*****

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 4 november 1988

inzake een procedure op grond van artikel 86 van het EEG-Verdrag

(IV/32.318, London European - Sabena)

(Slechts de teksten in de Nederlandse en de Franse taal zijn authentiek)

(88/589/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE

GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, inzonderheid op artikel 3,

Gezien het op 22 april 1987 bij de Commissie overeenkomstig artikel 3 van Verordening nr. 17 door London European Airways PLC, gevestigd te Luton International Airport, Bedfordshire, LU2 9LY, Verenigd Koninkrijk, ingediende verzoek, ertoe strekkende te doen vaststellen dat Sabena, Belgian World Airlines, Kardinaal Mercierstraat 35, 1000 Brussel, België, artikel 86 heeft geschonden,

Gezien het besluit van de Commissie van 6 mei 1987 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Na Sabena in de gelegenheid te hebben gesteld haar standpunt kenbaar te maken ten aanzien van de door de Commissie in aanmerking genomen punten van bezwaar overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17, en Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2),

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

Inleiding

(1) Met deze beschikking wordt gevolg gegeven aan een verzoek dat overeenkomstig artikel 3 van Verordening nr. 17 is ingediend door London European Airways PLC, hierna »London European" te noemen, een particuliere Britse luchtvaartonderneming. London European hield staande dat Sabena, Belgian World Airlines, hierna »Sabena" te noemen, inbreuk had gepleegd op artikel 86 van het EEG-Verdrag door misbruik te maken van haar machtspositie op de markt voor reservering van vliegtuigplaatsen per computer in België. London European heeft voorts verzocht om een beschikking waarbij voorlopige maatregelen worden opgelegd.

Het misbruik zou hierin hebben bestaan dat Sabena het verzoek van London European om te worden toegelaten tot het door Sabena beheerde gecomputeriseerde reserveringssysteem Saphir had afgewezen. Volgens London European zou Sabena, door haar de toegang tot het systeem te weigeren, haar machtspositie op de markt van reserveringssystemen gebruiken om haar een bepaald luchtvervoertarief op te leggen of zou zij trachten de toegang tot het reserveringssysteem afhankelijk te stellen van het aanvaarden door London European van prestaties welke geen verband houden met het onderwerp van dit reserveringssysteem.

(2) Het door London European gewraakte gedrag zou begin 1987 een aanvang hebben genomen toen vertegenwoordigers van London European en Sabena elkaar ontmoetten om te spreken over de toegang van London European tot het Saphir-systeem en voorts nog over de voorwaarden voor een contract inzake grondassistentie voor de vliegtuigen van London European door Sabena. Tijdens deze ontmoetingen zou Sabena de toegang tot het Saphir-systeem hebben geweigerd met als motief dat het door London European op de route Luton-Brussel toegepaste tarief te laag was. Aan London European zou eveneens te verstaan zijn gegeven dat Sabena de toegang tot het Saphir-systeem zou kunnen verlenen op voorwaarde dat London European de grondassistentie voor haar vliegtuigen contractueel aan Sabena zou toevertrouwen.

(3) De Commissie is in april 1987 overgegaan tot een verificatie bij Sabena krachtens artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17. Op grond van deze verificatie heeft de Commissie Sabena medegedeeld dat zij voornemens was een beschikking te geven waarbij voorlopige maatregelen zouden worden gelast. De Commissie heeft toen Sabena evenwel te verstaan gegeven dat, indien deze haar standpunt inzake de toelating van London European tot het Saphir-systeem zou wijzigen, een beschikking houdende voorlopige maatregelen niet meer noodzakelijk zou zijn en dat een dergelijke veranderde houding dan positief kon worden beoordeeld bij de verdere procedure op grond van artikel 86 van het EEG-Verdrag. Enkele weken later deelde Sabena de Commissie haar besluit mede om London European zonder enige discriminatie toe te laten tot het Saphir-reserveringssysteem op de tussen luchtvaartmaatschappijen gebruikelijke voorwaarden.

De Ondernemingen

(4) Sabena is een luchtvaartonderneming waarvan het maatschappelijk kapitaal voor het merendeel in handen is van de Belgische Staat. Haar voornaamste werkzaamheid is de levering van luchtvervoerdiensten. Naast deze vervoerdiensten in eigenlijke zin verricht Sabena andere diensten die als zodanig geen leveringen van vervoerdiensten zijn. Twee voorbeelden daarvan zijn de grondassistentie voor vliegtuigen en het gecomputeriseerde reserveringssysteem Saphir. Sabena behaalde in 1986 een omzet van 39 miljard Bfr. (896 miljoen Ecu) en een nettowinst van 146 miljoen Bfr. (3,35 miljoen Ecu).

