("VOORZICHTIGHEID BETRACHTEN"), dat was gericht tot elke manager in het netwerk van officiële distributeurs: "It is obviously not in JCB's interest to support deals that may go into another distributor's territory, either in the UK or overseas, whether machines are purchased as in the example above or on contract hire or rental with option to purchase transaction (nationals excluded). It is in everyone's interest to exercise extreme caution when circumstances are outside the norm and I would ask you for co-operation in this matter." ("Het is duidelijk niet in het belang van JCB transacties te ondersteunen die tot in het gebied van een andere distributeur in het Verenigd Koninkrijk of op het vasteland kunnen reiken, ongeacht of de machines worden gekocht zoals in bovenstaand voorbeeld, of worden geleasd of gehuurd met optie op aankoop (ingezetenen uitgesloten). Het is in ieders belang uitermate voorzichtig te zijn wanneer de omstandigheden buiten de norm liggen en ik verzoek u om uw medewerking in deze.") Een mogelijke uitleg van "ieders belang" in de brief van JCB wordt in de eerste alinea gegeven: "These machines obviously received Multiple Deal Support and are currently being offered by the used equipment dealer at below current market prices in the Scottish market." ("Deze machines ontvingen duidelijk Multiple Deal Support en worden momenteel door de dealer in gebruikt materiaal op de Schotse markt onder de lopende marktprijzen aangeboden.")(81).

Ten aanzien van het document "Exercising caution" ("Voorzichtigheid betrachten"), waarnaar in overweging 103 wordt verwezen, benadrukt JCB dat de distributeur die op de Schotse markt verkocht een niet-erkende handelaar was (Antwoord II, blz. 52 en 53). De distributeur in kwestie was actief als handelaar en als verhuurder van bedrijfsmateriaal, hetgeen aantoont dat de ondersteuning die verleend werd voor de leasing van machines tevens gebruikt kon worden voor de verkoop daarvan De in het geciteerde document geuite zorg van JCB betreft niet zozeer het al dan niet erkend zijn van de distributeur, alswel de, in vergelijking met de "Schotse" prijs, lagere prijzen waartegen de machines worden verkocht en de problemen die daardoor veroorzaakt worden in het contractgebied van een andere distributeur.

(104) Een soortgelijk verband tussen het Multiple Deal Trading-stelsel en wederverkoop buiten toegewezen contractgebieden blijkt uit een fax van JCB aan Gunn JCB: "Re: Greyhound Plant - Trading support. Due to the continued flow of new machines being retailed into export territories by the above company all registered trading support on machines that have not been delivered has been withdrawn." ("Betreft: Greyhound Plant - verkoopondersteuning. Wegens de aanhoudende stroom van nieuwe machines die door bovengenoemde onderneming naar exportgebieden worden verkocht, is alle geregistreerde verkoopondersteuning voor machines die niet zijn geleverd, ingetrokken"). JCB vermeldde ook de volgende door Greyhound Plant, een niet-erkende dealer, te aanvaarden voorwaarden voor toekomstige ondersteuning: "At the point of purchase, there is a GBP 1500 surcharge added on to the customer achieved price which is held by Gunn JCB. If machines are held for 6 months or 400 hours, whichever is the first, the customer will be reimbursed with the GBP 1500 surcharge. If machines are retailed by the customer under the stated period or hours worked the GBP 1500 will be transferred to the export distributor in which the machine has been retailed." ("Op het punt van aankoop wordt een heffing van 1500 pond toegevoegd aan de van de klant verkregen prijs die door Gunn JCB wordt aangehouden. Indien machines worden aangehouden gedurende zes maanden of 400 uur, indien dit eerder is, wordt de heffing van 1500 pond aan de klant terugbetaald. Indien de machines door de klant worden verkocht gedurende genoemde periode of bedrijfsuren, zal de 1500 pond worden overgemaakt aan de exportdistributeur in wiens gebied de machine is verkocht.")(82).

(105) Evenzo werd vastgesteld dat [(83)].

