BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 1 oktober 1997 betreffende steun van Frankrijk aan Thomson SA en Thomson multimedia (Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (98/183/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na belanghebbenden overeenkomstig bovengenoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

I. INLEIDING VAN DE PROCEDURE VAN ARTIKEL 93, LID 2, VAN HET VERDRAG

Bij brief van 10 februari 1997 stelde de Commissie de Franse regering in kennis van haar besluit van 18 december 1996 de procedure (1) van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van steunmaatregelen ten behoeve van Thomson SA en Thomson multimedia. Deze maatregelen omvatten de door de Franse autoriteiten in oktober 1996 aangemelde herkapitalisatie van Thomson SA, de moedermaatschappij van het overheidsconcern Thomson, voor een bedrag van omstreeks 11 miljard FRF. In een aan de Commissie gericht schrijven van 12 december kondigde de heer Arthuis, minister van Financiën, aan dat de voorgenomen herkapitalisatie van Thomson SA hoofdzakelijk ten behoeve van de dochteronderneming voor consumentenelektronica, Thomson multimedia, zou worden gebruikt, en geen gevolgen voor de andere belangrijke dochter van het concern, Thomson CSF zou hebben. Deze laatste is een concern voor bedrijfselektronica dat werkzaam is in de defensiesector en dat volgens toezeggingen van de Franse autoriteiten spoedig zal worden geprivatiseerd. Thomson multimedia, een van de belangrijkste consumentenelektronicabedrijven, kampt sinds het begin van de jaren 1990 met een reeks tekorten, waardoor de verliezen zich hebben opgestapeld en het eigen vermogen van het concern volledig werd opgeslokt.

De Commissie had geoordeeld dat, volgens het door haar in soortgelijke omstandigheden toegepaste beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie, de toenmalige financiële vooruitzichten er niet op wezen, dat het geïnvesteerde kapitaal een met de markt verenigbaar rendement zou opleveren, zodat een particuliere investeerder niet tot herkapitalisatie van de onderneming zou zijn overgegaan, en dat derhalve moest worden geconcludeerd dat de betrokken maatregelen steunelementen konden inhouden. De verenigbaarheid van de betrokken maatregelen met het Verdrag kon uitsluitend worden beoordeeld ten aanzien van de uitzondering van artikel 92, lid 3, onder c). Zij hadden immers steun aan een onderneming in moeilijkheden ten doel, zodat de verenigbaarheid ervan moest worden getoetst aan de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (2). In haar mededeling betreffende de inleiding van deze procedure verzocht de Commissie de autoriteiten daarom haar een herstructureringsplan voor Thomson multimedia voor te leggen waarmee de levensvatbaarheid zou worden hersteld.

De mededeling betreffende de inleiding van de huidige procedure had tevens betrekking op de verkoop aan de staat van het belang dat Thomson SA in Crédit Lyonnais bezat tegen een prijs die steunelementen kon inhouden. De Commissie had immers de prijs onderzocht waartegen het belang van Thomson SA in Crédit Lyonnais (CL) (te weten 3,01 % van het kapitaal van CL) volgens de overeenkomst van 20 mei 1996 door de staat was teruggekocht, namelijk voor een prijs van 306,7 FRF per aandeel. Er zij aan herinnerd (3) dat, aangezien de gewone aandelen Crédit Lyonnais niet ter beurze genoteerd zijn, voor de beoordeling van deze transactie het beleggingsbewijs (CI) als onderliggend waardepapier werd gebruikt, en dat een gewoon aandeel normaal een zekere meerwaarde heeft ten opzichte van een CI (een CI geeft geen stemrecht). De Commissie had zich vragen gesteld bij de hoogte van de bij deze transactie toegepaste premie van 30 % van de waarde van een aandeel ten opzichte van een CI en was tevens van oordeel dat de koers van het CI waarvan werd uitgegaan (koers per 31 december 1995, of 235 FRF), niet gerechtvaardigd leek omdat de transactie op 20 mei 1996 werd afgerond, na een sterke koersdaling van het CI (tot 164 FRF), dit wil zeggen een waardeverlies van 30 %.

De Commissie was van mening, dat de betrokken maatregelen steunelementen konden bevatten en dat, in voorkomend geval, de verenigbaarheid ervan met het Verdrag slechts kon worden beoordeeld in het kader van de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag.

II. MOTIVATIE VAN DE AANGEMELDEMAATREGELEN

Thomson is een concern van wereldformaat dat werkzaam is op het gebied van de consumentenelektronica en van de bedrijfselektronica, inzonderheid in de defensiesector. De staat heeft een meerderheidsbelang (76 %) in de moedermaatschappij Thomson SA. France Telecom, een overheidsbedrijf, heeft ongeveer 20 % van de aandelen van de moedermaatschappij in handen. De rest van het kapitaal (4 %) is in handen van enkele minderheidsaandeelhouders. Thomson SA bezit alle aandelen van Thomson multimedia, het bedrijf waarin de activiteiten op het gebied van consumentenelektronica zijn samengebracht, en is hoofdaandeelhoudster (58 %) van Thomson CSF, waarin de activiteiten op het gebied van bedrijfselektronica zijn samengebracht, en die een aanzienlijk deel van haar omzet behaalt in de defensiesector. De overige aandelen van Thomson CSF (42 %) zijn over het brede publiek verspreid en ter beurze genoteerd. Voorts was het Thomson-concern tot 1996 met ongeveer 20% van het kapitaal - waarvan 3,01 % via de holding Thomson SA - één van de belangrijkste aandeelhouders van Crédit Lyonnais.

Thomson multimedia (tot maart 1995 Thomson Consumer Electronics genaamd) bestaat uit een vijftigtal ondernemingen in de sector consumentenelektronica. Het is in omvang het vierde concern op wereldniveau in deze sector en het tweede op Europees niveau. Thomson multimedia, dat in 1987 de Amerikaanse producent RCA heeft gekocht van General Electric, bekleedt met een marktaandeel van ongeveer 20 % een leidende positie in Noord-Amerika. Het concern had eind 1996 bijna 49 000 werknemers en behaalde een omzet van 39,3 miljard FRF. De producten van Thomson multimedia worden onder talrijke merknamen op de markt gebracht (Thomson, RCA, GE, Proscan, Telefunken, Ferguson, Nordmende, Saba). Ondanks een onmiskenbare technologische deskundigheid had het concern in de jaren 1990 te kampen met onvoldoende industriële concurrentiekracht, onder meer wegens de verspreiding van zijn productiemiddelen. Tegelijk werd zijn commerciële aanwezigheid in Europa uitgehold. In een verzadigde markt, die wordt gekenmerkt door een prijzenslag tussen de belangrijkste producenten, heeft deze industriële en commerciële zwakte sinds 1992 tot aanzienlijke verliezen van gemiddeld meer dan 1 miljard FRF per jaar geleid, en de situatie is in 1996 nog verergerd. Het eigen vermogen van het concern werd volledig opgeslokt door deze verliezen, waardoor het nettoresultaat in 1995 negatief werd en in 1996 op -2,8 miljard FRF uitkwam. De getroffen herstructureringsmaatregelen waren ontoereikend om de levensvatbaarheid te herstellen. In dergelijke omstandigheden had het concern zonder een vergaande herstructurering, gekoppeld aan een herkapitalisering, moeten worden geliquideerd. Thomson multimedia kon tot op heden slechts overleven door een beroep te doen op leningen van de moedermaatschappij, Thomson SA, die jegens haar de rol van bankier vervulde. Door het aangaan van steeds meer schulden, die eind 1996, 16,1 miljard FRF beliepen, werden de structurele oorzaken van de crisis verre van opgelost, maar werd de toestand integendeel nog verergerd, doordat de gevolgen werden uitgesteld en de steeds zwaardere financiële lasten op het bedrijfsresultaat gingen wegen.

De situatie van de dochteronderneming Thomson multimedia heeft de positie van de moedermaatschappij Thomson SA aangetast, die geen eigen industriële bedrijfsactiviteiten heeft en uitsluitend als financieringsholding dienst doet. Zo is het eigen vermogen van het concern, door het gecumuleerde effect van de groeiende verliezen bij de dochterondernemingen, gedaald van bijna 8 miljard FRF in 1990 tot ongeveer -3,7 miljard FRF eind 1995, waardoor een herkapitalisatie of liquidatie noodzakelijk waren geworden. Zoals de Commissie in haar mededeling betreffende de inleiding van de onderhavige procedure heeft beklemtoond, zou zonder het ingrijpen van een particuliere aandeelhouder die een aanzienlijk kapitaal kon beschikbaar stellen, de toegang van Thomson SA tot de kapitaalmarkt in 1994, toen het eigen vermogen negatief werd, definitief zijn gesloten en had de onderneming moeten worden geliquideerd.

III. ANTWOORD VAN DE FRANSE AUTORITEITEN

Bij schrijven van 6 maart 1997 hebben de Franse autoriteiten de Commissie het door haar verzochte herstructureringsplan voor Thomson multimedia toegestuurd, alsmede hun opmerkingen ter verdediging van de maatregelen ten aanzien waarvan de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag was ingeleid. Nadat de Commissie de autoriteiten op 2 april 1997 bijkomende vragen had gesteld, werden deze opmerkingen aangevuld bij schrijvens van 26 mei en 2 september 1997.

i) Verkoop van de aandelen Crédit Lyonnais van Thomson SA aan de staat

In hun antwoord wezen de Franse autoriteiten op de volgende punten. De - niet ter beurze genoteerde - CL-aandelen werden door de staat van Thomson SA teruggekocht tegen een prijs die 30 % hoger lag dan de koers van het CI per 31 december. Zij rechtvaardigden deze meerwaarde door de noodzaak de rekeningen over het boekjaar 1995 van Thomson SA af te sluiten met een verwijzing naar een definitieve transactie of een onomkeerbare koopverbintenis. Op basis daarvan werd in de rekeningen van 1995 een voorziening opgenomen die overeenkomt met de waardevermindering die Thomson over deze verkoop van aandelen boekte. De Franse autoriteiten herinnerden er overigens aan dat deze prijs tot stand is gekomen na rechtstreekse onderhandelingen tussen beide partijen en gebaseerd was op verschillende referentie-elementen. Behalve op de waarde van het CI wezen zij op de meerwaarde ten opzichte van de nettoboekwaarde per Crédit Lyonnais-aandeel, die, uitgaande van de verkoopprijs van 306,7 FRF per aandeel, op 31 december 1995 66 % bedroeg, tegen een gemiddelde van 80 à 100 % bij vergelijkbare Franse banken. Voorts betoogden zij dat de kapitaalverhogingen van Crédit Lyonnais in september 1993 en juli 1994 tegen een duidelijk hogere prijs (respectievelijk 880 FRF en 774 FRF per aandeel) waren gerealiseerd, weliswaar in omstandigheden die ondertussen zijn veranderd. Ten slotte was Frankrijk van mening, dat de aandeelpremie ten opzichte van het CI bij de transactie (30 %, of de verhouding tussen 306,7 FRF en de koers van 235 FRF van het CI op 31 december 1995) lager was dan de premie die bij de twee voornoemde transacties (40 % à 45 %) en bij vergelijkbare ondernemingen (43 % à 56 %) werd gehanteerd. In hun brief van 2 september 1997 beklemtoonden de Franse autoriteiten bovendien dat, hoewel de koers van het CI bij de ondertekening van de transactie op 20 mei 164 FRF beliep, hij daarentegen bij de sluiting van de overeenkomst tussen de staat en Thomson op 12 april 1996 209 FRF, en op de dag van de openbaarmaking van deze transactie op 17 april 190 FRF bedroeg.

ii) Herkapitalisatie van Thomson SA en Thomson multimedia

Bij schrijven van 6 maart deed Frankrijk de Commissie een herstructureringsplan voor Thomson multimedia voor de periode 1997-1999 toekomen. Dit plan was gebaseerd op verschillende factoren om de levensvatbaarheid te herstellen.

