Beschikking van de Commissie

van 30 oktober 2001

waarbij een concentratie onverenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst

(Zaak COMP/M. 2416 - Tetra Laval/Sidel)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3345)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/124/EG)

INHOUDSOPGAVE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57, lid 2, onder a),

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 3,

Gezien het besluit van de Commissie van 5 juli 2001 om in deze zaak een procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ten aanzien van de door de Commissie aangevoerde bezwaren kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Gezien het eindrapport van de raadadviseur-auditeur(4) betreffende deze zaak,

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 18 mei 2001 ontving de Commissie overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (de "concentratieverordening") een aanmelding van een voorgenomen concentratie waarbij Tetra Laval SA, Frankrijk, eigendom van de groep Tetra Laval BV ("Tetra"), Nederland, door middel van een op 27 maart 2001 aangekondigd openbaar bod op aandelen zeggenschap wilde verwerven over het Franse bedrijf Sidel SA ("Sidel"), in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

(2) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie geconcludeerd dat de aangemelde transactie binnen het toepassingsgebied van Verordening (EEG) nr. 4064/89 viel en dat ernstig betwijfeld moest worden of deze verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst. Op 5 juli 2001 besloot Commissie, uit hoofde van artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening, in deze zaak de procedure in te leiden.

(3) Op 10 september 2001 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 11, lid 5, van de concentratieverordening een besluit goedgekeurd waarbij Tetra is gevraagd om inlichtingen over zijn concurrentiepositie op de markten voor machines voor extrusieblazen ("EBM-machines"), van machines voor aseptisch vullen van hogedichtheidpolyethyleen ("HDPE", high density polyethylene), van machines voor niet-aseptisch vullen van HDPE, van aseptische HDPE-flessen en van niet-aseptische HDPE-flessen. Op 11 september 2001 heeft Tetra de gevraagde informatie verschaft.

(4) Op 19 oktober 2001 heeft het Adviescomité de ontwerptekst van deze beschikking besproken.

I. DE PARTIJEN

(5) Tetra, de aanmeldende partij, is een groep particuliere vennootschappen die werkzaam is op het gebied van het ontwerpen en vervaardigen van machines, verbruiksartikelen en ondersteunende diensten voor de verwerking, verpakking en distributie van vloeibare levensmiddelen (de zogeheten Tetra Pak-verpakkingsactiviteiten). Tetra is niet alleen actief op het terrein van traditionele kartonverpakkingen, een markt waarop het bedrijf wereldwijd marktleider is, maar ook op het gebied van kunststofverpakkingen. Verder houdt Tetra zich bezig met de levering van apparatuur, systemen, benodigdheden en verbruiksartikelen voor zuivelproductie en veehouderij (onder de naam DeLaval).

(6) Sidel is een onderneming die zich bezighoudt met het ontwerpen en vervaardigen van verpakkingsmachines en -systemen, in het bijzonder machines voor het strekblazen van PET-flessen (PET is de kunststof polyethyleentereftalaat), barrièretechnologie en afvulmachines voor PET-flessen. Sidel is wereldmarktleider op het gebied van de productie en levering van strekblaasmachines ("blow moulding"-machines). De onderneming is daarnaast actief op de terreinen machinebouw en transportsystemen, ompakken en palletiseren, alsmede in de sector gezondheid en persoonlijke verzorging.

II. DE TRANSACTIE EN DE CONCENTRATIE

(7) Op 27 maart 2001 is door Tetra Laval SA een openbaar bod gedaan op alle uitstaande aandelen van Sidel. Tetra Laval SA is een particuliere vennootschap naar Frans recht die is opgericht om de via het openbare bod verworven Sidel-aandelen te beheren. Het is een volle dochteronderneming van Tetra.

(8) Het door Tetra Laval SA gedane bod op Sidel was contant voor 50 EUR per aandeel - 32 % meer dan de gemiddelde aandelenprijs in de voorafgaande drie maanden en 52 % meer dan de aandelenprijs op 21 maart 2001, maar aanzienlijk lager dan de gemiddelde prijs van het Sidel-aandeel over de voorgaande drie jaar. Het bod hield een waardering van Sidel van ongeveer 1,9 miljard EUR in; de financiering geschiedde via de bestaande kredietfaciliteiten plus eigen middelen van Tetra. Aanvaarding van het bod werd door de directie van Sidel unaniem aanbevolen.

(9) Conform de Franse wet was het bod onvoorwaardelijk. Naar aanleiding van het bod heeft Tetra Laval SA ongeveer 27,1 miljoen aandelen, dat is circa 81,3 % van de Sidel-aandelen kunnen overnemen. Daarnaast had Tetra Laval SA al ongeveer 3,5 miljoen aandelen Sidel verworven, hetzij op de open markt hetzij via individuele transacties met grote aandeelhouders, waardoor Tetra momenteel 92 % van de Sidel-aandelen bezit.

(10) De voorgenomen overneming, die Tetra de zeggenschap over Sidel geeft, vormt een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(11) De betrokken ondernemingen hadden in 2000 wereldwijd een totale gezamenlijke omzet van meer dan 5 miljard EUR(5) (Tetra [...]*(6) EUR en Sidel [...]* EUR). Tetra en Sidel hebben beide binnen de Gemeenschap een jaaromzet van meer dan 250 miljoen EUR (Tetra [...]* EUR en Sidel [...]* EUR in 2000) en niet meer dan tweederde van hun gezamenlijke communautaire omzet wordt binnen één en dezelfde lidstaat behaald. De aangemelde transactie is derhalve van communautaire dimensie in de zin van artikel 1, lid 2, van de concentratieverordening.

IV. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

A. ALGEMENE BESCHRIJVING VAN DE BEDRIJFSTAK VAN DE VERPAKKING VAN VLOEIBARE LEVENSMIDDELEN

1. INLEIDING

(12) Het effect van deze transactie op de concurrentieverhoudingen is het grootst in de sector van de verpakking van vloeibare levensmiddelen. Dat is de bedrijfstak waarop de partijen hun activiteiten concentreren. Zij richten zich voornamelijk op twee segmenten ervan: kunststofverpakkingen, in het bijzonder PET, en karton. Bij de behandeling van de bedrijfstak ligt het accent daarom op deze twee segmenten. Een gedetailleerde analyse van de relevante productmarkten wordt gepresenteerd in deel B.

(13) Het verpakken van vloeibare levensmiddelen is een gecompliceerde branche, waar uiteenlopende technieken en machines worden toegepast. Vloeibare levensmiddelen (water, zuivelproducten, sappen, koolzuurhoudende dranken, enz.) kunnen in uiteenlopende vorm worden verpakt. Er wordt voornamelijk gebruikgemaakt van vier soorten verpakkingmateriaal: karton, kunststof (waaronder PET en HDPE), blik en glas.

(14) Drankenproducenten bieden steeds vaker hun producten aan in verpakkingen van uiteenlopend materiaal. Zo is Coca Cola verkrijgbaar in glas, in PET en in aluminium blikjes. Het soort verpakking en de verpakkingtechniek die voor een bepaalde vloeistof in aanmerking komen, zijn afhankelijk van de eigenschappen van die vloeistof. Daarnaast wordt de keuze in sommige gevallen bepaald door de voorkeur van de klant of door tradities. Zo wordt voor wijn en champagne vrijwel uitsluitend glas gebruikt. Ook de prijs is een relevante factor. In de onderstaande grafiek is weergegeven hoe uiteenlopend eenzelfde vloeistof, ijsthee, door drankenleveranciers in verschillende delen van de wereld wordt verpakt.

Bron: Ice-tea Report 2000, Canadean

>PIC FILE= "L_2004043NL.001901.TIF">

2. ZELF VERPAKKEN OF LATEN VERPAKKEN

(15) Bij het verpakken van vloeistoffen hebben de fabrikanten de keuze uit twee werkwijzen: zelf de verpakkingen vervaardigen of deze laten maken door zogenoemde converters. Het eerste vereist de aanschaf van verpakkingsmachines en het opzetten van verpakkingslijnen bij de drankenproducent zelf. In het tweede geval produceert een converter lege verpakkingen, die vervolgens door bottelaars worden gevuld dan wel verkocht worden aan drankenproducenten, die ze zelf afvullen. Een tussenvorm is de "gat-in-de-muur"-formule, waarbij de converter productiemachines opstelt in een gebouw naast de drankenproducent en de gemaakte flessen letterlijk door een gat in de muur naar de afvulmachine van de drankenproducent gaan. Schmalbach-Lubeca, Pechiney en Crown Cork & Seal zijn voorbeelden van bedrijven die als converter werkzaam zijn.

(16) De verhouding tussen het zelf verpakkingen maken en het aankopen ervan loopt bij de vier voornaamste verpakkingsmaterialen uiteen. Verpakking in karton gebeurt veelal bij de drankenproducenten zelf, in één fase die zowel het maken van de verpakking als het afvullen omvat. PET wordt hoofdzakelijk in twee stappen door drankenproducenten zelf strekgeblazen en afgevuld; er worden echter ook zeer veel PET-flessen geproduceerd door converters. Verpakkingen van glas en blik worden bijna uitsluitend door converters vervaardigd.

(17) Voor het verpakken van een vloeistof is een aantal specifieke technische machines en materialen nodig, uiteenlopend van de grondstoffen (kunststof preforms, aluminium, karton, glas) tot de machines die de lege verpakkingen produceren en de machines voor het afvullen en afsluiten van de vloeistof. Dit alles aangevuld met transportsystemen, machines voor het aanbrengen van de sluitingen en andere ondersteunende machines. Machinebouwers verkopen hun producten zowel aan drankenproducenten die zelf verpakken, als aan onafhankelijke converters.

(18) De machines worden meestal verkocht via afzonderlijke transacties, bijvoorbeeld via een aanbesteding of een rechtstreekse offerteaanvraag. De uiteindelijke prijs wordt door onderhandeling met de klant bepaald en is afhankelijk van factoren als soort machine, capaciteit, klantspecificaties, service en verbruiksartikelen, maar ook van de onderhandelingspositie van de partijen.

(19) De partijen zijn actief in de sectoren kartonverpakkingen en kunststofverpakkingen (PET en HDPE). Om die reden is het nuttig om hier in te gaan op de verschillende stadia van het verpakken van vloeistoffen in karton en kunststof en de machines die daarvoor nodig zijn.

3. VERPAKKINGEN VAN PET

(20) PET is een kunststofhars. PET-flessen zijn transparante flessen, die bij de consument vooral bekend zijn als de flessen voor mineraalwater en koolzuurhoudende softdrinks. Het verpakken van vloeibare levensmiddelen in PET-flessen vereist een combinatie van speciale machines en, afhankelijk van het product, barrièretechnologie. Het proces is te verdelen in drie afzonderlijke stappen: a) het maken van kunststof preforms (de voorgevormde buizen die als uitgangsmateriaal voor de PET-flessen dienen), b) de vervaardiging met gespecialiseerde strekblaasmachines van de lege PET-flessen uit de preforms en c) het met speciale vulmachines afvullen van de gemaakte PET-flessen met het vloeibare product. Drankenproducenten maken en vullen PET-flessen veelal in eigen bedrijf, maar er zijn er ook die de lege flessen van converters kopen.

(21) Kenmerkend voor een PET-verpakkingslijn zijn de volgende machines:

Spuitgietmachines: Preforms worden gemaakt door spuitgieten van kunststof(7). Met gespecialiseerde machines worden preforms met verbeterde barrière-eigenschappen geproduceerd. De productie geschiedt veelal door converters, die de preforms als commodity aan drankenproducenten verkopen. De prijs van gewone preforms (zonder extra barrière-eigenschappen) is sterk afhankelijk van de kunststofprijs op de vrije markt. Preforms met speciale barrières zijn geen commodity.

Strekblaasmachines: ("SBM-machines"). SBM-machines zijn ingewikkelde machines waarin de PET-preforms door middel van strekken en blazen tot complete PET-flessen worden verwerkt met behulp van matrijzen die de vorm van de fles bepalen.

Afvulmachines: PET-flessen worden ofwel aseptisch(8) ofwel niet-aseptisch gevuld met behulp van speciale afvulmachines. Niet-aseptische PET-afvulmachines worden in het algemeen toegepast voor koolzuurhoudende dranken, mineraalwater, spijsolie en verse melk. Aseptische PET-afvulmachines worden gebruikt voor ongekoeld gedistribueerde sappen, vruchtendranken en andere niet-koolzuurhoudende dranken, thee- en koffiedranken en vloeibare zuivelproducten. Bij aseptische afvulling worden gesteriliseerde flessen gebruikt die met vooraf gesteriliseerde doppen worden afgesloten.