2. BEPERKINGEN OP BEVOORRADINGSBRONNEN EN/OF PASSIEVE VERKOPEN IN ANDERE LIDSTATEN DAN HET VERENIGD KONINKRIJK

a) Italië

1) Exclusieve afname van een JCB-dochter

(106) In Italië omvat de niet-aangemelde standaardovereenkomst tussen JCB SpA en officiële distributeurs een exclusieveafnameverplichting, die de afname beperkt tot de plaatselijke dochteronderneming. Volgens bepaling 4, onder v), verbinden de distributeurs zich ertoe zich te onthouden van de verkoop of betrokkenheid bij de verkoop van nieuwe producten die zouden concurreren met door JCB SpA geleverde producten zonder de schriftelijke toestemming van laatstgenoemde. Volgens bepaling 6, onder v), stemmen de officiële distributeurs ermee in reserveonderdelen en accessoires uitsluitend af te nemen van JCB SpA of andere bronnen die JCB SpA schriftelijk kan goedkeuren. Een dergelijke toestemming is derhalve nodig om zich te bevoorraden bij andere officiële distributeurs in andere lidstaten die voor de levering van JCB-machines concurreren met JCB SpA. Volgens JCB werd Italiaanse distributeurs echter niet belet zich buiten Italië te bevoorraden en hebben zij dit evenmin getracht, aangezien de prijzen in Italië 15-20 % lager waren dan in andere grote lidstaten(84).

2) Verkopen buiten het contractgebied

(107) Volgens bepaling 4, onder iii), verbinden de officiële distributeurs in Italië zich ertoe uitsluitend binnen het hun toegewezen contractgebied te verkopen. Volgens bepaling 8 behoudt JCB SpA zich het recht voor om rechtstreeks of via andere dealers in het toegewezen contractgebied te verkopen aan verscheidende soorten klanten en met name aan grote ondernemingen en klanten die afnemen om uit te voeren, tenzij de distributeur direct is betrokken bij het in de wacht slepen van de verkoop(85). Aldus controleert JCB SpA de uitvoer via dealers, doordat directe uitvoer door de officiële distributeur wordt verhinderd door de verplichting uitsluitend binnen het toegewezen contractgebied te verkopen.

(108) Met betrekking tot door een officiële distributeur in Italië in het contractgebied van een andere officiële distributeur (Terra, distributeur voor Oostenrijk en Slowakije) verrichte verkopen, wijst JCB UK JCB Italy op het volgende: "As employees of JCB, we cannot promote the sale of new machines directly or indirectly into another dealer's territory. Equally, enquiries of this nature should be directed to the appropriate dealer in that country, in this case Terra. In the case of used machines, dealers are free to sell whatever they wish. (...) Secondly, SOFIM need to be advised that they cannot sell into another dealers territory, either directly or indirectly through a secondary trader." ("Als werknemers van JCB kunnen wij de verkoop van nieuwe machines niet direct of indirect bevorderen in het contractgebied van een andere dealer. Evenzo moet dit soort verzoeken worden gericht tot de bevoegde dealer in dat land, in dit geval Terra. In het geval van gebruikte machines staat het de dealers vrij te verkopen wat zij willen. (...) Ten tweede moet SOFIM worden meegedeeld dat deze maatschappij noch direct, noch indirect via een secundaire handelaar kan verkopen naar het gebied van een andere dealer.")(86). JCB bevestigt nog eens haar verplichtingen ten aanzien van officiële distributeurs, maar doet tegelijkertijd een uitspraak over het commerciële gedrag van officiële distributeurs in het algemeen en over dat van SOFIM in het bijzonder. Deze uitspraak waarbij wordt verzocht niet te verkopen in contractgebieden van andere distributeurs, is volledig in overeenstemming met de niet-aangemelde JCB-overeenkomst tussen JCB Italy en haar netwerk van officiële distributeurs, volgens welke verkopen uitsluitend zijn toegestaan binnen toegewezen contractgebieden.

JCB is van mening dat actieve en passieve verkopen in Italië niet zijn beperkt en dat passieve verkopen buiten het eigen gebied van een distributeur niet alleen waren toegestaan, maar ook gangbaar waren (Antwoord II, blz. 38 en 49). Dit is in strijd met de expliciete formulering van bepaling 4, onder iii), van de niet-aangemelde overeenkomst met de distributeurs in Italië waarnaar in overweging 107 wordt verwezen, en met het in overweging 108 geciteerde bewijs van de toepassing ervan. Overweging 124 vermeldt nog meer bewijsmateriaal dat strijdig is met het standpunt van JCB.

b) Frankrijk

1) Exclusieve afname van een JCB-dochter

(109) Volgens artikel 2.2 van de niet-aangemelde distributieovereenkomst met de dochterondernemingen van JCB in Frankrijk, JCB SA en JCB Service, stemmen officiële JCB-distributeurs ermee in JCB-machines en -reserveonderdelen uitsluitend te betrekken van JCB SA en JCB Service (JCB France). Daarnaast nemen zij de verplichting op zich geen concurrerende nieuwe machines of reserveonderdelen te verkopen(87).