Aanzuivering van de schulden en verlichting van de financiële lasten.

Door de herkapitalisatie van Thomson multimedia, die zo goed als de totale voorgenomen kapitaalverhoging voor Thomson SA zal omvatten (10 866 miljoen FRF van de omstreeks 11 miljard FRF die is gepland voor Thomson SA), zal de balans van de onderneming volledig kunnen worden geherstructureerd: de schulden zullen vanaf 1997 met 9,3 miljard FRF afnemen. Terwijl de nettosituatie van het concern op dit moment negatief is, zal zij na de herkapitalisatie opnieuw een waarde van 7 miljard FRF bereiken, bij een 50/50-verhouding tussen eigen vermogen en schulden. Dankzij de schuldvermindering zal Thomson multimedia voor honderden miljoenen FRF per jaar financiële lasten kunnen besparen. De netto financiële lasten, die in 1996 1 319 miljoen FRF beliepen, zullen in 1999 waarschijnlijk dalen tot een (nog hoog) niveau van 887 miljoen FRF, wat een besparing van ongeveer 430 miljoen FRF oplevert.

Terugwinning van de inkomsten uit intellectuele eigendom vanaf 1999.

Bij de overname van RCA van General Electric (GE) in 1987 had Thomson tot 31 december 1998 afstand gedaan van de inkomsten uit licenties en octrooien. Deze concessie heeft betrekking op alle van GE overgenomen octrooien en op de octrooien die Thomson multimedia sindsdien heeft laten inschrijven (d.w.z. het grootste deel van zijn huidige inkomsten uit intellectuele eigendom). De dochteronderneming waarin al deze octrooien zijn ondergebracht, RCATL, boekte in 1995 een nettoresultaat van (. . .) (4) US-dollar, of omstreeks (. . .) FRF. Volgens de raming van de autoriteiten zal de terugkeer van deze inkomsten naar Thomson multimedia in 1999 goed zijn voor 950 miljoen FRF.

Een herstructureringsplan dat voorziet in een personeelsvermindering van 20 % in de periode 1996-1998.

Volgens dit plan worden wereldwijd negen industriële vestigingen, één O & O-vestiging en één commerciële vestiging gesloten, en aanzienlijke besparingen op het verkoopapparaat gemaakt. Het gaat in totaal om 10 640 personen. Deze maatregelen hebben vooral betrekking op Amerika (samenbrengen van de Noord-Amerikaanse productie in Mexico), en Azië (verplaatsing van de activiteiten van Singapore naar Thailand en van Maleisië naar de Filipijnen). In Europa wordt de productie gereorganiseerd. De O & O-activiteiten van de onderneming in Straatsburg moeten naar Rennes worden verlegd. De fabrieken van het concern in Duitsland worden gesloten en hun productie wordt in de vestiging van Angers (Frankrijk) ondergebracht. Voorts zijn er overdrachten van Angers naar Tarancón (Spanje), en van Tarancón naar Polen, waar een nieuwe fabriek wordt gebouwd. Door deze reorganisatie wordt ernaar gestreefd de productiebedrijven te specialiseren per groep producten. Na afloop van deze industriële herstructurering zullen de hoogwaardige en grote televiesietoestellen in Angers worden vervaardigd, de middelmatige toestellen in Spanje en die van de lagere categorieën in Polen.

Volgens de gegevens van de autoriteiten gaat het grootste deel van de totale kosten van het plan naar maatregelen voor schadeloosstelling van het personeel. Volgens de onderneming zal met dit plan vanaf 1999 een besparing van naar schatting 950 miljoen FRF per jaar worden verkregen. Aangezien voor alle kosten van dit plan reeds boekhoudkundig voorzieningen zijn getroffen (reeds in 1995, maar vooral in 1996 ten bedrage van 1,2 miljard FRF), zullen deze besparingen ten volle effect sorteren op het bedrijfsresultaat van 1999. Rekening houdend met de besparingen die dit plan reeds in 1997 en 1998 zal opleveren, zal de onderneming in het eerste halfjaar van 1999 reeds alle herstructureringskosten afgeschreven hebben.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Stijging van de verkoop van nieuwe digitale producten.

De nieuwe digitale producten (hoofdzakelijk digitale decodeerapparaten en de Digital Video Disc (DVD)), waarvoor Thomson multimedia naar eigen zeggen een technologische voorsprong heeft die haar in een gunstige situatie plaatst, maakten in 1995 nog een uiterst gering deel van de activiteiten uit (2,9 miljard FRF of 8 % van de omzet). Volgens de eerste gegevens van Frankrijk eind 1996 en begin 1997 werd een groei van de omzet voor deze producten van bijna 40 % per jaar verwacht, zodat deze producten volgens de prognoses van Thomson multimedia vanaf 1998 bijna 19 % van deze omzet zouden leveren. De onderneming heeft deze optimistische vooruitzichten vervolgens in het voorjaar van 1997 naar beneden bijgesteld.

In het licht van de prognoses voor 1996-1999 waarop dit plan is gebaseerd, komt daarbij nog een vijfde, zeer belangrijk element dat de levensvatbaarheid van de onderneming helpt te herstellen: een scherpe stijging van de omzet, waaronder, zij het in een trager tempo, bij de traditionele kernproducten (kleuren-TV's en videorecorders). Deze prognoses gaan uit van een gelijkblijvend Amerikaans marktaandeel van het concern en een herovering van het Europese marktaandeel, dat van ongeveer 14 % in 1990 (marktaandeel kleuren-TV's) gezakt was tot omstreeks 11 % in 1996. Het concern verwacht een terugkeer naar het historische marktaandeel dat begin jaren 1990 in Europa werd bereikt.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Op basis van de voormelde vier belangrijkste factoren voor het herstel van de levensvatbaarheid zou Thomson multimedia volgens het bovenstaande tijdschema (tabel B) in 1999 opnieuw winst boeken. Het lopende bedrijfsresultaat (vóór financiële lasten) zal in 1999 stijgen van 1,7 % naar 4,3 % van de omzet, wegens de terugwinning van de inkomsten uit de intellectuele eigendom van het concern die van 1988 tot 1998 aan General Electric waren afgestaan. Het nettoresultaat na belasting zou in het laatste jaar van het plan weer net boven nul uitkomen (0,8 % van de omzet en ongeveer 5 % van het eigen vermogen).

Frankrijk legde de Commissie het volgende financieringsplan voor de onderneming voor: over de periode van het plan zal de financiering uit eigen middelen ongeveer 90 % van de lopende financieringsbehoeften (zonder herstructurering en schuldvermindering) dekken. Het resterende bedrag en de buitengewone behoeften zullen met de kapitaalsverhoging worden gefinancierd. De kapitaalsverhoging van Thomson multimedia (10 866 miljoen FRF) is gedurende deze periode dus voor drie doeleinden bestemd: het saldo van de lopende behoeften, ten bedrage van 732 miljoen FRF, met inbegrip van de niet door zelffinanciering gedekte investeringen (jaren 1997 en 1998), de herstructureringsmaatregelen ten bedrage van 1 305 miljoen FRF, en ten slotte vooral de schuldaanzuivering ten bedrage van 8 829 miljoen FRF.

Nadat de Commissie Frankrijk bij de inleiding van deze procedure had ondervraagd over de voorgenomen maatregelen om eventuele verstorende gevolgen van de betrokken steun te compenseren, oordeelde zij dat de herkapitalisatie van Thomson multimedia zonder verstorende gevolgen kon worden uitgevoerd. Dit werd bevestigd door de verklaring van Frankrijk, dat de marktaandelen van het concern gemiddeld op hetzelfde niveau zouden blijven; dat voorrang wordt verleend aan productiviteits- en vervangingsinvesteringen, en niet aan de capaciteitsuitbreiding; en dat Thomson multimedia na de privatisering niet gemakkelijk meer toegang zal hebben tot leningen om een agressieve strategie te financieren.

Bij de aanmelding van deze operatie in oktober 1996 had Frankrijk geopperd dat dit de minst dure oplossing was voor de staat, omdat de onderneming zonder herkapitalisatie had moeten worden geliquideerd. Daarom was er volgens Frankrijk geen sprake van staatssteun. De Franse autoriteiten hadden een dergelijke liquidatie becijferd op 20 à 25 miljard FRF, dit wil zeggen ongeveer ten minste het dubbele van de herkapitalisatiekosten. Aangezien de Commissie in haar mededeling betreffende de inleiding van deze procedure dit argument en dit cijfer betwistte, onder meer omdat dit cijfer inhield dat de sociale kosten en de volledige liquidatieschulden ten laste van de staat-aandeelhouder kwamen, legde Frankrijk, om deze toewijzing van de liquidatieschulden te argumenteren, precedenten uit de rechtspraak van Franse gerechten voor, waarin de aansprakelijkheid van de staat-aandeelhouder voor de liquidatieschulden van overheidsbedrijven werd bevestigd.

Ten slotte stelde de minister van Economie, Financiën en Industrie bij schrijven van 17 september 1997 de Commissie op de hoogte van de toezeggingen zoals vermeld in artikel l, lid 3, van de onderhavige beschikking waartoe Frankrijk met het oog op de vaststelling van een beschikking bereid was.

IV. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

De Commissie heeft ingevolge de bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen twee opmerkingen van belanghebbenden ontvangen betreffende de inleiding van de procedure.

