NL Publicatieblad van de Europese Unie L 152/32

BESLUIT VAN DE COMMISSIE

van 15 mei 2013

betreffende steunmaatregel SA.33728 (12/C) die Denemarken voornemens is ten uitvoer te leggen voor de financiering van een nieuwe multiarena in Kopenhagen

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2013) 2740)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2014/297/EU)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1) en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Op 7 december 2011 hebben de Deense autoriteiten bij de Europese Commissie, na een prenotificatiefase, een maatregel voor de financiering van een nieuwe multiarena in Kopenhagen aangemeld. Nadat zij over de voorgestelde maatregel twee klachten had ontvangen, heeft de Commissie de Deense autoriteiten op 21 december 2011 in de vorm van een verzoek om inlichtingen gevraagd de in deze klachten opgeworpen kwesties toe te lichten. De Deense autoriteiten dienden op 6 februari 2012 hun antwoord in.

(2) Bij schrijven van 22 maart 2012 heeft de Commissie Denemarken in kennis gesteld van het feit dat zij besloten had om de procedure als bedoeld in artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de steunmaatregel.

(3) Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden werd bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (2). De Commissie nodigde belanghebbenden uit hun opmerkingen over de steunmaatregel te maken.

(4) De Commissie heeft van zes belanghebbenden opmerkingen ter zake ontvangen. De Commissie heeft deze voor een reactie aan de Deense autoriteiten doorgezonden en heeft hun opmerkingen ontvangen in brieven van 26 juli en 15 augustus 2012.

(5) De Deense autoriteiten hebben in december 2012 en januari 2013 nadere toelichtingen verstrekt. De geselecteerde exploitant heeft in januari 2013 eveneens nadere toelichtingen ingediend. Bovendien hebben de Deense autoriteiten op verzoek duidelijkheid verschaft over kwesties die aan de orde waren gesteld in een Deens krantenartikel over de multiarena.

(6) De Deense autoriteiten hebben bij schrijven van 6 maart 2013 de subsidie van de Region Hovedstaden (de Deense Regio Hoofdstad, waar de hoofdstad Kopenhagen onder valt) uit de aanmelding (3) ingetrokken.

(7) De Deense autoriteiten hebben een afstandsverklaring ingediend en stemmen ermee in dat het besluit wordt aangenomen in het Engels als authentieke taal.

2. GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

(8) De gemeente Kopenhagen is van plan een „multiarena” te bouwen die muziek-, cultuur- en sportfaciliteiten van hoog niveau en internationale allure kan bieden. De multiarena moet een maximale capaciteit van 15 000 zitplaatsen krijgen.

(9) Er zijn al andere arena's in Kopenhagen, die in de eerste plaats bestemd zijn voor voetbal, maar deze kunnen volgens de Deense autoriteiten onvoldoende worden aangepast in inrichting en capaciteit om internationale evenementen op het gebied van sport, muziek en entertainment naar Kopenhagen te halen. In dit verband dient in het bijzonder „Parken” te worden genoemd, een arena in het centrum van Kopenhagen die de thuisbasis is van FC København en daarnaast gebruikt wordt voor grote shows/concerten (capaciteit tot 45 000 bezoekers). Er zijn ook andere arena's in de buurt, bijvoorbeeld in Malmö, Zweden.

(10) De voornaamste betrokken partijen bij het multiarenaproject (hierna „de partijen” genoemd) zijn de gemeente Kopenhagen en Realdania (een private stichting) (4). Een andere speler, By & Havn (eigendom van de gemeente Kopenhagen (55 %) en de Deense staat (45 %)) stelt de grond waarop de multiarena gebouwd moet worden, kosteloos ter beschikking.

(11) Volgens de Deense autoriteiten blijkt uit eerdere, mislukte pogingen om de bouw van een arena van de grond te krijgen op basis van uitsluitend particulier initiatief, dat er in Kopenhagen geen multiarena gebouwd zal kunnen worden zonder medefinanciering van het project door de overheid.

2.1. FINANCIERING VAN DE BOUW VAN DE ARENA

(12) De partijen zullen een „Arena Company” oprichten waarvan zij elk mede-eigenaar zullen zijn, met als doel de multiarena te bouwen en in eigendom te hebben en de exploitatieovereenkomst te beheren (terwijl de exploitatie van de multiarena zal worden verzorgd door een afzonderlijke exploitant, zoals hieronder toegelicht). De eigenlijke bouw zal worden gegund via een open aanbesteding.

(13) De totale kosten voor de planning en bouw van de multiarena worden geraamd op zo'n 1 100 miljoen DKK (148 miljoen EUR) (5). Het multiarenaproject zal door de beide partijen in gelijke mate worden gefinancierd met vreemd vermogen. Elk van beide partijen zal 325 miljoen DKK (43,7 miljoen EUR) bijdragen aan het kapitaal van de Arena Company (in totaal 650 miljoen DKK) en zal voor 50 % mede-eigenaar worden. Voor de externe financiering van 345 miljoen DKK (46,4 miljoen EUR) zullen leningen worden afgesloten tegen marktvoorwaarden met een terugbetalingsperiode van 30 jaar. Daarnaast zal nog 15 miljoen DKK (2 miljoen EUR) aan de financiering van de bouw van de multiarena worden bijgedragen door Elitefacilitetsudvalget (6).

(14) By & Havn stelt de grond waarop de multiarena gebouwd moet worden, voor de eerste 40 jaar kosteloos ter beschikking. Na 40 jaar moet de Arena Company markthuur betalen.

2.2. EXPLOITATIE EN GEBRUIK VAN DE ARENA

(15) De Arena Company zal de exploitatieovereenkomst beheren, maar de daadwerkelijke exploitatie van de multiarena zal worden verzorgd door een afzonderlijke exploitant die is geselecteerd in een open en transparante aanbestedingsprocedure (7). De exploitant zal worden verplicht ervoor te zorgen dat de multiarena voor alle gebruikers onder niet-discriminerende voorwaarden en tegen marktprijzen toegankelijk is.

(16) Na de aanbestedingsprocedure heeft de Deense divisie van het concern Live Nation Entertainment de rechten verworven om de arena de eerste 30 jaar te exploiteren. Live Nation Entertainment is het grootste livemuziek- en live-entertainmentbedrijf van de wereld en opereert in elk land via plaatselijke ondernemingen.