(5) London European is een in het Verenigd Koninkrijk gevestigde luchtvaartonderneming, waarvan het kapitaal zich in particulier bezit bevindt. Zij onderhoudt thans vluchten tussen Luton en Brussel enerzijds en Luton en Amsterdam anderzijds met een frequentie van twee vluchten per dag (behalve op zaterdag).

Het Saphir-systeem

(6) Het Saphir-systeem is een gecomputeriseerd systeem waardoor de reisagentschappen de vluchtlijsten van de daarin opgenomen maatschappijen, de tarieven en de stand van reserveringen kunnen raadplegen en zelf reserveringen kunnen doen. Dit reserveringssysteem voorkomt dat de reisagentschappen voor elke reservering naar de betrokken maatschappij moeten telefoneren. De reservering geschiedt rechtstreeks door het agentschap op grond van door het systeem verschafte gegevens.

(7) Saphir is de toepassing in België van het door Air France ontwikkelde Alpha 3-systeem. Sabena is de enige beheerder van het systeem en is de enige die toegang tot het systeem kan verlenen of weigeren. Het systeem is gebaseerd op het beginsel van wederkerigheid; Sabena is bereid in haar systeem de andere maatschappijen gratis op te nemen indien deze van hun kant hetzelfde doen. Wanneer deze wederkerigheid niet mogelijk is, zoals in het onderhavige geval, verlangt Sabena een bepaald bedrag van de maatschappij die van het systeem gebruik maakt.

Het commercieel gedrag van Sabena

ten opzichte van London European

(8) Tijdens de overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 op 30 april 1987 in de bedrijfsruimten van Sabena verrichte verificatie werden tussen de dossiers van leidinggevend personeel documenten aangetroffen betreffende bijeenkomsten tussen de vertegenwoordigers van Sabena en van London European. In deze documenten komen in hoofdzaak de volgende gegevens voor:

(9) Tijdens een bijeenkomst in London begin maart 1987, heeft de heer Verdonck, de Sabena-vertegenwoordiger, de vertegenwoordigers van London European erop gewezen (nota van 6 maart 1987) dat Sabena, behalve indien zij een duidelijk commercieel belang heeft bij de samenwerking (hetzij door verlaging van de tarieven van London European tot het IATA-niveau, door een interlining-faciliteit van enig belang of door een handlingcontract) niet zal toestaan dat London European in haar reserveringssysteem wordt opgenomen, noch dat zij van het systeem gebruik maakt. »Wanneer een gemeenschappelijk belang zou bestaan zouden wij kunnen overwegen (onderstreept in de tekst) dat van Saphir gebruik wordt gemaakt, doch tegen een prijs van ongeveer 75 Bfr. per gereserveerde sector". In deze nota was eerder opgemerkt dat »deze maatschappij (London European) dus een potentieel gevaar betekent voor het vervoer uit België". Twee alinea's eerder werd in de nota geconstateerd dat het tarief van London European vanuit België de helft goedkoper was dan het Sabena-tarief. Vervolgens wordt het volgende geconstateerd: »Zij (London European) kunnen SN praktisch niets bieden omdat hun tariefstructuur en hun beperkte uurroosters praktisch elke mogelijkheid van interlining via Brussel uitsluiten. Om op de Belgische markt te kunnen doordringen is het dus bijna een noodzaak in Saphir te worden opgenomen, wat zij als enige vorm van samenwerking nastreven".

In een antwoordnota op de vorige verklaart de heer Van Gulck (Sabena-Brussel) eveneens de vertegenwoordigers van de London European te hebben ontmoet en hun hetzelfde te hebben gezegd.

(10) In een nota van 20 maart 1987 stelt de heer Verdonck dat »de vertegenwoordigers van London European door ons opnieuw te kennen is gegeven dat zij zonder het handlingcontract geen enkele kans hadden om in Saphir te worden opgenomen". Als prijs voor de dienstverlening via het Saphir-systeem werd door Sabena ten slotte 75 Bfr. per gereserveerde sector voorgesteld. In deze nota wordt verder voorgesteld dat Sabena, gezien de tarieven van London European, er belang bij heeft te proberen zoveel mogelijk van haar eventuele verlies aan passagiers goed te maken door middel van het handlingcontract en inkomsten uit Saphir: de heer Verdonck dringt er ten slotte op aan het Saphir- en het handlingcontract aan elkaar te koppelen.

In een nota van 31 maart 1987 herhaalt de heer Verdonck dat beide contracten (handling en Saphir) »aan elkaar gekoppeld zijn: twee overeenkomsten of geen overeenkomst".

In een telegram van 1 april 1987 van de heer Cooleman (Sabena-Brussel) aan de heer Verdonck neemt Sabena een harder standpunt in: »In een vergadering van 31 maart werd besloten Lea niet in Saphir op te nemen. Stop. Een eventueel handlingcontract verandert hierin niets".

