Beschikking van de Commissie

van 29 juni 2000

in een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag (Zaak nr. IV/36.456/F3 - Inntrepreneur en nr. IV/36.492/F3 - Spring)

(kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 1591)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(2000/484/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), en met name op artikel 2,

Gezien de verzoeken om een negatieve verklaring en de aanmeldingen met het oog op vrijstelling die Inntrepreneur Pub Company Limited en The Inntrepreneur Beer Supply Company Limited op 27 maart 1997, en Spring Inns Limited op 29 april 1997 krachtens de artikelen 2 en 4 van Verordening nr. 17 hebben ingediend,

Na bekendmaking van het essentiële gedeelte van het verzoek en de aanmelding overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17(3),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. INLEIDING

(1) Op 27 maart 1997 meldden Inntrepreneur Pub Company Limited, hierna "IPCL" genoemd, en The Inntrepreneur Beer Supply Company Limited, hierna "TIBSCO" genoemd, overeenkomstig artikel 4 van Verordening nr. 17 de standaardhuurcontracten, hierna "de huurcontracten" genoemd, aan op grond waarvan IPCL en met haar verbonden ondernemingen in het Verenigd Koninkrijk drankgelegenheden(4) verhuren. Het betreft contracten in de sinds 1 januari 1997 in gebruik zijnde vorm waarin een aanpassingsovereenkomst (Deed of Variation) en een afnameovereenkomst (Purchasing Agreement) zijn opgenomen.

(2) Op 29 april 1997 meldde Spring Inns Ltd, hierna "Spring" genoemd, overeenkomstig artikel 4 van Verordening nr. 17 de contracten aan op grond waarvan Spring en met haar verbonden ondernemingen in het Verenigd Koninkrijk drankgelegenheden verhuren. Spring gebruikt eveneens het sinds 1 januari 1997 door IPCL gebruikte "nieuwe" contract waarin een aanpassingsovereenkomst (Deed of Variation) en een afnameovereenkomst (Purchasing Agreement) zijn opgenomen.

(3) Bij brief van 23 februari 1998 voegden de aanmeldende partijen The Grand Pub Company Ltd, hierna "GPC" genoemd, als partij bij beide aanmeldingen toe, en vulden zij deze aanmeldingen aan met inlichtingen over de werking van de huurcontracten na 28 maart 1998.

(4) De partijen verzochten om een negatieve verklaring voor de nieuwe contracten of om bevestiging dat de contracten in aanmerking kunnen komen voor de toepassing van Verordening (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen exclusieve afnameovereenkomsten(5), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1582/97(6), of voor een individuele vrijstelling uit hoofde van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag. Titel II van de verordening bevat specifieke voorschriften betreffende bierleveringsovereenkomsten.

(5) Voor de periode voor 28 maart 1998 werden twee bekendmakingen(7) overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 in het Publicatieblad van de Europse Gemeenschappen gepubliceerd. De partijen, IPCL en Spring, hebben bij schrijven van 23 november 1999 ingestemd met een administratief schrijven met een vrijstelling dat op 24 januari 2000 werd vastgesteld. De Commissie publiceerde een bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 betreffende de toestand na 28 maart 1998 toen de bierleveringsstructuur zich wijzigde. Bij brief van 23 november 1999 stelde de aanmeldende partij de Commissie ervan in kennis dat zij voor de periode na 28 maart 1998 om een beschikking verzocht. De onderhavige beschikking heeft derhalve alleen betrekking op de periode na 28 maart 1998.

B. DE PARTIJEN

GPC

(6) Op 21 september 1997 sloot GPC, een door de Japanse investeringsbank Nomura opgerichte onderneming, een overeenkomst om de pubketens IPCL en Spring over te nemen. Krachtens de overeenkomst van 21 september 1997 verwierf GPC een koopoptie (en de verkopers een verkoopoptie) op het aandelenkapitaal van IPCL en Spring. Die optie werd op 27 maart 1998 uitgeoefend.

(7) Na de uitoefening van de optie werden Spring en de nieuwe in de contracten aangewezen leverancier, Supply Line, volledige dochterondernemingen van GPC en op 29 maart 1998 werden GPC of haar dochterondernemingen de economische eigenaar van de drankgelegenheden waarop de contracten betrekking hebben.

(8) Op 27 maart 1998 was IPCL eigenaar van 2898 drankgelegenheden of pubs. 2286 drankgelegenheden van IPCL waren verhuurd met langetermijncontracten, voornamelijk met een duur van 20 jaar, en 612 drankgelegenheden waren verhuurd met kortetermijncontracten van minder dan drie jaar of tijdelijke contracten met een nog kortere looptijd.

(9) Op 28 maart 1998 waren 851 tot Spring behorende drankgelegenheden verhuurd met langetermijncontracten, voornamelijk met een duur van 20 jaar, en 555 met kortetermijncontracten of tijdelijke contracten.

(10) GPC sloot een overeenkomst om 310 pubs aan Scottish and Newcastle te verkopen. De uitvoering vond plaats op 29 maart 1998. Na deze verkoop was GPC eigenaar van 3996 pubs. Op 1 november 1999 was GPC eigenaar van ongeveer 1000 pubs.

(11) Op 9 februari 1998 meldde GPC bij de Commissie haar met brouwerijen gesloten stroomopwaartse bierleveringsovereenkomsten aan die na 28 maart 1998 zouden worden gebruikt, (zaak nr. IV/36.916/F3). De zaak werd door de Commissie afgehandeld met een negatieve verklaring die zij op 11 maart 1998 aan GPC deed toekomen. Geen van de toenmalige 15 merkafnameovereenkomsten met individuele bierbrouwers bevatte een beperking ten aanzien van het aankoopbeleid van GPC, zoals exclusieve afnameverplichtingen, minimumafnameverplichtingen, voorraadverplichtingen of niet-mededingingsverplichtingen. De huurders kunnen derhalve alle merken inkopen die op de prijslijst van GPC staan. Op 1 november 1999 had GPC 18 bierleveringsovereenkomsten met brouwers.

De huurders

(12) De wederpartijen bij de huidige overeenkomsten, die zijn gebaseerd op de standaardhuurcontracten, zijn particulieren of hun ondernemingen die over het algemeen slechts in één drankgelegenheid een belang hebben.