Bij een aan de Commissie gericht schrijven van 18 april heeft de onderneming Philips opgemerkt dat er in Europa en de rest van de wereld overcapaciteit bestond voor de productie van televisietoestellen en videorecorders. Volgens de gegevens van de onderneming bedroeg de wereldproductiecapaciteit in 1995 121 miljoen televisietoestellen, bij een verkoop van 103 miljoen toestellen per jaar. Voor videorecorders was dit volgens dezelfde bron 67 miljoen en 50 miljoen toestellen. Philips was van oordeel dat een capaciteitstoename in deze sector niet mocht worden gestimuleerd, maar dat integendeel maatregelen voor de vermindering en de rationalisering van de productiecapaciteit in Europa moesten worden bevorderd.

In een brief van 16 april 1997 heeft de Fédération générale des mines et de la métallurgie (FGMM), een Franse vakorganisatie die aangesloten is bij de CFDT, het beginsel van een herkapitalisatie zonder personeelsvermindering verdedigd. De FGMM was meer in het bijzonder van oordeel, dat de thans aangemelde herkapitalisatie het gevolg was van vroegere verplichtingen van de staat-aandeelhouder, die in de jaren 1988-1991 niet de financiële middelen ter beschikking heeft gesteld die voor zijn industriële beslissingen en zijn keuze voor een externe groei van de onderneming nodig waren.

V. BEOORDELING VAN DE VOORGENOMEN STEUNMAATREGELEN

i) Verkoop aan de staat van het belang van Thomson SA in Crédit Lyonnais

De Commissie heeft kennis genomen van het antwoord van Frankrijk betreffende de waardebepaling van de CL-aandelen op 306,7 FRF bij de aankoop ervan door de staat van Thomson. Voorts heeft zij kennis genomen van een in november 1996 door een deskundige opgesteld verslag over de prijs van deze transactie, die werd overeengekomen bij de sluiting van de overeenkomst tussen de staat en Thomson op 20 mei. (. . .) vóór de materiële afwikkeling van de transactie begin 1997 (5), had de staat in ieder geval nog de tijd om vast te stellen dat deze transactie zijn vermogensbelangen schaadde en dus moest worden herzien. Hij was daartoe in staat, aangezien hij een rechtstreeks meerderheidsbelang in Thomson SA (76 %) had en derhalve feitelijk volledige zeggenschap over de onderneming had. Er zij overigens op gewezen dat de deskundige de bij de transactie toegepaste aandeelpremie van 30 % ten opzichte van het CI als normaal beschouwde.

De Commissie kan zich niet aansluiten bij het argument van Frankrijk ter rechtvaardiging van de datum van 31 december 1995 voor de waardebepaling van het onderliggende waardepapier (het beleggingsbewijs van Crédit Lyonnais, of CI-CL). Deze datum kan eventueel gelden, zoals Frankrijk heeft gesteld, voor het afsluiten van de rekeningen over 1995 en de waardebepaling per 31 december van het Thomson SA-belang in Crédit Lyonnais. Hij is daarentegen niet te rechtvaardigen voor een op 20 mei 1996 ondertekende transactie, daar de koers van het aandeel ondertussen met 30 % was gezakt, vermoedelijk nadat gegevens over de werkelijke situatie van Crédit Lyonnais de kapitaalmarkt hadden bereikt. Bij schrijven van 2 september 1997 heeft Frankrijk erop gewezen dat de koers van het CI-CL-aandeel bij de afronding van de onderhandelingen tussen Thomson en de staat 209 FRF beliep, en dat het aandeel bij de bekendmaking van de transactie op 17 april 1996, op de beurs op 190 FRF sloot (d.w.z. een waardedaling met respectievelijk 11 % en 19 % ten opzichte van de koers op 31 december 1995). Maar, zoals de Commissie bij de inleiding van deze procedure heeft opgemerkt, op het tijdstip van de transactie was de staat-aandeelhouder volgens de informatie waarover de Commissie beschikt perfect op de hoogte van de slechter wordende positie van Crédit Lyonnais die ertoe leidde dat vervolgens noodmaatregelen moesten worden genomen waarvan de Commissie in september 1996 in kennis is gesteld. Derhalve kon hij er dus reeds van uitgaan dat de reële waarde van het CI-CL-aandeel lager was dan de op basis van de toenmalige CI-koers gemaakte berekening, en dat de aandeelpremie van 30 % ten opzichte van het CI bovendien sterk overdreven was. De koers van het CI-CL is in de weken na deze transactie trouwens aanzienlijk gedaald, tot minder dan 120 FRF eind juni 1996 (tegen 164 FRF op 20 mei). De Commissie merkt ten slotte op, dat de door de Franse autoriteiten aangevoerde argumenten betreffende de waarde van het CL-aandeel ten opzichte van het CI strijdig zijn met het feit dat zij de totale verantwoordelijkheid voor de liquidatieschulden van overheidsbedrijven bij de staat-aandeelhouder leggen (zie deel III). Wanneer deze laatste redenering wordt doorgetrokken, had, gezien de uit de liquidatieschulden voortvloeiende potentiële lasten, een aandeel van een overheidsonderneming in een dermate onzekere situatie zoals die van Crédit Lyonnais in het voorjaar van 1996, voor de staat geen waarde moeten hebben, of had de waarde in ieder geval minder moeten zijn dan de koers van het CI, waarbij de risico's voor de houders beperkt zijn tot de waarde van hun effecten.

Het lijkt er dus op, dat de staat bij deze transactie niet zijn eigen vermogensbelangen (in de strikte zin), maar die van Thomson SA heeft proberen te beschermen. Om een normale prijs voor deze transactie te bepalen, moet volgens de Commissie in ieder geval minstens de CI-koers op 20 mei 1996 (of 164 FRF) bij de ondertekening van de transactie als berekeningsgrondslag worden gebruikt. Deze koers was toen met 30 % gezakt ten opzichte van die per 31 december 1995. Ook wanneer de methode van de autoriteiten zelf wordt gevolgd, waarbij de door de partijen aangehouden en in het deskundigenverslag bevestigde, doch twijfelachtige aandeelpremie van 30 % ten opzichte van het CI wordt aanvaard, komt de waarde van Crédit Lyonnais bij deze koers uit op 11,2 miljard FRF (. . .).

Zoals werd vastgesteld bij de inleiding van deze procedure, kunnen deze maatregelen de mededinging vervalsen en een ongunstige invloed hebben op het handelsverkeer in de sector consumentenelektronica, dat ongeveer 50 % van de Europese productie bedraagt. Daar het begrip staatssteun niet alleen betrekking heeft op positieve maatregelen zoals de subsidies zelf, maar tevens op transacties die op verschillende wijze de normale, op de begroting van een onderneming wegende lasten verlichten en derhalve, zonder dat zij subsidies zijn in de enge zin van het woord, hetzelfde karakter hebben en dezelfde effecten sorteren, moet worden geconcludeerd dat Thomson SA rechtstreeks (door de overdracht van zijn 3,01 %-belang in CL) staatssteun heeft ontvangen ten bedrage van145,6 miljoen FRF. Deze steun komt ten goede aan Thomson SA. Hij verschaft de staat geen enkel recht noch financiële opbrengst, zodat dit vermogensverlies kan worden gelijkgesteld met een niet-terugvorderbare subsidie. Aangezien hij niet bij de Commissie is aangemeld, is hij onwettig. Daar hij niet gerechtvaardigd werd door een herstructureringsplan voor Thomson SA, kan hij niet verenigbaar met het Verdrag worden beschouwd op grond van de uitzondering van artikel 92, lid 3, onder c), welke als enige uitzondering voor de betrokken maatregelen in aanmerking komt, zoals de Commissie in haar mededeling inzake de inleiding van deze procedure heeft vermeld.

ii) Kapitaalinbreng van ongeveer 11 miljard FRF ten gunste van Thomson SA en herkapitalisatie van Thomson multimedia

Verstoring van de mededinging - Invloed op het intracommunautaire handelsverkeer

De markt voor consumentenelektronica wordt gekenmerkt door een toenemende mondialisering en wordtbeheerst door Koreaanse en Japanse producenten. De Japanse producenten zijn nummer één in de wereld (de grootste twee concerns zijn Sony en Matsushita); in waarde uitgedrukt bedraagt hun productie het drievoudige van de communautaire productie (6). Deze machtspositie is ook merkbaar in het mondiale handelsverkeer: de communautaire uitvoer naar Japan en Korea bedroeg in 1994 slechts 74 miljoen ECU, respectievelijk 24 miljoen ECU, tegen een invoer van respectievelijk 3 390 miljoen ECU en 750 miljoen ECU. Ondanks een herstel van de uitvoer naar derde landen in 1993 en 1994, blijft de handelsbalans van de Europese Unie een structureel tekort vertonen (tussen 10 en 13 miljard ecu). Er heerst een uitgesproken tendens om fabrieken te verplaatsen naar landen met lage loonkosten, en landen als Thailand en China zijn de belangrijkste producenten geworden. De drie belangrijkste Europese producenten zijn, in dalende volgorde, Philips, Thomson multimedia en Nokia. De elektronicamarkt is bijna verzadigd (bijna 100% van de gezinnen bezit een TV-toestel) en groeit slechts traag, en in de komende jaren wordt verbetering verwacht van het op de markt brengen van nieuwe digitale producten zoals decodeerders en beeldplaatlezers (DVD)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De Commissie heeft kennis genomen van de opmerkingen van Philips aangaande de overcapaciteit die in Europa en in de wereld heerst voor de productie van kleuren-TV's en videorecorders. Een dergelijke bezettingsgraad van de capaciteit, te weten 85 % voor kleuren-TV's en 75 % voor videorecorders, is weliswaar niet uitzonderlijk laag, maar kan tot reële spanningen leiden, vooral indien een fabrikant zou beslissen zijn capaciteit of afzet te verhogen op een regionale markt van de omvang van Europa. De opmerkingen van Philips werden overigens niet bestreden door de Franse autoriteiten, die daarvan in het kader van deze procedure door de Commissie in kennis waren gesteld. In het licht van deze lage bezettingsgraad van de capaciteit voor de producten die door Thomson multimedia als haar "kernproducten" worden beschouwd, wordt het argument van de autoriteiten, dat de kapitaalinbreng niet tot mededingingsdistorsies leidt, tegengesproken door de eigen vooruitzichten van de onderneming. Daarbij moet worden onderscheiden tussen TV-toestellen en videorecorders.

