NL Publicatieblad van de Europese Unie L 332/24

BESLUIT (EU) 2017/2116 VAN DE COMMISSIE

van 27 juli 2017

betreffende steunmaatregel nr. SA.38398 (2016/C, ex 2015/E) ten uitvoer gelegd door Frankrijk — Belastingregime Franse havens

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 5176)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1) en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt,

1. PROCEDURE

(1) Op 3 juli 2013 hebben de diensten van de Commissie alle lidstaten een vragenlijst over het functioneren en de belastingregeling van hun havens toegezonden om een volledig beeld te krijgen en de situatie van de havens te verduidelijken in het licht van de EU-regels inzake staatssteun. De Franse autoriteiten hebben geantwoord bij schrijven van 25 oktober 2013. De diensten van de Commissie hebben bij brief van 3 februari 2014 om aanvullende inlichtingen verzocht over de op de havens toepasselijke regels inzake de Franse vennootschapsbelasting. De Franse autoriteiten hebben daarop geantwoord bij brief van 1 april 2014.

(2) Bij brief van 9 juli 2014 heeft de Commissie, overeenkomstig artikel 21 van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad (2) (hierna „de procedureverordening” genoemd), de Franse autoriteiten in kennis gesteld van haar voorlopige beoordeling van de Franse regels inzake de belastingregeling voor de havens. In deze brief wordt aangegeven dat de Commissie deze steunmaatregelen als bestaande staatssteun beschouwt en worden de redenen uiteengezet waarom de Commissie die onverenigbaar acht met de interne markt. De Commissie heeft de Franse autoriteiten in de mogelijkheid gesteld hun opmerkingen bij deze eerste beoordeling te formuleren. Bij brief van vrijdag 7 november 2014 hebben de Franse autoriteiten hun opmerkingen ingediend. Op 12 december 2014 is een bijeenkomst tussen de diensten van de Commissie en de Franse autoriteiten gehouden. Op 15 januari 2015 hebben die laatste aanvullende opmerkingen ingediend bij de Commissie. De diensten van de Commissie hebben de Franse autoriteiten bij brief van 1 juni 2015 meegedeeld dat zij in die fase bij hun voorlopige standpunt uit de brief van 9 juli 2014 bleven.

(3) De Commissie heeft haar standpunt bij brief van 21 januari 2016 bevestigd en heeft de Franse autoriteiten overeenkomstig artikel 108, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna „VWEU” genoemd) en artikel 22 van de procedureverordening voorgesteld om, bij wijze van dienstige maatregel, de vrijstelling van de vennootschapsbelasting (hierna „VB” genoemd) voor de havens af te schaffen voor de inkomsten van hun economische activiteiten vanaf het begin van het boekjaar 2017. De Franse autoriteiten is verzocht zich binnen twee maanden onvoorwaardelijk en ondubbelzinnig uit te spreken over het voorstel van de Commissie, in overeenstemming met artikel 23, lid 1, van de procedureverordening.

(4) De Franse autoriteiten hebben hun opmerkingen bij brief van 11 april 2016 aan de Commissie doen toekomen. Op 27 juni 2016 is een bijenkomst tussen de Franse autoriteiten en de diensten van de Commissie gehouden.

(5) Aangezien het antwoord van de Franse autoriteiten geen onvoorwaardelijke en ondubbelzinnige aanvaarding van het voorstel tot nuttige maatregelen inhield, heeft de Commissie bij brief van 8 juli 2016 besloten om de in artikel 108, lid 2, van het VWEU vastgestelde procedure in te leiden, overeenkomstig artikel 23, lid 2, van de procedureverordening. Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Unie (3) bekendgemaakt. De Commissie heeft Frankrijk verzocht om zijn opmerkingen bij de inhoud van het besluit kenbaar te maken. Zij heeft de belanghebbenden eveneens verzocht hun opmerkingen over de maatregel kenbaar te maken.

(6) Bij schrijven van 19 september 2016 heeft Frankrijk zijn opmerkingen aan de Commissie meegedeeld.