C. DE MARKT

(13) De markt voor bierverkoop in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk is de laatste tien jaar grondig gewijzigd. Het verslag van de Monopolies and Mergers Commission, hierna "MMC" genoemd, over de levering van bier alsook de hieruit voortvloeiende wetgeving, hebben hierin een belangrijke rol gespeeld. Het verslag van de MMC van 1989 over de levering van bier heeft geleid tot een aantal aanbevelingen met het oog op een versoepeling van de traditionele strakke binding (exclusieveafnameverplichting en concurrentiebeding) tussen de brouwerijen en de pubs. De meeste aanbevelingen van de MMC werden ten uitvoer gelegd, in hoofdzaak in de Supply of Beer (Tied Estate) Order 1989 en de Supply of Beer (Loan Ties, Licensed Premises and Wholesale Prices) Order 1989, hierna "de Beer Orders" genoemd. De Tied Estate Order legde aan de "landelijke" brouwerijen (brouwerijen die niet meer dan 2000 drankgelegenheden in eigendom hebben) de volgende wijzigingen op:

- aan de huurders mocht geen afnameverplichting worden opgelegd voor andere dranken dan bier en voor bieren met een laag alcoholgehalte;

- de huurders zouden het recht hebben een vatbier (een bier dat op vat gegist is)(8) af te nemen van een andere aanbieder dan de brouwerij/eigenaar, hierna "de gastbierclausule" genoemd;

- zij mochten slechts een bepaald aantal pubs aan zich binden. Dit heeft hen ertoe gedwongen ongeveer 11000 van de op dat ogenblik naar schatting 60000 pubs in het Verenigd Koninkrijk te verkopen of van hun afnameverplichting te ontslaan.

Factoren aan de vraagzijde

(14) Bier kan worden verkocht in drankgelegenheden zoals pubs, hotels en restaurants of in zaken zonder schenkvergunning zoals supermarkten en slijterijen. Voorts is invoer in het Verenigd Koninkrijk door particulieren van bier waarover reeds belasting is betaald, in hoofdzaak uit Calais, goed voor bijna 5 % van de totale bierconsumptie in het Verenigd Koninkrijk in 1998. Het aandeel van de verkoop in drankgelegenheden in het totale volume bedroeg in 1998 ongeveer 68 %. Met uitzondering van Ierland blijft het groter dan waar ook in de Gemeenschap.

(15) De consumptie van tapbier was in 1998 goed voor 61 % van de totale consumptie. Dit is met uitzondering van Ierland, tevens het hoogste percentage in de Gemeenschap. De pubs in het Verenigd Koninkrijk bieden ook een ruimere keuze tapbieren aan dan elders in de Gemeenschap, met gemiddeld 6,5 merken per pub.

Factoren aan de aanbodzijde

Brouwerijactiviteiten

(16) In 1998 namen de resterende vier landelijke brouwerijen - Scottish & Newcastle, Bass, Carlsberg Tetley Brewing en Whitbread - aan de aanbodzijde 78 % van de biermarkt in het Verenigd Koninkrijk voor hun rekening. De Herfindahl-Hirschmannindex, hierna "HHI" genoemd, die wordt gebruikt om de marktconcentratie te beschrijven, stond op basis van de marktaandelen van de nationale brouwerijen met betrekking tot de biermarkt in het Verenigd Koninkrijk op 1678(9) in 1996. Wanneer de HHI tussen 1000 en 1800 ligt, geldt een markt als "beperkt geconcentreerd". De verhoogde prijsconcurrentie op groothandelsniveau die met de opkomst van pubketens in verband kan worden gebracht (zie overweging 18), heeft tot de recente consolidatie van het brouwerijniveau geleid, daar in het bijzonder regionale brouwerijen de noodzakelijke schaalvoordelen nastreven. In 1999 waren er vijf regionale brouwers(10).

Groothandel

(17) De Beer Orders leidden tot de verkoop van een aantal drankgelegenheden met afnameverplichting door de landelijke brouwerijen. Er werd aangenomen dat de handel daardoor vrijer zou worden en dat onafhankelijke groothandelaren een grotere rol zouden gaan spelen. In 1995-1996 namen de onafhankelijke groothandelaren echter nog steeds slechts omstreeks 6 % van de distributie voor hun rekening (5 % in 1985). De landelijke brouwerijen beheersen nog steeds de groothandelssector, met een aandeel in de distributie dat vergelijkbaar is met hun aandeel in de productie. Aangezien regionale brouwerijen geen behoefte hebben aan de diensten van onafhankelijke groothandelaren, heeft dit in combinatie met de algemene terugloop in de bierverkoop en de toegenomen efficiëntie van de groothandelsdivisies van de landelijke brouwerijen ertoe geleid dat de onafhankelijke groothandelssector slechts marginaal is gegroeid.

(18) De pubs die door de landelijke brouwerijen zijn verkocht, zijn in de meeste gevallen overgenomen door pubketens of door regionale brouwerijen. In het algemeen hebben pubketens ofwel hun eigen groothandelskanalen, ofwel worden zij rechtstreeks door de brouwerijen bevoorraad.

Detailhandel

(19) In het Verenigd Koninkrijk is voor de detailverkoop van bier en andere alcoholische dranken voor consumptie ter plaatse een door een rechter (local courts of law) afgegeven vergunning vereist. Er bestaan thans drie verschillende klassen vergunningen(11):

- volledige vergunningen: in een dergelijke gelegenheid kan men alcoholische drank krijgen zonder er te verblijven of een maaltijd te gebruiken. Er zijn ongeveer 83100 dergelijke vergunningen afgegeven, waarvan omstreeks 57000(12) voor pubs. Voor het overige betreft het hotels en wijnlokalen;

- beperkte vergunningen: in deze gelegenheden is drank slechts verkrijgbaar op voorwaarde dat de klant er verblijft of er een maaltijd gebruikt. Het gaat hier om ongeveer 32300 particuliere hotels en restaurants;

- clubs: men moet lid zijn om hier drank te kunnen krijgen. Het gaat om ongeveer 31500 gelegenheden die meestal de gezamenlijke eigendom zijn van de leden.

(20) De onderstaande tabel geeft aan op welke wijze bier werd verkocht via de diverse detailhandelkanalen in 1997: a) drankgelegenheden die eigendom zijn van brouwerijen en door een afnameverplichting aan hen gebonden zijn, b) drankgelegenheden die eigendom zijn van brouwerijen en door hen in eigen beheer worden geëxploiteerd, c) drankgelegenheden die eigendom zijn van onafhankelijke pubketens, (waaronder IPCL en Spring) en een afnameverplichting hebben, d) drankgelegenheden die eigendom zijn van onafhankelijke pubketens en door hen in eigen beheer worden geëxploiteerd, e) drankgelegenheden die door een lening gebonden zijn en f) ongebonden of vrije drankgelegenheden. De gegevens betreffende 1997 zijn afkomstig van de Brewers and Licensed Retailers Association, hierna "BLRA" genoemd, aangevuld met ramingen voor de niet-leden.