De door Thomson multimedia voorgelegde prognoses gingen immers uit van een toename van de marktaandelen op de Europese markt voor kleuren-TV's, hoofdzakelijk bij de hoogwaardige producten (in Amerika verwacht Thomson multimedia een gelijkblijvend marktaandeel, terwijl het marktaandeel in Azië onbeduidendblijft). Door deze toename van het marktaandeel van Thomson multimedia in Europa, die voor het hoofdproduct van de onderneming, kleuren-TV's, in 1996 ongeveer 11 % bedroeg, zou het bedrijf tegen 1999 opnieuw zijn marktaandeel van 1994, dit wil zeggen meer dan 13 %, kunnen bereiken. In een traag groeiende Europese markt waar capaciteitsspanningen heersen, bij een jaarlijkse omzet van 19 à 20 miljoen TV-toestellen, kan een dergelijke herovering van marktaandelen het voor de concurrenten van Thomson multimedia in Europa moeilijker maken om de bestaande capaciteit te benutten en kan een deel van de huidige problemen van de onderneming naar deze concurrenten worden overgebracht, te meer omdat duidelijk blijkt dat de verkoop van TV-toestellen in Europa tot in 1999 verliesgevend zal blijven en dat de onderneming de vermindering van haar marktaandelen slechts door dumpprijzen kan bestrijden. Op grond daarvan meent de Commissie, dat de tenuitvoerlegging van het door Frankrijk ingediende plan voor deze reeks producten tot een aanzienlijke verstoring van de mededinging zal leiden.

Bij de videorecorders is de situatie duidelijk verschillend. Ondanks de lagere bezettingsgraad van de capaciteit voorde bestaande producten (75 % volgens Philips), zal het plan van Thomson multimedia normaal geen mededingingsspanningen veroorzaken. De onderneming verwacht immers dat haar marktaandeel in deze sector op het niveau van 1996 blijft, dit wil zeggen omstreeks 8,5 % in Europa en omstreeks 20 % in Amerika. Bovendien geeft zij een zeer groot deel van de omzet van videorecorders in onderaanneming, zodat de onderneming niet verantwoordelijk is voor een eventuele overcapaciteit bij dit product.

Bovendien zal het communautaire handelsverkeer in de sector consumentenelektronica, dat met omstreeks 50 % van de communautaire productie reeds vóór de uitvoering van het herstructureringsplan van Thomson multimedia omvangrijk was, na de uitvoering ervan waarschijnlijk nog uitbreiden. Na de sluiting van de twee productiebedrijven te Celle en Hannover in Duitsland, is de onderneming immers voornemens haar activiteiten voor de productie van TV-toestellen in de Gemeenschap samen te brengen in Frankrijk en Spanje. Elk bedrijf zal gespecialiseerd zijn in een productielijn: de luxe TV-toestellen worden in Angers (Frankrijk) vervaardigd, terwijl de fabriek van Tarancón (Spanje) zich op de productie van de middelmatige toestellen zal toeleggen. Deze specialisatie van de productiemiddelen van Thomson multimedia in Europa zal, in vergelijking met de situatie vóór het herstructureringsplan, het intracommunautaire handelsverkeer vergroten, vooral nadat de in opbouw zijnde fabriek van Polen, die de TV-toestellen van de lagere categorieën zal produceren, in bedrijf zal zijn gesteld.

Steunkarakter van de maatregelen

Op grond van het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie, en voorzover de betrokken maatregelen het handelsverkeer beïnvloeden en de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, stelde de Commissie in haar mededeling aan de lidstaten (7) dat de kapitaalinbreng in openbare bedrijven steunbestanddelen bevat indien een particuliere investeerder in vergelijkbare omstandigheden, rekening houdend met het verwachte rendement op de ingebrachte middelen, de betrokken kapitaalinbreng niet had gedaan.

Volgens het herstructureringsplan van de onderneming wordt, zelfs in de laatste herziene versie van het voorjaar 1997, pas in 1999 evenwichtsherstel verwacht. Het voor 1999 verwachte nettoresultaat van Thomson multimedia, dat licht positief is, ligt ver onder de voor de boekjaren 1997 en 1998 voorziene verliezen. Daarbij komt nog dat de staat, bij de kapitaalinjectie in 1997, de vroegere verliezen voor zijn rekening moet nemen, die zich op dit moment vertalen in een negatieve nettosituatie van Thomson multimedia (voor een bedrag van -2,8 miljard FRF op 31 december 1996), alsmede van Thomson SA. Over de hele periode van het door de autoriteiten ingediende plan ligt de rentabiliteit van het door de aandeelhouder geïnvesteerde kapitaal derhalve ver onder nul. Na afloop van het herstructureringsplan, eind 1999, zal de nettosituatie van Thomson multimedia volgens de prognoses van de onderneming ongeveer 7 250 miljoen FRF belopen. Uitgaande van een herkapitalisatie van Thomson multimedia voor een bedrag van 10 886 miljoen FRF, zal de staat-aandeelhouder derhalve op zijn kapitaalinbreng een niet geactualiseerd verlies van ongeveer 3,6 miljard FRF hebben geleden. Na actualisatie op basis van een percentage van 15 % (8), is het kapitaalverlies nog veel groter dan dit bedrag. Volgens de Commissie illustreert deze negatieve rentabiliteit van het geïnvesteerde kapitaal duidelijk dat een particuliere investeerder in vergelijkbare omstandigheden niet met een dergelijke kapitaalinbreng zou ingestemd hebben, en dat bij deze maatregelen derhalve sprake is van staatssteun, voorzover zij het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden en de mededinging kunnen vervalsen.

Voorts hebben de autoriteiten de Commissie erop attent gemaakt, dat deze transactie noodzakelijk was geworden wegens het uitstel van de herkapitalisatie waartoe in 1987 was besloten bij de aankoop van het Noord-Amerikaanse elektronicabedrijf RCA, en dat zij een handeling van een verstandig aandeelhouder was. De banken zouden ermee akkoord zijn gegaan een bemiddelingsrol te spelen omdat zij erop vertrouwden dat de staat - zelfs met vertraging - zijn herkapitalisatieverplichting zou nakomen. De Commissie stelt vast, dat een deel van de betrokken kapitaalinbreng volgens andere gegevens van Frankrijk niet voor de vermindering van de schulden is bestemd. Zelfs indien deze kapitaalinbreng voor 100 % zou worden gebruikt om de (door het uitstel van de herkapitalisatie ontstane) schuldenlast te verminderen, dan nog zou deze transactie haar steunkarakter niet verliezen. Een particuliere aandeelhouder zou immers een rendement op het eigen vermogen hebben geëist dat veel hoger is dan de vergoeding voor de ondernemingsschulden. Aangezien de onderneming sinds 1987 niet in staat was de rente op haar groeiende schulden te betalen zonder uit haar eigen vermogen te putten, zou een rendement op het eigen vermogen dat kleiner of gelijk is aan deze vergoeding, maar tegen een veel hoger percentage, wat het risico van een eigenvermogensinvestering weerspiegelt, onder gelijkblijvende omstandigheden in de periode 1987-1996 a fortiori totaal uitgesloten geweest zijn. Achteraf gezien, lijkt deze "uitgestelde" investering dus niet op een handeling van een verstandig investeerder. Overigens hebben de autoriteiten geen enkel element voorgelegd waaruit kan worden afgeleid in welke mate een dergelijke investering tevoren (d.w.z. uitgaande van de in 1987 beschikbare informatie, en met name de toenmalige vooruitzichten inzake de activiteiten en resultaten) verenigbaar kon worden geacht met het gedrag van een particuliere investeerder in een markteconomie. Hieruit volgt, dat het uitstel van de herkapitalisatie (of een deel daarvan) niets verandert aan het feit dat zij staatssteun vormt.

De Commissie neemt overigens kennis van de door de autoriteiten voorgelegde voorbeelden van rechtspraak van de Franse gerechten waarin werd vastgesteld dat de aansprakelijkheid van de staat-aandeelhouder voor de liquidatieschulden verder reikt dan zijn kapitaalinbreng in de onderneming. De Commissie en het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen hebben in soortgelijke gevallen het argument reeds afgewezen dat de aansprakelijkheid van de staat-aandeelhouder voor de schulden uit de liquidatie verder reikt dan zijn kapitaalinbreng in de onderneming, omdat deze uitbreiding van aansprakelijkheid leidde tot een vermenging van de rol van de staat-aandeelhouder en die van de verzorgingsstaat (9). Doch, zelfs uitgaande van de door Frankrijk gehanteerde hypothese doet deze rechtspraak niets af aan het steunkarakter van een dergelijke operatie, aangezien de staat-aandeelhouder, die kennis had van deze rechtspraak op basis van de wet van 1985 betreffende de sanering en de gerechtelijke liquidatie van ondernemingen, reeds lang vóór de thans onderzochte maatregelen, meer bepaald sinds begin 1990, maatregelen had moeten nemen inzake de herstructurering of liquidatie van de onderneming. Hij heeft zich in dit geval dus niet gedragen als een verstandig aandeelhouder of investeerder in een markteconomie, volgens het bovengenoemde beginsel. Onafhankelijk daarvan meent de Commissie bovendien dat de Franse autoriteiten niet het in het kader van de wet van 1985 (10) geëiste bewijs hebben geleverd, dat de staat-aandeelhouder kon worden gelijkgesteld met een wettelijke of feitelijke bestuurder van de onderneming (11). De feitelijke bestuurders zijn immers in geval van wanbeheer aansprakelijk voor de liquidatieschulden van de onderneming ten belope van de financiële gevolgen van dit wanbeheer. Ten slotte wijst de Commissie erop dat, zelfs indien al deze onbewezen elementen zouden komen vast te staan, de Franse staat nog niet zou kunnen ontkomen aan de toepassing van artikel 92 van het Verdrag zonder het rechtsbeginsel te schenden dat niemand zich kan beroepen op een argument dat is gebaseerd op zijn eigen fouten.

Zoals bij de inleiding van de huidige procedure werd vastgesteld, blijkt dat, gezien de aard van de steun, die bestemd is voor de uitvoering van het herstructureringsplan van een onderneming in moeilijkheden, andere uitzonderingen dan die van artikel 92, lid 3, onder c), niet van toepassing zijn in dit geval. Aangezien het hier gaat om een transactie die aanzienlijke steunelementen inhoudt, moet, om de verenigbaarheid van deze maatregelen met het Verdrag vast te stellen, worden onderzocht of zij onder de enige mogelijke uitzondering (die van artikel 92, lid 3, onder c)) vallen. Indien de betrokken maatregelen steun aan een onderneming in moeilijkheden ten doel hebben, moet de verenigbaarheid ervan worden getoetst aan de specifieke bepalingen inzake reddings- en herstructureringssteun.