(7) De Commissie heeft van de volgende belanghebbenden opmerkingen ontvangen: de grote zeehavens van het vasteland (Le Havre, Rouen, Duinkerke) en de overzeese departementen (Guyana, Guadeloupe), de kamers van koophandel en industrie (hierna „KKI” genoemd), havenbeheerders (KKI van Brest, KKI van Bayonne Baskenland), beroepsverenigingen of vertegenwoordigers van de havens en de maritieme sector in het algemeen (Franse vereniging van de binnenhavens (Association française des ports intérieurs, hierna „AFPI” genoemd), het verbindingscomité voor de bevordering van het vervoer over de binnenwateren/Provoideau, de Franse Havenunie (Union des ports de France, hierna „UPF”), het Franse Instituut voor de zee), de decentrale overheden (departement Guadeloupe, regio Guadeloupe, regio Bretagne) en de haven van Rotterdam, namens vijf Nederlandse publieke zeehavens.

(8) De Commissie heeft die opmerkingen aan Frankrijk doen toekomen en Frankrijk de gelegenheid gegeven om er opmerkingen bij te maken. Zij heeft de opmerkingen van Frankrijk bij brief van 3 november 2016 ontvangen. Op 16 november 2016 is een vergadering georganiseerd tussen de Franse autoriteiten en de diensten van de Commissie.

2. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN ACHTERGROND

2.1. Eigendom en exploitatie van de havens in Frankrijk

(9) Het Franse havenstelsel (vissershavens, handelshavens en jachthavens) bestaat uit staatshavens (enerzijds de grote zeehavens, hierna „GZH” genoemd, de vroegere zogeheten „autonome havens”; anderzijds de grote binnenhavens, meer in het bijzonder de autonome havens van Parijs en Straatsburg) en havens van de decentrale overheden. Hoewel Frankrijk aangeeft dat de betwiste maatregel gericht is op vissershavens en handelshavens, kunnen jachthavens worden geëxploiteerd door entiteiten die onder de vrijstelling van de vennootschapsbelasting vallen (zoals de KKI's) en is de procedure bijgevolg ook voor deze havens van belang.

(10) De GZH, die tot de hervorming van 2008 (4)„autonome havens” werden genoemd, zijn staatsinstellingen. Zij verwerken meer dan 80 % van het Franse goederenverkeer over zee. Volgens Frankrijk oefenen de GZH de volgende taken uit: regeling van en politiediensten voor het zeevaartverkeer in de havengebieden en de toegang ertoe, via havenkapiteinsdiensten, inrichting en onderhoud van de haveninfrastructuur, beheer en opwaardering van het havengebied, algemene promotie van de haven, ontwikkeling van het aanbod aan havendiensten en de toegangsmogelijkheden over land via het spoor en de binnenwateren. Zij beschikken over financiële autonomie.

(11) De exploitatie van de GZH valt onder de bevoegdheid van de staat. Er is een openbaar accountant aan deze havens verbonden, en ze worden gecontroleerd door vertegenwoordigers van de staat. Frankrijk geeft aan dat de taken van de GZH sinds de hervorming van 2008, waarmee de activiteiten op het gebied van goederenbehandeling zijn overgeheveld naar de particuliere sector, opnieuw zijn toegespitst op beveiliging, veiligheid en havenpolitie, enerzijds, en taken met betrekking tot de inrichting van het havengebied, anderzijds. De havens zijn sindsdien eigenaar van hun terreinen.

(12) De autonome binnenhavens, met name de autonome haven van Parijs en de autonome haven van Straatsburg, worden geëxploiteerd door staatsinstellingen. De overige binnenhavens worden beheerd door concessiehouders (gewoonlijk KKI's).

(13) De havens die eigendom zijn van de decentrale overheden, de zogeheten gedecentraliseerde havens, worden gecontroleerd door de overheden en de exploitatie ervan wordt gewoonlijk toevertrouwd aan KKI's of aan maritieme kamers van koophandel (5). Volgens Frankrijk zijn deze havens gewoonlijk relatief klein en zijn zij van lokaal belang.