Tabel 1: Bierconsumptie in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(21) Het cijfer van 10 % voor de afzet via de door een afnameverplichting gebonden drankgelegenheden die eigendom zijn van brouwerijen, in 1997, omvat de verplichte afnamen van de huurders en het vatbier dat de huurders van de landelijke brouwerijen bij hun brouwer/verhuurder met een korting betrekken(13). Het cijfer omvat niet de afnamen van een gastbier van een andere leverancier.

(22) Het cijfer van 18,1 % voor het volume dat in 1997 is afgenomen door drankgelegenheden die door een lening gebonden zijn, omvat het totale volume dat een pubexploitant betrekt bij de leverancier aan wie hij door een lening gebonden is. Dit volume kan het in de leningsovereenkomst vermelde af te nemen volume overschrijden. Het is evenwel niet bekend welk deel van die 18,1 % betrekking heeft op de aankopen die de verplicht af te nemen hoeveelheid, welke in de leningsovereenkomst is vastgesteld, overschrijden. Het cijfer van 18,1 % omvat niet de "vrije" aankopen van een exploitant van een door een lening gebonden pub bij andere leveranciers.

(23) Terwijl de bovenstaande tabel een beeld geeft van de consumptie in drankgelegenheden door een beschrijving van de eigendom van die lokalen, kan tevens worden opgemerkt dat in de categorie drankgelegenheden respectievelijk 70 % van de bierverkoop geschiedt via de naar schatting 57000 pubs, 20 % via clubs en 10 % via restaurants, hotels, wijnlokalen enzovoort die beschikken over een volledige dan wel een beperkte vergunning (gegevens van 1995).

(24) De Beer Orders hebben voorts de beperkende gevolgen van bindingen door middel van leningen afgezwakt door te bepalen dat zij te allen tijde door de huurder kunnen worden beëindigd met een opzeggingstermijn van drie maanden. De Beer Orders hebben tevens het recht op een gastbier ingevoerd voor pubhouders met een handelslening bij de landelijke brouwerijen. Uit door de BLRA verstrekte gegevens (volgens een specifiek onderzoek dat in 1996 is verricht) blijkt dat de gangbare looptijd van een lening vijf of tien jaar is en dat de gemiddelde daadwerkelijke looptijd bijna vier jaar is. 31 brouwerijen hadden aan het einde van de onderzochte periode ongeveer 37000 uitstaande leningen (bijna 35000 bij het begin) waarbij binnen het jaar ongeveer 8000 nieuwe leningen waren aangegaan en meer dan 5000 terugbetaald. De waarde van de gedurende de periode terugbetaalde leningen lag hoger dan de waarde van de nieuwe leningen (aan bestaande of nieuwe afnemers). Ongeveer 2 % van het uitstaande kapitaal was afgeschreven als oninbare vorderingen. De gemiddelde waarde van een lening bedraagt ongeveer 30000 GBP.

(25) Er blijken twee typen leningen te bestaan, relatief kleine (een waarde van bijna 5000 GBP aan het begin van de periode, maar een gemiddelde waarde van minder dan 2000 GBP aan het einde van de onderzoeksperiode) welke vaak aan kleine vrije pubs ter beschikking worden gesteld. Deze leningen blijken zeer volatiel te zijn. Anderzijds zijn er vele grotere leningen aan verkooppunten die een groot volume afnemen zoals clubs (gemiddelde waarde ongeveer 60000 GBP). Die leningen zijn gewoonlijk niet-exclusief. De afnameverplichtingen betreffen meestal een bepaalde hoeveelheid bier. Door de BLRA werd geen raming gemaakt van de uitsplitsing van het afgenomen volume over kleine en grote leningen, het aantal niet-exclusieve (grote) leningen, het percentage van het totale volume verkocht bier dat drankgelegenheden met dergelijke niet-exclusieve leningen voor hun rekening nemen of het percentage van de totale omzet van de betrokken drankgelegenheden dat de hoeveelheid bier die zij krachtens het leningscontract verplicht zijn af te nemen, uitmaakt. Er werden geen gegevens verstrekt over het aantal leningen dat door exploitanten wordt terugbetaald met geld dat hun is geleend door een andere brouwerij (in ruil voor een nieuwe afnameverplichting via de lening). De hoeveelheid bier dat via leningsovereenkomsten met afnameverplichting wordt verkocht, is de laatste paar jaren afgenomen en over 1994-1997 heeft de waarde van de terugbetaalde leningen de waarde van de nieuwe leningen overschreden.

Concurrentie tussen de brouwerijen

(26) Op groothandelsvlak hebben de grote brouwerijen een bepaalde gegarandeerde afzet via de aan hen gebonden drankgelegenheden en de drankgelegenheden die zij in eigen beheer exploiteren. Voor de bevoorrading van de rest van de markt moeten de brouwerijen onderling concurreren door te trachten individuele overeenkomsten met vrije drankgelegenheden (welke al dan niet via een lening gebonden zijn) en leveringsovereenkomsten met pubketens en andere brouwerijen (die al dan niet "gebonden" zijn door onder meer minimumafnameverplichtingen, concurrentiebedingen en voorraadverplichtingen) te sluiten. De concurrentieparameters zijn voornamelijk de prijs en de merkbekendheid, hoewel de brouwerijen ook klanten trachten te winnen door andere voordelen aan te bieden zoals ondersteuning bij verkoopbevordering.

Het betreden van de markt voor brouwerij activiteiten

(27) De belangrijkste belemmeringen voor het betreden van deze markt zijn de noodzaak zich te verzekeren van verkooppunten waaraan men kan leveren en de noodzaak toegang tot een distributiesysteem te krijgen. Een nieuwkomer op de markt moet erin slagen zich te verzekeren van leveringen aan vrije drankgelegenheden, pubketens of drankgelegenheden die eigendom zijn van brouwerijen, als onderdeel van het bierassortiment van deze laatste of (in het geval van een landelijke brouwerij) als een gastbier. Het feit dat concurrenten bekende merknamen bezitten is een bijkomende belemmering voor het betreden van de markt of voor uitbreiding van het marktaandeel door bestaande brouwerijen. Dit is wellicht van groter belang voor bieren van het lagertype die doorgaans voor het hele land op de markt worden gebracht en waarvoor schaalvoordelen op reclamegebied het allicht minder rendabel maken de markt op kleine schaal te betreden. De moeilijkheden welke verband houden met het op kleine schaal betreden van de markt, kunnen nog toenemen aangezien de reclame-uitgaven voor landelijke lagermerken de laatste paar jaren wezenlijk zijn toegenomen, zelfs op merkbasis.