(17) De exploitant is verplicht de Arena Company voor het exploitatierecht van de arena de jaarlijkse vaste huur van (8)[…] (9) (vast bedrag ongeacht het aantal ontvangen evenementen) te betalen en een variabele huur […]. Bovendien moet de exploitant […] betalen, zoals verschuldigd op grond van de huurovereenkomst. Daarmee worden in feite alle variabele kosten van de arena door de exploitant betaald.

(18) Daarnaast zal de Arena Company inkomsten verwerven uit een parkeergarage. De Deense autoriteiten hebben erop toegezien dat de onderhandelingen over en de ondertekening van alle overeenkomsten voor de parkeergarage op commerciële basis hebben plaatsgevonden. Het is de bedoeling dat de door de exploitant te betalen huur zodanig op de externe financiering is afgestemd dat deze met de ontvangen inkomsten afbetaald kan worden.

(19) De eerste tien jaar van exploitatie zal de nationale sportfederatie DIF (10) ook jaarlijks een exploitatiesubsidie van 5 miljoen DKK (672 000 EUR) verlenen. In ruil daarvoor zal DIF het recht krijgen om de multiarena te gebruiken voor internationale sportkampioenschappen en andere sportevenementen. Volgens de Deense autoriteiten zal DIF de exploitant voor ieder gebruik van de arena markthuur betalen.

2.3. REDENEN VOOR INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(20) In haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden, verklaarde de Commissie dat een selectief economisch voordeel op geen enkel niveau (bouw, exploitatie en gebruik) kon worden uitgesloten en dat er derhalve sprake was van staatssteun voor het project. Bovendien was het meer dan waarschijnlijk dat de openbare medefinanciering van de multiarena de mededinging zou vervalsen of op zijn minst zou dreigen te vervalsen, en invloed zou hebben op de mededinging en het handelsverkeer tussen de lidstaten. De Commissie betwijfelde in dat stadium ook of het voorgenomen project voor wat betreft alle drie niveaus van mogelijke staatssteun (bouw, exploitatie en gebruik) als verenigbaar met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU kon worden beschouwd.

3. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(21) Zoals reeds vermeld heeft de Commissie twee klachten ontvangen over de voorgestelde maatregel. In beide klachten wordt gesteld dat het multiarenaproject de mededinging in de evenementensector, en met name in de markt voor het ontvangen van commerciële middelgrote en grote live-entertainmentevenementen, zou vervalsen of op zijn minst zou dreigen te vervalsen, en invloed zou hebben op het handelsverkeer tussen de lidstaten, aangezien de exploitant arena-exploitanten in andere lidstaten zal beconcurreren.

(22) De Commissie heeft opmerkingen ten gunste van de multiarena ontvangen van belanghebbenden in de regio Kopenhagen, te weten: i) Sport Event Denmark (non-profitorganisatie); ii) Team Danmark (een zelfstandige overheidsinstelling die verantwoordelijk is voor de algemene ontwikkeling van de Deense topsport); en iii) Horesta en Wonderful Copenhagen (toerismeorganisaties).

(23) Een van de klagers gaat nader in op de beoordeling van het project, dat staatssteun zou vormen die onverenigbaar is met de interne markt op grond van de verstorende invloed ervan op de concurrentie tussen podia voor commerciële middelgrote en grote live-entertainmentevenementen (onder meer ook in aangrenzende delen van Zweden en zelfs in Duitsland), hetgeen nog verergerd zou worden door een risico van verticale marktafscherming […]. De klager heeft ook twijfels bij de verklaring van de Deense autoriteiten dat er slechts beperkte overlap zal zijn met bestaande faciliteiten en dat de multiarena voornamelijk evenementen naar Kopenhagen zal trekken die in de bestaande faciliteiten niet gehouden kunnen worden.

(24) De andere klager wijst bovendien op de negatieve gevolgen voor de mededinging in de evenementenmarkt in de regio Öresund, vooral wat betreft concerten van internationale artiesten, en plaatst vraagtekens bij de aanbestedingsprocedure voor de exploitatie van de arena.

(25) Nadat een Deense krant een artikel had gepubliceerd over de multiarena, werden nog meer opmerkingen ontvangen.

4. OPMERKINGEN VAN DENEMARKEN

(26) De Deense autoriteiten blijven erbij dat de voorgestelde maatregel geen staatssteun behelst en verwijzen daarbij naar de eerdere praktijk van de Commissie volgens welke, onder bepaalde voorwaarden, steun aan infrastructuur niet als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag hoeft te worden aangemerkt en de vraag of er sprake is van staatssteun voor elk van de betreffende niveaus (eigenaar, exploitant en gebruikers) afzonderlijk moet worden beoordeeld.

(27) De kern van de argumenten van de Deense autoriteiten is dat er volgens hen geen sprake is van economisch voordeel. Ze stellen dat geen van de betrokken partijen in het project een direct of indirect financieel voordeel behaalt als gevolg van de medefinanciering door de overheid.

(28) Als het multiarenaproject als staatssteun zou worden aangemerkt, bepleiten de Deense autoriteiten dat het als verenigbaar met de interne markt wordt beschouwd uit hoofde van artikel 107, lid 3, onder c) van het Verdrag. Volgens Denemarken moet in het bijzonder het volgende in aanmerking worden genomen: — Er is sprake van een falende marktwerking (het project zou zonder medefinanciering door de overheid niet gerealiseerd worden); — De medefinanciering door de overheid blijft beperkt tot het strikt noodzakelijke om het project te realiseren; — De financiering wordt uitsluitend gebruikt voor de totstandkoming (bouw) van de faciliteit, terwijl de exploitatie vervolgens onder marktvoorwaarden plaatsvindt; — De bouw van dergelijke faciliteiten is een typisch voorbeeld van de verantwoordelijkheid van de staat jegens het algemene publiek, en — De multiarena zal slechts in zeer geringe mate concurreren met evenementen die anders vermoedelijk op andere locaties in Kopenhagen gehouden zou worden, omdat de multiarena andere faciliteiten biedt.