In de kaderregeling van de Commissie inzake reddings- en herstructureringssteun voor ondernemingen in moeilijkheden is bepaald dat dergelijke steun verenigbaar met het Verdrag kan zijn mits aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan. De steun moet worden verleend ter ondersteuning van een herstructureringsplan dat binnen een redelijk tijdsbestek, op basis van realistische veronderstellingen inzake de toekomstige bedrijfsvoorwaarden, de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming herstelt. De onderneming moet op deze wijze een minimaal rendement op het geïnvesteerde kapitaal verkrijgen, zodat zij na de herstructurering geen beroep meer op de staat behoeft te doen en op eigen krachten de concurrentie kan aangaan. Bovendien moeten maatregelen worden genomen om de ongunstige gevolgen voor de concurrenten zoveel mogelijk te beperken, dient de steun in verhouding te staan tot de kosten en voordelen van de herstructurering en dient het plan volledig te worden uitgevoerd, met inachtneming van de door de Commissie opgelegde verplichtingen.

Om te beoordelen of de door de Franse autoriteiten voorgenomen saneringsmaatregelen voor Thomson multimedia aan deze voorwaarden voldeden, heeft de Commissie het advies ingewonnen van een onafhankelijk adviseur (hierna "de adviseur" genoemd), die in april-mei 1997 met de volledige medewerking van de Franse autoriteiten en de onderneming het herstructureringsplan van Thomson multimedia heeft geanalyseerd. De Commissie heeft de conclusies van het verslag van de adviseur aan de Franse autoriteiten medegedeeld, die deze niet hebben aangevochten.

Realistische veronderstellingen van het plan

Volgens de oorspronkelijke veronderstellingen van het door Frankrijk in maart 1997 aan de Commissie voorgelegde plan voor 1997-1999, die in de lijn lagen van het eind 1996 door de onderneming opgesteld driejarenplan voor 1996-1998, werd een krachtige groei van de omzet verwacht. De omzet zou stijgen van 39,3 miljard FRF in 1996 tot 46,7 miljard FRF in 1999, wat een groei in waarde van 6 % per jaar in deze periode betekent (zie tabel B). In gelijkblijvende omstandigheden zou de omzet, rekening gehouden met een stijging van de inkomsten uit octrooien en licenties, toenemen met 16 % over drie jaar, dit wil zeggen 5% per jaar. Aangezien de prijzen van de belangrijkste producten van het concern in de sector consumentenelektronica wegens de prijzenslag tussen de fabrikanten dalen, leek deze verwachte groei aan de hoge kant. Voor de nieuwe digitale producten (digitale decodeerder en beeldplaatlezers) was de door de onderneming oorspronkelijk verwachte stijging nog hoger, namelijk ongeveer 40% per jaar in 1997-1998.

De Commissie twijfelde aan het realistische karakter van deze prognoses en ondervroeg Frankrijk over de prijzen die aan de grondslag lagen van de vooruitzichten voor Thomson multimedia. Bij schrijven van 26 mei 1997 verklaarde Frankrijk dat deze vooruitzichten opgesteld waren op basis van de huidige prijzen, dit wil zeggen rekening houdend met een prijsdaling tussen 3 % en 8 % per jaar voor TV-toestellen en videorecorders, en veel hogere prijsdalingen voor de nieuwe digitale producten. Uitgaande van deze constante prijsdalingen lijkt de verwachte stijging van de omzet bijzonder ambitieus; zij komt overeen met een reëel groeipercentage van twee cijfers. Volgens de autoriteiten zou de omzetstijging echter niet worden bereikt door de groei van het volume, maar door een heroriëntering op hoogwaardige producten. Frankrijk heeft de Commissie overigens laten weten dat de prognoses van de onderneming voor de verkoop van de nieuwe digitale producten begin 1997 naar beneden waren bijgesteld.

De Commissie heeft Frankrijk ondervraagd over de gevolgen voor het resultaat indien het marktaandeel van het concern voor zijn kernproducten op het huidige niveau geblokkeerd zou blijven en indien de ontwikkeling van de nieuwe digitale producten één jaar vertraging zou oplopen ten opzichte van het oorspronkelijke scenario. Volgens Frankrijk zou dit resulteren in een jaarlijks omzetverlies van 1,1 miljard FRF tegen 1999 en in een winstverlies van bijna 200 miljoen FRF.

De adviseur was van mening dat de prijsveronderstellingen waarvan werd uitgegaan globaal genomen realistisch waren, en hij heeft deze veronderstellingen slechts in geringe mate veranderd. De door de adviseur uitgevoerde analyse twijfelt daarentegen wel aan het realistische karakter van de omzetvooruitzichten, en dit om verschillende redenen. Zo is de commerciële positie van Thomson zwak in de snel groeiende Aziatische en Oost-Europese regio's. Voorts kan voor de periode 1997-1999 ook niet worden gerekend op een aanzienlijke groei in Amerika, aangezien een gelijkblijvend marktaandeel wordt verwacht en de prognoses betreffende de nieuwe digitale producten begin 1997 naar beneden werden bijgesteld. De veronderstelling dat op het gebied van de kernproducten in Europa marktaandelen zullen worden heroverd, lijkt zeer onrealistisch, gezien de uiterst zwakke commerciële positie van Thomson multimedia. Door de instabiliteit en de verspreiding van haar handelsmerken (Brandt, Saba, Telefunken, Nordmende, Ferguson), waarvan er geen enkele de concurrentie met marktleiders zoals Sony of Philips aankan, is de onderneming immers in Europa verzwakt. De commerciële strategie van de onderneming is gericht op de rationalisering van de merken van het concern, door hun aantal te verminderen en vooral het merk Thomson naar voren te schuiven. Deze commerciële herpositionering lukt echter slechts gedeeltelijk, daar het merk Thomson in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Italië slechts een klein marktaandeel van 1 % of minder heeft en niet wordt gesteund door reclame-inspanningen die met de concurrenten van Thomson multimedia zijn te vergelijken. Voorts moet er volgens de Commissie rekening mee worden gehouden, dat een herpositionering op een of twee hoofdmerken veel tijd in beslag neemt en in de beginfase kan leiden tot bijkomende verliezen. Bovendien is de relatie tussen producten en markten in Europa onvoldoende ontwikkeld en is de reactie van het productiesysteem op de informatie van de markt veel te traag (gemiddeld drie maanden voor Thomson multimedia, tegen drie à vijf weken voor haar belangrijkste concurrenten).

Deze verschillende elementen brachten de adviseur ertoe, de verkoopprognoses van Thomson multimedia wereldwijd, voor Amerika, en vooral voor Europa te herzien. De afzet van consumentenelektronicaproducten (uitgezonderd beeldbuizen) ter waarde van 22,7 miljard FRF in Amerika en 12,3 miljard FRF in Europa tegen 1999 werd door de adviseur teruggebracht tot respectievelijk 22,2 miljard FRF en 10,1 miljard FRF. In Europa had het belangrijkste verschil ten opzichte van de prognoses van het bedrijf betrekking op de verkoop van TV-toestellen, waarvan het marktaandeel op het peil van 1996 (ongeveer 11 %) zou blijven, in tegenstelling tot het door het bedrijf voorgestelde terugwinscenario. De geconsolideerde omzet van het concern zou in 1999 op 43,3 miljard FRF uitkomen, of bijna 3 miljard FRF minder dan was aangegeven in de laatste versie van het bedrijfsplan. Dit scenario voorziet echter nog steeds een groei van 10 % over de drie jaren van het plan, of iets meer dan 3 % per jaar. In reële termen, rekening houdend met een gemiddelde prijsdaling van meer dan 5 % in de sector consumentenelektronica, is dit scenario volgens de Commissie zeker nog ambitieus voor een concern waarvan de marktaandelen de voorbije twee jaar zijn geslonken.

Levensvatbaarheid van Thomson multimedia

Zoals de Commissie bij de inleiding van deze procedure beklemtoonde, zou Thomson multimedia zonder de door een overheidsaandeelhouder geboden zekerheid niet opgewassen geweest zijn tegen de situatie van chronische tekorten in de jaren 1990 en de ophoping van de schulden tot ongeveer 16 miljard FRF (eind 1996). De toegang van Thomson multimedia en haar moedermaatschappij tot de kapitaalmarkt zou geleidelijk verminderd zijn en vandaag volledig uitgesloten zijn, gezien de negatieve nettosituatie van het concern (-2,8 miljard FRF voor Thomson multimedia eind 1996). De door Frankrijkaangemelde kapitaalinbreng van ongeveer 11 miljard FRF is op zich onvoldoende om de levensvatbaarheid van het concern te herstellen: een algemene berekening geeft aan dat, zelfs indien de schuldenlast zou verminderen met het bedrag van de voorgenomen herkapitalisatie, de onderneming ongeveer 700 miljoen FRF per jaar bespaart, wat veel minder is dan het in 1996 geleden verlies, zowel bij het lopende resultaat (-1,5 miljard FRF) als bij het nettoresultaat (-2,7 miljard FRF). Daaruit volgt, dat de levensvatbaarheid van de onderneming niet kan worden beoordeeld zonder rekening te houden met de commerciële en industriële aspecten van het herstructureringsplan.

Ter bepaling van het door Thomson multimedia verwachte rentabiliteitsniveau, waarbij de onderneming levensvatbaar kan worden geacht, neemt de Commissie twee elementen in aanmerking. Allereerst moet worden nagegaan of het rentabiliteitsniveau van de onderneming duidelijk hoger is dan de kosten van de schulden, omdat de hefboomwerking van de schulden anders negatief werkt en de onderneming zich niet door leningen kan financieren zonder haar rendement in gevaar te brengen, zoals de voorbije jaren is gebleken. Frankrijk heeft de Commissie medegedeeld, dat om het marginale effect van wijzigingen in de schulden te berekenen, een rentevoet van 6,5 % over de looptijd van het herstructureringsplan werd gehanteerd. Dit is echter niet voldoende, in het licht van de noodzaak van Thomson multimedia om zijn schulden te verlichten en de normale winst die het eigen vermogen moet opbrengen om risicokapitaal te kunnen aantrekken, wat een risicopremie impliceert, die afhankelijk is van de bedrijfssituatie, ten opzichte van de voor de schulden geldende rentevoet. Uit de door Frankrijk aan de Commissie verstrekte stukken blijkt dat de adviserende handelsbanken van de Schatkist en Thomson voor de evaluatie van Thomson multimedia in 1996 een actualisatiepercentage van 15 % hebben gehanteerd. De Commissie zou dus mogen verwachten dat de onderneming na uitvoering van het door Frankrijk overgelegde herstructureringsplan een rendement (winst op eigen vermogen) van ongeveer deze indicatieve waarde van 15 % bereikt. Om de duurzame levensvatbaarheid van de onderneming te garanderen, moet dit rendement in ieder geval in het bovenste deel liggen van de marge tussen 6,5 % (de kosten van de schuldenlast) en de indicatieve waarde van 15 % (de kosten van het eigen vermogen volgens de handelsbanken). Gezien de scherpe concurrentie op de markten voor consumentenelektronica, de prijzenslag tussen de belangrijkste producenten en de grote financiële draagkracht die nodig is om in nieuwe generaties producten te investeren, moet daaraan worden toegevoegd dat de levensvatbaarheid van de onderneming, met name ook bij ongunstige marktomstandigheden, slechts door een hoog rendementsniveau kan worden gegarandeerd.