(28) De noodzaak zich van verkooppunten te verzekeren is sinds de tenuitvoerlegging van de Beer Orders afgenomen wegens de inkrimping van het gedeelte van de markt dat via afnameverplichtingen aan brouwerijen is gebonden, en wegens de opkomst van pubketens. Het is voor een nieuwkomer gemakkelijker leveringsovereenkomsten te sluiten met pubketens dan met individuele pubs. Terwijl het relatief gemakkelijk is een distributiesysteem op te zetten dat beperkt is tot het bevoorraden van de groothandelsdepots van de andere brouwerijen en/of groothandelaren, is het moeilijker de afzonderlijke detailhandelaren te bereiken.

(29) De meeste buitenlandse bierproducenten (meestal lager-bier) hebben ervoor gekozen de markt van het Verenigd Koninkrijk te betreden door met bestaande landelijke brouwerijen exclusieve licentieovereenkomsten te sluiten waarbij het bier in het Verenigd Koninkrijk wordt gebrouwen en als een onderdeel van het merkenassortiment van de landelijke brouwerijen wordt verkocht. Deze buitenlandse lagers zijn vaak als kwaliteitsproducten op de markt gepositioneerd en worden ondersteund door aanzienlijke reclame-uitgaven. Er is evenwel een voorbeeld van een brouwer die de markt van het Verenigd Koninkrijk rechtstreeks heeft betreden. Anheuser Busch is recentelijk brouwer in het Verenigd Koninkrijk geworden via zijn overname van de voormalige Couragebrouwerij in Mortlake met het oog op de productie van Budweiser lager.

Het betreden van de markt op detailhandelsniveau

(30) Pubs concurreren enkel plaatselijk met elkaar. Over het algemeen genomen heeft elk gebied een plaatselijke prijs voor een bepaald pakket, dat het hele "pubaanbod" (faciliteiten, sfeer) omvat, en niet alleen de prijs van het bier.

(31) De belemmeringen voor het betreden van de detailhandelsmarkt zijn vrij gering. De enige belemmering van enige betekenis is het bestaan van vergunningsregels, die kunnen verhinderen dat nieuwe pubs worden geopend wanneer daaraan geen behoefte is. Deze regels worden niet overal in het Verenigd Koninkrijk even streng toegepast, maar waar zij streng worden toegepast, kunnen zij ertoe leiden dat het betreden van de markt in die plaats moeilijk is. Voorts worden vergunningen nu in sommige gebieden van het Verenigd Koninkrijk geweigerd, voornamelijk om redenen van openbare orde. Niettemin is een bepaalde pubketen er in de voorbije jaren in geslaagd meer dan 100 pubs te openen op nieuwe locaties.

Wijzigingen in de afspraken tussen pubhouders en hun verhuurders

(32) Traditioneel werden pubs verhuurd op basis van "klassieke" kortetermijncontracten. De brouwerijen behielden de verantwoordelijkheid voor de structuur, de inrichting en het toebehoren van het gebouw, en de huurders waren alleen verantwoordelijk voor de verkoop van door de verhuurder geleverd bier, benevens andere dranken en eetwaren. Naar aanleiding van het MMC-verslag hebben de pubhouders in Engeland en Wales huurzekerheid(14) gekregen doordat zij onder de toepassing van de Landlord and Tenant Act 1954 zijn gebracht. De eerste langetermijncontracten met volledige onderhouds- en reparatieverplichtingen, die reeds enige huurzekerheid en de mogelijkheid om de huur over te dragen boden, werden echter reeds lang vóór de aanbeveling van de MMC aangeboden.

D. DE OVEREENKOMSTEN

(33) Voor na 28 maart 1998 gesloten overeenkomsten gebruikt GPC a) de "Standard Variable Term Lease", contracten met volledige reparatie- en verzekeringsverplichtingen en een looptijd tussen 10 en 30 jaar en b) de "Variable Term Agreement" met een looptijd tussen 3 en 5 jaar. In beide contracten is een afnameovereenkomst (Purchasing Agreement) en een aanpassingsovereenkomst (Deed of Variation) opgenomen.

(34) De kortingenstructuur is uiteengezet in de afnameovereenkomst. De aanpassingsovereenkomst a) neemt de afnameovereenkomst op in het bestaande huurcontract, b) voert een nieuwe bierafnameverplichting in maar biedt GPC de mogelijkheid om de afnameverplichting aan te passen zodat zij voortaan betrekking heeft op merken, c) heft de minimumafnameverplichting en de sanctie bij niet-nakoming op welke waren opgenomen in de bestaande contracten die door IPCL en Spring vóór 1 februari 1997 werden aangeboden, d) biedt de mogelijkheid de regelingen uit de afnameovereenkomst in aanmerking te nemen bij de huurherzieningen na 31 maart 1998, e) biedt de huurders de mogelijkheid de huurherziening tegen een vaste vergoeding te laten vaststellen door een deskundige en f) biedt de huurders de mogelijkheid om een huurherziening te eisen indien de afnameovereenkomst wordt beëindigd. Bij een dergelijke herziening kan de huur worden verlaagd, maar niet onder het niveau van de huurprijs welke werd betaald voor het tijdstip waarop de afnameovereenkomst werd gesloten.

(35) De na 28 maart 1998 gesloten overeenkomsten bevatten geen gastbierclausule. Zij bevatten evenwel een afnameverplichting voor cider alsook voor alcoholvrije bieren en bieren met een laag alcoholgehalte.

De afnameverplichting voor bier

(36) De huurder verbindt zich ertoe de gespecificeerde bieren die hij nodig heeft voor de verkoop in de drankgelegenheid, uitsluitend bij de onderneming of haar tussenpersonen te betrekken. Onder "gespecificeerde bieren" worden bieren van de volgende types verstaan: light, pale of bitter ale, export of premium ale, mild ale, brown ale, strong ale (met inbegrip van Barley wine), bitter stout of porter, sweet stout, lager, export of premium lager, strong lager, "diet pils" (of premium low carbohydrate beer) en low carbohydrate (of "lite" beer).