(29) De Deense autoriteiten hebben ook een rapport ingediend, opgesteld door de onafhankelijke economische consultant Copenhagen Economics, over de positieve en negatieve effecten van de multiarena op de mededinging en de handel, met als voornaamste conclusie dat de medefinanciering door de overheid een zeer gunstige invloed heeft op de economische situatie en slechts bescheiden, of zelfs te verwaarlozen, concurrentieverstorende effecten.

(30) Bovendien hebben de Deense autoriteiten op verzoek duidelijkheid verschaft over kwesties die aan de orde waren gesteld in een Deens krantenartikel over de multiarena.

5. BEOORDELING VAN DE STEUN

5.1. HET BESTAAN VAN STAATSSTEUN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 107, LID 1, VAN HET VERDRAG

(31) Volgens artikel 107, lid 1, van het Verdrag „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

(32) Om te worden aangemerkt als staatssteun, moet het aangemelde project dus voldoen aan de volgende cumulatieve voorwaarden: 1) de maatregel moet zijn bekostigd met staatsmiddelen; 2) hij moet ondernemingen een economisch voordeel opleveren; 3) dit voordeel moet selectief zijn en de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen; en 4) hij moet het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

(33) Het is duidelijk dat in dit geval is voldaan aan de voorwaarde dat de maatregel moet zijn bekostigd met staatsmiddelen en toegerekend moet kunnen worden aan de staat. De gemeente Kopenhagen, evenals andere overheidsinstanties (zie hieronder) zullen immers zelf bijdragen met een rechtstreekse subsidie en de grond verschaffen waar de arena gebouwd moet worden. Dergelijke overheidsinstanties zijn onderdeel van de staat en hun middelen worden daarom geacht te kunnen worden toegerekend aan de staat.

(34) De financiering van de bouw van de multiarena door de staat kan staatssteun inhouden als zij leidt tot een selectief voordeel voor specifieke economische activiteiten. In deze context vormt de financiering van de bouw van een infrastructuur voor commerciële activiteiten staatssteun, volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak betreffende de luchthaven Leipzig/Halle (11), als aan alle voorwaarden van artikel 107, lid 1, van het Verdrag is voldaan. Uit de beoordeling van het Hof volgt dat de aard van het gebouw bepaald wordt door het economisch karakter van het latere gebruik van de infrastructuur. In dit geval zal de arena worden gebruikt om diensten aan te bieden op een markt, met andere woorden voor een economische activiteit. Bijgevolg moet worden beoordeeld of er sprake is van staatssteun aan de verschillende spelers die bij het project betrokken zijn.

Bouw van de arena

(35) De Deense autoriteiten erkennen dat het multiarenaproject niet van de grond zou komen door marktkrachten alleen en dat de medefinanciering door de overheid noodzakelijk is voor de verwezenlijking ervan. Dit blijkt uit de poging in 2009 om een multiarena te bouwen, die strandde bij gebrek aan de benodigde financiering (12).

(36) Het is duidelijk dat, wat betreft de financiering door de gemeente Kopenhagen en de kosteloze terbeschikkingstelling van grond door By & Havn (eigendom van de gemeente Kopenhagen en de Deense staat), is voldaan aan de voorwaarde dat de maatregel moet zijn bekostigd met staatsmiddelen en toegerekend moet kunnen worden aan de staat. De gemeente Kopenhagen en de Deense staat zijn ontegenzeglijk overheidsinstanties die middelen gebruiken die eigendom zijn van en/of beheerd worden door de staat.

(37) Ook lijdt het geen twijfel dat de subsidie (voor de bouw van de multiarena) van Elitefacilitetsudvalget (een comité dat tot doel heeft sportfaciliteiten op een internationaal peil te brengen om sportevenementen op internationaal niveau te kunnen ontvangen), waarvan de Deense staat erkent het ten minste deels te financieren, staatsmiddelen behelst. De statuten van Elitefacilitetsudvalget worden vastgesteld door het ministerie van Cultuur, dat ook een prestatiecontract heeft met Elitefacilitetsudvalget gedurende de financieringsperiode. Wat betreft de financiering die het ontvangt van de Deense staat en die het gebruikt/verstrekt ter vervulling van zijn taken, worden de interventies van het comité dan ook geacht aan de staat te kunnen worden toegerekend.

(38) De bijdrage van de staat aan de bouw van de arena, met inbegrip van de terbeschikkingstelling van grond en de subsidie van Elitefacilitetsudvalget, biedt een economisch voordeel voor de Arena Company (de eigenaar van de multiarena), aangezien de subsidie noodzakelijk is voor de bouw van de arena, die onder marktvoorwaarden niet gebouwd zou worden. Aangezien de subsidies in kwestie klaarblijkelijk staatsmiddelen zijn en het besluit de subsidie te verlenen kan worden toegerekend aan de staat, wordt aan alle andere criteria voor staatssteun voldaan (zie de beoordeling hierna van de verstoring van de mededinging en het effect op de handel tussen de lidstaten binnen de interne markt). De bijdrage van de staat vormt derhalve staatssteun ten gunste van de Arena Company.

(39) Wat betreft de subsidies van DIF stellen de Deense autoriteiten echter dat deze betalingen geen staatsmiddelen behelzen. DIF betrekt een groot deel van haar inkomsten uit jaarlijkse subsidies van de Deense staat (uit de opbrengsten van de Deense gokmarkt) maar ook uit andere (niet-publieke) bronnen. Overeenkomstig het reglement van DIF worden de bestuursorganen gekozen zonder enige invloed van de overheid en zonder invloed op de afzonderlijke besluiten van de bestuursorganen van DIF. Dit betekent dat noch de Deense staat, noch enig ander overheidsorgaan invloed heeft op de besluiten die door DIF worden genomen. Bovendien is het jaarlijks door DIF te betalen bedrag een betaling voor het recht om de arena te reserveren voor specifieke evenementen die in haar eigen belang zijn, overeenkomstig haar eigen besluit om een overeenkomst aan te gaan tot betaling voor het recht de arena te reserveren. De Deense autoriteiten zijn dan ook van mening dat de betalingen door DIF niet aan de staat kunnen worden toegerekend en dus niet kunnen worden aangemerkt als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

Exploitatie van de arena

(40) Voor de exploitatie van de arena is een aanbesteding uitgeschreven, waarbij volgens de Deense autoriteiten de beginselen van de EU-regels inzake het plaatsen van overheidsopdrachten volledig in acht zijn genomen. De exploitant is geselecteerd in een open, transparante en niet-discriminerende aanbestedingsprocedure waarin de prijs (financiële en commerciële voorwaarden) meewoog voor ongeveer 75 %. Alle betrokken partijen hadden een gelijke kans om een offerte in te dienen voor de exploitatieovereenkomst en de overeenkomst is gegund aan de indiener met de beste offerte.