Dit standpunt wordt bevestigd in een nota van 8 april 1987 van de heer Dekker (Sabena-Brussel): »Ik bevestig u dat ik onze beslissing om London European niet te aanvaarden in ons distributie- en reserveringssysteem in België heb gehandhaafd.

(NB: zij zullen hun handling ongetwijfeld aan Belgavia opdragen)".

In een nota van 9 april 1987 stelt een van de leden van de juridische dienst van Sabena dat het gedrag van Sabena naar zijn mening sancties zou kunnen oproepen van de zijde van de Commissie op basis van artikel 86 van het EEG-Verdrag.

(11) Sabena heeft voorts een beleidslijn in dezelfde bewoordingen uitgestippeld ten aanzien van andere maatschappijen, ook al is naar het schijnt het hier bedoelde beleid niet ten uitvoer gelegd. Zo stelt de heer Verdonck bij de beoordeling van een verzoek van een andere maatschappij om toelating tot het systeem in een nota van 18 februari 1987 dat slechts indien de handling zou worden toevertrouwd aan Sabena, deze maatschappij de mogelijkheid zou bestuderen de diensten van deze andere onderneming in het Saphir-systeem tegen vergoeding op te nemen. In een nota van 5 maart 1987 bevestigt de heer Godderis (Sabena-Brussel) dat geen enkele assistentie aan deze andere maatschappij zal worden geboden omdat zij de handling aan een andere onderneming heeft opgedragen.

(12) In een nota van 13 maart 1987 bevestigt de heer Verdonck in verband met de toelating van een andere maatschappij tot het Saphir-systeem het standpunt van Sabena: »De toegang tot het Saphir-systeem wordt slechts verleend indien er een ander commercieel belang is, zoals een handlingovereenkomst, een interliningovereenkomst, enz. De prijs kan worden verhoogd of verlaagd naar gelang van de belangen in andere sectoren".

II. JURIDISCHE BEOORDELING

De betrokken markt

a) de betrokken produktenmarkt

(13) Voor een antwoord op de vraag of Sabena een machtspositie bekleedt in de zin van artikel 86 moet de Commissie allereerst de relevante markt omschrijven, dat wil zeggen het geheel van vervangbare produkten die aanwezig zijn binnen een bepaald geografisch gebied met voldoende homogene concurrentievoorwaarden, ten einde de economische macht van de betrokken ondernemingen te kunnen beoordelen.

(14) De Commissie stelt vast dat alle belangrijke luchtvaartmaatschappijen in Europa een systeem voor reservering van vliegtuigplaatsen via de computer hebben ontwikkeld of daaromtrent overeenkomsten hebben gesloten. Ook al bestaan thans nog andere vormen van reservering waarbij niet van de computer gebruik wordt gemaakt, toch is de reservering via de computer voorbestemd om binnenkort alle overige typen van reservering te vervangen. De voordelen van het computersysteem (snelheid, veel gegevens, onmiddellijke reservering en afgifte van het ticket, steeds informatie volgens de laatste stand, enz.) zijn zo groot dat de andere overblijvende mogelijkheden tot dienstverlening niet als gelijkwaardig kunnen worden beschouwd. Dit geldt met name voor het raadplegen door de reisagentschappen van vluchtroosters en tarieven. Hetzelfde geldt voor de luchtvaartmaatschappijen op het punt van telefonische reservering. Ook al heeft London European, om haar vervoerdiensten tussen Brussel en Luton te bevorderen, zelf gebruik gemaakt van laatstgenoemde methode van reservering, toch blijkt uit de wil van London European om van het Saphir-systeem gebruik te maken dat toegang daartoe van het allergrootste belang is voor een maatschappij die wil concurreren met de reeds op de markt aanwezige luchtvaartondernemingen. Van telefonische reservering kan niettemin als aanvulling nog gebruik worden gemaakt, met name door maatschappijen die een gering aantal vluchten uitvoeren en lagere tarieven toepassen dan concurrenten. Hoe het ook zij, de mogelijkheid om de klanten via de computer een reservering te kunnen aanbieden is een belangrijk gegeven in het commerciële beleid.

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63.

(15) Het oorspronkelijk karakter van het produkt houdt verband met het feit dat het een tussenschakel is in de verhouding tussen reisagentschappen en luchtvaartmaatschappijen. Deze maatschappijen, zoals in dit geval London European, hebben er belang bij dat hun vluchten worden opgenomen in een reserveringssysteem opdat de reisagentschappen die over dit systeem beschikken hun klanten deze vluchten kunnen aanbieden.