Ondersteunende machines: Na het vullen worden de PET-flessen met doppen afgesloten, van etiketten voorzien, gepalettiseerd en omwikkeld. Afsluiten: Direct gekoppeld aan de afvulmachine is een machine die de doppen op de flessen aanbrengt. Afhankelijk van de sluiting en de werking van de afvulmachine kan deze taak ook door de afvulmachine zelf worden uitgevoerd. Etiketteren: Na het vullen en afsluiten krijgen de flessen het bij hun inhoud passende etiket (van papier of kunststof) opgeplakt. Krimpwikkels: Om het vervoer, de opslag en de presentatie van de flessen te vergemakkelijken worden in sommige gevallen kunststofwikkels aangebracht om er pakketten van bijvoorbeeld zes stuks van te maken. Men spreekt dan van krimpwikkels, of ook foliewikkels, aangebracht met een wikkelmachine. Verpakken: Bij sommige lijnen worden de flessen om het verdere vervoer en de opslag nog meer te vereenvoudigen in kartonnen of kunststofkratjes, dozen of trays verpakt. Deze machines noemt men wel casepackers of dozenvulmachines. Palletiser: Aan het eind van de lijn volgt dan nog het palletiseren, waarbij de flessen in multipacks, dozen, trays of kratten voor vervoer op pallets worden gestapeld. Elk pallet wordt omwikkeld met een rekbare kunststoffolie die de stapeling tijdens het vervoer beschermt en bijeenhoudt.

Van de SBM-machine naar de afvulmachine worden de flessen getransporteerd door middel van transportbanen die de flessen bij hun hals grijpen en ze transporteren door lucht onder deze greep te blazen. Verder vindt het transport van de ene naar de andere machine plaats via gewone lopende banden of kettingtransporteurs.

Barrières

(22) Voor producten die niet tegen zuurstof kunnen (zoals sappen en bier) moeten PET-flessen minder gasdoorlatend worden gemaakt. Een van de fundamentele technische verschillen tussen PET en andere materialen die voor het verpakken van vloeibare levensmiddelen en dranken worden toegepast, is de gasdoorlatendheid van PET(9).

(23) Om de barrière-eigenschappen van PET te verbeteren moeten de gewone PET-flessen een speciale behandeling krijgen. Daarvoor zijn uiteenlopende technologieën ontwikkeld, die overigens niet specifiek aan één type SBM-machine zijn gebonden. De barrièretechnologie kan zijn verwerkt in het materiaal van de preforms, aan de preforms worden toegevoegd of worden aangebracht op de flessen nadat die door de SBM-machine zijn geproduceerd. In al deze gevallen worden gewone SBM-machines gebruikt. Als de barrière echter niet al in of op de preforms wordt aangebracht, maar op de flessen, is een afzonderlijke speciale coatingmachine vereist.

(24) Voor lichtgevoelige producten zoals onvermengde UHT-melk moet een lichtbarrière worden toegevoegd, bijvoorbeeld door een pigment door het PET te mengen of een wikkel om de PET-fles te doen.

4. VERPAKKINGEN VAN HDPE

(25) HDPE is de afkorting van de kunststof hogedichtheidpolyethyleen. In tegenstelling tot PET ziet HDPE er niet volkomen transparant, glasachtig uit maar heeft het een min of meer "gewolkt" uiterlijk. De consumentenwereld kent het vooral in het Verenigd Koninkrijk als verpakkingsmateriaal voor UHT-melk.

(26) HDPE wordt op soortgelijke wijze als PET geproduceerd, maar met behulp van andere machines. Voor het maken van HDPE-flessen worden extrusieblaasmachines (EBM-machines) gebruikt. Het vullen van HDPE-flessen gebeurt met speciale aseptische en niet-aseptische HDPE-afvulmachines.

5. KARTONVERPAKKINGEN

(27) Bij verpakking in karton worden voorgefabriceerde maar nog ongevouwen vellen karton in één machine gevouwen en afgevuld.

(28) Een belangrijk aspect is hierbij dat de "aanvoerroute" bij kartonverpakking verschilt van die bij PET-verpakking. In tegenstelling tot de afzonderlijke productiestadia bij PET (preforms, lege flessen, afvullen), werkt vindt het verpakken van vloeibare levensmiddelen in karton plaats in één geïntegreerd traject van pakken ("kartons") maken, afvullen en afsluiten dat wel als vormen-vullen-sluiten wordt aangeduid. Al deze bewerkingen worden uitgevoerd op één kartonverpakkingsmachine die bij de drankenproducent zelf is opgesteld. De machineleverancier, bijvoorbeeld Tetra, levert in het algemeen zowel de machines als het onbedrukte kartonmateriaal (als ongevouwen vellen of rollen die in de machine de vorm van de uiteindelijke verpakking krijgen). Er zijn aparte aseptische en niet-aseptische kartonverpakkingsmachines en het onderscheid tussen aseptische en niet-aseptische verwerking speelt bij het hele verpakkingstraject vanaf het maken van het ongevouwen kartonmateriaal tot en met het vouwen en afvullen een essentiële rol.

(29) Kenmerkend voor een kartonverpakkingslijn is een opstelling met in hoofdzaak de volgende machines:

Vouw- en afvulmachine: Één machine voor zowel het vouwen als het afvullen van de kartons, uitgaande van hetzij voorgefabriceerde vellen, hetzij, zoals het geval is bij de Tetra-machine voor aseptisch vullen, aangeleverde rollen. Als de kartonverpakkingen van een kunststofsluiting voorzien moeten worden, worden die in sommige gevallen geheel of gedeeltelijk in de afvulmachine aangebracht, maar meestal wordt hiervoor een speciale sluitingsmachine gebruikt.

Sluitingsmachine: Deze machine brengt kunststofdoorgangen aan in kartons die daarvoor ontworpen zijn (hoofdzakelijk de zogenoemde "gable-top"-kartons). Wikkelmachines: Om het vervoer, de opslag en de presentatie van de kartons te vergemakkelijken brengt men in sommige gevallen kunststofwikkels aan om er pakketten van een aantal stuks van te maken. Men spreekt dan van krimpwikkels of foliewikkels, aangebracht met een wikkelmachine. Kartonverpakkers: Om het verdere vervoer en de opslag te vereenvoudigen worden de kartons vervolgens in kartonnen of kunststof trays verpakt. Deze machines worden wel casepackers of dozenvulmachines. Palletiser: De verpakkingslijn wordt veelal afgesloten met een palletiser, die de kartons op pallets laadt voor verzending naar de afnemer.

Elke machine is door middel van een transportbaan met de volgende verbonden. Bij kartonverpakking wordt voornamelijk gewerkt met platte transportbanden waarbij de kartons op de bewegende baan staan.

B. RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

1. INLEIDING

(30) Bij de aanmelding heeft Tetra gesteld dat de hier behandelde transactie betrekking heeft op de sector van de makers en leveranciers van machines voor de verpakking van vloeibare levensmiddelen in PET-flessen, omdat dit de sector is waar zich op het punt van bepaalde machines horizontale overlappingen voordoen in de activiteitenpakketten van de betrokken partijen. Naar de mening van Tetra worden binnen de sector van PET-verpakkingsmachines drie deelmarkten door de horizontale effecten beïnvloed: SBM-machines met grote capaciteit; barrièretechnologieën en aseptische PET-vulmachines. Tetra meent dat de relevante productmarkten beperkt zijn tot dit drietal en in het antwoord van Tetra op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie van 21 september 2001 (het "antwoord") en de hoorzitting op 26 september 2001 (de "hoorzitting") hield het bedrijf hieraan vast. Verder stelde Tetra dat verpakkingssystemen en -machines voor enerzijds PET en anderzijds kartons geen nauw samenhangende markten vormen en dat er allerlei verschillende materialen worden gebruikt voor het verpakken van vloeibare levensmiddelen: karton, PET, HDPE, glas en blik. Tetra stelde dat elk van deze verpakkingsmaterialen een afzonderlijke productmarkt vormt.

(31) De Commissie merkt op dat de activiteiten van Tetra en Sidel een zeer groot deel van de sector van verpakkingssystemen voor vloeibare levensmiddelen bestrijken en dat beide partijen zichzelf presenteren in termen van hun brede aanwezigheid binnen de sector verpakkingen voor vloeibare levensmiddelen. Beide zijn actief op de gebieden SBM-machines, barrièretechnologieën, aseptische PET-vulmachines en aanvullende PET-machines (transportbanden, enz.).

(32) Bovendien fabriceert Sidel matrijzen (de vormen of mallen die in strekblaasmachines dienen om de hete preforms door strekken en blazen in de vorm van de gewenste PET-fles te brengen), machines voor niet-aseptisch vullen van PET, machines voor heet afvullen van PET, EBM-machines (voor het maken van HDPE-flessen), machines voor aseptisch en niet-aseptisch vullen van HDPE(10), aanvullende machines en eindverpakkingsmachines.

(33) Tetra is vooral actief op het terrein van kartonverpakking. Het bedrijf is verreweg de grootste leverancier van machines voor aseptische kartonverpakking, aseptische kartons en machines voor niet-aseptische kartonverpakking en niet-aseptische kartons. Verder is Tetra actief op het gebied van de verwerking van vloeibare levensmiddelen. Op het terrein van kunststofverpakkingen fabriceert Tetra onder meer PET-preforms, HDPE-flessen en kunststofsluitingen voor drankflessen. Via een [...]* overeenkomst met Graham Engineering Corporation ("Graham"), Verenigde Staten, [...]*, is het bedrijf bovendien actief op de markt voor EBM-machines. Graham-machines zijn volledig aanpasbaar voor maatwerkproductie van HDPE-flessen voor gepasteuriseerde, lang houdbare en aseptische producten. Ook heeft Tetra een machine ontwikkeld voor het aseptisch afvullen van HDPE-flessen: de LFA-20, speciaal bestemd voor het verpakken van UHT-melk en sappen. Voor deze machine is geen "cleanroom" nodig, omdat in het inwendige ervan een heel kleine aseptische ruimte is aangebracht. Daarmee biedt de LFA-20 een oplossing die de investerings- en bedrijfskosten voor de klant beperkt.

(34) De Commissie is van mening dat de directe horizontale overlappingen van de door de partijen vervaardigde machines weliswaar een bruikbaar uitgangspunt vormen voor de analyse van de relevante markten, maar dat het belangrijk is om die analyse te plaatsen in het kader van "de algemene markt voor verpakkingssystemen voor vloeibare levensmiddelen"(11). In het licht van de vele en gevarieerde activiteiten van de partijen binnen de sector van verpakkingen voor vloeibare levensmiddelen als geheel, is dat in dit geval nog belangrijker.

(35) In het kader van een aantal eerdere beschikkingen heeft de Commissie de markt voor het verpakken van levensmiddelen en dranken onderzocht(12). In veel van die eerdere beschikkingen(13) is de Commissie niet tot een definitieve bepaling van de relevante productmarkten gekomen. In plaats daarvan is zij ervan uitgegaan dat de markt verdeeld moet worden aan de hand van het materiaal van de verpakkingen en de voor de verwerking daarvan vereiste machines (afzonderlijke markten voor verpakking in glas, in kartons, enz.). In verscheidene beschikkingen(14) heeft de Commissie echter tevens aangegeven dat de markt voor vloeibare levensmiddelen complex is en dat ook eindgebruik en andere criteria voor het bepalen van de markt van belang zouden kunnen zijn.

(36) De Commissie staat voor de opgave zich een beeld te vormen over de werking van de markt en op grond van verleden, heden en toekomst de relevante markt te bepalen. De analyse van de relevante markt dient daarom aan te vangen met het onderzoeken of PET en andere verpakkingssystemen zodanig onderling concurreren dat ze tot één relevante markt moeten worden gerekend.

(37) Om vast te stellen of verschillende verpakkingssystemen al of niet substitueerbaar zijn, is het verder relevant na te gaan hoe de markt voor de uiteindelijke verpakte producten er op consumentenniveau uitziet, dat wil zeggen na te gaan of de consument de verschillende verpakkingen als substitueerbaar opvat. Tetra heeft gesteld dat het ontbreken van een duidelijke onderscheid tussen de markt voor verpakte producten en die voor verpakkingsmachines de beoordeling van de concurrentiesituatie vertroebelt. De Commissie is het met de aanmeldende partij eens dat het hier twee afzonderlijke markten betreft, maar is van mening dat de vraag naar machines slechts is af te leiden uit de vraag naar de consumptieproducten waarvoor de verpakkingen bestemd zijn. Om die reden is het noodzakelijk de consumentenmarkt te onderzoeken. De economische adviseurs van de aanmeldende partij stemmen hiermee in en stellen dat "de vraag naar kartonverpakkingsmachines een afgeleide is van die naar producten in kartons, zoals ook de vraag naar SBM-machines een afgeleide is van de vraag naar producten in PET-flessen"(15). Hierbij zij evenwel opgemerkt dat een vraagsubstitutie op de consumentenmarkt niet noodzakelijk resulteert in een vraagsubstitutie op de apparatuurmarkt, want er kunnen diverse factoren, zoals hoge omschakelingskosten, in het spel zijn waardoor drankenproducenten ondanks de voorkeur van de consument niet naar een andere verpakkingssysteem overstappen.

(38) Gezien de complexiteit van de sector van het verpakken van vloeibare levensmiddelen is het nuttig de terminologie vast te leggen die consequent in deze beschikking wordt gehanteerd: a) "verpakkingssysteem of verpakkingsmateriaal" heeft betrekking op het verpakkingssysteem of -materiaal dat door een drankenproducent voor zijn producten wordt gebruikt (karton, PET, glas, enz.); b) "verpakkingsmachines" heeft betrekking op SBM-machines, kartonverpakkingsmachines, glasverpakkingsmachines, enz.; c) "verpakkingen" heeft betrekking op ongevouwen kartons, lege PET-flessen of preforms, enz.; d) "het verpakte product" heeft betrekking op sinaasappelsap in PET, UHT-melk in kartons, enz.; e) "consumptieproduct" heeft betrekking op het type vloeibaar levensmiddel waarvoor een verpakking bestemd is. Overal in dit document zal deze terminologie consequent worden gehanteerd bij de analyse van de relevante markten en de beoordeling van machtsposities.