(41) De aanbesteding werd gestart in april 2011 en werd breed gepubliceerd (13). Daarnaast werd er voor het project een open dag gehouden in Kopenhagen voor alle belangstellenden.

(42) Aan alle belangstellenden werd een informatiememorandum en een prekwalificatievragenlijst (pre-qualification questionnaire — PQQ) verstrekt (14). Alle partijen die antwoorden op die vragenlijst indienden, voldeden aan de eisen van de projectpartners en werden daarom uitgenodigd om door te gaan naar fase 1 van de aanbestedingsprocedure in juni 2011. In fase 1 werden drie inschrijvingen ingediend. Twee inschrijvers kwamen op de shortlist voor fase 2 en dienden later offertes in. De beoordeling van deze twee offertes leidde tot de overeenkomst met Danish Venue Enterprise (onderdeel van Live Nation Entertainment) (15). De beoordeling behelsde onder meer de sterkte van de financiële offerte, juridische voorwaarden, eisen inzake faciliteiten, diensten en haalbaarheid en risico. Beide offertes waren sterk, maar de geselecteerde exploitant scoorde in de meeste categorieën hoger. Hij bood in het bijzonder een aanmerkelijk hogere vaste huur dan de andere inschrijver.

(43) De geselecteerde exploitant zal huur betalen die bestaat uit een jaarlijkse vaste huur van […] en een variabele huur […]. Ook moet de exploitant […] betalen, zoals verschuldigd op grond van de huurovereenkomst. Daarmee worden in feite alle variabele kosten van de verhuur door de exploitant betaald, met inbegrip van de onderhoudskosten. De huurovereenkomst wordt gesloten voor een termijn van […] (alle offertes moesten een looptijd van ten minste 25 jaar hebben en de exploitant heeft verklaard dat langlopende overeenkomsten van 20-30 jaar niet ongebruikelijk zijn in deze sector).

(44) Door deze regelingen blijft het voordeel voor de geselecteerde exploitant beperkt tot het minimum dat noodzakelijk is om de infrastructuur te kunnen exploiteren. Er kan evenwel niet worden uitgesloten dat sprake is van een voordeel voor de exploitant van deze nieuwe arena. Zoals hierna wordt aangetoond, zou deze steun echter verenigbaar zijn met de interne markt en het is dan ook niet nodig het bestaan van de steun definitief vast te stellen.

Gebruik van de arena

(45) Volgens de huurovereenkomst moet de exploitant de multiarena beschikbaar stellen voor uiteenlopende gebruikersgroepen en voor diverse activiteiten (met nadruk op live-entertainment, cultuur en sport). Om het multifunctionele gebruik van de arena te waarborgen mag hij geen voorkeursbehandeling geven aan een bepaald type activiteiten. Om te zorgen dat voor gebruikers marktvoorwaarden worden gerekend, is in de huurovereenkomst opgenomen dat „de tarieven die voor gebruik gerekend worden, altijd de markttarieven moeten zijn die redelijkerwijs haalbaar zijn in de open markt voor het betreffende gebruik” (16). Bovendien mogen bepaalde „vaste klanten” niet onevenredig veel arenatijd krijgen toegewezen. De arena is dus multifunctioneel, toegankelijk voor iedereen en wordt niet overwegend aan één enkele gebruiker verhuurd.

(46) Daarnaast staat in de huurovereenkomst dat de tarieven die voor gebruik gerekend worden, de markttarieven moeten zijn die redelijkerwijs haalbaar zijn in de open markt voor het betreffende gebruik. Bovendien is de exploitant een private onderneming die haar kosten moet dekken en natuurlijk ook winst moet maken. Het staat haar vrij op commerciële basis haar prijzen te bepalen en ze mag daarbij niet discrimineren tussen gebruikers.

(47) Het huren van de arena kan steun voor de gebruikers inhouden als de gebruikers kunnen worden beschouwd als ondernemingen in de zin van artikel 107 van het Verdrag en als de huur die zij betalen lager is dan die voor het gebruik van vergelijkbare infrastructuur onder normale marktvoorwaarden. Niet-professionele gebruikers komen niet in aanmerking als ondernemingen in de zin van artikel 107 van het Verdrag. Zoals hierna wordt aangetoond, zou deze steun in dit geval echter verenigbaar zijn met de interne markt en het is dan ook niet nodig het bestaan van de steun definitief vast te stellen.

Effect op de mededinging en het handelsverkeer tussen lidstaten

(48) De arena is gepland als een multifunctionele arena voor allerlei evenementen (muziek, cultuur en sport) op hoog, internationaal niveau. Aangezien de markt voor het organiseren van dergelijke internationale evenementen open is voor concurrentie tussen exploitanten van locaties en organisatoren van evenementen, kan ervan worden uitgegaan dat er een effect is op de mededinging en de handel tussen de lidstaten, zeker als men de ligging van de geplande multiarena (per auto of trein vlakbij het zuiden van Zweden) in aanmerking neemt, alsmede het feit dat er andere arena's zijn in Kopenhagen en nabijgelegen steden (ook in andere lidstaten).

(49) Daar komt bij dat in zijn beschikking betreffende het Ahoy-complex in Nederland het Gerecht vaststelde dat er geen reden was de markt te beperken tot het grondgebied van die lidstaat (17). Net als in het besluit tot inleiding van de procedure is de Commissie dan ook van mening dat steun aan de arena de mededinging verstoort en het handelsverkeer tussen de lidstaten beïnvloedt.

