Beschikking van de Commissie

van 3 mei 2000

betreffende de steunmaatregel die Frankrijk ten uitvoer heeft gelegd, ten gunste van TASQ SA

(kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 1337)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2000/647/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen(1) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I

PROCEDURE VAN ARTIKEL 88, LID 2, VAN HET VERDRAG

(1) Via een klacht van een concurrent heeft de Commissie in april 1998 vernomen dat de onderneming TASQ meermaals is geherkapitaliseerd door het Consortium des Réalisations (CDR), een in 1995 in het leven geroepen constructie voor het onderbrengen van slecht presterende activa van Crédit Lyonnais. Op 20 mei 1998 heeft de Commissie een brief gestuurd naar de Franse autoriteiten waarin hun werd verzocht om informatie over deze herkapitalisatietransacties. Zij hebben de Commissie geantwoord in hun brief van 14 september 1998, waarin zij niet alleen de herkapitalisatie van de onderneming TASQ door CDR hebben bevestigd, maar ook andere, in een eerder stadium uitgevoerde herkapitalisaties door Crédit Lyonnais, de vorige aandeelhouder. Ook hebben de Franse autoriteiten in die brief aangegeven dat de onderneming TASQ was verkocht op basis van op 24 juli 1998 en 8 augustus 1998 getekende overeenkomsten onder opschortende voorwaarden. Op 22 december 1998 heeft de klager de Commissie een brief gestuurd met de mededeling dat de op 16 april 1998 ingediende klacht werd ingetrokken.

(2) Bij schrijven van 2 maart 1999 heeft de Commissie Frankrijk in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van deze steunmaatregelen. De Commissie was van oordeel dat in de in 1988 en 1991 door Crédit Lyonnais uitgevoerde herkapitalisatie van TASQ alsmede in die welke door CDR werd uitgevoerd in 1995 en 1997, mogelijk staatssteun besloten lag. Bovendien wees de Commissie erop dat de voorwaarden voor de privatisering van de onderneming mogelijk beschouwd konden worden als een vorm van steun aan de koper.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregelen te maken.

(4) Op 2 juni 1999 hebben de autoriteiten hun reactie ingezonden, alsmede een dossier met informatie waar de Commissie om had verzocht in de brief waarin zij had medegedeeld dat zij de procedure zou inleiden. Na de bekendmaking van de Mededeling van de Commissie in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen kreeg de Commissie een brief van CDR dd. 4 augustus 1999 en een dossier van de onderneming TASQ dd. 10 augustus 1999.

II

BESCHRIJVING VAN TASQ

(5) TASQ is een onderneming voor dienstverlening aan bedrijven en verricht daartoe onderhoud op IT-gebied. De onderneming is niet gebonden aan fabrikanten in de IT-sector en verzorgt voor rekening van derden het onderhoud voor meerdere merken. Deze activiteit is goed voor circa 60 % van de omzet. TASQ verleent ook IT-diensten, met name op het gebied van integratie, inzet, installatie en bekabeling van systemen.

(6) Het huidige TASQ is het resultaat van de in 1991 tot stand gekomen fusie van het oude TASQ (in 1988 opgericht naar aanleiding van de uitbesteding van het onderhoud van het pc-park van Crédit Lyonnais) en Métroservice (opgericht in 1983 door de Métrologie-groep, en omgedoopt in "TASQ International" na de overname door Crédit Lyonnais in 1991).

(7) In 1995 is TASQ overgedragen aan CDR in het kader van het afstotingsplan van Crédit Lyonnais.

(8) Op 31 december 1997 waren er bij TASQ ongeveer 460 mensen in dienst. Na de fusie met Métroservice in 1991 schommelde de omzet van TASQ tussen 200 en 270 miljoen FRF. Met uitzondering van de jaren 1990, 1995 en 1997 waren de resultaten vaak negatief, zoals uit onderstaande tabel blijkt (gegevens in miljoen FRF):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(9) Crédit Lyonnais heeft twee bijdragen geleverd aan de kapitaalverhoging van TASQ: in 1988 werd besloten tot een verhoging van 4 miljoen FRF; in november 1991, tijdens de voorbereiding van de fusie van TASQ en Métroservice, zijn beide ondernemingen overgegaan tot twee kapitaalverhogingen van 30,6 respectievelijk 26 miljoen FRF. In december 1991 verhoogde TASQ het kapitaal met 51 miljoen FRF met het oog op de vergoeding voor de inbreng van activa van TASQ International (ex-Métroservice).

(10) Na de overdracht van TASQ aan CDR zijn er nog twee transacties uitgevoerd. De eerste vond plaats in 1995: in dat jaar werd besloten tot een eerste kapitaalverhoging middels een verrekening van vorderingen van 5 miljoen FRF. Een tweede kapitaalverhoging, in contanten ten bedrage van 60 miljoen FRF, vond plaats in juni 1997. CDR was de enige inschrijver op beide kapitaalverhogingen, die dus in totaal 65 miljoen FRF beliepen.