Op industrieel niveau lijkt het zwakke concurrentievermogen van het concern verband te houden met drie hoofdfactoren: i) de hoge arbeidskosten in Noord-Amerika en Europa in vergelijking met de Aziatische landen; ii) het grote aantal productiebedrijven, waardoor de geproduceerde series te klein zijn om de vaste kosten te dekken; iii) een te ruim productassortiment. De maatregelen die in het kader van het aan de Commissie voorgelegde herstructureringsplan worden uitgevoerd, moeten deze situatie verhelpen. De productiebedrijven van Thomson multimedia in de Verenigde Staten en Canada worden, in het kader van de bundeling van de productiecapaciteit in Mexico gesloten. In Europa werd besloten de twee productiebedrijven te Celle en Hannover in Duitsland te sluiten en de productie geleidelijk over te plaatsen naar Angers in Frankrijk en Tarancón in Spanje. De Commissie, die er bijzonder veel belang aan hecht dat dergelijke maatregelen, wanneer zij onvermijdelijk zijn, in het kader van echt sociaal overleg worden voorbereid en uitgevoerd, merkt op dat volgens de informatie van Frankrijk in april een akkoord werd gesloten met de Duitse vakbonden. Een soortgelijk protocolakkoord werd in januari met de vakbond van de Prescott-fabriek in Canada gesloten, en er wordt sociaal overleg gevoerd met het personeel van de te sluiten bedrijven in de Verenigde Staten. De Commissie neemt er eveneens kennis van dat de fabrieken van Celle en Hannover gevestigd waren in de streek Hannover, die niet in aanmerking komt voor regionale steun in de zin van artikel 92, lid 3, onder a) en c), en dat deze fabrieken volgens Frankrijk geen overheidssteun hebben ontvangen.

Volgens de door Frankrijk verstrekte informatie voorziet het sociaal plan, dat betrekking heeft op 10 640 werknemers, in de afvloeiing van 4 000 personen binnen het concern, rekening gehouden met de aanwervingen die onder meer zijn gepland bij de fabrieken waarnaar een gedeelte van de productie wordt overgebracht. Dit betekent een personeelsvermindering met 12,3 % over drie jaar. Uitgaande van de verwachte omzetgroei (3 % per jaar volgens de adviseur van de Commissie), en in de veronderstelling dat het aandeel van de toegevoegde waarde in de omzet constant blijft, betekent dit dat de zichtbare productiviteit (de productiewaarde, zonder rekening te houden met het volume-effect) ongeveer 7 % per jaar zou stijgen. De Commissie meent dat dit een ambitieuze doelstelling is, waarbij niet is bewezen dat Thomson multimedia daardoor opnieuw op het productieniveau van zijn concurrenten zal komen. De adviseur heeft er vooral op gewezen dat de in het kader van het plan bereikte marge op productiekosten tegen 1999 volledig opgeslorpt zal zijn door de daling van de verkoopprijzen. In verband met het volledige, door de onderneming en Frankrijk voorgelegde industriële plan meende hij echter wel dat de daaruit voortvloeiende industriële structuur het concern op het niveau van zijn belangrijkste concurrenten kon brengen en dat de productiebedrijven dankzij de rationalisering van het productassortiment, betere resultaten zullen boeken op het gebied van hun specialiteit.

Deze industriële structuur zal volgens de adviseur bestand zijn tegen een pessimistisch scenario dat het door de onderneming opgestelde bedrijfsplan in gevaar zou kunnen brengen. Zo zou het concern, indien het in Europa en Azië 600 000 TV-toestellen minder verkoopt dan was gepland (d.w.z. -20 % ten opzichte van het plan), zijn industriële structuur niet behoeven te herzien. Dankzij de flexibiliteit van de fabrieken waar TV-toestellen worden geproduceerd, vooral in Europa waar de commerciële risico's het grootst zijn, kan een bijkomend herstructureringsplan worden vermeden, gezien het grotere aandeel van de variabele kosten in verhouding tot de vaste kosten, de flexibiliteit van de Tarancón-fabriek in Spanje en de mogelijkheid de capaciteit van de in opbouw zijnde fabriek in Polen aan te passen aan de stand van de productie. Deze flexibiliteit en de ratio variabele kosten/vaste kosten stelt de onderneming in staat zo nodig geval slechts een klein deel van het eventuele omzetverlies in haar resultaat door te berekenen.

De broosheid van het saneringsplan voor Thomson multimedia wordt echter duidelijk op het vlak van de bedrijfsvooruitzichten van de onderneming: bij het televisiebedrijf (beeldbuizen uitgezonderd) zou zowel in Amerika als in Europa tegen 1999 nog steeds een tekort bestaan. In Amerika zal dit tekort in 1999 kunnen worden gecompenseerd door winsten bij andere producten, waaronder het assortiment nieuwe digitale producten. Dit zal echter niet het geval zijn in Europa, waar het tekort algemeen blijft. Slechts op geconsolideerd niveau, dank zij de marges die op de verkoop van beeldbuizen worden gerealiseerd (Thomson multimedia verkoopt ongeveer de helft van haar productie van kathodestraalbuizen aan andere fabrikanten) enerzijds en de terugverkrijging in 1999 van de inkomsten uit licenties en octrooien anderzijds, zal Thomson in 1999 winst boeken.

De onderneming heeft de adviseur een nieuw scenario voorgelegd, dat in het voorjaar van 1997 werd opgesteld en waarin bepaalde verkoopprognoses naar beneden werden bijgesteld. Volgens dit nieuwe scenario ziet de verwachte rentabiliteit er vanaf 1997 volledig anders uit. De analyse van deze verschillen ten opzichte van het oorspronkelijke plan van maart geeft aanleiding tot verschillende opmerkingen. Ten eerste heeft Thomson multimedia vastgesteld, dat de oorspronkelijke prognoses voor 1997 niet meer te verwezenlijken waren, en heeft de cijfers dienovereenkomstig scherp naar beneden bijgesteld: de omzet zou met 2,6 % dalen in plaats van de verwachte stijging van 7 %, wat een afwijking van bijna 10 % ten opzichte van de prognoses is. Deze drastische neerwaartse herziening, reeds in het eerste jaar van het plan, bevestigt dat deze prognoses onzeker zijn en doet twijfel rijzen voor de jaren 1998 en 1999, omdat het gevaar dat van de oorspronkelijke prognoses wordt afgeweken, met de tijd toeneemt.

Ten tweede heeft de onderneming, in plaats van rekening te houden met deze onzekere prognoses en alle verkoopprognoses naar beneden bij te stellen, voorspeld dat de verwachte groeidaling in 1997 zal worden gecompenseerd door een stijging van de omzet met 10 % in 1998 en 1999. Aangezien rekening wordt gehouden met een daling van de verkoopprijzen van de concernproducten met ongeveer 5 % per jaar, betekent dit dat het volume van de verkoop veel meer moet stijgen dan deze cijfers. In een algemeen verzadigde en traag groeiende markt zijn deze prognoses voor 1998 en 1999 volgens de Commissie niet realistisch.

Tabel D Verschillen ten opzichte van de prognoses van het herstructureringsplan

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Ten derde heeft de onderneming in haar bijgestelde prognoses een globale voorziening voor algemene risico's ("risk assessment") opgenomen die van 190 miljoen FRF in 1997 stijgt tot 784 miljoen FRF in 1999. Deze voorziening werd geïntegreerd vóór het verwachte bedrijfsresultaat van de onderneming, dat onveranderd bleef. De bedrijfsleiding van Thomson en de Franse autoriteiten heeft niet verduidelijkt op welke posten besparingen zullen worden gerealiseerd ten opzichte van het in maart aan de Commissie voorgelegde plan, om met een voorziening van dergelijke omvang een gelijkblijvend resultaat te kunnen behalen. Aangezien er een beduidend risico bestaat dat van bovengenoemde prognoses wordt afgeweken, is deze algemene voorziening volgens de Commissie echter als voorzorgsmaatregel gerechtvaardigd.

De adviseur heeft in zijn plan wijzigingen aangebracht in het scenario van Thomson multimedia (zie tabel E), waarbij de voorziening voor algemene risico's werd behouden. Zijn scenario is een middenscenario, waarin uit voorzichtigheid een veiligheidsmarge werd ingebouwd. Aangezien de bedrijfsvooruitzichten van de onderneming vanaf 1997 naar beneden moesten worden bijgesteld, leek het de adviseur bovendien raadzaam deze voorziening te behouden. Gelet op al deze elementen zou het nettoresultaat vóór belasting 530 miljoen FRF bedragen in 1999, of 7,6 % van het eigen vermogen op dat moment. Dit weliswaar lage rentabiliteitsniveau is hoger dan het minimale niveau dat vereist is om de schulden van het concern het hoofd te bieden en de levensvatbaarheid van de onderneming op korte termijn veilig te stellen, maar blijft, in het licht van de door Frankrijk aangegane bijkomende verbintenissen onvoldoende, om de levensvatbaarheid op lange termijn te garanderen. Deze prognose is, ondanks de forse aanpassing naar beneden van het verwachte omzetcijfer, niet zo ongunstig als men zou kunnen verwachten. De geringe correctie kan worden verklaard door het grotere aandeel van de variabele kosten in vergelijking met de vaste kosten, waardoor, onder een bepaalde drempel, slechts een klein deel van de niet-gemaakte winst op de verkoop van de winstmarge moet worden afgetrokken. Anderzijds blijkt echter wel dat, wanneer de verkoopcijfers ver beneden het verwachte niveau zouden blijven, het resultaat veel afhankelijker zou zijn van de schommelingen van de omzet, omdat de industriële structuur dan in gevaar zou komen.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Op basis hiervan concludeerde de adviseur dat de onderneming, als alleenstaande entiteit, het moeilijk zal hebben bij een ommekeer van de conjunctuur stand te houden of een langer durende uitbreiding te financieren. De concurrenten van Thomson multimedia kampen eveneens met, weliswaar minder ernstige, rentabiliteitsproblemen wegens de prijsdalingen, maar de belangrijkste producenten van consumentenelektronica maken alle deel uit van multinationale concerns die ook in andere branches werkzaam zijn en een totale omzet tussen 200 miljard FRF en 400 miljard FRF halen, dit wil zeggen 5 tot 10 maal de omzet van Thomson multimedia. Dankzij de diversiteit van hun activiteiten kunnen zij fluctuaties van de verkoop en de winstmarges op het gebied van de consumentenelektronica opvangen. Zo lang Thomson multimedia geïsoleerd blijft, zal het concern het moeilijk hebben om een crisis op de markt te overleven, of investeringen te doen om de mogelijkheden voor de ontwikkeling van nieuwe producten ten volle te benutten.