De relevante markt heeft dus met twee realiteiten te maken: allereerst de markt waarop met behulp van de computer reserveringsdiensten in verband met vliegtuigplaatsen door een exploitant van een computergestuurd reserveringssysteem worden aangeboden aan een of meer ondernemingen in de sector luchtvervoer, en vervolgens de markt waarop dit systeem door deze exploitant wordt aangeboden aan de reisagentschappen. Om deze reden moet, wanneer wordt onderzocht of Sabena een machtspositie inneemt op deze markt waarop gecomputeriseerde reserveringsdiensten van vliegtuigplaatsen worden aangeboden, tevens een onderzoek worden ingesteld naar het marktaandeel van het Saphir-systeem te midden van de andere gecomputeriseerde reserveringssystemen, en het aandeel op de markt waarop dit systeem aan de reisagentschappen wordt aangeboden.

b) De relevante geografische markt

(16) De Belgische markt is de geografische markt die in aanmerking moet worden genomen. Op dit grondgebied reserveert de in België woonachtige clientèle haar vliegtuigplaatsen. De transacties vinden plaats in één enkele valuta, de Belgische frank, en de reisagentschappen zijn op één markt werkzaam, de nationale Belgische markt.

De Commissie en het Hof van Justitie hebben met zoveel woorden erkend dat een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt werd gevormd door »de grondgebieden van zowel grote als middelgrote landen "(1).

Hieruit kan worden afgeleid dat dit grondgebied voldoet aan het criterium van »wezenlijk deel".

De Commissie leidt hieruit af dat in verband met de toepassing van artikel 86 de relevante markt de markt is waarop gecomputeriseerde reservering van vliegtuigplaatsen in België wordt aangeboden.

Verordening nr. 17

(17) Ten aanzien van de vraag of Verordening nr. 17 van toepassing is op de gecomputeriseerde vliegtuigplaatsenreserveringssystemen, dient men van de vaststelling uit te gaan dat de toepassing van die verordening op de vervoerssector enkel werd beperkt door Verordening nr. 141 van de Raad (2) en niet door de Verordeningen (EEG) nr. 3975/87 of (EEG) nr. 3976/87 van de Raad (3).

Artikel 1 van Verordening nr. 141 sluit de toepassing van Verordening nr. 17 uit ten aanzien van machtsposities op de vervoermarkt.

Deze bepaling houdt een beperking in van het toepassingsgebied van Verordening nr. 17 en moet dus strikt worden uitgelegd. Er bestaat bijgevolg geen twijfel aan dat activiteiten die verband houden met de vervoermarkt in eigenlijke zin, niet onder deze bepaling vallen en onderworpen blijven aan Verordening nr. 17.

(18) Vervolgens moet de vraag worden beantwoord of de betrokken markt, zoals hierboven omschreven, binnen de werkingssfeer van Verordening nr. 17 valt.

(19) Aangezien de betrokken markt twee aspecten vertoont, kan deze kwestie gemakkelijk worden opgelost voor de betrekkingen tussen een exploitant van een gecomputeriseerd reserveringssysteem en de reisagentschappen. Er bestaat in dit geval geen enkele twijfel dat Verordening nr. 17 op deze markt van toepassing is. Het is in deze bedrijfstak namelijk gebruikelijk dat het werk van reisagentschappen niet het vervoer zelf omvat (4).

Reisagenten leveren dus geen dienst die valt onder de vervoermarkt in de zin van Verordening nr. 141. Bijgevolg is de uitzondering op het toepassingsgebied van Verordening nr. 17, die bij Verordening nr. 141 is ingevoerd, niet van toepassing.

(20) Op het tweede aspect van de markt is Verordening nr. 17 eveneens van toepassing, om soortgelijke redenen als hierboven uiteengezet.

Hoewel de dienstverlening inzake de reservering van vliegtuigplaatsen in vele gevallen is gekoppeld aan de dienstverlening inzake het luchtvervoer, is zij dit slechts zijdelings en is zij niet de levering van luchtvervoer als zodanig. Het is zeer wel denkbaar dat een luchtvervoerdienst kan worden verricht zonder enige voorafgaande reservering, indien er plaatsen beschikbaar zijn. De reservering is er slechts om de reiziger de zekerheid te geven dat hij kan vertrekken wanneer hij dat wil, doch is in geen geval onlosmakelijk verbonden met de vervoerdienst in eigenlijke zin. Zoals in vele andere sectoren staat de verkoop van tickets los van de prestatie waarop dit ticket recht geeft.

Bovendien wil de omstandigheid dat de luchtvaartmaatschappijen zelf hun eigen reserveringssysteem hebben ontwikkeld niet zeggen dat de reservering onlosmakelijk met het vervoer is verbonden. Niets zou eraan in de weg staan dat een onderneming, die geen enkele band heeft met luchtvaartmaatschappijen, een systeem ontwikkelt en dit op de markt brengt.