(11) Opgemerkt moet worden dat geen van bovengenoemde transacties bij de Commissie is aangemeld.

(12) In augustus 1998 - ongeveer een jaar na de laatste kapitaalverhoging van 60 miljoen FRF - heeft CDR TASQ verkocht voor 16 miljoen FRF.

(13) De Commissie was bij het inleiden van onderhavige procedure van oordeel dat in bovengenoemde kapitaalverhogingen mogelijk staatssteun besloten lag, met name gelet op het feit dat het perspectief van een toereikend rendement op de investeringen duidelijk ontbrak.

(14) Bovendien stelde de Commissie bij het inleiden van onderhavige procedure dat zij niet over gegevens beschikte op basis waarvan zij kon concluderen dat bij de overdracht van TASQ de beginselen van openheid, doorzichtigheid en non-discriminatie waren gevolgd die door de Commissie zijn vastgelegd in haar XXIIIe Verslag over het mededingingsbeleid(3), en op basis waarvan zij kon concluderen dat deze overdracht boven elke verdenking van staatssteun verheven was.

III

ANTWOORD VAN DE FRANSE AUTORITEITEN

(15) In hun reactie gaven de Franse autoriteiten aan dat zij van mening waren dat in de kapitaalverhogingen waarop Crédit Lyonnais vóór 1995 heeft ingeschreven in de firma's TASQ en Métroservice, geen staatssteun besloten lag aangezien er geen staatsmiddelen gemoeid waren met die verhogingen, die bovendien in overeenstemming waren met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie en geen invloed hadden gehad op het handelsverkeer tussen de lidstaten.

(16) Volgens de Franse autoriteiten konden beide transacties van CDR na 1995 om de twee laatstgenoemde redenen niet worden beschouwd als staatssteun. Subsidiair voerden de Franse autoriteiten aan dat de in de laatste kapitaalverhoging vervatte steun verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt uit hoofde van de afwijkingsmogelijkheid waarin is voorzien in artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag.

(17) Ten aanzien van de verkoop van TASQ aan de particuliere sector waren de Franse autoriteiten van mening dat bij de verkoop de door de Commissie in voornoemd XXIIIe Verslag over het mededingingsbeleid genoemde beginselen gevolgd waren.

(18) De argumenten van de Franse autoriteiten worden uitvoerig besproken in hoofdstuk V.

IV

OPMERKINGEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

(19) In haar brief van 10 augustus 1999 heeft TASQ dezelfde argumenten aangevoerd als de Franse autoriteiten, in de vorm van een gedetailleerd informatiedossier. In haar brief van 4 augustus 1999 heeft CDR zich bij deze argumenten aangesloten.

V

BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN IN HET LICHT VAN ARTIKEL 87

i) Financiering van de onderneming door de Crédit Lyonnais-groep, voorafgaand aan het onderbrengen van de onderneming bij CDR

(20) In de eerste plaats hebben de Franse autoriteiten bestreden dat het bij de middelen die door Crédit Lyonnais in TASQ zijn gestoken, zou gaan om staatsmiddelen. Volgens hen kan de aanwending, door een overheidsbedrijf, van particuliere middelen, zoals de door Crédit Lyonnais bijeengebrachte spaargelden, alleen maar worden beschouwd als handeling die valt onder artikel 87, als aangetoond kan worden dat de handelwijze van de onderneming die die particuliere middelen beheert, toe te schrijven is aan de staat. In onderhavig geval was een specifieke interventie van de Franse autoriteiten ten gunste van TASQ uitgesloten gezien de geringe omvang van deze onderneming en het geringe belang ervan op sociaal vlak. Bovendien was de deelneming van de staat in TASQ verre van direct; zij vond indirect plaats via een reeks van bedrijven. Ter illustratie: de besluiten tot de verhoging van het kapitaal van TASQ zijn niet eens in de Raad van bestuur van Crédit Lyonnais aan de orde geweest, doch slechts in de Raad van bestuur van CLIO, waarin geen enkele vertegenwoordiger van de staat zitting heeft.

(21) In onderhavig geval is de Commissie van mening dat de middelen van Crédit Lyonnais staatsmiddelen zijn in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag, aangezien het middelen zijn waar de onder staatstoezicht staande bank - de staat is aandeelhouder - over kon beschikken. Zoals alle middelen die zijn opgenomen in de balans van een overheidsbedrijf kunnen ook deze middelen slechts worden beschouwd als staatsmiddelen. Dat alleen al is voldoende om de desbetreffende investeringen te kwalificeren als maatregelen van de staat die mogelijk steun behelzen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag(4).