(37) De merken of benamingen van het soort gespecificeerde bieren zijn aangegeven in de prijslijst van de onderneming. De onderneming kan naar eigen inzicht merken of benamingen van een soort gespecificeerd bier in de prijslijst opnemen, vervangen of schrappen.

(38) Met uitzondering van de gastbierclausule is het de huurder verboden gespecificeerde bieren die niet door de onderneming zijn geleverd of enig ongespecificeerd bier in zijn drankgelegenheid te verkopen of voor verkoop uit te stallen tenzij a) het bier verpakt is in flessen, blikken of andere kleine recipiënten, of b) het een vatbier betreft waarvan de verkoop in die vorm gebruikelijk of noodzakelijk is om te voldoen aan een voldoende vraag bij de huurder(15).

(39) Het is de huurder niet toegestaan in de zaak reclame te maken voor goederen welke niet door de onderneming worden geleverd, tenzij dit in een verhouding geschiedt die evenredig is aan het aandeel van die goederen in de totale omzet van de zaak.

II. DE JURIDISCHE BEOORDELING

ARTIKEL 81, LID 1

1. De relevante markt

1.1. De relevante productmarkt

(40) De relevante productmarkt omvat in beginsel alle goederen en diensten welke door de consumenten op grond van hun kenmerken, prijs of het gebruik waarvoor zij bestemd zijn, als redelijkerwijze onderling vervangbaar worden geacht(16). Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft in het Delimitis-arrest(17) als volgt geoordeeld: "(de relevante markt) wordt in de eerste plaats bepaald door de aard van de betrokken economische activiteit, in casu de verkoop van bier. Deze geschiedt zowel via de detailhandel als via drankgelegenheden. Vanuit het oogpunt van de consument onderscheidt de sector van de drankgelegenheden waartoe met name cafés(18) en restaurants behoren, zich van de detailhandelssector omdat in drankgelegenheden niet alleen een product wordt verkocht, maar ook een dienst wordt verleend, en omdat de bierconsumptie in drankgelegenheden niet hoofdzakelijk op economische overwegingen berust. Dit specifieke karakter van de verkopen in drankgelegenheden wordt bevestigd door de omstandigheid, dat de brouwerijen op deze sector toegesneden distributiesystemen hebben opgezet die bijzondere inrichtingen vereisen, en door het feit dat de in deze sector toegepaste prijzen in het algemeen hoger liggen dan die welke voor de verkoop in de detailhandel worden gehanteerd.".

(41) In het licht van het specifieke vergunningsstelsel in het Verenigd Koninkrijk, dient te worden verduidelijkt welke van de drie onderscheiden vergunningsklassen (overweging 19) de relevante productmarkt van "cafés en restaurants" vormt. Daartoe wordt verwezen naar punt 43 van de bekendmaking inzake Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op, onderscheidenlijk, groepen alleenverkoopovereenkomsten en groepen exclusieve afnameovereenkomsten(19), hierna "de Bekendmaking inzake de verordening" genoemd, waar het volgende is bepaald: "het begrip drankgelegenheid omvat alle soorten verkooppunten voor dranken die voor consumptie ter plaatse bestemd zijn. Het schenken van dranken in privé-clubs staat gelijk met de wederverkoop in openbare drankgelegenheden". Dit is begrijpelijk, aangezien al die verkooppunten, met inbegrip van de drankgelegenheden met een beperkte vergunning, gemeen hebben dat de dranken worden gekocht voor consumptie ter plaatse en dat er een belangrijk element van dienstverlening mee gemoeid is. De Commissie erkent dat de bierprijs in clubs, die in december 1994 ongeveer 82-83 % bedroeg van de prijs in pubs, lager is dan de prijs die in pubs wordt aangerekend(20). Dit is evenwel grotendeels te wijten aan het feit dat die clubs niet met winstoogmerk werken. Wegens het element dienstverlening is de prijs in clubs evenwel nog steeds hoger dan de bierprijs in supermarkten. Bovendien is het specifieke distributiestelsel voor alle drankgelegenheden, inclusief clubs, hetzelfde: de speciale tapinstallaties, de bierprijzen van de brouwerijen en het stelsel van binding via leningen.

(42) Hieruit volgt dat de markt van de bierdistributie in drankgelegenheden met het oog op verkoop en consumptie (de volledige markt voor bierverkoop via drankgelegenheden) de relevante markt is. Zoals is bepaald in het Delimitis-arrest (punt 17), wordt aan deze vaststelling niet afgedaan door de omstandigheid, dat er een zekere interferentie bestaat tussen de distributie via drankgelegenheden en die via de detailhandel, in die zin dat de verkopen in de detailhandel nieuwe concurrenten de mogelijkheid bieden om aan hun merken bekendheid te geven, waarna zij van die bekendheid kunnen profiteren om op de markt van drankgelegenheden door te dringen.

1.2. De relevante geografische markt

(43) De objectieve mededingingsvoorwaarden aan de vraag- en aanbodzijde op de markt van de levering van bier aan drankgelegenheden verschillen in de onderscheiden delen van de Gemeenschap aanzienlijk. Zoals het Hof van Justitie in punt 18 van het Delimitis-arrest heeft opgemerkt, wordt de overgrote meerderheid van de bierleveringscontracten nog op nationaal niveau gesloten. Onder die omstandigheden moet, voor de toepassing van de communautaire mededingingsregels, de markt van de bierdistributie in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk in aanmerking worden genomen.

(44) De markt van het Verenigd Koninkrijk verschilt tevens van de biermarkten in andere lidstaten wegens de Beer Orders (overweging 13), de hoge consumptie van tapbier (overweging 15), de pubketens (overweging 18), de vergunningsvoorschriften (overwegingen 19 en 31) en de verscheidenheid in aangeboden biersoorten (overweging 36).

2. Een overeenkomst tussen ondernemingen

(45) GPC enerzijds en de huurders anderzijds zijn ondernemingen in de zin van artikel 81, lid 1, van het Verdrag.

(46) De individuele overeenkomsten tussen de aanmeldende partijen en elk van de huurders, in een vorm die vergelijkbaar is met de aangemelde contracten die hierboven zijn beschreven, zijn overeenkomsten in de zin van artikel 81, lid 1.