Weliswaar maakt de reservering een integrerend bestanddeel uit van de verkoop van diensten in verband met het luchtvervoer, doch deze verkoop is zelf niet een vervoerdienst in eigenlijke zin.

Door Beschikking 85/121/EEG van de Commissie (1) (zaak Olympic Airways), waarin gesteld wordt dat afhandeldiensten niet op zichzelf een vervoerdienst zijn en mitsdien onder Verordening nr. 17 vallen, wordt de conclusie van de Commissie in de onderhavige zaak nog versterkt: evenals een afhandeldienst die op de grond wordt verricht voor en na het eigenlijke vervoer, kan het beheer van een reserveringssysteem via de computer eveneens op de grond verricht voordat het vervoer in eigenlijke zin plaatsvindt, niet worden aangemerkt als behorend tot de vervoermarkt. Het valt bijgevolg onder de werkingssfeer van Verordening nr. 17.

(21) Verder dient eraan te worden herinnerd dat, toen de feiten van de onderhavige zaak zich voordeden, Verordening (EEG) nr. 3976/87 nog niet was vastgesteld. Uit de wordingsgeschiedenis van die nieuwe verordening kan evenwel steun worden geput voor de stelling van de Commissie dat Verordening nr. 17 van toepassing is op reserveringssystemen in verband met vliegtuigplaatsen via de computer.

In verband met haar voorstel van 8 juli 1986 (2) tot wijziging van Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad van 20 december 1971 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen van overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen (3) gaat de Commissie uit van het beginsel dat de reserveringssystemen met behulp van de computer niet vallen onder artikel 1 van Verordening nr. 141 en reeds worden bestreken door Verordening nr. 17. In de toelichting op dit voorstel wordt duidelijk gesteld dat overeenkomsten inzake de plaatsreservering en de uitgifte van vliegbiljetten niet zuiver technisch zijn en dat zij reeds onder de werkingssfeer van Verordening nr. 17 vallen. In genoemd voorstel tot wijziging worden in de overwegingen de overeenkomsten inzake gecomputeriseerde reserveringssystemen op één lijn geplaatst met de overeenkomsten inzake technische en andere operaties die op luchthavens op de grond worden verricht.

Dit standpunt van de Commissie wordt door de Raad overgenomen in de eerste overweging van Verordening (EEG) nr. 3976/87. Daarin wordt duidelijk gesteld dat de verordening van toepassing is zowel op overeenkomsten die rechtstreeks het verrichten van vervoerdiensten betreffen als op overeenkomsten die daarmee geen rechtstreeks verband houden, met dien verstande dat de eerstgenoemde overeenkomsten vallen onder Verordening (EEG) nr. 3975/87 en de laatstgenoemde onder Verordening nr. 17.

(22) De vaststelling dat bij artikel 2, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 3976/87 de Commissie de bevoegdheid is gegeven groepsvrijstellingen uit te vaardigen »onverminderd de toepassing van Verordening (EEG) nr. 3975/87" houdt niet in dat alle in artikel 2, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 3976/87 genoemde werkzaamheden onder het toepassingsgebied van Verordening (EEG) nr. 3975/87 vallen. Verordening (EEG) nr. 3976/87 geeft aan welke activiteiten voor een generieke vrijstelling in aanmerking komen. Deze hebben zowel betrekking op luchtvervoerdiensten als op daarbij aansluitende diensten.

Deze beide soorten diensten zijn enkel opgenomen in eenzelfde verordening met het oog op de doelstelling van die verordening. De draagwijdte van de Verordeningen nr. 17 en nr. 141 inzake individuele gevallen wordt hierdoor niet beroerd. Individuele gevallen vallen onder Verordening (EEG) nr. 3975/87 indien het om luchtvervoer in eigenlijke zin gaat, en onder Verordening nr. 17 voor wat niet direct betrekking heeft op het verrichten van vervoerdiensten.

Deze gedachtengang vindt trouwens steun in Verordening (EEG) nr. 2672/88 van de Commissie van 26 juli 1988 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op bepaalde groepen overeenkomsten tussen ondernemingen met betrekking tot geautomatiseerde boekingssystemen voor luchtvervoerdiensten (4). In de voorlaatste considerans van deze verordening is namelijk gesteld dat automatisch vrijgestelde overeenkomsten niet behoeven te worden aangemeld op grond van Verordening nr. 17.