2. SUBSTITUTIE VAN VERPAKKINGSSYSTEMEN

(39) De Commissie is van mening dat bij haar analyse van de relevante markt het accent moet liggen op de vraag of alternatieve verpakkingsmaterialen en dus alternatieve verpakkingssystemen zodanig met elkaar concurreren dat ze tot dezelfde productmarkt moeten worden gerekend(16). Als dat het geval is, moet worden bezien of afnemers gemakkelijk van het ene type verpakkingsmachine op het andere kunnen overgaan, bijvoorbeeld van een kartonvulmachine op een vergelijkbare PET-lijn - hetzij een SBM-machine voor PET gecombineerd met een afvulmachine voor PET dan wel een "combimachine" voor PET. De verschillende machines zouden dan in hetzelfde productmarktsegment moeten worden geplaatst.

2.1. Segmenten van de markt voor consumptieproducten

(40) Uit het onderzoek van de Commissie kwam naar voren dat toepassing van een bepaald verpakkingsmateriaal voor een bepaald vloeibaar levensmiddel voornamelijk wordt bepaald door de vloeistofkenmerken. Bij het beschouwen van twee mogelijk alternatieve verpakkingsmaterialen en dus twee mogelijke verpakkingssystemen dient de vraag dan ook te zijn of dezelfde vloeistoffen erin verpakt kunnen worden.

(41) Elk consumptieproduct heeft zeer specifieke eigenschappen die de keuze van de verpakking bepalen. Koolzuurhoudende dranken bijvoorbeeld vereisen verpakkingen die de druk van de koolzuur kunnen weerstaan; karton komt hiervoor bijvoorbeeld eenvoudig niet in aanmerking. Melk verlangt een lichtbarrière, bier vereist zowel een lichtbarrière als een zuurstofbarrière. In sommige gevallen is de van oudsher bestaande voorkeur van de consument bepalend voor de keuze van het materiaal - wijn en champagne worden vrijwel uitsluitend in glas verpakt. Een zuivelbedrijf dat een eigen product wil verpakken, heeft daardoor niet noodzakelijkerwijs de keuze uit alle verpakkingsmaterialen. Er zijn echter wel producten die in uiteenlopende materialen verpakt kunnen worden.

(42) Tetra heeft aangevoerd dat het onderscheiden van verschillende markten voor consumptieproducten niet relevant is voor de marktsector van de verpakkingsmachines. Het bedrijf richtte zich daarbij vooral op SBM-machines. Zo'n machine is, zo stelde Tetra, generiek, dat wil zeggen dat hiermee lege flessen worden geproduceerd die voor diverse soorten consumptieproducten bruikbaar kunnen zijn. Op de argumenten van de aanmeldende partij ten aanzien van SBM-machines wordt in de overwegingen 176-182 nader ingegaan.

(43) Uit de analyse van de Commissie blijkt dat het zelfs bij een als "generiek" aangemerkte uitrustingsstuk als een SBM-machine gerechtvaardigd is de markt ervoor te relateren aan de marktsegmenten voor consumptieproducten. Een analyse die uitgaat van de segmentering van de consumptiemarkt is nog relevanter wanneer hele verpakkingssystemen worden vergeleken teneinde na te gaan of deze mogelijk deel uitmaken van dezelfde productmarkt. Omdat elke vloeistof heel specifieke kenmerken heeft die bepalen of een gegeven verpakkingsvorm in aanmerking komt, is het nodig naar de consumptieproducten te kijken om te kunnen beoordelen of de verschillende verpakkingsmaterialen "op grond van hun kenmerken, hun prijzen en het gebruik waarvoor ze bestemd zijn door de consument als onderling verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd"(17). Het is duidelijk dat de consument alleen kan kiezen uit die verpakkingsmaterialen die geschikt zijn voor het gegeven vloeibare levensmiddel en dat verpakkingsmaterialen die ongeschikt zijn voor een bepaald product, nooit enigerlei concurrentiedruk binnen het betrokken marktsegment kunnen uitoefenen. De concurrentieverhoudingen kunnen derhalve van marktsegment tot marktsegment uiteenlopen, afhankelijk van het soort consumptieproduct(18).

(44) In het licht van het voorgaande is de Commissie tot de conclusie gekomen dat segmentering naar eindgebruik een zinnig hulpmiddel is bij de analyse en beoordeling van de markt voor verpakkingsmachines voor vloeibare levensmiddelen(19).

(45) Bij de analyse in deze beschikking ligt het accent op de producten die zowel in kartons als in PET verpakt kunnen worden: vloeibare zuivelproducten, sappen en nectars ("sappen"), niet-koolzuurhoudende vruchtendranken en thee- en koffiedranken. Tezamen vertegenwoordigen deze vier marktsegmenten een groot deel van de totale markt voor vloeibare levensmiddelen, namelijk ongeveer 40 % van de omzet aan alle niet-alcoholhoudende dranken in 2000. Van oudsher worden deze producten vanwege hun specifieke kenmerken (hun zuurstof- en lichtgevoeligheid) in kartons verpakt, maar als gevolg van recente verbeteringen in de PET-technologie en veranderingen in de consumentenvoorkeur wordt daarvoor meer en meer overgegaan op PET. In de drankensector worden dranken van dit type als "gevoelige" vloeistoffen aangemerkt. De Commissie heeft het bij haar beoordeling van effect van de transactie derhalve extra aandacht geschonken aan deze segmenten van de consumentenmarkt.

2.2. Aseptische en niet-aseptische verpakking

(46) Een wezenlijk onderscheid bij het verpakken van vloeibare producten is dat tussen aseptische en niet-aseptische vulwijzen. Aseptisch verpakken wordt in het algemeen gedefinieerd als het combineren van voorgesteriliseerde producten en verpakkingen die steriel zijn gemaakt en het afvullen van de verpakking in een steriele omgeving die zo is ontworpen dat besmetting van het product wordt voorkomen. Door sterilisatie worden micro-organismen die later tot achteruitgang van het product zouden kunnen leiden, geëlimineerd(20). Door voor steriliteit en aseptisch afvullen te zorgen wordt de houdbaarheid van de artikelen aanzienlijk verlengd. Aseptisch vullen is mogelijk met uiteenlopende verpakkingsmaterialen: glas, karton, PET en HDPE. Karton wordt voor aseptisch afvullen het meest toegepast - het neemt op deze markt de verreweg grootste plaats in.

(47) Aseptisch afvullen wordt hoofdzakelijk toegepast voor zogenoemde "gevoelige" producten, te weten sappen (en dranken op basis hiervan) en vloeibare zuivelproducten. Sappen en zuivelproducten kunnen ook niet-aseptisch worden verpakt, maar vereisen dan wel gekoelde distributie. De meeste andere producten kunnen niet-aseptisch worden verpakt zonder dat hierdoor gekoelde distributie noodzakelijk wordt.

(48) Sappen en vloeibare zuivelproducten verschillen op één belangrijk punt: sappen hebben een hoog zuurgehalte terwijl vloeibare zuivelproducten juist een laag zuurgehalte hebben. Voor producten met een laag zuurgehalte gelden stringentere eisen met betrekking tot de aseptische verwerking. In tegenstelling tot de situatie bij producten met een hoog zuurgehalte leidt bij zuivelproducten met hun lage zuurgehalte niet-steriliteit tot het optreden van pathogenen die voor de consument gezondheidsrisico's met zich brengen. Voor vloeibare zuivelproducten is een goed aseptisch proces daarom van het grootste belang.

(49) De Commissie is reeds bij eerdere beschikkingen(21) nagegaan in hoeverre substitutie van aseptische voor niet-aseptische verpakkingen of omgekeerd mogelijk is. De conclusie was dat aseptisch verpakken een afzonderlijke markt vormt, een opvatting die door het Gerecht van eerste aanleg en het Hof van Justitie is bevestigd(22).

(50) De eerdere beoordeling van de Commissie blijft correct en is bevestigd door de analyse van de markt die voor de onderhavige zaak is uitgevoerd. Aseptisch verpakte producten hebben een veel langere houdbaarheid dan niet-aseptisch verpakte producten en ze voorzien ook in andere behoeften. Zo blijft aseptische melk in het algemeen zes maanden goed, terwijl niet-aseptische melk nog geen maand houdbaar is. De distributiewijzen zijn verschillend (ongekoeld/gekoeld), de smaak verandert in een mate die de producten vanuit het standpunt van de consument nauwelijks substitueerbaar maakt en de elasticiteit van de vraag is zeer gering. Ook aan de aanbodkant is geen sprake van substitueerbaarheid (aseptisch en niet-aseptisch werkende afvulmachines werken met heel verschillende technieken) en niet alle leveranciers zijn in staat beide machinetypen te fabriceren, doordat de aseptische technieken veel gecompliceerder zijn.

(51) De analyse van de markt heeft bevestigd dat het essentiële onderscheid tussen aseptisch en niet-aseptisch verpakken evenzeer geldt op het niveau van de machines (kartonverpakkingsmachines en PET-afvulmachines). Alle geraadpleegde marktpartijen gaven aan dat er geen sprake is van substitutie tussen aseptisch en niet-aseptisch afvullen. Deze opvatting wordt niet aangevochten door de partijen. De conclusie is derhalve dat het aanvaardbaar is de markt te verdelen in aseptische en niet-aseptische verpakkingssystemen.

2.3. Verpakkingssystemen voor PET en voor andere materialen

(52) De aanmeldende partij stelt dat verpakkingssystemen die met verschillende materialen werken, met name kartonverpakkingssystemen en PET-verpakkingssystemen, voor analyses in het kader van het mededingingsrecht afzonderlijke productmarkten vormen. Tetra stelt dat geen PET-leverancier over de macht beschikt om de keuze van een drankenproducent tussen verpakking in karton of in PET te beïnvloeden. Tetra voert in dit verband de volgende argumentatie aan, die is gebaseerd op twee hoofdstellingen: i) De overlapping is minimaal: PET en karton worden gebruikt voor verschillende consumptieproducten met zeer weinig overlapping en bovendien is het PET-gebruik in het gemeenschappelijke consumptieproductenassortiment beperkt en zal dit gebruik in de toekomst niet toenemen; ii) er is geen sprake van prijsdruk: zelfs bij gemeenschappelijke producten en eventuele groei in de toekomst vormen PET- en kartonverpakkingssystemen afzonderlijke markten waarbij de prijsvorming op de ene markt die op de andere markt onder druk zet. Dit komt doordat de keuze van verpakkingssystemen hoofdzakelijk wordt bepaald door de herkenbaarheid van het consumptieproduct, de vorm, positionering, doelgroep, enz.

(53) De Commissie onderschrijft dat verpakkingssystemen op basis van uiteenlopende materialen als glas en blik voor analyses in het kader van het mededingingsrecht afzonderlijke relevante productmarkten vormen en dat PET-verpakkingssystemen derhalve deel uitmaken van een aparte productmarkt, aangezien de keuze van elk verpakkingsmateriaal voornamelijk door marketingoverwegingen wordt bepaald. De Commissie is het er evenwel niet mee eens dat karton en PET geen gemeenschappelijke productsegmenten bestrijken en dat er geen wisselwerking tussen de twee kan optreden. Zoals verderop in punt 3.3 over de groei van PET wordt toegelicht, voorziet de Commissie een snelle toename van PET-gebruik in de consumptieproductsectoren waar karton een plaats inneemt. Aangezien de partijen grote belangen hebben in de karton- zowel als de PET-segmenten (Tetra speelt een dominante rol in kartonverpakking en Sidel is een marktleider op het gebied van PET-verpakkingsmachines), heeft de Commissie besloten tot een diepgaander bestudering van de wisselwerking tussen karton- en PET-verpakking en de toekomstige groei van PET in marktsegmenten waar voor verpakking van oudsher karton wordt gekozen.

3. WISSELWERKING VAN PET EN KARTON

(54) Uit het onderzoek van de Commissie kwam naar voren dat de stelling van de aanmeldende partij dat de overlapping tussen de afnemersmarkten voor PET- en kartonverpakkingen minimaal is, onjuist is.

3.1. Overlapping van marktsegmenten voor consumptieproducten

(55) PET en karton zijn in het verleden voornamelijk toegepast voor het verpakken van verschillende dranken. De voornaamste reden hiervan is dat de twee soorten verpakkingen elk hun eigen fysieke kwaliteiten hebben: karton is niet doorschijnend en daardoor geschikt voor producten die gevoelig zijn voor zuurstof en licht, maar het materiaal is niet bruikbaar voor koolzuurhoudende vloeistoffen. PET is transparant en bestand tegen de druk van koolzuur, maar was in het verleden minder geschikt voor producten die gevoelig zijn voor zuurstof en licht. Dit heeft ertoe geleid dat karton hoofdzakelijk is gebruikt voor vloeibare zuivelproducten (voornamelijk melk) en sappen, terwijl PET voornamelijk is toegepast voor (al of niet koolzuurhoudend) water en koolzuurhoudende softdrinks(23).