(22) Deze kwalificatie houdt niet per definitie in dat de aanwending van staatsmiddelen door Crédit Lyonnais automatisch neerkomt op staatssteun. Normaal gesproken is er voor de Commissie geen aanleiding om ervan uit te gaan dat er sprake is van staatssteun wanneer er een financiering heeft plaatsgevonden door Crédit Lyonnais. De meeste interventies van de bank vóór en na 1995 worden - in weerwil van het feit dat de bank ernstige problemen heeft gekend - niet beschouwd als steunmaatregelen; zij zijn in principe te verklaren vanuit de wetmatigheden van de commerciële markt en waren gericht op het realiseren van een marge die bijdraagt tot het resultaat van de bank, ook al hebben deze investeringen uiteindelijk tot verliezen geleid. Pas als op basis van nauwkeurige gegevens vastgesteld kan worden dat de handelwijze van de bank, nadat die in de juiste context is geplaatst, niet voldeed aan de criteria van de particuliere investeerder in een markteconomie, kwalificeert de Commissie dergelijke maatregelen als staatssteun.

(23) Om na te gaan of in de financieringsmaatregelen ten gunste van TASQ mogelijk staatssteun besloten ligt, neemt de Commissie niet de huidige situatie (waarin het resultaat van deze maatregelen inmiddels bekend is) als uitgangspunt, maar verplaatst zij zich in de context waarin deze financiering door Crédit Lyonnais heeft plaatsgevonden, vóór 1995.

(24) Om te bepalen of een met staatsmiddelen bekostigde financieringstransactie zoals deze beschouwd kan worden als staatssteun, hanteert de Commissie het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie(5) en concludeert zij dat het gaat om staatssteun als dit beginsel niet is gevolgd, d.w.z. als een particuliere investeerder in een soortgelijke situatie niet een dergelijke financieringssteun zou hebben verleend aan de onderneming, gezien het risico en het verwachte rendement ervan.

(25) De eerste kapitaalverhoging (ten bedrage van 4 miljoen FRF) vond plaats in 1988. De Franse autoriteiten hebben verklaard dat het aandeel van Crédit Lyonnais in deze transactie beperkt was tot 2,6 miljoen FRF. Om de ratio van deze transactie te begrijpen moet eraan worden herinnerd dat het bedrijf in kwestie net was opgericht, met een klein kapitaal van 4 miljoen FRF en een klein personeelsbestand. Het bedrijf was meteen een groot succes. In 1989 had het al 150 cliënten en een omzet van bijna 65 miljoen FRF, tegen 4 miljoen FRF het jaar daarvoor. De omzetgroei maakte een kapitaalverhoging onontbeerlijk rekening houdend met de noodzakelijke materiële activa. Die verhoging was niet alleen noodzakelijk, zij was ook wenselijk gezien het succes van het bedrijf en de rendementsvooruitzichten, die overigens op één lijn lagen met de door verschillende deskundigen opgestelde marktgroeiprognoses; deze deskundigen gingen voor de Franse markt voor onderhoud ten behoeve van derden uit van een jaarlijkse groei van 20-25 % over de periode 1987-1992. Binnen deze context en mede gelet op het feit dat het bedrijf zich nog in de aanloopfase bevond, zou het onjuist zijn als uit de verliezen over 1988 zou worden geconcludeerd dat het bedrijf in een crisis verkeerde. Op basis van de gegevens waarover de Commissie beschikt, kan de investeringsbeslissing van Crédit Lyonnais dan ook worden beschouwd als een beslissing die in dezelfde situatie ook genomen zou zijn door een particuliere investeerder. De goede vooruitzichten kwamen overigens twee jaar later (in 1990) ook daadwerkelijk uit, toen TASQ zowel qua bedrijfsvoering (7 miljoen) als globaal gezien (meer dan 5 miljoen) al zeer goede resultaten wist te boeken, bedragen die neerkomen op een bijzonder hoog kapitaalrendement (circa 67 %) en waarmee bijna driekwart van de verliezen van de eerste jaren gecompenseerd kon worden. Gelet op het voorgaande is de Commissie van mening dat in de kapitaalverhoging in 1988 geen staatssteun besloten ligt.