3. De mededingingsbeperkende gevolgen van de afnameverplichting voor bier

3.1. Beschrijving en aard van de afnameverplichting voor bier

(47) Een bierleveringsovereenkomst zoals de betrokken contracten bevat in het algemeen een verwijzing naar de exclusieve afnameverplichting die gewoonlijk wordt ondersteund door een concurrentiebeding(21). Deze contractclausules zijn als volgt geformuleerd (overwegingen 36, 37 en 38):

- De huurder verbindt zich ertoe alle gespecificeerde bieren die hij nodig heeft voor de verkoop in de drankgelegenheid, uitsluitend te betrekken bij de onderneming of haar tussenpersonen. De merken of benamingen van het soort gespecificeerde bieren zijn aangegeven in de prijslijst van de onderneming. De onderneming kan naar eigen inzicht merken of benamingen van een soort gespecificeerd bier in de prijslijst opnemen, vervangen of schrappen (exclusieve afnameverplichting).

- Met uitzondering van de gastbierclausule is het de huurder verboden gespecificeerde bieren die niet door de onderneming zijn geleverd of enig ongespecificeerd bier in zijn drankgelegenheid te verkopen of voor verkoop uit te stallen tenzij a) het bier verpakt is in flessen, blikken of andere kleine recipiënten, of b) het een vatbier betreft waarvan de verkoop in die vorm gebruikelijk of noodzakelijk is om aan een voldoende vraag bij de klanten van de huurder te voldoen (concurrentieverbod).

(48) Afgezien van het uitdrukkelijke concurrentieverbod kan worden opgemerkt dat de exclusieve afnameverplichting zodanig is geformuleerd dat zij reeds impliciet een concurrentieverbod inhoudt door de verwijzing naar de algemene formulering "alle gespecificeerde bieren".

(49) Wegens de exclusieve afnameverplichting is het de huurder verboden aanbiedingen van contractgoederen van andere leveranciers te aanvaarden. Concurrentie met betrekking tot de huurders tussen de aangewezen leverancier van de onderneming en andere biergroothandelaren die dezelfde merken aanbieden, is uitgesloten (beperking van de concurrentie binnen een bepaald merk).

(50) Het expliciete en impliciete concurrentieverbod voor bier, meer bepaald het aan de huurders opgelegde verbod andere merken van gespecificeerde typen bier te betrekken bij andere producenten, beperkt de mededinging tussen verschillende merken. De contractuele bepalingen inzake de afname van niet-gespecificeerde typen bier werpen bepaalde administratieve belemmeringen op voor de huurders, maar beperken hen in feite niet in hun vrijheid dergelijke niet-gespecificeerde typen bier in hun drankgelegenheden aan te bieden. Die clausules hebben derhalve geen beperkende gevolgen voor de mededinging.

3.2. De Delimitis-tests

(51) Het Hof oordeelde in punt 27 van het Delimitis-arrest dat "een bierleveringscontract ingevolge artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag verboden is indien aan twee cumulatieve voorwaarden is voldaan. In de eerste plaats moet de nationale markt voor de distributie van bier in drankgelegenheden, gelet op de economische en juridische context van de betrokken overeenkomst, moeilijk toegankelijk zijn voor concurrenten die op deze markt vaste voet zouden kunnen krijgen of er hun marktaandeel zouden kunnen vergroten.". Deze eerste test houdt in dat wordt nagegaan of de markt voor bierverkoop via drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk wordt afgeschermd.

(52) Zelfs indien er enige afscherming bestaat op de markt voor bierverkoop via drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk, moet worden onderzocht, zoals het Hof verder in punt 27 van het Delimitis-arrest heeft overwogen, of "de betrokken overeenkomst een belangrijke bijdrage levert tot de afschermende werking die van al deze overeenkomsten tezamen in hun economische en juridische context uitgaat" om te kunnen vaststellen of de contracten met afnameverplichtingen van de partijen binnen de werkingssfeer van artikel 81 zouden vallen. "De omvang van de bijdrage van de individuele overeenkomst hangt af van de positie van de contractpartijen op de relevante markt en van de duur van de overeenkomst.".

(53) In punten 25 en 26 van het arrest heeft het Hof uiteengezet dat "die positie (...) niet alleen af(hangt) van het marktaandeel van de brouwerij en van de groep waartoe zij in voorkomend geval behoort, maar ook van het aantal aan de brouwerij of aan haar groep gebonden verkooppunten in verhouding tot het totale aantal op de relevante markt vastgestelde drankgelegenheden". Wat de duur betreft, wees het Hof erop dat "indien deze, vergeleken met de gemiddelde duur van de op de relevante markt in het algemeen gesloten bierleveringsovereenkomsten, klaarblijkelijk buitensporig is (...) de individuele overeenkomst onder het verbod van artikel 85, lid 1, (valt). Een brouwerij met een betrekkelijk klein marktaandeel, die haar verkooppunten jarenlang aan zich bindt, kan namelijk evenzeer tot een marktafscherming bijdragen als een brouwerij met een vrij sterke marktpositie, die haar verkooppunten in de regel na kortere tijd van de binding bevrijdt.".

(54) In de Duitse roomijsarresten heeft het Gerecht van eerste aanleg bij de beoordeling van de belangrijke bijdrage van de betrokken ondernemingen verwezen naar "de sterke positie die de (betrokken onderneming) op de relevante markt inneemt, en met name (...) haar marktaandeel"(22). Het Gerecht van eerste aanleg heeft zich derhalve voornamelijk gebaseerd op het bredere begrip van het algemene marktaandeel.

(55) Bij de toepassing van deze test op de aanmeldende partij moeten haar contracten met afnameverplichting ook worden onderzocht in hun "economische en juridische context".

(56) De beoordeling van de overeenkomsten betreffende de afname van bier van brouwers (de "stroomopwaartse"-bierleveringscontracten) moet worden onderscheiden van de beoordeling van de overeenkomsten met een op eigendom en lening gebaseerde afnameverplichting (de "stroomafwaartse"-overeenkomsten).

(57) Ingeval de eerstgenoemde categorie, het "stroomopwaartse"-bierleveringscontract, een vorm van binding bevat (minimumafnameverplichting, concurrentiebeding, voorraadverplichting) dient het te worden beschouwd als onderdeel van het gebonden netwerk van de brouwer/leverancier. Dit contract kan derhalve binnen het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1, vallen indien de brouwer/leverancier een aanzienlijke bijdrage levert tot de afscherming van de markt. De overeenkomsten kunnen evenwel worden vrijgesteld indien zij aan de criteria van artikel 81, lid 3, voldoen.