De draagwijdte van de Verordeningen nr. 17 en nr. 141 wordt evenmin beïnvloed door artikel 6 van Verordening (EEG) nr. 3976/87, waarbij de Commissie wordt verplicht vóór de bekendmaking van een ontwerp-verordening en vóór de vaststelling van een verordening het Raadgevend Comité voor overeenkomsten en machtsposities in het luchtvervoer, dat is ingesteld bij artikel 8, lid 3, van Verordening (EEG) nr. 3975/87, te raadplegen. Artikel 6 van Verordening (EEG) nr. 3976/87 heeft immers geen enkel verband met de procedures die Verordening nr. 17 invoert voor de behandeling van inbreuken op de mededingingsregels, voor verzoeken om individuele vrijstelling of negatieve verklaringen op gebieden die niet rechtstreeks betrekking hebben op het verrichten van vervoerprestaties.

Bestaan van een machtspositie

(23) De vraag of Sabena een machtspositie inneemt moet zowel worden beoordeeld van de aanbodzijde van de markt van computerdiensten door een exploitant van deze diensten aan de reisagentschappen als van die van het aanbod van deze diensten aan andere luchtvervoerondernemingen.

(24) Op de eerstgenoemde markt meent Sabena dat het marktaandeel van het Saphir-systeem hoogstwaarschijnlijk tussen 40 en 50 % ligt.

Weliswaar heeft het Hof geoordeeld dat een percentage van 45 niet automatisch tot de conclusie leidt dat de markt wordt gecontroleerd, maar toch moet deze controle worden beoordeeld in het licht van de omvang en het aantal van de concurrenten (1), omdat de verhouding tussen de door de betrokken onderneming bezette marktaandelen en de marktaandelen van haar concurrenten eveneens een deugdelijke aanwijzing geeft (2).

In België worden nog vijf andere gecomputeriseerde systemen gebruikt en nauwelijks meer dan 20 agentschappen beschikken over een van deze systemen. De omstandigheid dat 118 agentschappen gebruik maken van het Saphir-systeem kan als bewijs worden gezien dat Sabena op deze markt waarop dergelijke diensten aan reisagentschappen worden aangeboden een overheersende positie inneemt.

(25) Bovendien is gebleken dat tussen juni en september 1987 47 % van de vliegtuigplaatsen die in België voor vluchten Brussel-Luton waren gereserveerd via het Saphir-systeem ging. Uit dit grote percentage blijkt duidelijk dat het succes van de vluchten Brussel-Luton wel degelijk afhankelijk was van de toelating van London European tot het Saphir-systeem.

(26) Op laatstgenoemde markt neemt Sabena uiteraard een machtspositie in: alle te Brussel werkzame luchtvaartmaatschappijen zijn (op twee uitzonderingen na) opgenomen in het Saphir-systeem. Dit houdt in dat Sabena de toegang tot het systeem steeds heeft toegekend aan iedere maatschappij die daarom verzocht. Hieruit blijkt trouwens duidelijk dat het opgenomen zijn in dit systeem van het allergrootste belang is voor elke maatschappij die een kans wil hebben in België te concurreren.

De omstandigheid dat twee luchtvaartondernemingen die te Brussel werkzaam zijn niet in het Saphir-systeem zijn opgenomen wil slechts zeggen dat deze maatschappijen hun eigen politiek van toegang tot de markt hebben, waardoor zij - voornamelijk vanwege de kosten - niet in het systeem behoeven te worden opgenomen.

(27) Gelet op voorgaande overwegingen is de Commissie van oordeel dat Sabena ten tijde dat de feiten zich voordeden een machtspositie innam op de Belgische markt waarop gecomputeriseerde reserveringen voor vliegtuigplaatsen worden aangeboden.

Misbruik van een machtspositie

(28) De vraag of de gedraging van Sabena misbruik van deze machtspositie opleverde kan als volgt worden benaderd:

(29) De gedraging van Sabena op dit punt kan worden gezien als een pressiemiddel om aan London European zijdelings een hoger tarievenniveau op te leggen dan laatstgenoemde maatschappij als zelfstandige onderneming voor luchtvervoer voornemens was vast te stellen, gelet op haar kostenstructuur en haar commerciële beleid. Deze gedraging die ertoe strekte de tarieven kunstmatig te verhogen is volstrekt onverenigbaar met een stelsel van vrije mededinging.

(30) Opgemerkt moet worden dat de gedraging van Sabena evengoed kan worden opgevat als de wil om de produktie, de afzet of de technische ontwikkeling ten nadele van de verbruikers te beperken (artikel 86, onder b)), omdat de weigering van Sabena ten gevolge had kunnen hebben dat London European haar voornemen om een luchtlijn te openen tussen Brussel en London zou hebben laten varen.

(31) Ten slotte hebben de Saphir- en de handlingovereenkomst geen verband met elkaar: de overeenkomst inzake het per computer reserveren van vliegtuigplaatsen beoogt voor reisagentschappen de mogelijkheid te scheppen op zo kort mogelijke termijn en onder zo gunstig mogelijke voorwaarden vervoer aan te bieden aan passagiers. De handling-overeenkomst betreft de technische bijstand aan vliegtuigen op de grond.