(56) Dit wordt geïllustreerd door de tabellen 1 en 2(24), waarin van de voornaamste dranken is weergegeven hoeveel in respectievelijk karton en PET is verpakt. Dranken die in beide verpakkingsmaterialen zijn verkocht, zijn vet-cursief gedrukt.

Tabel 1

Producten in kartonverpakkingen in de EER in 1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 2

Producten in PET-verpakkingen in de EER in 1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(57) Uit de tabellen 1 en 2 blijkt duidelijk dat PET een geschikt materiaal is voor het verpakken van alle producten die van oudsher in karton zijn verpakt. Vanuit het standpunt van de kartonsector gezien vormt PET derhalve een in potentie concurrerend materiaal dat alternatieven biedt voor het hele scala van in karton verpakte producten.

(58) Het voornaamste gemeenschappelijke marktsegment waarvoor karton en PET beide geschikt verpakkingsmateriaal vormen, zijn vloeibare zuivelproducten, sappen, vruchtendranken en thee- en koffiedranken - de zogenoemde "gevoelige" dranken(25). Bij analyses van de bedrijfstak, onafhankelijke onderzoeken en ook in het eigen materiaal van Sidel(26) is deze uitsplitsing zeer gangbaar. Tezamen dekken deze producten bijna het gehele scala van in karton verpakte artikelen en ze vertegenwoordigen momenteel ruwweg 40 volumeprocent van alle niet-alcoholische dranken (sportdranken inbegrepen). Alle kunnen in PET verpakt worden en dat gebeurt tegenwoordig ook. Verder komen de vier groepen in zoverre overeen dat ze alle "gevoelige" producten betreffen die zowel aseptisch als niet-aseptisch worden verpakt. Anderzijds verschillen ze onderling doordat de specifieke producteigenschappen binnen elke groep enigszins verschillende verpakkingsoplossingen eisen (sappen hebben een hoog en vloeibare zuivelproducten een laag zuurgehalte, vruchtendranken en thee- en koffiedranken verlangen een minder zware zuurstofbarrière dan sappen).

3.2. Huidig gebruik van PET in de gemeenschappelijke productsegmenten

(59) De aanmeldende partij stelt dat ook in de marktsegmenten die karton en PET gemeen hebben, PET maar in zeer beperkte mate toepassing vindt en dat dit gebruik in de toekomst niet significant zal stijgen. De voornaamste reden hiervan is gelegen in de technische moeilijkheden bij de ontwikkeling van een lichtbarrière voor aseptische melk met laag zuurgehalte die de melk voldoende tegen licht beschermt en tegelijkertijd een kosteneffectieve oplossing vormt. Volgens Tetra kan de rol van PET in de gemeenschappelijke productsegmenten daarom buiten beschouwing worden gelaten.

(60) Deze opvatting van de aanmeldende partij wordt niet bevestigd door de analyse van de Commissie. Weliswaar heeft PET nog geen marktaandeel van betekenis verworven in de voor karton voornaamste sectoren (vloeibare zuivelproducten en sappen), maar dat wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door de in het verleden bestaande technische beperkingen van PET, waardoor het tot dusver met name voor aseptisch afvullen geen ideaal materiaal was. Uit het onderzoek van de Commissie komt echter naar voren dat de partijen zelf, hun concurrenten en ook derden, waaronder grote chemische bedrijven, aanzienlijk investeren in het onderzoek naar een barrièretechnologie die het mogelijk moet maken aseptische melk en sappen zowel technisch als economisch verantwoord in PET te verpakken. Volgens marktpartijen zullen recente en komende verbeteringen in de barrièretechnologie en ook in de techniek van het aseptisch afvullen van PET dus verandering brengen in de huidige situatie.

(61) Bovendien zij erop gewezen dat het reeds nu mogelijk is verse melk, melkdranken, ijsthee, verse sappen, houdbare (heet gevulde) sappen, vruchtendranken en sportdranken in PET te verpakken en op commerciële voorwaarden te verkopen. De twee segmenten waar het gebruik van PET tegenwoordig nog op technische problemen stuit, zijn aseptische sappen en aseptische UHT-melk.

(62) Zo is voor de volgende bij veel consumenten bekende merkartikelen al deels overgeschakeld van de meer traditionele kartonverpakkingen op PET-verpakkingen.

Vloeibare zuivelproducten

Campina - Stassano (Nederland, België), Parmalat (Italië), Granarolo (Italië).

Sappen en nectars

Del Monte-sappen (Verenigd Koninkrijk), Pepsi Cola - Tropicana-sappen (Verenigd Koninkrijk), Coca Cola - Minute Maid (België), Gerber - Ocean Spray (Verenigd Koninkrijk), Conserve Italia - Carioga/Derby/Jolly (Italië), Parmalat - Santal (Italië).

Vruchtendranken

Schweppes - Oasis (Frankrijk, Italië), Sunkist (België), Parmalat - Santa (Italië), Glaxo - Ribena (Verenigd Koninkrijk).

IJsthee

Liptons - IJsthee (België), Liptonice (Duitsland, Italië).

(63) In de loop van het onderzoek heeft Tetra aan Canadean, een adviesbureau voor de drankensector, opdracht gegeven een onderzoek te verrichten naar de bestaande en toekomstige rol van PET in West-Europa bij de verpakking van artikelen in de gemeenschappelijke marktsegmenten, dat wil zeggen die van "gevoelige" dranken.

(64) De uitkomsten van dit onderzoek bevestigen dat PET reeds in alle gemeenschappelijke productsegmenten wordt toegepast - voor het verpakken van vloeibare zuivelproducten en sappen slechts op beperkte schaal en al meer voor vruchtendranken en theedranken.

(65) Volgens de cijfers van Canadean zoals die door Tetra worden gegeven(27) bedroeg het marktaandeel van PET in 2000 in de voornaamste door kartonverpakkingen gedomineerde sector, vloeibare zuivelproducten, slechts 0,5 % (karton 70 %, HDPE 17 %, glas 7 %, blik 1 %, andere verpakkingsmaterialen 5 %). Voor hetzelfde jaar bedroeg het marktaandeel van PET voor de verpakking van sappen eveneens 0,5 % (karton 65 %, glas ongeveer 31 %, HDPE 2 %, blik 1 %).

(66) Canadean concludeerde dat de markt voor de verpakking van vloeibare zuivelproducten in de periode 1993-2000 statisch was, dat de groei van HDPE ten koste van karton was gegaan en dat PET slechts een marginaal effect had en dat nog het meest op glas. Voor sappen en nectars waren de verkopen in kartonverpakking ondanks de toeneming van PET en HDPE gestegen, die vooral ten koste van glas leek te zijn gegaan. De marktgroei in de periode 1993-2000 was bijna geheel naar kartonverpakkingen gegaan.

Tabel 3

Aandeel verpakkingsmaterialen in de segmenten vloeibare zuivelproducten en sappen en nectars in 2000((Bron: Het onderzoek van Canadean, dat op 24 augustus 2001 is ingediend bij de Commissie.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(67) Volgens Tetra is in de Gemeenschap in 2000 30,7 miljard liter vloeibare zuivelproducten geproduceerd, waarvan bijna 50 % niet-aseptisch en iets meer dan 50 % aseptisch. Melkdranken vertegenwoordigden 2,7 miljard liter. PET werd vooral gebruikt voor het niet-aseptische deel en vertegenwoordigde meer dan 60 % van het aantal liters.

(68) Met betrekking tot sappen heeft Tetra de communautaire productie in 2000 op 9 miljard liter geraamd, waarvan minder dan 10 % gekoeld (niet-aseptisch). Bij sappen had meer dan 80 % van het gebruik van PET betrekking op het niet-gekoelde segment.

(69) In de segmenten van niet-koolzuurhoudende vruchtendranken en thee- en koffiedranken is de situatie nu al heel anders dan het door Canadean geschetste beeld, doordat hier niet dezelfde barrière-eigenschappen nodig zijn als voor zuivelproducten en sappen. PET heeft in deze segmenten al duidelijk meer ingang gevonden.

(70) In 2000 bedroeg het marktaandeel van PET in het segment van verpakkingen voor niet-koolzuurhoudende vruchtendranken 20 % (kartons 42 %); de verwachting is dat dit aantal zal groeien tot ongeveer 22 % in 2005 (kartons 37 %). In het segment van thee- en koffiedranken bedroeg het marktaandeel van PET in 2000 25 % (kartons 53 %); daar verwacht Canadean een groei tot meer dan 30 % in 2005 (kartons 46 %). Canadean concludeert dat de marktgroei in de periode 1993-2000 vooral naar kunststoffen ging, ofschoon glas zich goed heeft gehandhaafd. De marktaandelen van PET en HDPE zijn toegenomen ten koste van karton. Bij thee- en koffiedranken is de groei grotendeels naar karton gegaan, maar PET heeft een deel van het bestaande kartonaandeel overgenomen. Canadean verwacht dat PET in de periode 2001-2005 in beide drankengroepen een bedreiging voor karton zal vormen.

Tabel 4

Aandeel verpakkingsmaterialen in de segmenten vruchtendranken zonder koolzuur en ijsthee en koffiedranken in 2000((Bron: Het onderzoek van Canadean, dat op 24 augustus 2001 is ingediend bij de Commissie.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(71) Volgens Tetra is in de Gemeenschap in 2000 2,7 miljard liter vruchtendranken geproduceerd, waarvan meer dan 95 % niet-gekoeld. PET werd voornamelijk gebruikt voor het niet-gekoelde segment en vertegenwoordigde 95 % van het aantal liters. Er is in de Gemeenschap in 2000 2,3 miljard liter thee- en koffiedranken geproduceerd (inclusief sportdranken).

3.3. Groei van PET in de gemeenschappelijke productsegmenten

(72) Volgens Tetra zal het gebruik van PET-verpakkingen voor vloeibare zuivelproducten en sappen in de komende vijf jaar niet significant toenemen. Tetra erkent wel dat PET geschikt is en al met succes wordt toegepast voor het verpakken van vruchtendranken en thee- en koffiedranken.

3.3.1. Technologische overwegingen

(73) De aanmeldende partij beweert dat het gebruik van PET als gevolg van technische beperkingen niet zal stijgen.

(74) Met betrekking tot vloeibare zuivelproducten stelt Tetra(28) dat een lichtbarrière uiterst belangrijk is. Blootstelling aan licht leidt tot afbraak van vitaminen en smaakbederf. In welke mate de melkkwaliteit achteruit gaat, hangt af van de duur en de intensiteit van de blootstelling. Deze beperkingen gelden alleen voor onvermengde UHT-melk. Tetra geeft toe dat er technische oplossingen bestaan om PET van een lichtbarrière te voorzien. Dat is bijvoorbeeld te bereiken door een donkere tussenlaag aan te brengen of de flessen van een wikkel met een donkere laag te voorzien. Dergelijke oplossingen zijn reeds nu technisch uitvoerbaar, maar volgens de aanmeldende partij brengen ze hoge kosten en ingewikkelde fabricagetechnieken met zich, terwijl hergebruik wordt bemoeilijkt en de doorschijnendheid van de flessen, die een van de voornaamste voordelen van PET-flessen vormt, verloren gaat. Bovendien zijn voor PET-flessen de technieken voor het aseptisch afvullen van producten met een laag zuurgehalte (zoals vloeibare zuivelproducten) nog onvoldoende ontwikkeld. Tetra heeft gesteld dat nog geen aseptische afvulmachines voor PET-flessen hun bruikbaarheid voor het verpakken van vloeistoffen met laag zuurgehalte hebben bewezen en door de Amerikaanse FDA (Food and Drug Agency) zijn goedgekeurd. Het bedrijf erkent echter wel dat verscheidene producenten van afvulmachines, waaronder Sidel, opstellingen voor aseptisch vullen hebben die, naar de mening van Tetra, in beginsel bruikbaar zijn voor het afvullen van vloeibare zuivelproducten.

(75) Over sappen stelt Tetra dat deze een zuurstofbarrière vereisen. De gevoeligheid van sappen voor zuurstof kan leiden tot verlies van vitamine C en veranderingen in smaak en kleur van het product. De mate van zuurstofgevoeligheid verschilt afhankelijk van de fruitsoort. Het gevoeligst zijn sinaasappelsap en sap van rode vruchten (bramen, cranberry's, aardbeien). Volgens Tetra bestaan er bruikbare barrièretechnologieën, maar zijn deze nog onvoldoende ontwikkeld en te kostbaar. Verder stelt Tetra dat aseptische technieken voor sappen nog hun beperkingen hebben.

(76) Het onderzoek van de Commissie heeft de opvattingen van Tetra slechts ten dele bevestigd. Het is juist dat aseptische technieken voor het afvullen van producten met laag zuurgehalte nog in een ontwikkelingsstadium verkeren en het is ook juist dat onvermengde UHT-melk een lichtbarrière verlangt en dat voor sappen een zuurstofbarrière vereist is.