Op grond van de verwachte resultaten, die, zoals blijkt uit de reeds begin 1997 genoteerde verschillen, onzeker zijn en derhalve tot voorzichtigheid nopen, meent de Commissie dat de duurzame levensvatbaarheid van Thomson multimedia als onafhankelijke onderneming niet ten volle is gegarandeerd door het haar in maart 1997 voorgelegde herstructureringsplan en de door Frankrijk bij schrijven van 17 september 1997 aangegane bijkomende verbintenissen. Bovendien zal de onderneming, hoewel in het boekjaar 1996 reeds voorzieningen werden getroffen voor de kosten van het herstructureringsplan, in 1997 en 1998 een tekort blijven vertonen en zal de terugkeer naar winstgevendheid in 1999 onvoldoende zijn om de onderneming een werkelijke financiële zelfstandigheid op lange termijn te verlenen in termen van winstmarges en zelffinanciering. Dat betekent, dat bijkomende interne herstructureringsmaatregelen noodzakelijk zullen zijn om de levensvatbaarheid op lange termijn te verzekeren. De kosten van deze bijkomende inspanningen kunnen opnieuw wegen op de korte-termijnrentabiliteit van Thomson multimedia. In deze omstandigheden meent de Commissie dat de duurzame levensvatbaarheid van de onderneming alleen kan worden gegarandeerd door een of meer solide industriële samenwerkingsverbanden, die zorgen voor industriële of commerciële synergieën voor de kernactiviteiten van Thomson multimedia, en waardoor de onderneming haar interne consolidatie onder gunstige voorwaarden tot een goed einde kan brengen. Door dergelijke samenwerkingsverbanden zal het bestaande distributienet van het concern, vooral in de regio's waar het een grote commerciële bekendheid geniet, zoals in Noord-Amerika, optimaal worden benut. Daardoor zal Thomson multimedia eventueel nieuwe producten en diensten kunnen aanbieden zonder daarvoor alle ontwikkelingskosten te dragen. Bovendien zal het concern op die manier nieuwe afzetmarkten voor zijn bestaande producten kunnen vinden en het rendement op zijn investeringen verbeteren. Deze strategie om de toegevoegde waarde zonder bijkomende kapitaalinbreng te verhogen, zal het concern, na uitvoering van het herstructureringsplan, in staat stellen zijn winstmarges, en in het bijzonder zijn rendement op het eigen vermogen, beduidend te verhogen. Het zal derhalve de normale, door een verstandig aandeelhouder verwachte opbrengst kunnen benaderen, en de vermindering van de schulden voortzetten, waarmee in het kader van de huidige herkapitalisatie is begonnen. De door Frankrijk aangegane verbintenis betreffende deze samenwerkingsverbanden, zoals bepaald in artikel 1, lid 3, onder a), van de onderhavige beschikking, zorgt ervoor dat de eerder door de Commissie geuite twijfel aan de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming wordt weggenomen. De Commissie neemt er eveneens kennis van, dat Frankrijk de bij de Commissie aangemelde herkapitalisatie als een kapitaalinbreng ter finale afrekening beschouwt en dat het niet voornemens is extra steun te verlenen, wat getuigt van zijn vertrouwen in de levensvatbaarheid van het geherkapitaliseerde Thomson multimedia.

Voorkoming van ongeoorloofde mededingingsvervalsing

In het licht van de hierboven genoemde mededingingsvervalsing bij de verkoop van kleuren-TV's in Europa, kan het door Frankrijk voorgelegde plan, dat voorziet in een herovering van marktaandelen in deze branche, de spanningen op deze markt aanzienlijk verhogen. Bovendien bevat dit plan geen maatregelen om de concurrenten van de onderneming te compenseren voor de mededingingsvervalsing waarmee zij eventueel te maken zullen krijgen. Dit plan kan derhalve in zijn huidige vorm niet worden aanvaard en Thomson multimedia dient zijn aandeel op de markt voor kleuren-TV's in Europa te beperken. Op grond van de door de adviseur uitgevoerde werkzaamheden is de Commissie van oordeel, dat een beperking van de marktaandelen van de onderneming in de sector kleuren-TV's in Europa niet alleen noodzakelijk, maar ook realistischer is en dat deze beperking, gezien de flexibiliteit bij de productie van kleuren-TV's, verenigbaar is met de levensvatbaarheid van de onderneming. Bovendien meent de Commissie, dat een beperking van marktaandelen in dit specifieke geval de beste methode is om ongeoorloofde mededingingsdistorsies te voorkomen en daarbij genoeg flexibiliteit te behouden om rekening te houden met de markttendens, gezien de mogelijkheden om televisietoestellen bij andere producenten in onderaanneming te laten vervaardigen en de moeilijkheden om de capaciteit te bepalen.

De Commissie neemt kennis van de nieuwe verbintenissen die de Franse minister van Economie, Financiën en Industrie bij schrijven van 17 september 1997 heeft aangegaan, en die opgenomen zijn in artikel 1, lid 3, onder b), van deze beschikking. Zij is van oordeel dat de beperking van het aandeel van Thomson multimedia op de communautaire kleurentelevisiemarkt tot 10 %, dit wil zeggen 1 % minder dan het historische dieptepunt van het concern in 1996, een belangrijke tegenprestatie vormt waardoor de ongeoorloofde mededingingsvervalsende werking van de steun kan worden gecompenseerd.

Evenredigheid van de betrokken steunmaatregelen

Volgens de prognoses die Frankrijk bij schrijven van 26 mei heeft medegedeeld, zou de balansstructuur in 1999 als volgt zijn: 8,2 miljard FRF eigen vermogen en een nettoschuldenlast van 8,6 miljard FRF. Dit betekent dat de ratio nettoschulden/eigen vermogen dicht bij 1 ligt. Volgens het gecorrigeerde scenario van de adviseur van de Commissie, dat voorziet in grotere verliezen in 1997-1998 en minder winst in 1999, zal deze ratio tegen 1999 rond 1,25 bedragen, waardoor de balansstructuur gespannen blijft.

Als gevolg daarvan zal de kapitalisatie van Thomson multimedia tegen die tijd in vergelijking met zijn voornaamste concurrenten nog steeds slecht zijn. De door Frankrijk aangemelde herkapitalisatiemaatregelen leveren Thomson multimedia in vergelijking met zijn voornaamste concurrenten dus geen overschot aan financiële middelen op. De onderneming participeert overigens met alle mogelijke financiële middelen waarover zij beschikt in dit herstructureringsplan, aangezien voor de belangrijkste industriële kosten van dit plan reeds voorzieningen werden getroffen in de rekeningen over 1996, nog vóór zij kon profiteren van de nieuwe kapitaalinjectie door de staat. In de periode 1997-1999 zal 100 % van de investeringsbehoeften en 35 % van de totale financieringsbehoeften van het bedrijf (inclusief een vermindering van de schuldenlast met 9 miljard FRF) worden gedekt door zelffinanciering, en wordt het saldo (65 %) gefinancierd door de herkapitalisatie van ongeveer 11 miljard FRF. Overigens is de steun volgens de Commissie beperkt tot het strikt noodzakelijke minimum: het nettoresultaat vóór belasting zou immers per miljard dat niet wordt ingebracht, met 65 miljoen FRF verminderen, wat de onderneming nog verder zou verwijderen van haar streefdoel inzake vereiste winstmarges. De oplossing om de financiële structuur van Thomson multimedia te verbeteren, ligt echter niet in een aanvullende kapitaalinbreng, omdat die, gelet op de smalle bedrijfsmarges, het rendement op het eigen vermogen zou doen verminderen. Zij is veeleer te vinden in structurele maatregelen die door een geleidelijke vermindering van de schulden een stijging van de marges mogelijk maken.

VI. CONCLUSIES

Aan het eind van de op 18 december 1996 ingeleide procedure ten aanzien van de herkapitalisatiemaatregelen van Thomson SA ten gunste van Thomson multimedia en de verkoop aan de staat van de aandelen Crédit Lyonnais die Thomson SA bezit, is de Commissie tot de volgende conclusies gekomen:

1. Verkoop aan de staat van de aandelen Crédit Lyonnais die Thomson SA bezit

De op 30 % geschatte overwaarde van de transactieprijs bij de verkoop van de aandelen Crédit Lyonnais van Thomson SA aan de staat vormt staatssteun ten bedrage van 145,6 miljoen FRF. Deze niet aangemelde steun, die door de autoriteiten op 20 mei 1996 bij de ondertekening van de overeenkomst tussen de staat en Thomson werd bevestigd, ging het door Thomson multimedia in oktober 1996 bij de Commissie aangemelde saneringsplan vooraf. Voor de staat komt dit neer op een derving van middelen die niet kunnen worden teruggevorderd. Deze steun kwam uitsluitend in aanmerking voor de uitzondering van artikel 92, lid 3, onder c). Frankrijk heeft de Commissie echter geen gegevens verstrekt waaruit kon worden opgemaakt dat de steun, toen hij werd goedgekeurd, in het kader van deze uitzondering verenigbaar was met het Verdrag. Daarom is deze onwettige steun daarenboven onverenigbaar met het Verdrag.