Een van de redenen van de weigering door Sabena is dus wel het afhankelijk stellen van het sluiten van de Saphir-overeenkomst van het sluiten door London European van een handlingovereenkomst die geen verband houdt met het onderwerp van eerstgenoemde overeenkomst. Deze gedraging levert derhalve een misbruik op als waarop artikel 86, onder d), rechtstreeks doelt.

Gevolgen voor het handelsverkeer tussen Lid-Staten

(32) De weigering in het onderhavige geval is van invloed op de handelsstromen tussen Lid-Staten. In de eerste plaats wordt het misbruik gepleegd door een Belgische onderneming en is het gericht tegen een onderneming uit een andere Lid-Staat. Vervolgens was deze gedraging bestemd om de mededinging te beperken op de lijn Brussel-London, omdat Sabena en London European vanaf het begin niet over dezelfde faciliteiten beschikten in verband met de reservering van vliegtuigplaatsen. De omstandigheid dat London European geen toegang kan krijgen tot het Saphir-systeem brengt bovendien het risico mee dat zij geen diensten kan

exploiteren op deze route. Dit uit de markt dringen van London European als concurrent kan rechtstreeks en potentieel de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden aangezien de reservering hoewel deze een plaatselijke transactie is - betrekking heeft op een intracommunautaire transactie, namelijk het luchtvervoer tussen Brussel en Luton.

(33) Hoe het ook zij, de jurisprudentie van het Hof van Justitie is constant wanneer het gedrag van een onderneming met een machtspositie gericht is op uitschakeling van een concurrent. In het arrest Zoja (1) heeft het Hof voor recht verklaard dat artikel 86 het oog heeft op gedragingen die afbreuk doen aan een daadwerkelijke concurrentiestructuur. Het is toch duidelijk dat de concurrentiestructuur op de lijn Brussel-London anders zou zijn geweest indien London European volledig toegang had kunnen krijgen tot deze markt.

Conclusies

(34) Op grond van bovenstaande overwegingen stelt de Commissie vast dat Sabena een inbreuk heeft gepleegd op artikel 86 van het EEG-Verdrag, omdat deze onderneming, die een machtspositie bekleedt op de markt bij de aanbieding van gecomputeriseerde reservering van vliegtuigplaatsen in België, van deze machtspositie misbruik heeft gemaakt door haar weigering om London European tot het Saphir-systeem toe te laten vanwege het feit dat de tarieven van laatstgenoemde te laag waren en dat London European de bijstand ten behoeve van haar vliegtuigen op de grond had opgedragen aan een andere onderneming dan Sabena. Het handelsverkeer tussen Lid-Staten werd door dit misbruik van een machtspositie door Sabena beïnvloed.

Te treffen maatregelen

(35) Voor zover Sabena na het optreden van de Commissie London European toegang heeft verleend tot het Saphir-systeem behoeft de Commissie haar niet meer overeenkomstig artikel 3 van Verordening nr. 17 te verplichten aan deze inbreuk een einde te maken.

(36) Overeenkomstig artikel 15 van Verordening nr. 17 kunnen inbreuken op artikel 86 worden bestraft met geldboeten van ten hoogste 1 000 000 Ecu, welk bedrag kan worden verhoogd tot 10 % van de omzet in het voorafgaande boekjaar. Er moet niet alleen rekening worden gehouden met de zwaarte, maar ook met de duur van de inbreuk.

(37) De Commissie meent dat de gepleegde inbreuk uitermate zwaar is. De inbreuk bestond in het onderhavige geval hierin dat een kleine concurrent de toegang werd geweigerd tot een gecomputeriseerd reserveringssysteem ten einde hem af te brengen van zijn voornemen een bepaalde lijndienst uit te voeren, om hem te hinderen in zijn opzet en om hem ervan af te brengen daardoor een element van concurrentie te introduceren. Door deze actie heeft Sabena zich niet bekommerd om een van de fundamentele doelstellingen van het Verdrag, namelijk de totstandbrenging van één markt tussen de Lid-Staten. De zwaarte van de inbreuk is des te groter omdat het gedrag van Sabena onderdeel uitmaakte van een welbepaalde ondernemingsstrategie op dit terrein. Indien zij deze strategie niet schijnt te hebben toegepast ten aanzien van andere luchtvaartmaatschappijen, dan kon dit slechts zo zijn omdat dit geval zich niet heeft voorgedaan. Dit neemt niet weg dat Sabena haar daadwerkelijk heeft gevolgd ten aanzien van London European (2).