2.2. Voor de havens geldende regels betreffende de vennootschapsbelasting

(14) Overeenkomstig de bepalingen van artikel 205, artikel 206, lid 1, en artikel 1654 van het algemene belastingwetboek (hierna het „ABW” genoemd) zijn privaatrechtelijke of publiekrechtelijke rechtspersonen die betrokken zijn bij een exploitatie of bij activiteiten met een winstoogmerk onderworpen aan de vennootschapsbelasting. Voorts zijn overheidsinstelling met een industrieel of commercieel karakter in overeenstemming met artikel 165 van bijlage 4 bij het ABW onderworpen aan alle directe belastingen en soortgelijke heffingen die van toepassing zijn op gelijksoortige particuliere ondernemingen. In artikel 167 van bijlage 4 bij datzelfde wetboek is bepaald dat deze bepalingen meer in het bijzonder van toepassing zijn op de „kamers van koophandel en industrie” en op de „autonome havens” (die sinds 2008 grote zeehavens worden genoemd, met uitzondering van bepaalde havens zoals de binnenhavens van Parijs en Straatsburg).

(15) Toch zijn „de autonome havens, de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting” bij de ministeriële besluiten van 11 augustus 1942 en 27 april 1943 (6) vrijgesteld van de vennootschapsbelasting. Die vrijstelling heeft meer in het algemeen betrekking op alle „gebouwen en diensten die nodig zijn voor de exploitatie van de havens of die rechtstreeks van die exploitatie afhankelijk zijn”. In de belastingdocumenten is gepreciseerd „dat het bovengenoemde besluit [besluit van 11 augustus 1942] op liberale wijze dient te worden toegepast en dat de belastingvrijstelling niet alleen dient te worden gehandhaafd met betrekking tot diensten waarvan het maritieme karakter niet kan worden ontkend, maar ook voor installaties van de maritieme kamers van koophandel die, hoewel zij strikt genomen geen haveninstallaties zijn, toch verband houden met de exploitatie van een haven zonder dewelke zij geen bestaansreden zouden hebben” en dat de „financiële opbrengsten die de autonome havens en de maritieme kamers van koophandel en industrie verkrijgen via de belegging van bedragen afkomstig van industriële en commerciële maritieme installaties” eveneens zijn vrijgesteld van de vennootschapsbelasting.

3. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

(16) In haar brief van 8 juli 2016 heeft de Commissie opgemerkt dat de Franse autoriteiten het tijdspad voor de tenuitvoerlegging van de dienstige maatregelen zoals vermeld in haar brief van 21 januari 2016 niet hadden aanvaard en dat zij, hoewel zij in hun inleiding hadden aangegeven dat zij in beginsel geen bezwaar maakten tegen de door de Commissie voorgestelde maatregelen, de kwalificatie door de Commissie als staatssteun voor kleine havens in twijfel trekken. De Commissie was van oordeel dat de Franse autoriteiten de door de Commissie op 21 januari 2016 voorgestelde dienstige maatregelen niet onvoorwaardelijk, ondubbelzinnig en in hun geheel hadden aanvaard.

(17) Aangezien de Commissie nog steeds van mening was dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor de havens, vanwege hun economische activiteiten, een bestaande steunregeling was en zij haar twijfels had bij de verenigbaarheid van deze regeling met de interne markt, heeft zij besloten om overeenkomstig artikel 23, lid 2, van de procedureverordening de in artikel 108, lid 2, van het VWEU vastgestelde procedure in te leiden.

4. OPMERKINGEN ONTVANGEN VAN DE FRANSE AUTORITEITEN EN DE BELANGHEBBENDEN NA DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

4.1. Ondernemingen/economische activiteiten

(18) Bepaalde exploitanten van Franse zeehavens en vertegenwoordigers van havenbeheerders, meer in het bijzonder de GZH van Le Havre, de KKI van Brest en de UPF zijn van mening dat havens geen „ondernemingen” zijn in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU. De Franse autoriteiten volgen die redenering en voegen eraan toe dat havens „geen ondernemingen zoals alle andere zijn”, maar „actoren die ten dienste staan van andere ondernemingen” en dat „het feit dat in het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie een ad-hocartikel is opgenomen [artikel 93] inzake staatssteun in de vervoersector, aangeeft dat de Europese wetgever rekening wilde houden met deze specifieke situatie”.