(58) Dienaangaande moet worden opgemerkt dat aangezien de restrictieve banden tussen de brouwerijen die in feite landelijke ondernemingen zijn, en de andere groothandelaren beperkt zijn, andere Britse of buitenlandse brouwers toegang kunnen hebben tot het gebonden "stroomafwaartse"-netwerk van de groothandelaren. Bovendien is het voor die andere brouwers, gemakkelijker een overeenkomst te sluiten met één groothandelaar en aldus toegang te krijgen tot alle drankgelegenheden die aan een dergelijke speler zijn gebonden, dan om overeenkomsten te sluiten met elk individueel verkooppunt op kleinhandelsniveau. Het bestaan van een open bierleveringsstructuur mag derhalve geen invloed op de beoordeling van het gebonden netwerk van de "groothandelaar" hebben. Het gebonden netwerk van de "groothandelaar" kan niet eenvoudigweg worden toegewezen aan "de brouwerijen die (...) in aanzienlijke mate (tot de afscherming) bijdragen(23)".

(59) In tegenstelling tot de Delimitis-zaak die betrekking had op een brouwer, is de aanmeldende partij een zelfstandige pubketen die niet verticaal geïntegreerd is met een brouwer uit het Verenigd Koninkrijk. De relatie tussen de aanmeldende partij en haar huurders enerzijds en de brouwers anderzijds verschilt derhalve economisch van die van een brouwer die zijn bier via zijn netwerk van overeenkomsten wenst te verkopen.

(60) Sinds 29 maart 1998 betrekken de drankgelegenheden van GPC bier bij verschillende bronnen en worden geregeld offerteaanvragen gehouden. Merken worden op basis van een gediversifieerd assortiment bij nationale en regionale brouwers ingekocht. De looptijd van de contracten met de brouwers, gewoonlijk twee tot vijf jaar, is zodanig gestructureerd dat een ten aanzien van een gedeelte van de leveringen regelmatig nieuwe offerteaanvragen kunnen worden gehouden. Over 1998-2003 zullen andere brouwers een offerte kunnen indienen ten aanzien van ongeveer 98 % van de bierconsumptie. De aanmeldende partijen hebben geen enkele volumeverbintenis ten aanzien van de 18 brouwers wier merk(en) thans in hun prijslijst zijn opgenomen. De aanmeldende partijen bieden aldus dit reeds aanzienlijke aantal brouwers en, in theorie(24) alle andere nationale of buitenlandse brouwers toegang tot de markt voor bierverkoop in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk. Bovendien is het voor een andere brouwer, en inzonderheid voor een nieuwkomer op de markt van het Verenigd Koninkrijk, gemakkelijker om een overeenkomst te sluiten met een groothandelaar en aldus toegang te krijgen tot alle drankgelegenheden die aan een dergelijke speler zijn gebonden, dan om overeenkomsten te sluiten met elk individueel verkooppunt op kleinhandelsniveau.

(61) Derhalve oefenen de contracten eerder een matigende dan een versterkende werking uit op het netwerkeffect van de overeenkomsten van brouwers in de markt voor bierverkoop in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk. De rol van een dergelijke onafhankelijke distributiestructuur bij het beperken van de afscherming werd door het Hof erkend in punt 21 van het Delimitis-arrest dat als volgt luidt: "De aanwezigheid van groothandelaren in bier, die niet aan op de markt werkzame producenten gebonden zijn, vormt ook een factor die de toegang tot de markt van een nieuwe producent kan vergemakkelijken, daar deze voor de afzet van zijn eigen bier gebruik kan maken van de verkoopnetten van die groothandelaren.".

(62) Derhalve kan worden geconcludeerd dat de gebonden drankgelegenheden van een "niet-gebonden" pubketen geen belangrijke bijdrage zullen leveren tot de afscherming van de markt maar de mededingingsstructuur van de markt eerder ten goede zullen komen(25). In dergelijke omstandigheden is het belang van de gebonden drankgelegenheden van een pubketen (in termen van aantal drankgelegenheden die via een afnameverplichting zijn gebonden en de bierconsumptie in die drankgelegenheden) thans niet relevant voor de beoordeling van de bijdrage tot de marktafscherming.

3.3. Conclusie betreffende de Delimitis-tests

(63) GPC heeft geen netwerk van "beperkende" overeenkomsten, inclusief haar standaardhuurcontracten, die aanzienlijk bijdragen tot de afscherming van de markt voor bierverkoop in drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk. De standaardhuurcontracten kunnen, in het licht van de bierleveringsovereenkomsten met brouwers, evenmin worden geacht deel uit te maken van een dergelijk gebonden netwerk van een brouwer/leverancier.

4. Conclusie

(64) De in de aangemelde contracten vervatte exclusieve afnameverplichtingen en concurrentieverboden vallen vanaf 28 maart 1998 buiten de werkingssfeer van artikel 81, lid 1.

5. Mededingingsbeperkende gevolgen van de reclameclausule

(65) De aangemelde contracten bevatten een clausule op grond waarvan het de huurder verboden is voor goederen welke door andere ondernemingen worden geleverd, reclame te maken in een mate die het aandeel van die goederen in de totale omzet van de drankgelegenheid overstijgt, hierna "de reclamebepaling" genoemd.

(66) De vraag of de reclamebepaling binnen de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, valt, is slechts relevant voor de markt van de bierdistributie. De bepaling beperkt de mededinging niet ten aanzien van alle andere naburige markten voor de levering van goederen aan drankgelegenheden in het Verenigd Koninkrijk, zoals bijvoorbeeld andere dranken dan bier, chips en speelautomaten. Daar de overeenkomsten geen exclusieve afnameverplichting, noch een concurrentieverbod met betrekking tot de levering van dergelijke producten bevatten, wordt de mededinging op dergelijke markten, voorzover die bestaan, door de oplegging van een reclamebepaling niet op merkbare wijze beperkt.

(67) Wat de levering van bier betreft, is de reclamebepaling gericht op de beperking van de reclame voor bier dat door andere ondernemingen wordt geleverd. Volgens de overeenkomst mag de huurder van de GPC bij andere ondernemingen alleen het gastbier en niet-gespecificeerde types bier betrekken. De merken van de niet-gespecificeerde types bier zijn wellicht bij de consument in het Verenigd Koninkrijk minder bekend en behoeven derhalve specifieke reclame ter plaatse. Bij een letterlijke uitlegging van deze bepaling zou reclame voor deze nieuwe producten onmogelijk zijn, omdat volgens deze bepaling de reclame evenredig moet zijn aan de omzet van die goederen die per definitie nagenoeg nihil is, daar de goederen nieuw zijn.