(77) Uit het onderzoek van de Commissie blijkt evenwel dat deze beperkingen voor grote delen van de relevante marktsegmenten voor "gevoelige" producten geen rol spelen. Met name bij de gekoelde distributie van verse melk (die 40-50 % van de totale melkmarkt in de EER vertegenwoordigt) doen zich deze specifieke problemen niet voor. Verse melk kan reeds nu in gewone PET-flessen zonder speciale barrière-eigenschappen worden verpakt en wordt ook al in die verpakking verkocht. Gearomatiseerde aseptische melk wordt ook in PET-verpakking aangeboden zonder dat dit bijzondere problemen met zich brengt.

(78) Verder blijkt uit het onderzoek van de Commissie dat de door Tetra aangevoerde technische beperkingen (problemen bij aseptisch afvullen, licht- en zuurstofbarrière) reeds worden aangepakt en dat de technieken in de toekomst snel beter zullen worden.

3.3.1.1. Lichtbarrière

(79) Met betrekking tot de lichtbarrière is de Commissie gebleken dat het reeds technisch mogelijk is aseptische melk door meerlagige barrières te beschermen. De flessen hebben een witte coating aan de buitenzijde en als regel een zwarte aan de binnenkant die de melk tegen licht beschermt. Dit type verpakking levert voldoende bescherming maar heeft twee belangrijke nadelen. Allereerst is de prijs hoger, wat de reden is dat hij voornamelijk voor duurdere producten (zoals karnemelk) wordt toegepast, en in de tweede plaats gelden er nog enkele beperkingen ten aanzien van het hergebruik. Ondanks deze nadelen heeft al een groot Europees zuivelbedrijf een PET-fles geïntroduceerd met een lichtbarrière voor karnemelk, die onder de merknaam Stassano in Nederlandse supermarkten wordt verkocht.

(80) Bij een onafhankelijk onderzoek door het Virginia Polytechnic Institute and State University (2001)(29) is het smaakverloop van houdbare melk in HDPE- en PET-verpakking vergeleken (HDPE is een zeer gangbaar materiaal voor het verpakken van UHT-melk). Hieruit kwam naar voren dat "PETE(30) veel voordelen heeft boven HDPE, het gebruikelijke verpakkingsmateriaal voor melk. De mechanische sterkte is aanzienlijk, het gewicht laag, het is transparant en betrekkelijk gasdicht. Een extra voordeel is dat de consument het product kan zien, wat bij gepigmenteerd HDPE niet het geval is. Het doel van dit onderzoek was te bepalen of de vorming en effecten van bepaalde smaakbedervende verbindingen samenhangen met het verpakkingsmateriaal". De conclusie van het onderzoek was dat "PETE-materialen met amberkleurige pigmentering melk effectief tegen smaakaantasting ten gevolge van oxidatie kunnen beschermen. Het aanbrengen van een barrière tegen UV-straling leidde eveneens tot een verbeterde bescherming van de smaak, vergeleken met het gangbare HDPE-materiaal, maar bleek minder doeltreffend dan amberkleurige PETE. De betere gasdichtheid van PETE maakt het aannemelijk dat deze kunststof in combinatie met een bescherming tegen oxidatie onder invloed van licht in de vorm van amberkleurige PETE of PETE-UV een goed verpakkingsmateriaal voor houdbare melk kan leveren".

3.3.1.2. Aseptische technologie

(81) De Commissie heeft vastgesteld dat er voor PET reeds technieken voor het aseptisch afvullen van producten met zowel hoog als laag zuurgehalte beschikbaar zijn. Sidel heeft bevestigd dat er momenteel weliswaar nog geen manier is om PET tegen concurrerende prijzen voor het verpakken van UHT-melk toe te passen, maar dat er geen fundamentele technische redenen zijn die PET ongeschikt maken voor UHT-melk en dat het materiaal al wordt toegepast voor de verpakking van gearomatiseerde melk.

(82) De partijen zijn op dit terrein actief en kunnen machines leveren voor aseptisch afvullen van PET met producten met zowel hoog als laag zuurgehalte. Wat betreft producten met laag zuurgehalte stelt Tetra dat geen vulmachine zich nog in de praktijk voor het afvullen van dit soort vloeistoffen heeft bewezen. Het bedrijf geeft echter toe dat verscheidene producenten van vulmachines opstellingen voor aseptisch vullen van producten met laag zuurgehalte hebben ontwikkeld. De Commissie heeft inderdaad vastgesteld dat de door Tetra zelf ontwikkelde vulmachine, de RFA-40, met succes in Azië is toegepast voor het afvullen van producten met laag zuurgehalte, zoals een thee-met-melk-drank; dit is ook door Tetra bevestigd. Deze producten zijn gemakkelijker aseptisch te vullen dan vloeibare zuivelproducten. Tetra(31) is voortdurend bezig met onderzoek op dit terrein teneinde een praktisch bruikbare oplossing te vinden voor het aseptisch afvullen van PET met vloeibare zuivelproducten.

(83) Diverse bedrijven zijn actief bezig met het promoten van het gebruik van PET voor vloeibare zuivelproducten en bieden daarbij ook oplossingen aan voor het verpakken van UHT-melk. Een onafhankelijk onderzoek stelt hierover: "Het lijdt weinig twijfel dat aseptisch verpakken in kunststofflessen vandaag de dag een van de meest dynamische terreinen van het verpakken van levensmiddelen vormt. Niet alleen de aantallen installaties maar ook het assortiment verpakte producten zal snel blijven toenemen... Bedrijven zoals Sidel/Remy, Stork, Serac, Shibuya en TetraPak werken heel intensief aan de ontwikkeling van technieken die het mogelijk maken houdbare levensmiddelen met laag zuurgehalte op hun vulmachines te kunnen gaan verwerken. De motor achter deze marktactiviteiten is de voorkeur van de consument voor de kunststoffles en de economische voordelen van aseptisch verpakken boven het heet afvullen van vergelijkbare producten..."(32).

(84) Bovendien wordt houdbare melk meer en meer in PET verpakt. Houdbare melk is een niet-aseptisch product dat niet voor bewaring bij kamertemperatuur bestemd is en dat wordt verpakt onder ultraschone omstandigheden die een extra lange houdbaarheid mogelijk maken (van ongeveer 30 dagen). Dit maakt houdbare melk tot een tussenoplossing, tussen aseptische en verse melk in. Sidel heeft [...]* Combi SRU machines [...]* verkocht voor het verpakken van gearomatiseerde houdbare melk (Nesquick melkdranken met chocolade- en bananensmaak). Lehman Brothers schreef hierover: "De productiesnelheid was tweemaal zo hoog als bij de voorheen gebruikte kartonverpakking, er waren meer mogelijkheden voor het verpakkingsontwerp, de winstmarge nam toe en het assortiment van producten met een lange houdbaarheid kon worden verbreed."(33). Van derden heeft de Commissie vernomen dat houdbare melk tegenwoordig in een aantal Europese landen in PET wordt verpakt. Zo wordt in Nederland in transparant PET verpakte houdbare melk voor een houdbaarheid van 30 dagen aangeboden.

(85) Op het gebied van sappen is PET geschikt voor het verpakken van houdbare sappen die aseptisch worden afgevuld. Zulke producten zijn al op de markt (Minute Maid literflessen in Frankrijk, Tropicana in het Verenigd Koninkrijk en sinaasappelsap in België). Een barrièretechnologie is beschikbaar. De door Sidel ontwikkelde Combi SRA is bestemd voor aseptisch afgevulde houdbare producten (thee, gearomatiseerd water, isotonische dranken, sappen en mogelijk - met een UV-barrière in de verpakking - zuivelproducten). Sidel heeft reeds [...]* Combi SRA machines [...]* verkocht voor het verpakken van aseptische thee en sinaasappelsap.

3.3.1.3. Zuurstofbarrière

(86) Met betrekking tot zuurstofbarrièretechnieken stelt Tetra niet dat deze niet voorhanden zijn. Reacties uit de markt bevestigen dat PET met bestaande barrièretechnologieën bruikbaar is en ook toegepast wordt voor diverse soorten "gevoelige" producten zoals niet-koolzuurhoudende vruchtendranken, thee- en koffiedranken en bepaalde sappen en vloeibare zuivelproducten. Het lastigste toepassingsveld lijkt dat van de pure sappen.

(87) Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat de barrièretechnologieën voor PET gestadig worden verbeterd. Dat zal PET een nog geschikter materiaal maken voor het verpakken van vloeibare zuivelproducten en sappen. Verder kwam uit het onderzoek naar voren dat de meeste bedrijven die actief zijn op het terrein van PET-verpakkingen, al oplossingen aanbieden voor barrièreproblemen. Tetra en Sidel hebben zelf beide al succesvolle barrièretechnologieën ontwikkeld op basis van plasmacoatings. De Commissie stelde vast dat meer dan 20 bedrijven actief zijn op het terrein van barrièremethoden en uiteenlopende oplossingen aanbieden. De meestbelovende lijkt de methode waarbij gebruik wordt gemaakt van een éénlagige PET-hars die van de vereiste barrière-eigenschappen is voorzien. Naar verwachting komen deze technologieën binnenkort commercieel beschikbaar en zal hierdoor het terrein van de PET-barrières radicaal veranderen.

(88) In het licht van het voorgaande is de Commissie tot de conclusie gekomen dat aseptische vulmethoden noch barrièretechnieken de toepassing van PET voor het verpakken van vloeibare zuivelproducten, sappen, vruchtendranken zonder koolzuur en thee- en koffiedranken in de weg staan en dat op beide terreinen in de naaste toekomst voortgaande snelle verbetering geboekt zal worden.

3.3.2. Kostenoverwegingen

(89) De aanmeldende partij heeft gesteld dat een van de redenen dat PET in de toekomst geen snelle groei ten koste van de kartonmarkt te zien zal geven, is gelegen in de hogere kosten. Tetra heeft een kostenonderzoek verricht waarvan de conclusie was dat de productiekosten van een PET-fles aanzienlijk hoger uitkomen dan die van een kartonverpakking. De kostprijs van bijvoorbeeld een literverpakking voor aseptisch sap ligt bij PET tot 50 % hoger, waarbij de extra kosten voortvloeien uit die van het benodigde materiaal als etiketten en schroefdoppen, en de duurdere machines. Een groot deel van het kostenverschil werd hierbij toegeschreven aan het proces van strekblazen (SBM-machine) en afvullen. Voor kleinere verpakkingen en niet-aseptische verwerking van zowel sappen als melk waren de uitkomsten vergelijkbaar.

(90) In het Warrick Report(34) over aseptisch verpakken werd geconcludeerd dat "PET momenteel 30-40 % duurder is dan karton" en werd gesteld dat de totale kosten pas op een concurrerend niveau zouden uitkomen als de kostprijs van een PET-verpakking 5-10 % beneden die van aseptische kartonverpakking zou liggen, ter compensatie van de hogere distributiekosten ten opzichte van kartonsystemen. Volgens het rapport zal de kostprijs van PET-flessen met barrière-eigenschappen ook bij verlaging van de materiaalkosten als gevolg van grotere productie, toch 20 % boven die van kartons blijven. Op basis hiervan wordt in het rapport geconcludeerd dat "ieder gebruik [van PET-flessen] beperkt zal blijven tot nichemarkten..."(35). De voornaamste kansen voor aseptische melkverpakkingen liggen op het terrein van "een mogelijke toepassing voor niet-gekoeld houdbare producten die aseptisch worden gevuld in flessen zonder speciale barrière."(36).

(91) De Commissie is nagegaan in welke mate het nu en in de toekomst mogelijk lijkt om PET aan te bieden tegen prijzen die concurrerend zijn met karton.

(92) De marktanalyse van de Commissie heeft geen helder beeld van de kostenverhouding tussen PET- en kartonverpakkingssystemen opgeleverd. Sommige marktpartijen stelden dat voor de meeste toepassingen en in het bijzonder voor producten die speciale barrières vereisen, PET duurder is. De meeste respondenten konden echter geen exacte kostenverschillen aangeven, in de meeste gevallen omdat zij geen ervaring met beide materialen hadden. Enkele derden (met name partijen die meer ervaring hadden met PET) gaven evenwel aan de Commissie op dat voor hen PET in de praktijk goedkoper uitkwam dan karton. Een producent van ijsthee stelde dat de kostprijs per verpakking van gewone 1,5-liter PET-flessen ongeveer 25 % lager was dan die van een karton van 1 liter. Een andere ijstheeproducent meldde voor dezelfde producten een kostprijs van de PET-verpakking die 33 % lager uitkwam dan die van kartons. Een zuivelbedrijf had een vergelijkend onderzoek uitgevoerd naar de kostprijs van PET en karton voor literverpakkingen aseptische melk met toepassing van uiteenlopende technieken en ontwerpen. Hieruit kwam duidelijk naar voren dat PET in enkele gevallen goedkoper en in andere zeer concurrerend was. De grote kostenverschillen waarvan de aanmeldende partij melding maakt, werden hierbij dus niet bevestigd.