(110) In een brief van JCB France aan een officiële distributeur in Frankrijk wordt verwezen naar het feit dat laatstgenoemde nieuwe JCB-machines (ongeveer tien) en authentieke JCB-reserveonderdelen had betrokken van distributeurs in het Verenigd Koninkrijk in plaats van JCB France. JCB achtte dit aankoopbeleid strijdig met de voortzetting van het dealerschap en dreigde ermee de overeenkomst te beëindigen(88). Een andere officiële JCB-distributeur in de vereniging van Franse distributeurs bevestigt ook dat een dergelijke verplichting tot exclusieve afname in de overeenkomst is opgenomen en dat op de naleving van deze verplichting in het netwerk van JCB in Frankrijk wordt toegezien(89). Officiële JCB-distributeurs in Frankrijk mogen derhalve geen machines of reserveonderdelen kopen die rechtstreeks of onrechtstreeks zijn geleverd door andere officiële JCB-distributeurs in andere lidstaten. Ten gevolge van deze beperking op de toegang tot het gehele JCB-netwerk in de EG als bevoorradingsbron zouden officiële distributeurs niet hebben kunnen concurreren met niet-officiële distributeurs in Frankrijk, gezien de aantrekkelijke prijsvoorwaarden die officiële JCB-distributeurs in het Verenigd Koninkrijk konden bieden en het feit dat Franse officiële distributeurs niet vrij waren zich te bevoorraden op de goedkoopste markt(90).

Volgens JCB heeft de exclusiviteit waarnaar wordt verwezen in bepaling 2.2 van de Franse overeenkomst met de distributeurs, betrekking op JCB-producten en -onderdelen (als de keerzijde van de medaille voor de verplichting geen concurrerende producten te verkopen) en niet zozeer op de bron in het officiële netwerk. JCB verklaart dat er geen bewijzen zijn voor het bestaan van een verplichting tot exclusieve afname in Frankrijk die het onmogelijk maakte producten te betrekken van erkende JCB-distributeurs in andere lidstaten (Antwoord II, blz. 34-36). De tekst van de in overweging 109 bedoelde niet-aangemelde overeenkomst vermeldt echter duidelijk twee onderscheiden verplichtingen: ten eerste dat JCB-producten uitsluitend van JCB SA en JCB Service moeten worden betrokken en ten tweede dat de distributeur geen producten mag verkopen die met producten van JCB concurreren. Uit de brieven waaruit in overweging 110 wordt geciteerd, blijkt dat het JCB France uitsluitend gaat om de inbreuk op de overeenkomst.

2) Verkopen buiten het contractegied

(111) Volgens artikel 2.3 van de niet-aangemelde standaardovereenkomst met JCB France verbinden officiële distributeurs zich ertoe geen JCB-machines of -reserveonderdelen te verkopen of te distribueren door middel van filialen of depots buiten hun contractgebied. Volgens een brief van JCB France aan het "Bureau des concessionnaires" werd deze overeenkomst in 1989 herzien op grond van Verordening (EEG) nr. 1983/83, en wel zodanig dat exclusiviteit van het contractgebied "supposes that the distributor does not promote the JCB card externally but he cannot be prevented from responding to an order from an external customer if the latter asks it" ("veronderstelt dat de distributeur het JCB-programma niet extern promoot, maar hem kan niet worden belet te reageren op een order van een externe klant indien deze daarom verzoekt").

(112) Een andere interpretatie van de verplichting niet buiten de toegewezen contractgebieden in Frankrijk te verkopen, blijkt uit brieven van JCB aan officiële distributeurs. Zonder enige verwijzing naar actieve klantenwerving acht JCB enkel en alleen het feit dat buiten het contractgebied wordt verkocht, strijdig met de distributeursovereenkomst in Frankrijk. In twee brieven aan verschillende JCB-distributeurs in Frankrijk verklaarde JCB: "More precisely, for the sake of your own interest, we would wish that you liaise directly with each other to avoid this kind of practices in the future. Rather than allowing customers to take advantage of a competitive environment, it would be preferable that you exchange information regularly or that you negotiate between yourselves these common deals." ("Meer in het bijzonder wensen wij dat u in uw eigen belang rechtstreeks contact met elkaar opneemt om dit soort praktijken in de toekomst te vermijden. In plaats van de klanten de gelegenheid te bieden van een concurrentieel klimaat te profiteren, zou het de voorkeur verdienen dat u geregeld informatie uitwisselt of deze gemeenschappelijke zaken met elkaar bespreekt.")(91). In deze gevallen heeft JCB collusie tussen haar distributeurs aangemoedigd door ze ertoe aan te zetten orders van buiten de hun toegewezen contractgebieden met elkaar te bespreken.