4.1.1. Activiteiten van algemeen belang of die tot de essentiële taken van de staat behoren

(19) Volgens de KKI van Brest verlenen havens niet-economische diensten van algemeen belang (DAB) en is de overheid als enige bevoegd om de perimeter van activiteiten van algemeen belang af te bakenen. Artikel 107, lid 1, van het VWEU is niet van toepassing als de staat handelt „in de hoedanigheid van overheid”, hetgeen het geval is voor havens die uitvoerende taken hebben die uit hoofde van de wet door de staat zijn gedelegeerd. Volgens de KKI van Brest wordt in de ministeriële besluiten van 11 augustus 1942 en 27 april 1943 artikel 165 van bijlage 4 bij het ABW toegepast en wordt in de besluiten erkend dat de activiteiten van de havens geen winstoogmerk hebben.

(20) De UPF en de GZH van Le Havre voegen daaraan toe dat bepaalde Franse havens installaties van vitaal belang zijn „waarvan de onbeschikbaarheid het oorlogspotentieel of het economische potentieel, de veiligheid en het overlevingsvermogen van de natie” in de zin van artikel L. 1332-1 van het defensiewetboek „ernstig zou kunnen beperken” en bijgevolg infrastructuur vormen die bedoeld is voor activiteiten die tot de essentiële taken van de staat behoren.

(21) De GZH van Le Havre onderstreept onder verwijzing naar zaak C-276/97 dat de GZH publiekrechtelijke instellingen zijn die hun activiteit uitvoeren in het kader van de voor hen geldende regeling met betrekking tot de oprichting, controle, governance en inkomsten. Als „publiekrechtelijke instellingen” die hun activiteiten uitvoeren „in de hoedanigheid van overheidsinstanties”, zouden de GZH voldoen aan de voorwaarden om de in artikel 4, lid 5, van de zesde btw-richting vastgestelde btw-vrijstelling te genieten.

(22) Tot slot zijn de Franse autoriteiten en verschillende havenbeheerders van mening dat baggerwerkzaamheden, ongeacht of zij binnen of buiten de havens worden verricht, niet-economische activiteiten zijn en dat de Commissie dat in een besluit van 20 oktober 2004 in dossier N520/200[3] (***) (7) (hierna „het besluit van 20 oktober 2004” genoemd) heeft gesteld. Zij lichten toe dat deze activiteit het mogelijk maakt om alle terminals te bedienen en noodzakelijk is om te waarborgen dat elke marktdeelnemer die dit nodig heeft, veilig toegang heeft tot de vaargeulen en wateroppervlakken van de haven, en zo het vrije verkeer voor alle schepen mogelijk maakt. Uitbaggering komt zonder onderscheid alle marktdeelnemers in het bediende gebied en dus ook de gehele maritieme gemeenschap ten goede.

4.1.2. Niet-economische activiteiten

(23) De GZH van Le Havre geeft aan dat de structuur van de havenrechten op nationaal niveau wordt bepaald en dat het Hof van Justitie in zaak C-343/95 belang heeft gehecht aan het feit dat de tarieven worden goedgekeurd door de overheid. Zij is van mening dat alle taken die uit hoofde van artikel L. 5312-2 van het vervoerswetboek aan de GZH zijn toevertrouwd, niet-economisch van aard zijn volgens de beschikkingspraktijk van de Commissie, meer in het bijzonder het besluit van 20 oktober 2004 en de in punt 17, onder a) en f), van de mededeling van de Commissie van 19 juli 2016 betreffende het begrip staatssteun (8) (hierna „de mededeling van 19 juli 2016” genoemd) genoemde besluiten. Zij stelt dat de GZH sinds de hervorming van 2008 slechts bij wijze van uitzondering overheidsuitrusting kunnen exploiteren en dat dit de enige activiteit is die eventueel als economisch activiteit had kunnen worden beschouwd.