(26) De kapitaalverhogingen ten bedrage van 26 miljoen FRF voor TASQ en 30,6 miljoen FRF voor Métroservice hebben plaatsgevonden in november 1991 als voorbereiding op de fusie van beide bedrijven. In een context die weliswaar werd gekenmerkt door de tragere groei van de markt, maar ook door de ontwikkeling van de microcomputers en de informatietechnologieën, moest de fusie TASQ in staat stellen zijn basis te verbreden op de markt voor onderhoud ten behoeve van derden teneinde zijn activiteiten - die nog te zeer afhankelijk waren van Crédit Lyonnais - beter in balans te brengen en snel uit te groeien naar een omvang die belangrijke schaalvoordelen had kunnen opleveren. De markt in kwestie werd in die periode gekenmerkt door een toenemend aantal reorganisaties en verdergaande concentratie. TASQ had daarom behoefte aan een kapitaalinjectie om de sterke groei van de bedrijvigheid van 1991 te continueren en organisatievormen en middelen aan te passen aan de aard en omvang van de activiteiten, terwijl Métroservice, dat uit een moeilijker situatie kwam, de voor hetzelfde jaar vóór de fusie verwachte verliezen moest goedmaken. De overname van Métroservice door Crédit Lyonnais, de voormalige schuldeiser, was voor de bank derhalve een ideale gelegenheid om TASQ in staat te stellen gemakkelijk door te groeien naar een omvang waarmee beter schaalvoordelen te realiseren waren en om synergie tussen beide bedrijven te bewerkstelligen. Mede gelet op de gunstige ontwikkeling van de markt lijkt de handelwijze van Crédit Lyonnais overeen te komen met datgene wat een voorzichtige investeerder zou doen. Deze handelwijze past binnen het kader van de concentratietendens in de sector: zij is gebaseerd op het complementaire karakter van beide bedrijven en de door de fusie teweeggebrachte schaalvoordelen in termen van geografische dekking en technische investeringen. Gelet op het voorgaande is de Commissie van mening dat de tweeledige kapitaalverhoging beschouwd kan worden als een handelwijze die ook gevolgd zou zijn door een bedachtzame investeerder en dat daar derhalve geen staatssteun in besloten ligt.

(27) Met betrekking tot de kapitaalverhoging van 51 miljoen FRF, die plaatsvond in december 1991 en is genoemd in de inleiding van de procedure, hebben de Franse autoriteiten verklaard dat dit geen herkapitalisatie was, maar veeleer het mechanische effect van de fusie van beide onder het beheer van Crédit Lyonnais staande bedrijven. Bij de fusie heeft het bedrijf waarin het andere is opgegaan (TASQ) nieuwe waardepapieren uitgegeven ter compensatie van de annulering van de waardepapieren van het bedrijf dat in TASQ is opgegaan, om de inbreng van nettoactiva te vergoeden. De pariteit van de aandelenruil (15 aandelen TASQ International, ex-Métropole, voor 2 aandelen TASQ) is gekozen op basis van de verschillende vergelijkingsmethoden die voorhanden waren, met als resultaat dat de waarden van beide bedrijven op soortgelijke wijze zijn getaxeerd. De door TASQ ingebrachte activa en passiva zijn uitvoerig onderzocht aan de hand van de terzake gebruikelijke uitgangspunten. De gehele transactie en alle bijzonderheden ervan zijn goedgekeurd door de Commission de Bourse (COB, de commissie die toezicht houdt op de beurs) en de door de handelsrechtbank benoemde Commissaire aux apports (inbrengcontroleur). Gelet op het voorgaande en in het bijzonder op het feit dat de transactie TASQ geen enkel financieel voordeel heeft opgeleverd, is de Commissie van mening dat in deze transactie geen staatssteun besloten ligt.

ii) Financiering van de onderneming door CDR

(28) CDR heeft TASQ twee financiële injecties gegeven: in december 1995, kort na het onderbrengen van TASQ bij CDR, heeft CDR 5 miljoen FRF ingebracht; in juni 1997, na een zeer slecht jaar (- 76 miljoen FRF) ontving het bedrijf 60 miljoen FRF. In augustus 1998 verkocht CDR het bedrijf voor 16 miljoen FRF.