(93) Tetra heeft verder aangevoerd dat verpakkingskosten slechts een gering deel (ongeveer 10 %) van de kosten van het eindproduct vertegenwoordigen. Er lijkt daarom weinig reden dat geringe kostprijsverschillen tussen PET- en kartonverpakkingssystemen zouden leiden tot significante prijsverschillen van de producten zoals die in supermarkten worden verkocht. De reden dat in PET verpakte producten duurder zijn dan die in karton, is dat drankenproducenten ze in eerste instantie positioneren als premiumproducten teneinde er een hogere winstmarge op te kunnen realiseren. Naarmate PET algemener ingang vindt op de consumentenmarkt zal het naar verwachting ook voor marktsegmenten met niet-premiumproducten een rol kunnen gaan spelen. In Italië en Australië, waar verse melk in PET-flessen zeer gangbaar is, bestaan bijna geen prijsverschillen tussen verse melk in karton en in PET.

(94) Een recent voorbeeld van de invoering van PET biedt het zuivelbedrijf OLMA in de Tsjechische Republiek. OLMA is kortgeleden gestart met de levering aan de consument van verse melk en drinkyoghurt in PET. Daarover stelt het bedrijf: "de kostprijs van de nieuwe PET-fles ligt ongeveer 30 tot 40 % hoger dan die van de op de markt gangbare kartons, maar dat gegeven is voor onze nieuwe productieopzet van geen enkele betekenis. Als we erin slagen ons marktaandeel in verse melk van 3 tot 11 % op te voeren, worden daarmee alle met het project samenhangende kosten relatief"(37). Het succes dat OLMA met de verse melk in PET-flessen heeft geboekt, heeft de verwachtingen inmiddels verre overtroffen: "de enorme vraag van de detailhandel en van consumenten naar de aantrekkelijke, transparante en lichte flessen" heeft al spoedig capaciteitsuitbreiding noodzakelijk gemaakt en OLMA heeft bij Elopak Plastic Systems al een volgende PET-verpakkingslijn besteld(38).

3.3.2.1. Kostenvergelijking met HDPE

(95) Tetra hanteert ook het kostenargument bij zijn stelling dat PET in het melksegment niet zal groeien wegens het kostenverschil met HDPE, waarbij Tetra ter indicatie aangeeft dat PET meer dan 10 % duurder is dan HDPE. Tetra's antwoord bevat een opsomming van de voordelen van HDPE voor de aseptische verpakking van zuivelproducten: de kostprijs ervan ligt aanzienlijk lager dan die van PET met barrièrebehandeling, aseptische afvulmachines voor HDPE zijn al beschikbaar, PET-verpakkingen kunnen in tegenstelling tot die van HDPE niet worden uitgevoerd met een ongecentreerde hals of van handgrepen worden voorzien, het sterilisatieproces is bij HDPE eenvoudiger dan bij PET en tot slot is gekleurd PET lastig te recyclen.

(96) Ook in het PCI-onderzoek(39) is PET vergeleken met HDPE. Hieruit bleek dat "PET dezelfde functionaliteit biedt als HDPE, maar met een aantrekkelijker uiterlijk. Heldere flessen benadrukken de versheid van het product en doen het bijzonder goed in het schap. Over de hele verpakking gerekend zou de kostprijs ongeveer 10 % hoger liggen. De combinatie van kwaliteiten heeft ertoe geleid dat PET vooral wordt gebruikt voor die delen van de markt voor zuivelproducten waar de specifieke kenmerken ervan een duidelijk voordeel bieden boven de alternatieven. Tot deze segmenten behoren onder meer premiumkwaliteiten van verse melk in verpakkingen van minder dan een liter, zuiveldranken in zowel huishoud- als eenpersoonsverpakkingen en melkdranken voor kinderen in kleinverpakking."(40).

(97) De marktanalyse van de Commissie heeft de gedachte van PCI bevestigd dat PET marketingvoordelen biedt boven HDPE, met name wanner met PET zichtbaarheid kan worden bereikt. Voorzover die voordelen er zijn, is er geen reden om te verwachten dat de wat hogere prijs van PET de groeivooruitzichten ervan ten opzichte van HDPE in de weg zou staan. Tenslotte heeft de hogere kostprijs van HDPE- ten opzichte van kartonverpakkingen in Frankrijk de snelle opkomst van HDPE ook niet verhinderd. In zijn schrijven van 3 oktober 2001 heeft Tetra een voorbeeld van de Franse markt voor aseptische melkverpakkingen gegeven waaruit bleek dat HDPE inmiddels een marktaandeel van bijna 30 % heeft veroverd. HDPE-verpakking voor 1 liter aseptische melk was meer dan 20 % duurder is dan die van geperforeerd karton. Ondanks dit verschil in kosten heeft HDPE-verpakking van aseptische melk de Franse markt succesvol gepenetreerd, ten koste van de kartonverpakkingen.

3.3.2.2. Investeringskosten

(98) Tetra heeft zich gebogen over de investeringsomvang die nodig zou zijn om de door de Commissie verwachte PET-groei te bereiken, en beschouwt deze als onrealistisch. Tetra hanteert het voorbeeld van de EER-markt voor melk voor het berekenen van de investeringen. Het bedrijf stelt dat er momenteel in de gehele EER ongeveer 4000 kartonverpakkingsmachines zijn opgesteld bij zuivelbedrijven. Zou PET tegen 2005 voor de helft van alle melkverpakkingen gebruikt gaan worden, dan betekent dit dat binnen de komende drie jaar 2000 kartonverpakkingslijnen vervangen moeten worden (bij negen tot twaalf maanden installatietijd voordat de lijn operationeel is). Aangezien PET-verpakkingslijnen wat sneller draaien dan kartonverpakkingslijnen, zou dit inhouden dat ongeveer 1500 PET-verpakkingslijnen moeten worden geïnstalleerd. De gemiddelde kostprijs van een PET-verpakkingslijn voor producten met laag zuurgehalte bedraagt circa 10 miljoen EUR, zodat de vervanging van de verpakkingslijnen bij alle zuivelbedrijven in de EER een investering van 15 miljard EUR zou vergen. En daar komen dan nog allerlei aanvullende kosten bij die verband houden met aspecten als veranderingen in de logistieke keten en de marketingstrategie.

(99) De Commissie meent dat deze analyse in verschillende opzichten tekortschiet. Ten eerste heeft de Commissie in haar mededeling van punten van bezwaar geen groei van 50 % voorspeld(41). Ten tweede zullen PET-verpakkingslijnen niet alleen karton maar ook glas, HDPE en blik vervangen. Ten derde wordt weliswaar niet verwacht dat de consumptie van onvermengde melk in grootverpakkingen significant zal stijgen, maar het verbruik van melk in kleine flessen (met een inhoud van één portie) en bijvoorbeeld gearomatiseerde melkdranken zal volgens de verwachting van PCI wél een snelle groei te zien geven. De verpakkingscapaciteit voor dergelijke producten behoeft dus niet noodzakelijkerwijs bestaande capaciteit te vervangen. Ten vierde hebben de investeringskosten voor nieuwe lijnen de snelle opkomst van PET in Italië kennelijk niet verhinderd, waar het materiaal in nauwelijks twee jaar een aandeel van 10,5 % van de markt voor verse melk heeft veroverd(42). Zelfs Canadean(43) verwacht dat deze snelle groei in Italië zal doorgaan en schat dat "in de sector van de gekoelde melk PET-flessen in 2005 mogelijk bijna 23 % van de Italiaans markt zullen hebben verworven." Evenzo hebben in Frankrijk, waar HDPE als sinds enige tijd een deel van de kartonmarkt verovert, snelle investeringen in HDPE-afvullijnen voor aseptische melk in slechts zes jaar een marktaandeel van circa 10 % mogelijk gemaakt(44). Ten vijfde is de levensduur van een kartonverpakkingsmachine ongeveer tien jaar, wat zou inhouden dat jaarlijks gemiddeld 10 % van de bestaande capaciteit vernieuwd zou moeten worden. Uitgaande van de door Tetra verstrekte informatie zou dit betekenen dat elk jaar 400 kartonverpakkingsmachines worden vervangen. Het is duidelijk dat als slechts een deel van dergelijke machineaankopen naar de markt voor PET-machines overgaat, er nog altijd sprake is van een significante toeneming van de PET-capaciteit.

(100) De Commissie merkt verder op dat de door Tetra bij zijn berekeningen gehanteerde kostprijs voor een gemiddelde PET-verpakkingslijn voor producten met laag zuurgehalte aanzienlijk boven de door Sidel bij zijn prijsvergelijking van verschillende PET-afvullijnen opgegeven prijs ligt(45). Een gewone lijn voor aseptisch afvullen (Alto) en een aseptische Combi-lijn kosten worden door Sidel geschat op iets meer dan [4-7]* miljoen EUR en geen 10 miljoen EUR zoals Tetra stelt. Bij het OLMA-project in de Tsjechische Republiek ging het om 2,7 miljoen EUR, met inbegrip van SBM-machines, flessenopslagvoorzieningen en de vulmachine, waarbij alles in vijf maanden tijds werd geïnstalleerd(46).

3.3.3. Marketingoverwegingen

(101) Enkele van de grote voordelen van PET liggen op het terrein van de marketing en deze zijn de motor achter de groei in de relevante productsegmenten. Sterke punten van PET zijn vooral de sterkte van het materiaal (vergeleken met karton, HDPE en glas), het lage gewicht (vooral vergeleken met glas), de transparantie en het glasachtige uiterlijk (in tegenstelling tot karton, HDPE en blik). PET kan vele malen worden gesloten/gesealed en weer geopend, wat het ideaal maakt voor "meeneemconsumptie" (in tegenstelling tot karton, blikjes en tot op zekere hoogte glas en HDPE). Pet biedt vormgevers vele mogelijkheden (in tegenstelling tot karton, blikjes en glas). De voornaamste nadelen van PET zijn de kosten van barrièrevoorzieningen en de geringe lichtbarrière.

(102) Bij het onderzoek van de Commissie bleek dat drankenproducenten, supermarkten en consumenten enthousiast zijn over PET en de voordelen ervan. Tetra bestrijdt niet dat PET een zeer aantrekkelijk verpakkingsmateriaal is, maar stelt dat het grootste voordeel ervan, de transparantie, vervalt als een lichtbarrière vereist is; dit speelt met name in het geval van UHT-melk, die immers een ondoorschijnende fles verlangt. In dat geval, stelt Tetra, biedt PET geen marketingvoordelen ten opzichte van HDPE. De Commissie heeft echter vastgesteld dat ondoorschijnende PET-flessen binnen de EER worden toegepast en een succes zijn bij de consument. In sommige gevallen is een gedeeltelijke doorschijnendheid te bereiken door de fles te voorzien van een halftransparante folie. Een onafhankelijk onderzoekbureau, PCI(47), signaleert dat houdbare gearomatiseerde melkdranken reeds met veel succes op deze manier verpakt op de markt worden gebracht. "De PET-fles voor Nesquick is in veel opzichten een 'state-of-the-art' verpakking. Er is een houdbaarheid van 60-90 dagen mee bereikt door een combinatie van rechtstreekse toevoer van een vormblaasmachine naar een aseptische vullijn; de fles heeft een speciale laag om de barrière-eigenschappen te verbeteren; aantasting door UV-straling wordt tegengegaan door toepassing van een krimpfolie van PETG en de artikelen worden gedistribueerd via de koelingsketen."

3.3.4. Groeiverwachtingen

(103) In het licht van de recente en komende technologische ontwikkelingen alsmede prijs- en marketingoverwegingen is de Commissie van mening dat het PET-gebruik in de gemeenschappelijke productsegmenten in de komende vijf jaar aanzienlijk zal groeien.

(104) Ten aanzien van de potentiële groei van PET heeft de Commissie naast de uitkomsten van de marktanalyse uiteenlopende onderzoeksresultaten geraadpleegd: onderzoek dat voor Tetra is verricht (Canadean), onafhankelijke onderzoeken (PCI - PET Packaging, Resin and Recycling Limited, "The Potential for PET in the Packaging of Liquid Dairy Products", 2001, Warrick Research Report Packaging Markets (2000), en Pictet "European Packaging Machinery", september 2000). De bevindingen van elk van deze studies worden hieronder behandeld.

3.3.4.1. Het onderzoek van Canadean voor Tetra(48)

(105) Het in opdracht van Tetra door Canadean uitgevoerde onderzoek voorspelt geen significante groei van PET-verpakkingen in de segmenten vloeibare zuivelproducten en sappen. In de melksector is het PET-aandeel momenteel 0,5 % en de verwachting is dat dit zal toenemen tot 1,2 % in 2005; bij sappen heeft PET momenteel een aandeel van 0,5 % en wordt een toename verwacht tot 1,1 % in 2005. De uitkomsten van Canadean zijn weergegeven in de volgende tabellen.

Tabel 5

Marktaandelen van verpakkingen voor vloeibare zuivelproducten en sappen in 2000 (berekend) en 2005 (verwacht)((Bron: Het onderzoek van Canadean, dat op 24 augustus 2001 is ingediend bij de Commissie.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(106) Volgens Tetra zal het marktsegment voor vloeibare zuivelproducten naar verwachting als geheel niet groeien: het totale volume blijft omstreeks 30,5 miljard liter, en ook de verdeling tussen aseptische en niet-aseptische producten zal naar verwachting vrij constant blijven. Ten aanzien van de sappenmarkt wordt een stijging tot 10 miljard liter in 2004 verwacht, waarbij de verhouding tussen gekoelde en niet-gekoelde producten naar verwachting hetzelfde blijft.