(38) De inbreuk is opzettelijk gepleegd en Sabena moest terdege beseffen dat zij de mededingingsregels overtrad: haar werd namelijk op 9 april 1987 een advies voorgelegd van een functionaris van haar afdeling juridische zaken waarin zij werd gewaarschuwd dat haar gedrag aanleiding kon geven tot sancties van de Commissie op basis van artikel 86.

(39) Naar het oordeel van de Commissie is de duur van de inbreuk in feite vrij kort geweest. Ook al kan men zich afvragen of de inbreuk niet van langere duur zou zijn geweest indien de Commissie niet tussenbeide was gekomen, een feit is dat Sabena reeds op 25 mei 1987 heeft besloten om London European tot het Saphir-systeem toe te laten. Het besluit om London European de toegang tot het systeem te weigeren was op 1 april 1987 genomen zodat de inbreuk nauwelijks twee maanden heeft geduurd. Deze vrij korte duur van de inbreuk wordt dus in aanmerking genomen bij de vaststelling van de hoogte van de geldboete.

(40) Ten slotte rechtvaardigt ook het feit dat de Commissie Verordening nr. 17 voor het eerst toepast op de markt waarop gecomputeriseerde systemen voor de reservering worden aangeboden, het opleggen van een matige geldboete,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Sabena, Belgian World Airlines, heeft een inbreuk gepleegd op artikel 86 van het EEG-Verdrag door een gedraging ten opzichte van London European bedoeld om deze er vanaf te brengen de luchtdienst Brussel-Luton uit te voeren en/of om haar te hinderen bij haar voornemen deze luchtdienst uit te voeren, door haar de toegang te weigeren tot het Saphir-systeem met als argument dat:

- de luchtvervoertarieven van London European te laag waren;

- London European de assistentie aan de grond van haar vliegtuigen niet had opgedragen aan Sabena.

Artikel 2

Sabena wordt een geldboete opgelegd ten bedrage van 100 000 Ecu; deze boete moet binnen drie maanden na

de datum van kennisgeving van deze beschikking worden gestort op de rekening van de Commissie van de Europese Gemeenschappen, nr. 426-4403001-52 bij de Kredietbank, agentschap Schuman, Schumanplein 2, B-1040 Brussel, (bij betaling in Belgische frank) of op rekening nr. 426-4403003-52 bij genoemde bank (bij betaling in Ecu).

Na het verstrijken van genoemde betalingstermijn wordt het bedrag van deze boete van rechtswege verhoogd met interesten op de voet die, op de eerste werkdag van de maand waarin deze beschikking is gegeven, door het Europees Fonds voor Monetaire Samenwerking op zijn Ecu-transacties wordt toegepast, verhoogd met 3,5 procentpunten ofwel 10,75 %.

Bij betaling in de nationale valuta van de onderneming tot welke deze beschikking is gericht geschiedt de omrekening op basis van de wisselkoers van de dag voorafgaande aan de dag waarop de storting plaatsvindt.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot Sabena, Belgian World Airlines, Kardinaal Mercierstraat 35, 1000 Brussel, België.

Deze beschikking vormt overeenkomstig artikel 192 van het EEG-Verdrag executoriale titel.

Gedaan te Brussel, 4 november 1988.

Voor de Commissie

Peter SUTHERLAND

Lid van de Commissie

(1) Zie voor België voornamelijk zaak 127/73, BRT - SABAM, Jurispr. 1974, blz. 313.

(2) PB nr. 124 van 28. 11. 1962, blz. 2751/62.

(3) PB nr. L 374 van 31. 12. 1987, blz. 1 en 9.

(4) Zie dienaangaande Richtlijn 82/470/EEG van de Raad van 29 juni 1982 houdende maatregelen ter bevordering van de daadwerkelijke uitoefening van het recht van vestiging en het vrij verrichten van diensten voor de anders dan in loondienst verrichte werkzaamheden van bepaalde tussenpersonen op het gebied van het vervoer en van reisbureaubedrijven alsmede van opslagbedrijven (PB nr. L 213 van 21. 7. 1982, blz. 1).

(1) PB nr. L 46 van 15. 2. 1985, blz. 51.

(2) Bull. EG 7/8-1986, punt 2-1-211.

(3) PB nr. L 285 van 29. 12. 1971, blz. 46.

(4) PB nr. L 239 van 30. 8. 1988, blz. 13.

(1) Arrest United Brands, zaak 27/76, Jurispr. 1978, blz. 287, overweging 112.

(2) Arrest Hoffmann La Roche, zaak 85/76, Jurispr. 1979, blz. 461.

(1) Gevoegde zaken 6/73 en 7/73, Jurispr. 1974, blz. 223; zie eveneens het arrest United Brands, reeds geciteerd.

(2) Zie de nota's van 18 februari en 13 maart 1987.