(29) Alvorens beide transacties te onderzoeken moet eerst worden opgemerkt - zoals nadrukkelijk is aangegeven door de Commissie in Beschikking 98/490/EG betreffende de aan de groep Crédit Lyonnais verleende steun(6), dat " de middelen van CDR staatsmiddelen in de zin van artikel 92 van het Verdrag zijn(7), niet alleen omdat CDR een 100 %-dochteronderneming van een openbaar bedrijf is, maar ook omdat haar een door de staat gegarandeerde participatielening is verstrekt en de staat haar verliezen op zich neemt. De Commissie wijst erop, dat voor de betrokken transacties geen afwijking van de verplichtingen van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag geldt en met name dat de Franse autoriteiten en GDR noch op grond van Beschikking 95/547/EG, noch op grond van de huidige beschikking van deze verplichtingen worden ontheven. Er zij inzonderheid op gewezen dat slechts ervan kan worden uitgegaan dat in de transacties van CDR met haar dochterondernemingen geen steun besloten ligt, indien deze transacties en elke inbreng van middelen (of afstand van vorderingen) in overeenstemming zijn met het beginsel van de 'particuliere investeerder in een markteconomie'. De Commissie heeft in haar mededeling aan de lidstaten(8) betreffende de beginselen aan de hand waarvan moet worden beoordeeld of een overheidsinterventie als steun moet worden beschouwd, gesteld dat in een kapitaalinjectie in een openbaar bedrijf staatssteun besloten ligt, indien een particuliere investeerder onder dezelfde omstandigheden, rekening gehouden met de verwachte vergoeding voor de inbreng van middelen, niet tot die kapitaalinjectie zou zijn overgegaan. In een brief van 16 oktober 1997 aan de minister van Economische Zaken, Financiën en Industrie heeft Commissielid Van Miert eraan herinnerd dat in de transacties van CDR waarbij er sprake was van een herkapitalisatie van haar activa, verkoop met verlies of kwijtschelding van schulden, staatssteun besloten kon liggen en dat zij bij de Commissie moesten worden aangemeld. Ook de verkopen van activa door CDR die niet volgens de procedure van de open aanbesteding verlopen, moeten bij de Commissie worden aangemeld. Slechts voor de transacties waarvan vaststaat dat zij de 'de minimis'-drempel van 100000 ECU aan steun niet overschrijden, geldt deze verplichting niet.".

(30) De herkapitalisatiemaatregelen waartoe door CDR is besloten ten gunste van TASQ, moeten om bovengenoemde redenen als zodanig en afzonderlijk worden onderzocht en er mag niet op voorhand van worden uitgegaan dat er goedkeuring aan kan worden gehecht in het kader van het reddings- en herstructureringsplan van de bank, dat uitsluitend betrekking heeft op de aan de Crédit Lyonnais-groep zelf verleende steun.

(31) De Commissie kan zich vinden in het argument dat er bij de afweging of het economisch verantwoord was om voor CDR als aandeelhouder te kiezen, rekening moest worden gehouden met bancaire risico's, maar ook met risico's die buiten de balans gelegen zijn. Ook onderkent de Commissie dat het optreden van de staat via CDR vanaf de onderbrenging in 1995, in algemene termen gesproken en enkele gevallen daargelaten, heeft beantwoord aan de doelstellingen van goed beheer, minimalisering van verliezen en bescherming van de staatsbelangen.

(32) Er kan slechts worden vastgesteld dat CDR in onderhavig geval inderdaad heeft gehandeld als een voorzichtig investeerder zodra vaststaat dat CDR het bedrijf voor de hoogst mogelijke prijs heeft proberen te verkopen en dat de verkoopprocedure open, doorzichtig en niet-discriminerend was (zie punt iii), zodat de door CDR uitgevoerde herkapitalisaties volledig gerechtvaardigd waren en daar absoluut geen steun aan de koper in besloten lag.

(33) Bij de toetsing van deze transacties aan artikel 87 neemt de Commissie echter de continuering van het optreden van de staat ten aanzien van TASQ, in eerste instantie via Crédit Lyonnais en haar dochterondernemingen en daarna via CDR, in ogenschouw, aan welk optreden geen eind is gekomen door het onderbrengen van het bedrijf bij CDR (alsof er vóór 1995 niets gebeurd zou zijn). Als de Commissie dat niet zou doen, zouden de lidstaten gemakkelijk steun kunnen verlenen en zich kunnen onttrekken aan de gevolgen van artikel 87 van het Verdrag en aan de in het Verdrag vastgelegde controle door de Commissie, door afstotingsconstructies tot stand te brengen waarin de begunstigde bedrijven met hun schulden en verplichtingen worden ondergebracht, en door aan te voeren dat de beheerder van de afgestoten activa vanuit economisch oogpunt rationeel opereert ten aanzien van het opgesplitste bedrijf en de verplichtingen daarvan.

(34) In onderhavig geval dient allereerst te worden opgemerkt dat de eerste herkapitalisatietransactie plaatsvond vlak na de overdracht van het bedrijf aan CDR. Ook dient erop te worden gewezen dat het hier niet ging om de inbreng van nieuwe middelen, maar om de omzetting in kapitaal van een schuld van 5 miljoen FRF. De omvang van het risico van CDR met betrekking tot TASQ bleef ongewijzigd. Na een aantal jaren die eerst het stempel droegen van de herstructureringskosten na de fusie en daarna van de zwakke conjunctuur van de sector, realiseerde TASQ in 1995 een belangrijke omzetstijging en maakte het bedrijf weer winst, ondanks een schadepost van 9 miljoen FRF als gevolg van oneerlijke concurrentie. TASQ kwam derhalve naar voren als een bedrijf dat weer op de goede weg was en dat met goede overlevingskansen actief was op een markt waar weer sprake was van groei, zoals blijkt uit de destijds gemaakte financiële analyses. Gezien de financiële indicatoren met betrekking tot TASQ en de marktsituatie mocht CDR uitgaan van een toereikend investeringsrendement. Dit alles in aanmerking genomen is de Commissie van mening dat de handelwijze van CDR gerechtvaardigd is, uitgaande van het beginsel van de particuliere investeerder. Bovendien is de omzetting in kapitaal van de vordering van CDR op TASQ volgens de Commissie niet hét concrete sluitstuk van steun na een langdurig proces van ondersteuning van het bedrijf dat eerder door Crédit Lyonnais werd ingezet voordat het bedrijf bij CDR werd ondergebracht. De Commissie is dan ook van mening dat er geen staatssteun besloten ligt in deze transactie.