(113) De verplichting niet buiten het contractgebied te verkopen, d.w.z. geen passieve verkopen te verrichten, vormt een aanvulling op de verplichting niet te distribueren door middel van filialen of depots buiten het contractgebied, zoals blijkt uit het verzoek van JCB om een aanbieding van een officiële distributeur aan een onder het contractgebied van de naburige distributeur ressorterende klant in te trekken(92) of verzoeken om aanbiedingen van JCB Ile de France af te leiden naar voornoemde(93). JCB Ile de France heeft een exclusief contractgebied in Frankrijk. In zoverre JCB Ile de France in de JCB-groep is geïntegreerd, kan het verzoek om dergelijke aanbiedingen af te leiden, legitiem zijn, behalve dat JCB Ile de France werkelijk of potentieel concurreert met andere distributeurs in Frankrijk. In de brief van de distributeur wordt echter verzocht uit zijn contractgebied afkomstige orders die tot een andere officiële distributeur zijn gericht, naar zijn bedrijf af te leiden. Indien dergelijke verkopen buiten het contractgebied plaatsvinden, ontvangen de officiële distributeurs wellicht een lagere premie dan voor verkopen binnen hun contractgebied(94).

Volgens JCB hebben de genoemde incidenten in Frankrijk betrekking op actieve en niet op passieve verkopen (Antwoord II, blz. 36-37 en aanhangsel 3); eerstgenoemde verkopen zijn in strijd met een volledig legitieme bepaling van de overeenkomst in Frankrijk. De in overweging 112 opgenomen citaten uit brieven, waaruit volgens de Commissie beperkingen op verkopen buiten de contractgebieden en aanmoediging tot collusie tussen dealers ten nadele van de klant blijken, zijn uit hun context gehaald. Zij waren in de eerste plaats bestemd om de distributeurs in kwestie eraan te herinneren dat actieve verkopen buiten het contractgebied verboden zijn, en voorts werd duidelijk gemaakt dat zij geen geschil wilde beslechten waarbij een eindgebruiker was betrokken. De distributeurs moesten bespreken wie de kosten van de service na verkoop moest dragen (Antwoord II, blz. 59). De formulering van de brieven van JCB en hun anticoncurrentiële oogmerk zijn echter duidelijk en bieden geen ruimte voor interpretatie.

(114) Evenzo verzoekt JCB in een andere brief SEM-CEDIMA één van haar officiële distributeurs, niet aan klantenwerving te doen of geen directe of indirecte (bijvoorbeeld via een tussenpersoon) verkopen te verrichten buiten haar exclusieve contractgebied, en met name niet in het onlangs aan een andere officiële distributeur toegewezen contractgebied. In dezelfde brief wordt verwezen naar een overeenkomst tussen JCB en SEM-CEDIMA om verkopen te verrichten buiten het toegewezen contractgebied, in een specifiek gebied waar geen officiële distributeur was, maar uitsluitend na goedkeuring van JCB(95). Zoals hierboven is aangetoond, placht SEM-CEDIMA in het Verenigd Koninkrijk te kopen tegen lagere prijzen dan die van haar concurrenten in het Franse distributienetwerk. Dit illustreert de zeggenschap van JCB over de passieve en actieve verkopen, zelfs wanneer de aan een andere distributeur verleende alleenrechten niet in het geding kunnen komen, aangezien er geen dergelijke distributeur in het Franse gebied in kwestie was. Zodra er een distributeur was aangewezen, waren directe en indirecte verkopen niet langer mogelijk.

Volgens JCB is de brief van JCB France waaruit in overweging 114 wordt geciteerd, uit de context gehaald voorzover het hier gaat om de beëindiging van een tijdelijke en uitzonderlijke afspraak met SEM-CEDIMA in 1997, volgens welke laatstgenoemde werd gemachtigd om in de Loirevallei "dans des zones provisoirement libres" ("in voorlopig vrije gebieden") te verkopen met bemiddeling van Kleber Malecot, de vroegere officiële JCB-distributeur in dat gebied. Volgens JCB kwam er een einde aan deze uitzonderlijke afspraak en met name aan het recht om actieve verkopen in dat gebied te verrichten, zodra een nieuwe distributeur, Telliez, in dat gebied werd aangewezen, zoals vermeld in de brief van JCB France van 17 november 1998. (Brief van de heer Hargreaves, JCB, van 6 juni 2000.) Volgens genoemde overeenkomst wordt de goedkeuring van JCB niet eens en voor altijd v