(68) De exclusieve afnameverplichting die vervat is in de bierafnameverplichting biedt GPC de mogelijkheid te verhinderen dat bieren van derden door de huurder worden aangeboden doordat zij deze als gespecificeerd bier toevoegt aan de prijslijst (overweging 47). Zoals in overweging 64 is aangetoond, valt deze bierafnameverplichting buiten de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag. Daaruit volgt dat een reclamebepaling die het maken van reclame voor een dergelijk bier van een derde onmogelijk maakt, eveneens buiten de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag moet vallen.

(69) De Commissie beschikt echter niet over gegevens dat de reclamebepaling is toegepast. Integendeel, de GPC Ltd heeft bij schrijven van 29 juni 1999 bevestigd dat IPCL/Spring de bepaling in het contract die "reclame voor een product" mogelijk maakt, niet toepast en in een latere brief van 15 maart 2000 heeft de GPC eveneens bevestigd dat zij niet voornemens is die bepaling in de toekomst toe te passen. Dit blijkt duidelijk uit het feit dat de huurders vrij zijn bij de reclame, verkoopbevordering en verkoop de marketingformule te kiezen die het best bij het door hen gekozen bedrijfsplan past.

(70) Hieruit volgt dat de reclamebepaling buiten de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag valt,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Op grond van de gegevens waarover zij beschikt, heeft de Commissie geen redenen op grond van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag op te treden ten aanzien van de aangemelde overeenkomsten voor de periode na 28 maart 1998.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot The Grand Pub Company Ltd, c/o Mill House, Aylesbury Road, Thame, Oxfordshire OX9 3AT, United Kingdom.

Gedaan te Brussel, 29 juni 2000.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB 13 van 21.2.1962, blz. 204/62.

(2) PB L 148 van 15.6.1999, blz. 5.

(3) PB C 133 van 30.4.1998, blz. 23, voor beide zaken voor de toestand na 28 maart 1998.

(4) Onder drankgelegenheid wordt verstaan, een zaak met vergunning voor de verkoop van alcoholische drank voor consumptie ter plaatse of elders, in tegenstelling tot een slijterij, bijvoorbeeld een supermarkt, die enkel een vergunning heeft om alcoholische drank te verkopen voor consumptie elders dan ter plaatse.

(5) PB L 173 van 30.6.1983, blz. 5.

(6) PB L 214 van 6.8.1997, blz. 27.

(7) PB C 374 van 10.12.1997, blz. 11 voor zaak nr. IV/36.456/F3 - Inntrepreneur; PB C 61 van 26.2.1998, blz. 3 voor zaak nr. IV/36.492/F3 - Spring.

(8) De regering van het Verenigd Koninkrijk heeft het toepassingsgebied verruimd door vanaf 1 april 1998 ook het recht te verlenen tot verkoop van één flessenbier.

(9) De Commissie beschikt niet over precieze gegevens betreffende de marktaandelen van de andere brouwers uit het Verenigd Koninkrijk. Niettemin gelooft zij niet dat de HHI voor alle brouwers 1800 punten, waarboven een markt als "zeer geconcentreerd" wordt beschouwd, zou bereiken.

(10) In het MMC-verslag gedefinieerd als brouwers die "activiteiten uitoefenen welke voornamelijk maar niet noodzakelijkerwijze volledig geconcentreerd zijn in een regio van het Verenigd Koninkrijk". Het aantal regionale brouwerijen is vastgesteld op grond van het aantal pubs dat eigendom is van de kleinste regionale brouwer en het productievolume van die brouwer welke in het MMC-verslag zijn genoemd.

(11) In Schotland is het vergunningsstelsel enigszins verschillend.

(12) In andere publicaties is het aantal pubs geraamd op 61000.

(13) Dit wordt soms ook een "gastbier" genoemd, hoewel de juridische definitie van een "gastbier" verwijst naar de afname van een vatbier van een andere aanbieder (zie overweging 13).

(14) De partijen kunnen onderhandelen over een nieuwe overeenkomst, met uitzondering van een beperkt aantal specifieke gevallen, onder meer wanneer de eigenaar van de pub het verkooppunt voor zichzelf wenst te gebruiken als een in eigen beheer geëxploiteerde drankgelegenheid. In dat geval ontvangt de huurder een bij wet vastgestelde vergoeding. Bij ontstentenis van een nieuwe overeenkomst zal de rechter de overeenkomst hernieuwen tegen voorwaarden welke gelijk zijn met die van de bestaande overeenkomst, met uitzondering van de huurprijs en de duur, die hoogstens 14 jaar mag bedragen.

(15) Onverminderd bijkomende formaliteiten.

(16) Zaak 27/76, United Brands, Jurisprudentie 1978, blz. 207, punt 12.

(17) Zaak C-234/89, S. Delimitis v. Henninger Bräu, Jurisprudentie 1991, blz. I-935, punt 16.

(18) In de Duitse versie (het Duits was de procestaal) van het arrest 'Schankwirtschaften' (drankgelegenheden), terwijl in de Franse versie (Frans is de werktaal van het Hof) de term 'cafés' wordt gebruikt.

(19) PB C 101 van 13.4.1984, blz. 2.

(20) Gegevens uit een onderzoek van detailhandelprijzen van Stats MR dat door een landelijke brouwerij aan de OFT is overgelegd.

(21) Arrest Delimitis, punt 10.

(22) Zaken T-7/93 en T-9/93 Langnese-Iglo en Schöller, Jurisprudentie 1995, blz. II-1533 en blz. II-1611, punten 112 en 87.

(23) Arrest Delimitis, reeds aangehaald.

(24) De Commissie erkent dat er een aantal praktische beperkingen zijn op het aantal "productlijnen" (niet noodzakelijkerwijs hetzelfde als merken aangezien een merk verpakt kan zijn in recipiënten van verschillende grootte) die een pubketen in voorraad kan hebben en daadwerkelijk kan distribueren via zijn gebonden drankgelegenheden.

(25) In het geval van een pubketen die geen brouwerijactiviteiten uitoefent, is de duur van de IPCL- en Spring-standaardcontracten, gezien de huidige marktstructuur op kleinhandelsniveau, irrelevant met betrekking tot de vraag of zij aanzienlijk tot de afscherming bijdragen wanneer de "stroomopwaartse"-biermarktstructuur aan de aanbodzijde open is.