(35) In het boekjaar 1996 leed TASQ veel verlies, wat de vraag zou kunnen opwerpen of het besluit van 1995 wel verstandig was. Een deel van die verliezen was echter te wijten aan omstandigheden die niet konden worden voorzien, terwijl een ander deel onvermijdelijk was. Alle verliezen zijn terug te voeren op eenmalige gebeurtenissen, die hebben geleid tot de vorming van buitengewone voorzieningen.

(36) Aanvankelijk richtte TASQ zich op het "grote publiek", hetgeen niet alleen leidde tot omvangrijke verliezen in 1996 (- 6 miljoen FRF), maar ook tot het besluit om voor het volgend boekjaar een voorziening van 16 miljoen FRF te vormen in verband met mogelijke verliezen als gevolg van ontbinding van de desbetreffende contracten. Verder moest TASQ middels een voorziening van 10 miljoen FRF overgaan tot de terugbetaling van het resterende bedrijfskapitaal dat gekoppeld was aan het onderhoudscontract met Crédit Lyonnais: Crédit Lyonnais had TASQ immers in 1996 op de hoogte gebracht van haar voornemen jaarcontracten te gaan afsluiten.

(37) Ook kende TASQ problemen met het onroerend goed waarvan zij het genot had, onder ongunstige voorwaarden. Er moest een voorziening van bijna 60 miljoen FRF worden getroffen om een buffer te vormen tegen de meerkosten van de huur en de onderbezetting van de bedrijfsruimten. Hoewel die problemen al in 1995 bekend waren, verergerden zij daarna en lieten zij CDR hoe dan ook geen andere keus, aangezien CDR verplichtingen hieromtrent was aangegaan jegens Crédit Lyonnais. Op het moment van de afstoting had CDR immers een betalingsgarantie afgegeven aan Crédit Lyonnais voor de onroerendgoedverplichtingen die TASQ was aangegaan bij twee dochterondernemingen van de bank. Bovendien is CDR krachtens het memorandum van overeenkomst tussen de Franse staat en Crédit Lyonnais van 5 april 1995(9) goedgekeurd bij Beschikking 95/547/EG van de Commissie van 26 juli 1995 betreffende de aan Crédit Lyonnais verleende steun, aansprakelijk ingeval TASQ zijn betalingsverplichtingen niet zou nakomen in verband met twee leaseovereenkomsten met deze twee ondernemingen. De waarde van deze garantie is op ruim 81 miljoen FRF geschat.

(38) Het besluit van CDR tot de herkapitalisatie van TASQ in 1997 ten bedrage van 60 miljoen FRF moet worden bezien in het licht van drie factoren: de in punt 37 genoemde verplichtingen, de aan CDR gegeven opdracht om zijn deelnemingen zo snel mogelijk te verkopen of liquide te maken en de door TASQ in 1996 in gang gezette herstructurering.

(39) In 1997 had een radicaal herstructureringsplan een belangrijke omzetdaling tot gevolg (- 14 %). Deze omvangrijke en vrijwillige operatie leidde onmiddellijk tot concrete resultaten: in 1997 boekte TASQ zowel qua bedrijfsvoering (+ 14 miljoen FRF) als globaal gezien (+ 30 miljoen FRF) zeer goede resultaten. In dit verband moet worden opgemerkt dat TASQ in 1997 van alle Franse bedrijven in zijn sector de grootste winst heeft gemaakt. Het samen met het effectenhuis Ferri opgestelde bedrijfsplan voorzag voor 1998 een negatief resultaat, voor 1999 een evenwicht en voor 2000 opnieuw winst, met een rendement na belastingen op het eigen vermogen van 17 %. Voor 2002 werd een rendement op het eigen vermogen van 20 % verwacht. Ook als men ervan uitgaat dat het resultaat voor 2002 nog met te veel onzekerheden omgeven is, lijkt het voor 2000 verwachte rendement bevredigend voor een bedachtzaam investeerder, met name gelet op de hoogte van de langetermijnrente voor niet-risicodragende investeringen (tussen 5 en 6 %).