(107) Canadean voorspelt een snellere groei van niet-koolzuurhoudende vruchtendranken en theedranken en concludeert dat in deze segmenten PET een bedreiging voor karton vormt en marktaandeel op dit materiaal zal veroveren.

Tabel 6

Marktaandelen van verpakkingen voor vruchtendranken en thee- en koffiedranken in 2000 (berekend) en 2005 (verwacht)((Bron: Het onderzoek van Canadean, dat op 24 augustus 2001 is ingediend bij de Commissie.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(108) Tetra verwacht dat de markt voor vruchtendranken in totaal zal groeien tot 3,5 miljard liter, waarbij de verdeling tussen niet-gekoelde en gekoelde producten in grote lijnen onveranderd blijft, al kan er een geringe toename van het gekoelde segment optreden. Het bedrijf verwacht dat de markt voor thee- en koffiedranken zal groeien tot 2,7 miljard liter in 2004.

(109) Het onderzoek van Canadean levert een zekere onderbouwing voor de opvatting dat de verhouding PET/karton in de toekomst in Europa naar alle waarschijnlijkheid niet ingrijpend zal veranderen. Canadean heeft een lijst van voorwaarden opgesteld waaraan voldaan moet zijn voordat het PET-aandeel echt drastisch zal kunnen stijgen. Ten eerste moet een multinationale drankenproducent een pan-Europese voortrekkersrol gaan spelen op het gebied van PET-verpakkingen. Canadean meent dat dit in het segment van vloeibare zuivelproducten niet te verwachten is. Ten tweede moet de prijs van in PET verpakte producten gedurende langere tijd duidelijk beneden het prijsniveau komen te liggen van de in karton verpakte equivalente producten. Ook moeten in PET verpakte artikelen aanzienlijk lager geprijsd gaan worden dan de in HDPE verpakte equivalenten. Ten derde moet een verpakkingsformaat of scala van formaten worden ontwikkeld dat beantwoord aan een marktvraag waarin tot dusver nog niet wordt voorzien. Ten vierde moeten de eigen merken van distributeurs en die van kleinere drankenproducenten na het voorbeeld van de multinational eveneens op PET-verpakking overgaan. En tot slot: het Italiaanse voorbeeld is een uitzondering en het is onwaarschijnlijk dat het elders in de EER navolging zal vinden.

(110) De Commissie wijst de argumentatie van Canadean van de hand en meent dat de prognoses van het bureau te pessimistisch zijn.

i) Een toonaangevende multinational

(111) Canadean gelooft dat PET geïntroduceerd moet worden door een toonaangevende multinationale drankenproducent die via het eigen distributiesysteem een omschakeling kan afdwingen (met instemming van de detailhandel en de consument) en de concurrentie zo dwingt te volgen. De Commissie is het ermee eens dat de invoering van PET door zo'n onderneming het tempo waarin PET-flessen op grotere schaal toepassing gaan vinden, waarschijnlijk zal versnellen, maar acht dit geen noodzakelijke voorwaarde voor een aanzienlijke groei van het PET-gebruik. Ze wijst erop dat Parmalat, het Italiaanse zuivelbedrijf dat de voornaamste motor was achter de snelle opkomst van PET in Italië, als pan-Europees voortrekker de PET-invoering in Europa ook verder zou kunnen stimuleren. Ofschoon Parmalat met betrekking tot PET vooral actief is geweest in Italië, is het bedrijf ook aanwezig in meer dan 20 andere landen, waaronder Frankrijk, Spanje, Duitsland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk, en het heeft ook elders in de wereld grote belangen. Het succesvolle Italiaanse model kan door de onderneming dus ook elders worden gehanteerd. Daarnaast heeft de Commissie vastgesteld dat andere multinationale ondernemingen als [...]* de verpakking van vloeibare zuivelproducten in PET actief promoten.

(112) Maar geheel afgezien van dergelijke stuwende krachten is uit de marktanalyse van de Commissie overduidelijk gebleken dat PET uit het oogpunt van marketing en gebruikersgemak het geprefereerde verpakkingsmateriaal is. Het is dus niet nodig om PET aan de markt op te leggen: zowel producenten als consumenten lijken een voorkeur te hebben voor dit type verpakking en ook de detailhandel lijkt geenszins tegen de invoering van PET-verpakkingen voor een breed scala van consumptieproducten te zijn. Voor melk, sappen, ijsthee en sportdranken zetten de meeste detailhandelaren het bij de selectie van het meest gewaardeerde verpakkingsmateriaal zelfs op de eerste of tweede plaats. Geraadpleegde derden hadden evenmin veel twijfel over de toekomst van PET als verpakkingsmateriaal, al waren er wat dit betreft duidelijke verschillen per land (de bekendheid met PET is bijvoorbeeld groter in Frankrijk en Italië dan in Zweden en Finland) en per productsector (ijstheeproducenten zijn meer gewend aan PET dan de meeste Duitse makers van vloeibare zuivelproducten).

(113) De aanwezigheid van de meest vooraanstaande multinationale leverancier van PET-machines (Sidel) kan in dit verband een sterker stimulerend effect hebben op de bereidheid van producenten van vloeibare levensmiddelen om een deel van hun productie in PET te gaan verpakken. Gezien de in uiteenlopende landen opgedane ervaring mag van zo'n bedrijf worden verwacht dat het kennis van verwerkers en dan vooral converters kan benutten om in samenwerking met zulke bedrijven tot een succesvolle lancering van PET-verpakkingen te komen. De Commissie is van mening dat van een grote internationale leverancier van SBM-machines samen met grote onafhankelijke converters de macht en stimulans kan uitgaan om de invoering van PET bij een zo breed mogelijk scala van bedrijven te helpen ontwikkelen. Het onderzoek van de Commissie heeft bevestigd dat converters in samenwerking met Sidel zeer actief zijn bij het bevorderen van het gebruik van PET voor het verpakken van merkartikelen.

ii) Prijzen

(114) Canadean stelt dat de winkelprijs waarvoor in PET verpakte artikelen in de beginfase worden aangeboden, beneden de prijs dient te liggen van het equivalente product in karton- of HDPE-verpakking. Er is geen duidelijke reden waarom dit het geval zou moeten zijn en Canadean licht ook niet duidelijk toe waarom dit een voorwaarde voor aanzienlijke groei zou moeten zijn. In Italië bijvoorbeeld is PET, zoals uit de studie van Canadean blijkt, voor het verpakken van verse melk een succes geworden en heeft het een aanzienlijk marktaandeel verworven, ondanks het feit dat deze producten tegen dezelfde prijs werden aangeboden als kartons.

(115) Gezien de vele voordelen van PET ten opzichte van karton en de bereidheid van consumenten om in PET verpakte artikelen te kopen, is het niet zonder meer duidelijk waarom het noodzakelijk zou zijn een product in deze aantrekkelijke verpakking lager te prijzen dan in andere verpakkingen.

iii) Verpakkingsformaat

(116) Canadean stelt dat formaat en afmetingenscala van PET-verpakkingen zodanig verder moeten worden ontwikkeld dat hiermee wordt voorzien in nog onvervulde consumentenbehoeften. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat PET een aanvulling vormt op kartonverpakkingen en marktaandeel moet zien te verwerven door nieuwe marktgroei tot stand te brengen. In eerste instantie zijn PET-verpakkingen dan gericht op markten waartoe toegang kan worden verkregen doordat er groei optreedt, zoals in het voorbeeld van ijsthee. Daar worden bovendien hogere marges behaald dan in de langzaam groeiende markten met hun hardere concurrentie. Er is echter geen reden waarom het gebruik van PET niet aanzienlijk kan toenemen in markten die maar een beperkte groei vertonen. Bovendien is het met PET reeds nu mogelijk een breed scala van formaten te produceren, mede omdat het materiaal qua ontwerp en formaat meer flexibiliteit biedt dan karton. De Commissie meent daarom dat aan deze voorwaarde reeds wordt voldaan.

iv) Detailhandel en kleine producenten

(117) Ten slotte stelt Canadean dat distributeurs met eigen merken en kleine drankenproducenten eveneens op PET moeten overgaan. Er is echter geen reden waarom ze dat niet zouden kunnen doen. Uit de marktanalyse van de Commissie komt geen weerstand van detaillisten naar voren tegen de acceptatie van PET als verpakkingsmateriaal voor "gevoelige" producten En evenmin is er voor kleinere bedrijven een reden om niet op PET te willen overschakelen. In Italië heeft bij het marktonderzoek zelfs een aanzienlijk aantal kleine zuivelbedrijven opgemerkt dat zij al met PET-verpakkingen werkten en van de overige respondenten was de overgrote meerderheid geïnteresseerd in of al bezig met plannen voor PET-verpakking van hun producten. Tetra heeft zelf in een persbericht van november 2000 gesteld dat "er nog altijd talrijke kleine tot middelgrote onafhankelijke, over het gehele land [Italië] verspreide bedrijven zijn die voorzien in de behoeften van mensen die in de kleine dorpen en op het platteland wonen. Sommige daarvan volgen de internationale trend die aan het eind van de jaren negentig is aangevangen, toen meer en meer zuivelbedrijven zijn begonnen hun beste kwaliteit gepasteuriseerde melk in PET-literflessen te verpakken.".

v) "Het Italiaanse voorbeeld is een uitzondering"

(118) Uit de cijfers van Canadean komt naar voren dat PET in 2000 al een aandeel had verworven van 4,5 % van de totale Italiaanse markt voor vloeibare zuivelproducten (verse melk, niet-aseptische melk en UHT-/aseptische melk) en dat meer dan 10 % van de Italiaanse markt voor verse melk in 2000 in PET werd verpakt. In Italië werd PET voor het verpakken van 150 miljoen liter melk gebruikt, tegenover slechts 26 miljoen liter in de rest van de EER. Dit laat zien welk potentieel er is in andere landen als men het Italiaanse voorbeeld daar wil volgen. Voor het sappensegment geldt iets soortgelijks: in totaal werd in West-Europa 45 miljoen liter in PET verpakt, en driekwart daarvan kwam voor rekening van slechts drie landen: Zwitserland (18 miljoen liter), het Verenigd Koninkrijk (9 miljoen liter) en België (8,5 miljoen liter).

(119) In zijn antwoord stelt Tetra dat het Italiaanse voorbeeld niets zegt over de ontwikkelingen in de rest van de EER, omdat het naar verhouding grote succes van PET-verpakkingen voor verse melk er samenhangt met zeer speciale omstandigheden, waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze zich ook elders in de EER zouden voordoen. Parmalat heeft PET ingevoerd als middel om de eigen omzet en winstgevendheid op te voeren en de concurrent Granolo reageerde daarop met een eigen PET-verpakking en een advertentiecampagne. Hierdoor, meent Tetra, ging de eventuele extra winst die de invoering van PET had kunnen opleveren, verloren en kunnen andere zuivelbedrijven er zelfs voor terugschrikken over te stappen.

(120) Kennelijk is echter het tegendeel het geval en hebben kleine en middelgrote onafhankelijke zuivelbedrijven in Italië juist het voorbeeld van de twee grote ondernemingen gevolgd door ook in PET-flessen te gaan verpakken. Tetra heeft onlangs [...]* Tetra Plast LX-2-machines verkocht aan [...]*, een converter [...]*, waardoor deze kleinere zuivelbedrijven ook zonder hoge investeringskosten in PET kunnen gaan verpakken.

(121) De Italiaanse markt is dan wellicht de eerste waar PET voor melk is opgekomen, maar de Commissie meent niet dat het de enige is. Verse melk in PET is reeds doorgedrongen tot de markten in België, Nederland en Oostenrijk en niettegenstaande de bewering van Tetra dat zuivelbedrijven op de omvangrijke Britse markt voor verse melk al aanzienlijke investeringen hebben gedaan voor de overschakeling van karton op HDPE-flessen (wat een switch naar PET op korte tot middellange termijn onwaarschijnlijk zou maken) meldt de verslag van Canadean toch dat in de loop van 2001 twee grote supermarktketens zuiveldranken in PET zullen uitbrengen ([...]*). Melk in PET zal verder naar verwachting in 2003 in Spanje op de markt komen.

vi) Conclusie over het onderzoek van Canadean

(122) De Commissie heeft derhalve geconcludeerd dat aan de door Canadean geschetste voorwaarden voor een aanzienlijke groei van de PET-markt grotendeels al is voldaan dan wel binnenkort wordt voldaan. Bovendien erkent Canadean zelf dat aanzienlijke successen voor PET te verwachten zijn in bepaalde segmenten van specifieke nationale markten en in de EER als geheel, met name die van thee- en koffiedranken.

(123) Verder dient te worden opgemerkt dat de prognoses van Canadean bij de hoorzitting zijn betwist. Allereerst is daar vastgesteld dat bij de voor Tetra opgestelde prognoses geen gebruik is gemaakt van het geavanceerde prognosemodel voor de drankensector dat Canadean samen met de City University of London heeft ontwikkeld. In plaats ervan is een model(49) gebruikt waarbij toekomstige groei wordt afgeleid uit groei in het verleden, zonder rekening te houden met toekomstige verbeteringen van de barrièretechnologische. Ten tweede zijn de prognoses niet gebaseerd op gegevens over consumenten of supermarkten, die bij het onderzoek van de Commissie wel zijn verdisconteerd. Aangezien wordt gesteld dat bij de beslissing om producten in PET te gaan aanbieden de klant de stuwende factor is, is een onderzoek waarin het standpunt van de consument niet wordt meegenomen, niet zeer stevig gefundeerd.