5.2. VERENIGBAARHEID

(50) De Deense autoriteiten betoogden dat als de maatregel als staatsteun zou worden aangemerkt, deze moest worden beschouwd als verenigbaar in de zin van artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag. Om te bepalen of een voorgestelde maatregel als verenigbaar met de interne markt conform deze afwijking kan worden beschouwd, onderzoekt de Commissie enerzijds of met de maatregel een beleidsdoel van gemeenschappelijk belang wordt nagestreefd en anderzijds of hij noodzakelijk en evenredig is en geen ongerechtvaardigde vervalsing van de mededinging veroorzaakt.

(51) Met betrekking tot het verwezenlijken van een beleidsdoel van gemeenschappelijk belang wordt opgemerkt dat de bouw van faciliteiten voor sport en andere publieke evenementen die ruimte bieden aan verschillende soorten activiteiten kan worden beschouwd als een verantwoordelijkheid van de staat, vooral in het licht van de aan het Verdrag van Amsterdam gehechte verklaring betreffende sport en artikel 165 van het Verdrag: „De Unie draagt bij tot de bevordering van de Europese inzet op sportgebied, rekening houdend met haar specifieke kenmerken, haar op vrijwilligerswerk berustende structuren en haar sociale en educatieve functie.”.

(52) Behalve voor sportevenementen zal de arena ook worden gebruikt voor culturele evenementen (concerten, shows) en daarmee bijdragen aan de bevordering van de culturele verscheidenheid in het licht van artikel 167, lid 4, van het Verdrag. Bovendien zal de arena bijdragen aan de algemene welvaart door middel van een groter cultureel aanbod en een zeker positief effect op de economische groei en de werkgelegenheid.

(53) De arena zal sport en cultuur, inclusief de beoefening ervan, toegankelijker maken voor het algemene publiek, met name gezien het multifunctionele karakter van de arena en het gebrek aan voldoende capaciteit en/of toereikende andere faciliteiten voor culturele en sportevenementen in Kopenhagen. Door het arenaproject mogelijk te maken, zal de gemeente Kopenhagen haar verantwoordelijkheid tegenover het algemene publiek vervullen en meer culturele, muzikale en sportevenementen naar Kopenhagen trekken. De realisatie van de arena moet dan ook worden gezien als het verwezenlijken van beleidsdoelen van gemeenschappelijk belang.

(54) In de loop van de procedure hebben de Deense autoriteiten de subsidie van Region Hovedstaden uit de aanmelding ingetrokken. Wat betreft de noodzakelijkheid en evenredigheid van de voorgestelde maatregel hebben de Deense autoriteiten ook in de loop van de procedure aangetoond dat de extra capaciteit van de multiarena noodzakelijk is, dat er een gebrek is aan capaciteit in de bestaande arena's en dat de bestaande arena's niet geschikt zijn voor bepaalde typen evenementen (zo kunnen de bestaande arena's in Kopenhagen onvoldoende worden aangepast in inrichting en capaciteit om internationale evenementen op het gebied van sport, muziek en entertainment naar Kopenhagen te halen). Daarom zou de nieuwe multiarena slechts in zeer geringe mate concurreren voor evenementen die anders waarschijnlijk op andere locaties in Kopenhagen gehouden zouden worden, omdat de multiarena andere faciliteiten zal bieden en een reeks nieuwe evenementen zal ontvangen die op dit moment niet in Kopenhagen kunnen plaatsvinden. Hierdoor zal het aantal evenementen toenemen, zoals hieronder uitvoeriger uiteengezet.

(55) Hoewel er andere arena's zijn in Kopenhagen en nabijgelegen steden (ook in andere lidstaten), is de Commissie van oordeel dat Denemarken het gebrek aan capaciteit althans voor bepaalde typen evenementen heeft aangetoond en heeft bevestigd dat de nieuwe arena een aanvulling zal worden op in plaats van een plaatsvervanger van de bestaande arena's. De Deense autoriteiten hebben ook uitgelegd dat de nieuwe arena waarschijnlijk zal leiden tot een algemene vergroting van het aanbod van culturele, muziek- en sportevenementen en niet slechts tot een verandering van locatie.

(56) De multiarena zal worden gebruikt voor grootschalige indoorevenementen op cultuur-, muziek- en sportgebied. De flexibele faciliteiten van de arena zullen geschikt zijn voor sportevenementen, kampioenschappen, concerten, shows, culturele evenementen, congressen, tentoonstellingen, enz. met een capaciteit van 12 500 voor sportevenementen en 15 000 voor muziekevenementen. Er kunnen geen voetbalwedstrijden worden gehouden.

(57) De voornaamste bestaande locaties in Kopenhagen zijn Parken, het nationale voetbalstadion in het centrum van Kopenhagen (thuisbasis van FC København en ook gebruikt voor grote shows/concerten met een capaciteit van ongeveer 45 000 tot 50 000 bezoekers) en Forum København (een indoorhal), ook in Kopenhagen en voornamelijk gebruikt voor conventies en tentoonstellingen.

(58) Parken is eerst en vooral een voetbalstadion en is zodanig geen concurrent voor de nieuwe indoor multiarena, die onvoldoende capaciteit heeft voor voetbalwedstrijden. In Parken worden soms ook concerten gehouden, maar vanwege zijn capaciteit trekt Parken voornamelijk grote stadiontournees met publieksaantallen van dikwijls 40 000 tot 50 000. Parken kan ook worden getransformeerd in een verwarmde indoorarena, maar wordt niettemin vooral voor voetbalwedstrijden gebruikt. Op grond van het programma van de afgelopen jaren zijn tussen 2007 en 2011 in Parken 19 concerten gehouden met naar schatting ongeveer 34 000 bezoekers. Er kan dus redelijkerwijs geconcludeerd worden dat concerten in Parken gemiddeld meer dan tweemaal zoveel bezoekers hebben dan de geplande maximale capaciteit van de multiarena. Bovendien zullen er volgens de planning van Live Nation Denmark […] stadiontournees Parken aandoen in 2013, waarvan er […] uitsluitend zeer grote publieksaantallen hebben (dikwijls 40 000 tot 50 000 bezoekers) die de capaciteit van de multiarena ver overschrijden. Arena's worden niet zo gauw in het schema van stadiontournees opgenomen, omdat er minder kaartjes verkocht kunnen worden en omdat meerdere malen achtereen in een arena optreden in plaats van één stadionoptreden evenmin aantrekkelijk is.