(24) De GZH van Le Havre en de KKI van Brest zijn van mening dat elke economische restactiviteit van de havens hoe dan ook als bijkomende activiteit dient te worden beschouwd, en dat dergelijke activiteiten dus niet als economische activiteiten in de zin van de punten 18 en 207 van de mededeling van 19 juli 2016 dienen te worden beschouwd.

(25) De AFPI geeft aan dat het verzekeren van rendement op investering, een doorslaggevende doelstelling bij de investeringskeuzes van klassieke ondernemingen, voor havens van secundair belang is, na het algemene belang. De AFPI is van mening dat de Commissie in haar besluit van 20 oktober 2004 zelf heeft erkend dat projecten voor haveninfrastructuur „nooit op louter commerciële basis zouden worden opgezet”. Zij voegt eraan toe dat het mededingingsrecht alleen van toepassing dient te zijn op ondernemingen met een winstoogmerk of commerciële ondernemingen en dat de winsten van de binnenhavens (rivierhavens), die geen aandeelhouders hebben, systematisch opnieuw worden geïnvesteerd.

4.2. Economisch voordeel

(26) Verschillende exploitanten van Franse zeehavens en de vertegenwoordigers van exploitanten van binnenhavens zijn van mening dat de onderzochte maatregel een compensatie biedt voor de taken die door de overheid aan de havens worden toevertrouwd. De GZH van Duinkerke stelt dat de kosten van die taken de theoretische lasten van de vennootschapsbelasting systematisch overschrijden. De belastingvrijstelling zou de havens dus geen economisch voordeel opleveren.

4.3. Selectiviteit

(27) De Franse autoriteiten en meerdere exploitanten van Franse zeehavens zijn van mening dat de maatregel niet selectief is, aangezien hij voor alle Franse havens geldt en al meer dan 70 jaar integrerend deel uitmaakt van het Franse belastingstelsel.

(28) Zij voegen daaraan toe dat de Commissie niet zou hebben aangetoond waarom de havens in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie zouden verkeren als andere ondernemingen en geven aan dat de havens overeenkomstig het nationale recht de nodige voorwaarden scheppen opdat de vervoersondernemers hun taken kunnen uitoefenen, zonder dat zij met die laatsten concurreren of hen vervangen, en dat zij taken moeten vervullen die openbare dienstverrichtingen vormen of die onder de bevoegdheden van het openbaar gezag vallen. De GZH van Le Havre verduidelijkt dat grote aandeel van havenrechten in de begroting van havens, de reikwijdte van de controle door de staat op de GZH en het feit dat er geen „marktdeelnemers zijn die in normale economische omstandigheden opereren […] gezien het wettelijke monopolie van de GZH op de havenexploitatie” hen onderscheiden van de overige marktdeelnemers. Voor de regio Bretagne zou het feit dat bepaalde kleine havens door KKI worden beheerd, aantonen dat zij zich in een andere situatie bevinden.

(29) De KKI van Brest, beheerder van de haven van Brest, en de GZH van Le Havre geven aan dat de grondslag voor de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor havens artikel 165 van bijlage 4 bij het ABW zou zijn, voor zover de havens geen activiteiten met winstoogmerk uitvoeren die aan de vennootschapsbelasting onderworpen zouden kunnen worden. De ministeriële besluiten van 11 augustus 1942 en 27 april 1943 zouden daarom alleen de toepassing van de algemene bepalingen van artikel 165 van bijlage 4 en de artikelen 205 en 206 van het ABW op de havens bevestigen.

(30) Verschillende exploitanten van Franse zeehavens verwijzen naar de Franse Constitutionele Raad, die van mening is dat van het beginsel van gelijke behandeling met betrekking tot belastingen kan worden afgeweken voor zover de wetgever de verschillende behandeling baseert op objectieve, redelijke criteria en met het oog op de doelstelling van de maatregel, en op voorwaarde dat die maatregel geen duidelijke breuk vormt met de gelijkheid voor de openbare lasten (besluit nr. 2012-238 QPC van 20 april 2012 (9)), en bepleiten dat de onderzochte maatregel geen duidelijke breuk met de gelijkheid voor de openbare lasten vormt.