(124) Om de bovenstaande redenen lijken de prognoses van Canadean aangaande de groei van de PET-markt te pessimistisch. Behalve op technologische verbeteringen heeft de Commissie ook sterk gelet op de verwachte groei van de PET-afzet in de nieuwe marktsegmenten van "gevoelige" producten (zuiveldranken, sappen, vruchtendranken zonder koolzuur, thee- en koffiedranken), vanuit het gezichtspunt van de partijen zelf, derden en onafhankelijke marktanalisten.

3.3.4.2. Canadeans onafhankelijke onderzoeken voorafgaand aan de fusie

(125) Canadean brengt jaarlijks rapporten uit met analyses van de diverse drankensegmenten. De Commissie heeft van derden rapporten ontvangen over drie van de vier betrokken segmenten: die van sappen, van gearomatiseerde vruchtendranken en van theedranken. Over vloeibare zuivelproducten heeft Canadean geen onafhankelijk rapport uitgebracht, maar het onafhankelijke onderzoek van een ander bedrijf, PCI, wordt hieronder geanalyseerd.

(126) Tabel 7 geeft een overzicht van de cijfers van Canadean aangaande de penetratie van PET op de sappenmarkt in 2000. Ze hebben alleen betrekking op dat jaar en er worden geen groeiprognoses aan verbonden. Merk op dat PET in Europa in 2000 op de sappenmarkt nog geen enkele rol speelde (inmiddels wel) en dat Europa, als de voorbeelden van andere regio's maatgevend zijn, een enorm groeipotentieel vertegenwoordigt.

Tabel 7

Marktaandelen van verpakkingsmaterialen voor sappen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Canadean Global Juice and Nectar Report 2000.

(127) De aanmeldende partij heeft in zijn op 3 oktober 2001 ingediende schrijven gesteld dat ontwikkelingen in andere regio's, zoals Noord-Amerika en Australazië, niet relevant zijn voor een analyse van de Europese markt. Het bedrijf voerde aan dat de ervaringen in de Verenigde Staten met PET-verpakking van sappen niet relevant was omdat hier veel werkt gewerkt met methoden voor heet afvullen, wat in verband met smaakaspecten door de Europese consument onacceptabel wordt geacht. De Commissie heeft evenwel vastgesteld dat heet afvullen op bepaalde Europese markten, waaronder de Duitse, op grote schaal wordt toegepast. En in elk geval betekenen de recente ontwikkelingen op het terrein van aseptisch vullen van dranken met hoog zuurgehalte (wat door Tetra in tegenstelling tot het aseptisch afvullen van dranken met laag zuurgehalte uitvoerbaar wordt geacht) dat aan de Europese voorkeur voor aseptisch afgevulde producten boven heet afgevulde tegemoet kan worden gekomen.

3.3.4.3. PCI-onderzoek naar het potentieel van PET voor de verpakking van vloeibare zuivelproducten (2001) ("PCI-onderzoek")

(128) PCI is van mening dat de ontwikkelingen op het gebied van het aseptisch afvullen PET tot een goed alternatief maken voor aseptisch gevulde kartonverpakkingen, wat de mogelijkheden ervan op de markt voor zuivelproducten aanzienlijk verruimt doordat deze niet meer beperkt blijven tot de simpele markttoepassing van kort houdbare verse melk die alleen via gekoelde distributiesystemen wordt aangeboden(50). Volgens PCI biedt de gewone PET-kwaliteit al enige bescherming en voldoende barrière voor producten met een korte houdbaarheid. Is een langere houdbaarheid vereist, dan moeten andere verpakkingstypen worden gebruikt (bijvoorbeeld karton met een coating of kunststofflessen met een barrièrelaag). Een andere mogelijkheid is de UV-barrière van PET te verbeteren door het aanbrengen van speciaal voor dit doel verkochte stoffen of een amberkleuring.

(129) Verpakkingen die een lange houdbaarheid leveren, stellen leveranciers van merkartikelen in staat PET-verpakkingen te vullen op grote centrale locaties en van daaruit te transporteren naar over een groot gebied verspreide verkooppunten. Zo kunnen dergelijke verpakkingen tegemoetkomen aan de eisen van de moderne zuivelindustrie. PCI verwacht evenwel niet dat PET veel terrein zal winnen aan de onderkant van markt voor verse melk, met zijn massaomzet. "We verwachten niet dat PET erg succesvol zal zijn als vervanging van bestaande verpakkingen - hoofdzakelijk kartons en HDPE - in de sector van gewone verse melk, vooral omdat dat segment erg prijsgevoelig is. Er zijn echter uitzonderingen - in het bijzonder in Italië waar het premiumsegment ('Alta Qualita') al in grote mate op PET is overgeschakeld. Het Italiaanse voorbeeld zou voor andere zuivelbedrijven die willen differentiëren in gewone melkvariëteiten"(51).

(130) Volgens de PCI-studie is het onwaarschijnlijk dat PET terrein van betekenis wint in het segment van het aseptisch afvullen van melk, dat minstens 45 % van de melkmarkt uitmaakt. Bij het opstellen van deze prognose heeft PCI wellicht geen rekening gehouden met de ontwikkeling van de lichtbarrièretechnieken voor onvermengde UHT-melk. Verder wordt in de PCI-studie aangetoond dat zuivelproducten in PET-flessen reeds zijn ingevoerd in de lidstaten België, Nederland, Italië en het Verenigd Koninkrijk. PCI voorspelt dat in 2005 9,2 % van de gewone verse melk en 25 % van de overige zuiveldranken in Europa in PET worden verpakt. Volgens PCI omvat dit segment van "overige zuiveldranken"(52)"een deel van de markt voor vloeibare melkproducten dat in Europa een snelle groei te zien geeft. Een van de succesvolste recente segmenten ervan vormen gearomatiseerde zuiveldranken op basis van melk en yoghurt"(53). Wat betreft het totale PET-verbruik voor de verpakking van zuivelproducten wordt een stijging van 4000 ton tot 43000 ton in 2005 verwacht. Volgens PCI "is dit een realistische projectie"(54).

3.3.4.4. Warrick-onderzoek naar verpakkingsmarkten (2000)(55) ("Warrick-rapport")

(131) Volgens het Warrick-rapport, het verslag van een ander onafhankelijk onderzoek naar de sector van verpakkingen voor vloeibare levensmiddelen, vertegenwoordigen melk en sappen ongeveer 80 % van het volume van de markt voor aseptisch verpakte producten in West-Europa.

(132) De West-Europese markten voor aseptische melk zijn "volgroeid - in veel gevallen licht dalend. Aseptische PET-systemen zullen daarom veeleer andere soorten verpakkingen vervangen dan hun marktaandeel vergroten dankzij toenemende vraag(56). Toepassing van een breder scala van verpakkingen houdt in dat bedrijven eerder op aseptisch afvullen gaan overschakelen, want zij zijn niet langer uitsluitend aangewezen op de bekende 'pakken' van kartons, die veelal worden geassocieerd met goedkope massaproducten"(57).

(133) Op de sappenmarkt "worden kartonverpakkingen op lange termijn bedreigd door kunststofflessen. Door de toenemende betekenis van premium- en merkartikelen worden de ontwerpen van verpakkingen belangrijker, wat het mogelijk maakt in karton uitgevoerde ontwerpen ook voor kwaliteitsartikelen toe te passen. Voortgaande verbeteringen op het gebied van vorm, schenkcomfort, sluitingen e.d. zullen in deze markt belangrijk zijn. Bij kartonsystemen moeten bedrijven ervoor zorgen dat ze hun kostenvoordeel op de markt voor massaproducten behouden door middel van grotere lijnsnelheden, het terugdringen van de verpakkingskosten en efficiencyverbetering."(58). "Het succes van vruchtensappen met conserveringsmiddelen in kunststofflessen kan van invloed zijn op de vraag naar aseptische kartonsystemen." "De kansen in de sappensector hangen samen met de bereidheid van bedrijven om uiteenlopende verpakkingstypen en -ontwerpen te verkennen"(59).

(134) In Frankrijk bijvoorbeeld hebben aseptisch gevulde kunststofflessen (van PET en HDPE) inmiddels een aanzienlijk deel van de markt voor zuivere vruchtensappen van premiumkwaliteit veroverd, terwijl de rol van dit type flessen op de markt voor premiumdranken met lange houdbaarheid in alle andere landen van slechts weinig betekenis is(60). In het segment van de theedranken "zal op de meeste markten aseptisch PET waarschijnlijk het voornaamste verpakkingstype blijven, terwijl in Duitsland kartons zullen blijven domineren"(61).

(135) Het Warrick-rapport bevat enkele conclusies over de totale PET-penetratie op de markt voor aseptisch verpakte "gevoelige" producten. Het rapport stelt hierover dat "kunststofflessen voor het verpakken van vloeibare levensmiddelen de snelste groei hebben vertoond en te verwachten is dat deze trend de komende drie jaar zal aanhouden. De meeste groei komt voor rekening van PET-flessen, in het bijzonder voor kant-en-klare thee. HDPE-flessen vertegenwoordigen momenteel ongeveer de helft van het totale flessengebruik."(62). De laatste jaren is het segment van kant-en-klare theedranken de snelste groeier geweest, tezamen met nieuwe dranken als gearomatiseerd water en sportdranken. De verwachting is dat deze ook in de komende paar jaar de sterkste groeiers zullen blijven(63).

(136) Volgens het Warrick-rapport zal aseptisch afvullen tot 2003 met ongeveer 50 % toenemen. Het merendeel hiervan gaat naar PET, waarvan het gebruik ongeveer gaat verdubbelen tot circa 2 miljard verpakkingen(64). De totale aseptische markt in Europa vertegenwoordigde in 1999 een omzet van 4,5 miljard EUR. Daarvan was voor meer dan 3,5 miljard EUR in karton verpakt.

3.3.4.5. Verslagen van analisten - Pictet "European Packaging Machinery", september 2000 ("Pictet-rapport")

(137) Het Pictet-rapport voorziet een sterke groei van het PET-gebruik. Volgens dit verslag "zal de vraag naar PET naar verwachting met 10 % per jaar toenemen."(65). "In de toekomst zal een flink deel hiervan voortvloeien uit het gebruik van PET-flessen met verbeterde barrière-eigenschappen die ze geschikt maken voor het afvullen met zuurstofgevoelige producten(66)". "Omdat de consument steeds meer op PET-verpakking van melk, sappen en sauzen aandringt, is het van het grootste belang om een oplossing voor het aseptisch afvullen van PET-flessen te vinden"(67).

(138) Volgens Pictet wordt PET dankzij de recente verbetering van de barrière-eigenschappen "nu ook een aantrekkelijke verpakkingsmogelijkheid voor andere zuurstofgevoelige producten als melk en vruchtensappen, die een aanzienlijke potentiële markt vormen."(68). En het rapport vervolgt: "De gunstige marktvooruitzichten voor PET-verpakkingen zullen naar onze mening niet negatief worden beïnvloed door aseptische kartonverpakking, een techniek die momenteel ook voor zuurstofgevoelige producten wordt toegepast. Wij zien duidelijke voordelen van PET als verpakkingsmateriaal boven aseptische kartons (zie de onderstaande tabel) en verwachten dat kunststof snel terrein gaat winnen op karton."(69). "De stijging van de omzet van sappen in kartons zal naar onze verwachting teruglopen naarmate bedrijven hiervoor meer op PET-flessen overschakelen (blz. 15). Naarmate aseptisch vullen voor PET-bottelaars gangbaarder wordt, zal het steeds minder een probleem zijn zuurstofgevoelige vloeistoffen als vruchtensappen in PET-flessen te verpakken."(70). Op het gebied van melk verwacht Pictet een "geleidelijke verschuiving naar de vervanging van kartons door PET-flessen"(71).

3.3.4.6. Prognoses van de partijen

(139) Sidel heeft enkele ramingen opgesteld over de verwachtingen van het bedrijf ten aanzien de ontwikkelingen op de PET-markt. In zijn "Dossier de Presentation"(72) voorziet Sidel een jaarlijkse groei van [...]* voor vruchtensappen, theedranken en isotonische dranken. In 2005 is de PET-verkoop op deze marktsegmenten volgens Sidel met [...]* toegenomen. Bij de jaarvergadering in 2000 heeft Sidel over het segment van sappen, theedranken en isotonische dranken opgemerkt dat(73)"steeds meer wordt overgegaan op PET ... ten koste van kartons en glasverpakkingen". Verder heeft Francis Oliver in een interview met "PET planet" gezegd(74)"Ik voorzie dat de PET-markt zich in korte tijd verdubbelt...Tot de nieuwe toepassingsmogelijkheden behoren bier, melk en vruchtensappen...". Hieruit blijkt duidelijk dat Sidel de gemeenschappelijke productmarkten steeds meer beschouwt als toekomstig afzetgebied voor PET-verpakkingen.

(140) Tetra voorziet een snelle groei van de mar