(59) De andere bestaande locatie in het centrum van Kopenhagen is Forum, een oudere indoorhal voor concerten en tentoonstellingen. Voor concerten biedt Forum plaats aan 8 500 zittende of 10 000 staande bezoekers, en voor veel evenementen waarvoor Forum zeer geschikt is, zou de nieuwe multiarena minder aantrekkelijk zijn omdat de capaciteit van de arena onvoldoende benut zou worden. Daarnaast verschillen de fysieke eigenschappen omdat Forum gebouwd is in de jaren 1920 met voornamelijk een groot vloeroppervlak. Dit is zeer geschikt voor conventies en tentoonstellingen, waarbij het publiek zich verplaatst, maar niet zo geschikt voor concerten en nog minder voor sportevenementen.

(60) De nieuwe multiarena, Forum en Parken verschillen dus aanzienlijk in capaciteit en flexibiliteit en vissen daarom slechts in geringe mate in dezelfde vijver. Omdat de nieuwe multiarena zulke afwijkende kenmerken heeft, zal het concurrentie-effect op bestaande locaties in Kopenhagen en op de aantrekkelijkheid om daar evenementen te houden, waarschijnlijk beperkt zijn.

(61) Bestaande locaties die qua eigenschappen vergelijkbaar zijn met de nieuwe multiarena, zijn veeleer Malmö Arena in Zweden en Jyske Bank Boxen in Herning, Jutland, Denemarken (een paar honderd kilometer van Kopenhagen verwijderd). Volgens de Deense autoriteiten ziet de managing director van Jyske Bank Boxen juist nieuwe mogelijkheden om belangrijke evenementen naar Denemarken te halen door samen te werken met de nieuwe multiarena.

(62) Wat het concurrentie-effect van de nieuwe multiarena op de Malmö Arena betreft, waren de volgende aspecten in aanmerking genomen. Hoewel Malmö geografisch nabij is, is het gelegen in een ander land. Om er te komen moet men via een tolbrug de Sont oversteken. Malmö Arena is een multifunctionele arena (zij het in de eerste plaats ontworpen als sportarena) met een capaciteit van 13 000 bezoekers voor sportevenementen en ongeveer 15 500 voor concerten. Dit is vergelijkbaar met de nieuwe multiarena in Kopenhagen.

(63) De programmering van Malmö Arena voor 2012 en 2013 bestond en bestaat evenwel voor een aanzienlijk deel uit evenementen die zijn gericht op een Zweeds of lokaal publiek. Ten eerste is Malmö Arena de thuisbasis voor het plaatselijke ijshockeyteam, dat er ongeveer 25 wedstrijden per jaar speelt. Ten tweede laat de programmering van najaar 2012 zien dat de meeste concerten en shows die in Malmö Arena worden gehouden, gericht zijn op een Zweeds publiek. Dit blijkt ook uit het feit dat op de Deenstalige versie van de website slechts een heel beperkte lijst evenementen wordt aangekondigd (te weten vier van de veertien evenementen op het programma voor najaar 2012 met vergelijkbare cijfers). Bovendien maakten drie van die vier op de Deense site aangekondigde evenementen deel uit van concerttournees die ook Denemarken zelf aandeden. Dit geeft ook aan dat promotors een locatie in Kopenhagen niet per se als plaatsvervanger voor Malmö Arena zien. Het kan integendeel juist gunstig zijn om in beide steden op te treden.

(64) De programmering voor 2013 vertoont vergelijkbare kenmerken met 48 geplande evenementen, waarvan zes shows/concerten op de Deense versie van de website van Malmö Arena worden aangekondigd (en daarvan is één show ook gepland in Kopenhagen, hebben twee shows Kopenhagen al aangedaan in het begin van de tournees waar ze deel van uitmaken, en is een show het Eurovisiesongfestival dat hoe dan ook in Zweden gehouden zal worden omdat Zweden de editie van 2012 gewonnen heeft). Bovendien blijkt uit de kaartverkoop voor evenementen van Live Nation Entertainment in Malmö Arena dat concerten in Malmö die onderdeel zijn internationale tournees, maar weinig Denen trekken.

(65) Aangezien Malmö Arena in een ander land ligt met bepaalde inherente belemmeringen waaronder een tolbrug, een andere taal, andere valuta en culturele verschillen, gecombineerd met de doelgroep van Malmö Arena en het feit dat veel evenementen specifiek op een lokaal of Zweeds publiek zijn gericht, zou voor de meeste activiteiten die in Malmö Arena worden gehouden, een locatie buiten Zweden hoogstwaarschijnlijk niet in aanmerking komen, zodat slechts een heel klein deel van de evenementen concurrentie zou ondervinden van de nieuwe multiarena in Kopenhagen. Het risico dat Malmö Arena evenementen zou kwijtraken aan of ervoor zou moeten concurreren met de nieuwe multiarena in Kopenhagen moet dan ook als zeer gering worden beschouwd. Ook op de Malmö Arena zal het concurrentie-effect van de nieuwe multiarena waarschijnlijk dus beperkt zijn.

(66) Volgens de Deense autoriteiten zal de nieuwe multiarena integendeel naar verwachting juist nieuwe evenementen aantrekken die anders niet naar Kopenhagen of de regio zouden komen, wat ook gunstig kan zijn voor bijvoorbeeld Parken, Jyske Bank Boxen en Malmö Arena. Voor grootschalige sportevenementen zoals wereldkampioenschappen zwemmen, ijshockey en handbal zijn doorgaans meerdere locaties nodig en met de nieuwe multiarena vormen Denemarken en de regio waarschijnlijk een veel betere kandidaat voor dergelijke gezamenlijk georganiseerde sportevenementen of voor andere evenementen die wellicht alleen commercieel haalbaar zijn als ze op twee Deense locaties plaatsvinden, dan wel om andere redenen (bijvoorbeeld verschillende aantrekkingsgebieden).