(40) De Franse autoriteiten hebben er in dit verband op gewezen dat de door CDR gekozen optie van herkapitalisatie en verkoop van TASQ in ieder geval de minst kostbare was. Volgens hen was dit in de eerste plaats zo omdat de geraamde kosten van een liquidatie van TASQ met wederzijdse instemming hoger geweest zouden zijn dan die van de herkapitalisatie, deels gecompenseerd door de opbrengst van de verkoop van TASQ. De tweede reden was dat CDR gebonden was aan de in overweging 37 beschreven betalingsgarantie die was afgegeven aan Crédit Lyonnais voor de onroerendgoedverplichtingen die TASQ was aangegaan; de ontbinding van deze verbintenis zou ruim 81 miljoen FRF kosten.

(41) De Commissie kan zich niet vinden in het eerste argument van de Franse autoriteiten, daar zij van mening is dat bij de beoordeling of er sprake is van steun bij een door de aandeelhouder-staat verrichte transactie, alleen de liquidatiekosten in aanmerking genomen mogen worden die overeenkomen met de waarde van de aandelen die die staat bezit. In eerdere soortgelijke gevallen(10) hebben de Commissie en het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen reeds afstand genomen van dit argument, dat de verantwoordelijkheid van de aandeelhouder-staat voor de liquidatiepassiva zodanig uitbreidt dat die verder zou gaan dan gerechtvaardigd is op grond van de inbreng in het kapitaal van de desbetreffende onderneming; dit argument wordt verworpen omdat de rollen van de aandeelhouder-staat en de verzorgingsstaat te veel in elkaar zouden gaan overlopen door een dergelijke uitbreiding van de verantwoordelijkheid.

(42) In onderhavig geval en gelet op het feit dat de Commissie in het kader van haar beschikkingen betreffende de aan Crédit Lyonnais verleende steun akkoord is gegaan met de door CDR aan Crédit Lyonnais afgegeven garantie, accepteert de Commissie echter wél dat CDR andere verplichtingen jegens Crédit Lyonnais gehad kan hebben die zijn overgenomen bij de afstotingsoperatie ten gunste van de bank, voorzover deze verplichtingen voortvloeien uit lasten die het bedrijf reeds had voordat het bij CDR werd ondergebracht. Daar de kosten van deze verplichtingen (81 miljoen FRF, overgenomen door de koper) hoger waren dan de nettokosten van de herkapitalisatietransactie (60 - 16 = 44 miljoen FRF), is de Commissie van mening dat CDR heeft gehandeld als een particuliere investeerder die opereert onder de normale omstandigheden van een markteconomie, mits vast komt te staan dat de privatiseringsprocedure is verlopen volgens de door de Commissie genoemde beginselen en er aldus borg voor heeft gestaan dat er daadwerkelijke en doorzichtige concurrentie was tussen de potentiële kopers met als doel TASQ voor de hoogst mogelijke prijs te verkopen (punt iii). Bij de beoordeling van de vraag of het besluit van CDR wel verstandig was, houdt de Commissie er tevens rekening mee dat de desbetreffende transactie deel uitmaakte van een omvangrijk herstructuringsplan, dat goede vooruitzichten bood dat TASQ weer in een normale marktsituatie zou komen te verkeren en dat het bedrijf weer levensvatbaar zou worden teneinde het onder optimale omstandigheden te kunnen verkopen.

iii) Is er mogelijk steun verleend in het kader van de privatiseringsprocedure van het bedrijf?

(43) Zoals is aangegeven in de mededeling betreffende de inleiding van onderhavige procedure past de Commissie bij de beoordeling van de vraag of in een privatiseringsoperatie mogelijk staatssteun besloten ligt, de algemene criteria toe die gaandeweg zijn ontwikkeld op basis van de bestudering van afzonderlijke gevallen, en die zijn vastgelegd in haar XXIIIe Verslag over het mededingingsbeleid uit 1993(11). Zij heeft de Franse autoriteiten uitdrukkelijk op deze criteria gewezen in een brief van de directeur-generaal Concurrentie van 14 juli 1993. Volgens de bewoordingen van die brief kan in de verkoop van bepaalde overheidsbedrijven staatssteun besloten liggen, die vooraf moet worden aangemeld krachtens artikel 88 van het Verdrag.