2. Herkapitalisatie van Thomson SA en Thomson multimedia

Thomson multimedia, die profiteert van de door Frankrijk aangemelde kapitaalinbreng van ongeveer 11 miljard FRF in Thomson SA, zal zich in 1999, na afloop van de herkapitalisatie en uitvoering van het voorgelegde herstructureringsplan, nog in een kwetsbare situatie bevinden. Het concern beschikt over belangrijke troeven, waaronder technologische kennis die het bedrijf een gunstige uitgangspositie verstrekt voor het op de markt brengen van nieuwe digitale producten. De onderneming zal echter tot 1999 bij haar kernactiviteit (televisietoestellen) een tekort vertonen en bijzonder kwetsbaar blijven in Europa, waar haar commerciële positie onzeker is. De maatregelen inzake de industriële herstructurering en reorganisatie zijn noodzakelijk, maar het is niet zeker of zij volstaan om de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming te herstellen dan wel moet worden gezocht naar een bijkomende verbetering van de productiviteit. Derhalve is het moeilijk, met de redelijkerwijs te verwachten rentabiliteit de duurzame levensvatbaarheid van het concern veilig te stellen indien de onderneming geen solide samenwerkingsverbanden tot stand brengt, die Thomson multimedia de industriële en commerciële synergieën verschaffen om het hoofd te kunnen bieden aan de scherpe internationale concurrentie op de markt voor consumentenelektronica. De Commissie beschouwt de totstandkoming van dergelijke samenwerkingsverbanden als een essentiële voorwaarde om Thomson multimedia levensvatbaar te verklaren. Aangezien Frankrijk zich ertoe verbonden heeft vóór eind 2000 dergelijke samenwerkingsverbanden tot stand te brengen, komt zij tot de conclusie dat het concern levensvatbaar is.

De vooruitzichten van het oorspronkelijke herstructureringsplan met betrekking tot de verkoop van kleuren-TV's door het concern in Europa zijn volgens de Commissie volstrekt onrealistisch en daarenboven onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, omdat zij uitgaan van een herovering van marktaandelen bij verlies opleverende bedrijfsresultaten, wat zonder de aangemelde steun niet mogelijk is. Op een markt waar de bezettingsgraad van de productiecapaciteit omstreeks de 85 % beloopt, zal de uitvoering van deze strategie tot een aanzienlijke vervalsing van de mededinging leiden. Deze doelstellingen moeten derhalve naar beneden worden bijgesteld, rekening houdend met de meest recente verbintenis van de autoriteiten om de marktaandelen van Thomson multimedia op het gebied van televisietoestellen te beperken tot hoogstens 10 % van de communautaire markt voor televisietoestellen.

In het licht van het voorgaande en mits de meest recente verbintenissen van Frankrijk, zoals in bijzonderheden aangegeven in artikel l, lid 3, van deze beschikking, volledig worden uitgevoerd, is de Commissie van oordeel dat het steunbestanddeel van de aangemelde herkapitalisatie ter waarde van ongeveer 11 miljard FRF in aanmerking komt voor de uitzondering van artikel 92, lid 3, onder c), van het Verdrag en artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

1. De steunmaatregelen van Frankrijk ten gunste van Thomson SA in de vorm van een overgewaardeerde prijs voor de aankoop van het belang van 3,01 % van die onderneming in Crédit Lyonnais, vormen steun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Deze steun is onwettig en kan niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden verklaard in de zin van artikel 92, leden 2 en 3, van het Verdrag en artikel 61, leden 2 en 3, van de EER-Overeenkomst.

2. De herkapitalisatie van Thomson SA ten bedrage van 11 miljard FRF, die ten goede komt aan Thomson multimedia, vormt steun in de zin van artikel 92, lid l, van het Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Deze steun is overeenkomstig artikel 92, lid 3, onder c), van het Verdrag en artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de EER-Overeenkomst, mits Frankrijk de in lid 3 genoemde verbintenissen en de in lid 4 gestelde voorwaarden nakomt.

3. Frankrijk gaat de volgende verbintenissen aan:

a) tussen nu en het einde van het jaar 2000 brengt Thomson multimedia strategische samenwerkingsverbanden op industriële basis tot stand teneinde haar levensvatbaarheid te verbeteren en de duurzame ontwikkeling van haar huidige kernactiviteiten en de sectoren van de toekomst veilig te stellen;

b) tot 31 december 2000 beperkt Thomson multimedia haar marktaandelen op het gebied van televisietoestellen in de Gemeenschap tot 10 %; met het oog op het behoud van de rentabiliteit neemt het concern alle nodige maatregelen om deze verbintenis na te komen op het niveau van de productiemiddelen, zowel voor de bestaande als voor de toekomstige capaciteit. Wat de televisietoestellen in de Verenigde Staten en de andere producten van het concern in Europa en de Verenigde Staten betreft, houdt het concern de ontwikkeling van zijn marktaandelen in de periode 1996-1998 strikt beperkt tot de doelstellingen die zijn opgenomen in het aan de Commissie voorgelegde saneringsplan voor de onderneming;

c) in de loop van de volgende maanden neemt Thomson multimedia, als aanvulling op het industrieel saneringsplan, maatregelen ter verbetering van haar commerciële beleid en haar handelsmerkenbeleid, overeenkomstig de aanbevelingen van de adviseur van de Commissie;

d) bij de Commissie wordt een halfjaarlijks verslag over de tenuitvoerlegging van het saneringsplan en de nakoming van de verbintenissen ingediend.

Bovendien bevestigt de Franse regering, dat zij de bij de Commissie aangemelde herkapitalisatie als een kapitaalinbreng ter finale afrekening beschouwt en dat zij de komende jaren niet voornemens is extra steun te verlenen (met uitzondering van steun voor een doelstelling van communautair belang, zoals steun voor onderzoek en ontwikkeling); mochten zich in dat stadium onvoorziene omstandigheden voordoen, die volgens de logica van een verstandig investeerder een kapitaalinbreng rechtvaardigen, dan stelt de Franse regering de Commissie daarvan vooraf in kennis en houdt zij zich aan de toepasselijke bepalingen van het Verdrag.

4. Om de verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt te garanderen, zorgt de Franse regering ervoor, dat aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:

a) Thomson SA reserveert het totale bedrag van de voor haar herkapitalisatie bestemde middelen voor Thomson multimedia en gebruikt de steun alleen voor de in het plan vastgestelde doelstellingen;

b) Thomson multimedia brengt de herstructureringsmaatregelen die zijn opgenomen in het aan de Commissie voorgelegde plan voor 1997-1999 tot een goed einde, en brengt, zonder voorafgaande toestemming van de Commissie, geen wijzigingen aan in de voorwaarden van het herstructureringsplan met inachtneming van de bij deze beschikking opgelegde voorwaarden;

c) de Franse autoriteiten leggen de Commissie ieder jaar de jaarrekeningen van Thomson SA en Thomson multimedia voor;

d) de in lid 3, onder b), aangegane verbintenis om de marktaandelen op het gebied van de televisietoestellen te beperken, moet worden uitgelegd als een beperking tot 10 % van de waarde van de communautaire televisietoestellenmarkt;

e) op de verbintenis van lid 3, onder d), wordt toezicht gehouden, tijdens de totale duur van het herstructureringsplan voor het volledige productassortiment van het concern in de wereld, en tot 31 december 2000 voor de televisietoestellen in de Gemeenschap. Dit toezicht heeft betrekking op de ontwikkeling van de productie, de verkoop en de marktaandelen van Thomson multimedia in Europa en in de rest van de wereld; het omvat eveneens indicatoren voor een prijsvergelijking tussen de belangrijkste producten van het concern en die van de concurrenten in Europa. Het toezicht wordt uitgevoerd aan de hand van in overleg met de Commissie opgestelde voorwaarden, en wordt toevertrouwd aan een onafhankelijke deskundige die daartoe met instemming van de Commissie wordt aangewezen;

f) de Franse autoriteiten brengen de Commissie nauwkeurig op de hoogte van alle ontwikkelingen die invloed hebben op de situatie van Thomson SA en Thomson multimedia;

g) behoudens in uitzonderlijke, thans niet te voorziene en buiten de onderneming gelegen omstandigheden, wordt de betrokken herkapitalisatie aan Thomson multimedia ter finale afrekening toegekend, en verlenen de autoriteiten de onderneming de komende jaren geen extra steun (met uitzondering van steun voor een doelstelling van communautair belang, zoals steun voor onderzoek en ontwikkeling);

h) de overdracht van verliezen welke recht geeft op belastingfaciliteiten vindt plaats in overeenstemming met punt 3.2.2-iii) van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden. In het bijzonder wordt de mogelijkheid voor de ondernemingen van het concern Thomson SA om de fiscale verliezen van Thomson multimedia uit de periode vóór 1997 over te dragen, ingetrokken voor het bedrag van de fiscale verliezen die onder de bij de Commissie aangemelde kapitaalverhoging vallen.

Artikel 2

Frankrijk vordert de terugbetaling, ten laste van de voor deze transactie geopende geblokkeerde rekening, van de overwaarde ten bedrage van 145,6 miljoen FRF die overeenkomt met het steunelement dat vervat is in de opbrengst van de verkoop aan de staat van de aandelen Crédit Lyonnais van Thomson SA, dit wil zeggen 3,01 % van het kapitaal ter waarde van 482 miljoen FRF. De financiële opbrengst van deze overwaarde op deze geblokkeerde rekening wordt eveneens teruggevorderd.

Artikel 3

Frankrijk stelt de Commissie binnen twee maanden na de kennisgeving van deze beschikking in kennis van de maatregelen die het heeft getroffen om aan deze beschikking te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 1 oktober 1997.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB C 90 van 20. 3. 1997, blz. 3.

(2) PB C 368 van 23. 12. 1994, blz. 12.

(3) PB C 90 van 20. 3. 1997, blz. 7.

(4) In de voor publicatie bestemde versie van deze beschikking zijn bepaalde vertrouwelijke gegevens weggelaten.

(5) Omdat de Commissie ondertussen op 18 december 1996 de huidige procedure had ingeleid, hebben de autoriteiten de middelen voor deze transactie uit voorzorg in februari 1997 op een geblokkeerde rekening geplaatst.

(6) Volgens "Panorama van de EU-industrie", 1997, deel II, cijfers van 1994. De Japanse productie bedroeg 130 miljard ECU in 1994, tegen 44,5 miljard ECU voor de communautaire productie.

(7) PB C 307 van 13. 11. 1993, blz. 3.

(8) De adviserende bank van de autoriteiten heeft eind 1996 voor de waardebepaling van Thomson multimedia een actualisatiepercentage van 15 % gehandhaafd.

(9) Zie met name de beschikkingen van de Commissie in de zaken Bull (PB L 386 van 31.12.1994, blz. 1) en het arrest van het Hof van 14 september 1994, gevoegde zaken C-278/92,C-279/92 en C-280/92, Hytasa, Jurisprudentie 1994, blz. I-4103 en volgende, rechtsoverweging 22).

(10) Wet van 25 januari 1985 betreffende de sanering en gerechtelijke liquidatie van ondernemingen, artikelen 179 en 180, Journal officiel de la République française van 26 januari 1985.

(11) Hierbij zij gewezen op de opmerking van professor Guyon over het arrest van het Hof van beroep van Versailles van 29 november 1990, D 1991, blz. 133, dat het feit dat de staat een of meer leden van de bestuursraad van een onderneming benoemt, niet voldoende is om hem als "feitelijke bestuurder" te beschouwen.