(67) De geselecteerde exploitant, Live Nation Denmark, heeft bovendien bevestigd ook evenementen op andere locaties in de regio te zullen blijven houden, afhankelijk van de behoeften van de klant die om een specifiek type locatie vraagt, en zijn eigen noodzaak om de shows rendabel te maken. Hij kan daarom geen voorkeursbehandeling geven aan zijn eigen locaties. Live Nation is bijvoorbeeld een van de grootste organisatoren van evenementen in de O2 Arena in Londen, hoewel die door een andere exploitant wordt uitgebaat. Als locatie-exploitant heeft de geselecteerde exploitant er ook belang bij dat de locatie een zo groot mogelijk aantal dagen gebruikt wordt om inkomsten te genereren. Daarom heeft hij alle reden om zijn locaties ook open te stellen voor andere promotors van evenementen. Volgens de exploitatieovereenkomst mag de exploitant de toegang van andere promotors tot de multiarena ook niet weigeren en is hij verplicht deze tegen markttarief beschikbaar te maken voor uiteenlopende gebruikers, zonder een specifieke onderneming voorrang te geven.

(68) De Commissie is dan ook van oordeel dat Denemarken de behoefte aan extra capaciteit in Kopenhagen heeft aangetoond en dat de nieuwe multiarena een aanvulling zal zijn op de bestaande arena's door extra capaciteit te bieden en voor een uitbreiding zal zorgen van de typen evenementen die in Kopenhagen kunnen plaatsvinden, hetgeen de toegang van het algemene publiek tot dergelijke evenementen in de arena aanzienlijk ten goede zal komen. De overlap tussen bestaande locaties in de regio en de nieuwe multiarena moet bovendien als beperkt worden beschouwd, zodat het risico dat de nieuwkomer ten koste zou gaan van een bestaande locatie in de regio gering is. De nieuwe multiarena vormt veeleer een aanvulling op dan een plaatsvervanger van de bestaande arena's. Het risico van verticale marktafscherming en van prikkels om de mededinging te verstoren door concurrentievervalsend lage prijzen te rekenen lijkt eveneens zeer klein. Wat de mogelijkheid tot verticale marktafscherming betreft is hierboven reeds vermeld dat de exploitant van de multiarena contractueel verplicht is een gelijke toegang te waarborgen en niet de mogelijkheid heeft andere promotors de toegang tot de arena te weigeren, daar hij zichzelf daarmee financieel in de vingers zou snijden.

(69) Zonder medefinanciering van de overheid zou het project niet gerealiseerd worden, omdat er zonder de bijdrage van de staat onvoldoende middelen zijn om het multiarenaproject te financieren, zoals toegegeven door de Deense autoriteiten en gestaafd door de eerdere pogingen van de gemeente Kopenhagen om de arena van de grond te krijgen. De plannen liggen er al een jaar of tien en de gemeente Kopenhagen zou elke particuliere investeerder die het op zich genomen had de multiarena louter tegen marktvoorwaarden te bouwen, met open armen hebben ontvangen, maar een dergelijke investeerder heeft zich niet aangediend, zoals bijvoorbeeld gebleken is bij de hierboven vermelde poging in 2009.

(70) De bijdrage van de staat is beperkt tot het financieringstekort, dat wil zeggen de financiering die niet op de markt gevonden kan worden, en deze bijdrage van 325 miljoen DKK (43,7 miljoen EUR) komt overeen met ongeveer 30 % van de totale kosten die de planning en bouw van de multiarena belopen. In ruil daarvoor wordt de staat voor 50 % eigenaar van de Arena Company, de onderneming die wordt opgezet om de multiarena te bouwen en in eigendom te hebben en de exploitatieovereenkomst te beheren, maar, zoals hierboven uitgelegd, de exploitatie van de multiarena zal worden verzorgd door een afzonderlijke exploitant.

(71) Mogelijke alternatieven voor de multiarena, zoals een kleinere arena of een goedkopere arena met dezelfde capaciteit, zouden niet voldoen aan de verlangde doelstellingen van het project. Een kleinere arena zou niet voorzien in het gebrek aan een locatie met de geplande capaciteit en flexibiliteit van de multiarena. De nieuwe multiarena vult een leemte, die zou blijven bestaan indien in plaats ervan een kleinere arena met een geringere capaciteit zou worden gebouwd. Bovendien zouden de concurrentie-effecten van een kleinere arena groter zijn, aangezien deze zich minder zou onderscheiden van bestaande locaties.

(72) Wat een goedkopere en minder hoogwaardige arena betreft zij erop gewezen dat aan de financiering van Realdania voor de arena de voorwaarde van ambitieuze architectuur is verbonden. De gemeente Kopenhagen heeft ook hoge architectonische en esthetische ambities voor de nieuwbouw in het gebied waar de arena moet komen. Daar komt bij dat de grond voor de arena gelegen is in een geplande woonwijk, wat speciale, dure eisen stelt aan ontwerp en geluidsisolatie.

(73) Het is aldus aangetoond dat de betrokkenheid van de staat bij het project van essentieel belang is voor de verwezenlijking ervan. Medefinanciering van de multiarena door de overheid is ook noodzakelijk omdat er zonder de bijdrage van de staat onvoldoende middelen zijn om het project te financieren. Op grond van het bovenstaande is ook gewaarborgd dat de bijdrage van de staat beperkt blijft tot het strikt noodzakelijke.

(74) Zowel de selectieprocedure voor de exploitant als de huurovereenkomst garanderen in elk geval, in combinatie met de andere bovengenoemde elementen, dat zou worden voldaan aan de vereisten van noodzakelijkheid en evenredigheid.

(75) Wat het gebruik van de multiarena aangaat, is ook aangetoond dat dit op niet-discriminerende basis zal plaatsvinden en zonder (een) specifieke onderneming(en) een voorkeursbehandeling te geven. De arena is dus multifunctioneel, toegankelijk voor iedereen en wordt niet overwegend aan een enkele gebruiker verhuurd.

(76) De nieuwe arena zal dus zowel een aanvulling bieden op bestaande arena's door extra capaciteit te bieden en voor een uitbreiding zorgen van de typen evenementen die in Kopenhagen kunnen plaatsvinden. De maatregel moet dan ook als doelgerichte en gerechtvaardigde steun worden beschouwd.