(44) In die brief worden de volgende criteria genoemd:

a) er is geen sprake van steun en aanmelding is niet nodig indien aan de volgende voorwaarden is voldaan:

- de verkoop geschiedt via een onvoorwaardelijke aanbesteding op doorzichtige en niet-discriminerende wijze;

- het bedrijf wordt verkocht aan de hoogstbiedende; en

- de belanghebbenden krijgen voldoende tijd om hun bod uit te brengen en krijgen de beschikking over alle gegevens die nodig zijn om een concrete beoordeling te kunnen opstellen;

b) de volgende overdrachten moeten daarentegen wél vooraf worden aangemeld krachtens artikel 88, lid 3, van het Verdrag, aangezien er staatssteun in besloten kan liggen:

- elke overdracht die plaatsvindt via een beperkte procedure of onderhandse verkoop;

- elke overdracht die wordt voorafgegaan door schuldkwijtschelding door de staat, overheidsbedrijven of overheidsinstellingen;

- elke overdracht die wordt voorafgegaan door omzetting van de schuld in kapitaal of door een kapitaalverhoging;

- elke overdracht die geschiedt onder voorwaarden die onacceptabel zouden zijn voor een transactie tussen investeerders in een markteconomie.

(45) In onderhavig geval hebben de Franse autoriteiten aangegeven dat de privatiseringsprocedure begeleid is door een gespecialiseerd, onafhankelijk bureau (Développement et Finances) en is verlopen via een aanbesteding onder een zestigtal gegadigden voor de overname van TASQ, waaronder diverse buitenlandse of onder buitenlandse controle staande bedrijven. Ook hebben de Franse autoriteiten aannemelijk gemaakt dat de bieding doorzichtig en onvoorwaardelijk was, dat de termijnen redelijk waren en dat de gegadigden voortdurend en volledig op de hoogte zijn gehouden. In het bijzonder blijkt uit de aan de Commissie overhandigde stukken dat er aan de verkoop van TASQ geen enkele bijzondere voorwaarde is gesteld inzake behoud van arbeidsplaatsen, locatie of voortzetting van de bedrijfsactiviteit.

(46) Ten aanzien van de keuze van de koper hebben de Franse autoriteiten gesteld dat slechts twee van de drie kandidaten een eindbod hadden gedaan. Deze aanbiedingen liepen slechts 1 % uiteen. Het hoogste bod is terzijde gelegd vanwege de gebrekkige financiële onderbouwing ervan, daar de overgelegde financieringsgarantie niet voldeed aan de wettelijke bepalingen. Het bod waar uiteindelijk de keuze op viel is in die zin bijgesteld dat de recentere taxatie van het eigen kapitaal van TASQ op 30 juni 1998 daarin werd meegenomen, zoals was afgesproken in het kader van de overdrachtsovereenkomst van TASQ. De eindprijs komt overeen met de hoogste waarde van de bedrijfstaxatietabel die in opdracht van CDR is opgesteld door het onafhankelijk deskundigenbureau Mazard et Guerard. Gelet op al het voorgaande is de Commissie van mening dat in de privatiseringsoperatie van TASQ geen staatssteun besloten ligt, noch ten gunste van TASQ, noch ten gunste van de koper van TASQ.

VI

CONCLUSIE

(47) De Commissie concludeert dat, in onderhavig geval en uitgaande van de beschikbare gegevens, in de hierboven onderzochte transacties geen staatssteun besloten ligt in de zin van artikel 87 van het Verdrag, ten gunste van TASQ,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De verhogingen van het kapitaal van TASQ met 4 miljoen FRF en 56 miljoen FRF door Crédit Lyonnais in 1988 en 1991, alsmede de verhogingen van het kapitaal van TASQ met 5 miljoen FRF en 60 miljoen FRF door CDR in 1995 en 1997, zijn geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 3 mei 2000.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 194 van 12.7.1999, blz. 9.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Zie XXIIIe Verslag over het mededingingsbeleid, paragraaf 403, blz. 276. De beginselen die de Commissie in dit verslag noemt, zijn vooraf aan de Franse autoriteiten meegedeeld in een brief van de directeur-generaal Concurrentie dd. 14 juli 1993.

(4) Zie ook Tribunal de première instance, zaak T-358/94, Nationale luchtvaartmaatschappij Air France vs. Commissie van de Europese Gemeenschappen, Bundel 1996, II-2109.

(5) Zie ook de mededeling van de Commissie aan de lidstaten, PB C 307 van 13.11.1993, blz. 3.

(6) PB L 221 van 8.8.1998, blz. 28.

(7) Artikel 92 van het EG-Verdrag is op 1 mei 1999 artikel 87 van het EG-Verdrag geworden, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Amsterdam; artikel 93 is artikel 88 geworden.

(8) PB C 307 van 13.11.1993, blz. 3.

(9) PB L 308 van 21.12.1995, blz. 92.

(10) Zie met name Beschikking 94/1073/EG van de Commissie (BULL.), bekendgemaakt in PB L 386 van 31.12.1994, blz. 5, en het arrest van het Hof in de gevoegde zaken C-278/92, C-279/92 en C-280/92, Koninkrijk Spanje vs. Commissie van de Europese Gemeenschappen (HYTASA), van 14 september 1994, Bundel 1994, I-4103, punt 22 van de overwegingen.

(11) Zie voetnoot 4.