(77) Uit het bovenstaande blijkt dat de betrokkenheid van de staat bij het multiarenaproject zowel noodzakelijk als evenredig is en geen ongerechtvaardigde vervalsing van de mededinging veroorzaakt, en dat een mogelijk overloopeffect van die steun aan de exploitant en gebruikers ook verenigbaar zou zijn met de interne markt.

6. CONCLUSIE

(78) De bijdrage van de staat voor de bouw van de multiarena in Kopenhagen vormt staatssteun ten gunste van de Arena Company, en mogelijk ten gunste van de exploitant en de gebruikers van de multiarena. Er is aangetoond dat de medefinanciering van de multiarena door de overheid zowel noodzakelijk als evenredig is om het project te kunnen verwezenlijken, en voldoende toegankelijk is voor iedereen onder niet-discriminerende voorwaarden, zonder dat een of meer specifieke ondernemingen bevoordeeld worden. Het resultaat van de afwegingstoets is dan ook positief.

(79) De Commissie is daarom van oordeel dat de financiering van de multiarena verenigbaar is met de interne markt overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag.

(80) De Commissie merkt op dat Denemarken ermee heeft ingestemd dat het besluit wordt vastgesteld in het Engels als authentieke taal,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De maatregelen die Denemarken voornemens is ten uitvoer te leggen ten gunste van de multiarena in Kopenhagen, bestaande uit de bijdrage van 325 miljoen DKK van de gemeente Kopenhagen, de subsidie van 15 miljoen DKK van Elitefacilitetsudvalget en het recht om de grond waarop de multiarena gebouwd moet worden, 40 jaar lang kosteloos te gebruiken, zijn verenigbaar met de interne markt in de zin van artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie. De tenuitvoerlegging van deze maatregelen wordt derhalve goedgekeurd.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot het Koninkrijk Denemarken.

Gedaan te Brussel, 15 mei 2013. Voor de Commissie Joaquín ALMUNIA Vicevoorzitter

(1) PB C 152 van 30.5.2012, blz. 12.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Zie punt 13 van het inleidingsbesluit, PB C 152 van 30.5.2012, blz. 12.

(4) Hoewel zij ernaar streeft dat haar activiteiten renderend zijn, is Realdania geen bedrijf dat uit is op winstmaximalisatie maar een filantropische stichting die haar missie als volgt omschrijft: „verbetering van de kwaliteit van leven in het belang van het algemeen door middel van de bebouwde omgeving”, zie www.realdania.dk.

(5) Bij de totale kosten van 1 100 miljoen DKK zijn de rente op leningen en indexatie van prijzen en lonen voorzien tot 2015 inbegrepen.

(6) Elitefacilitetsudvalget is een comité dat tot doel heeft sportfaciliteiten op een internationaal peil te brengen om sportevenementen op internationaal niveau te kunnen huisvesten. Het wordt deels gefinancierd door de Deense staat.

(7) De Deense autoriteiten hebben bevestigd dat de aanbestedingsprocedure voor de exploitatieovereenkomst is gebaseerd op transparante, objectieve en niet-discriminerende voorwaarden en eisen, waarbij de weging van de subcriteria vooraf is vastgesteld, en dat de prijs een belangrijk criterium vormt in de totale beoordeling.

(8) […]: de informatie tussen de vierkante haken valt onder de professionele geheimhoudingsplicht.

(9) De jaarhuur in het eerste jaar van de looptijd is […] of een ander bedrag zoals bepaald door toepassing van de daarvoor bestemde formule die in de huurovereenkomst is opgenomen (zie clausule 1.1). De jaarhuur in het eerste jaar van de looptijd is […] op jaarbasis; vervolgens wordt de jaarhuur ieder jaar bijgesteld aan de hand van de index (zie clausule 8 van de huurovereenkomst).

(10) DIF is een koepelorganisatie voor 61 sportfederaties met in totaal meer dan 1,6 miljoen leden bij ongeveer 10 700 sportverenigingen. DIF is niet alleen verantwoordelijk voor zowel topsport als amateursport, maar vormt ook het Deense nationaal olympisch comité en is dus verantwoordelijk voor de Deense deelname aan de Olympische Spelen.

(11) Arrest van 19 december 2012 in zaak C-288/11, Mitteldeutsche Flughafen AG en Flughafen Leipzig-Halle GmbH/Commissie.

(12) In 2009 bood de gemeente Kopenhagen in een aanbestedingsprocedure een gunstige lening aan voor private partijen die een multiarena zouden bouwen. De winnende onderneming kreeg de benodigde aanvullende financiering niet rond en daarom werd de aanbesteding in maart 2010 geannuleerd.

(13) De procedure begon met advertenties in vooraanstaande internationale en Deense media: The New York Times, The Times, Børsen, Licitation, Byggeriets Dagblad, Berlingske Tidende en Politiken.

(14) Lokale exploitanten die mogelijk in aanmerking zouden komen zoals Tivoli, Bella Center, Malmö Arena en Parken werden allemaal uitgenodigd om deel te nemen, maar zagen er stuk voor stuk vanaf om mee te dingen.

(15) Live Nation Entertainment is het grootste livemuziek- en live-entertainmentbedrijf van de wereld. Het richt zich voornamelijk op de promotie van evenementen, het beheer en de exploitatie van podia en het verzorgen van ticketverkoopdiensten. Live Nation Entertainment opereert in elk land via plaatselijke ondernemingen. In Denemarken opereert het via Live Nation Denmark ApS.

(16) Wat dit betreft kunnen weliswaar mogelijke voordelen worden aangeboden aan een partij die een frequent of herhaald gebruiker of huurder van de arena is, of voor een partij die een sponsor of commerciële partner is van de arena, maar dergelijke voordelen hebben een precedentwerking, […] en moeten tegen transparante, gelijke en niet-discriminerende voorwaarden worden aangeboden aan alle vergelijkbare gebruikers van de arena, zodat geen voorkeursbehandeling wordt gegeven aan specifieke gebruikers.

(17) Beschikking van 26 januari 2012 in zaak T-90/09, Mojo Concerts BV en Amsterdam Music Dome Exploitatie BV/Commissie, punt 45.