4.4. Verstoring van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer

(31) De Franse autoriteiten en meerdere exploitanten van Franse zeehavens geven aan dat de Commissie niet aantoont dat de mededinging wordt verstoord, terwijl het concurrerende verkeer beperkt is en de aantrekkelijkheid van de havens wordt gemeten aan de hand van talrijke parameters (prestaties van andere schakels in de logistieke keten), waarop de onderwerping van de havens aan de vennootschapsbelasting geen enkel effect zal hebben. De AFPI is van mening dat de binnenhavens in tegenstelling tot de zeehavens niet met elkaar concurreren aangezien hun achterland veel beperkter en verschillender is.

(32) De Franse autoriteiten en verschillende exploitanten van Franse zeehavens zijn van mening dat de activiteiten van kleine havens (havens die geen deel uitmaken van de trans-Europese vervoersnetten) de mededinging niet beïnvloeden gezien het volume van hun activiteiten en hun voornamelijk plaatselijke impact, vooral aangezien de gecumuleerde activiteit van de kleine Franse havens slechts 1 % van het totale verkeer van de Unie uitmaakt. De Commissie zou zelf hebben erkend dat „de steun voor infrastructuur in havens waarvan het aandeel op de desbetreffende markt minder dan 5 % van het personen- of goederenvervoer bedraagt, volgens de gevestigde praktijk geen negatief effect heeft op de mededinging en de handel tussen de lidstaten” (besluit van 11 april 2016 in de zaak SA.43975, haven van Funchal (10)).

(33) Meerdere belanghebbende partijen zijn van mening dat de overzeese havens niet kunnen concurreren met de havens van andere lidstaten.

(34) Voor de Franse autoriteiten en meerdere belanghebbenden zou het tot een verstoring van de mededinging tussen de Europese havens leiden als de Franse havens nu aan de vennootschapsbelasting zouden worden onderworpen, aangezien de lidstaten allemaal andere belastingtarieven hanteren. Zij voegen daaraan toe dat talrijke lidstaten hun havens op verschillende, al dan niet fiscale manieren, financiële steun bieden.

(35) De haven van Rotterdam is van mening dat de vennootschapsbelasting voor de Nederlandse havens aanzienlijke kosten zal opleveren in 2017, die hun concurrenten, met name de havens van Duinkerke en Le Havre, niet moeten betalen.

4.5. Verenigbaarheid

(36) Volgens de Franse autoriteiten en meerdere exploitanten van Franse havens, zou de desbetreffende vrijstelling in elk geval verenigbaar zijn met de interne markt, aangezien zij het mogelijk maakt om bepaalde door de havens gefinancierde taken die onder de bevoegdheid van de overheid vallen (taken in verband met de havenkapiteinsdiensten, de uitbaggering van de toegangen tot de haven, het onderhoud van verdedigingswerken, de toegangen over land, de bescherming van het milieu en de veiligheid of beveiliging) te compenseren. Voor zover het bedrag van de vennootschapsbelasting waarvan elke haven is vrijgesteld het bedrag van de kosten die voortvloeien uit de overheidsbevoegdheden niet overschrijden, of zelfs aanzienlijk lager is dan dat laatste bedrag, zou deze vrijstelling dus verenigbaar zijn met de interne markt.

(37) De vertegenwoordigers van de beheerders van de binnenhavens onderstrepen dat de binnenhavens een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van het multimodale vervoer, dat investeringen in de havens binnen het toepassingsgebied van artikel 93 van het VWEU (coördinatie van het vervoer) vallen en dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting eveneens binnen het toepassingsgebied van artikel 107, lid 3, onder b), van het VWEU inzake belangrijke projecten van gemeenschappelijk Europees belang, zoals Seine Nord Europe en de trans-Europese vervoerscorridors, valt. De AFPI stelt dat artikel 93 van het VWEU van toepassing zou kunnen zijn, aangezien het voorziet in „de vergoeding van bepaalde met het begrip” openbare dienst „verbonden, verplichte dienstverrichtingen”.

(38) Volgens de Franse autoriteiten en meerdere belanghebbenden in de overzeese departementen moet de verenigbaarheid van de maatregel voor de havens in de overzeese departementen uit hoofde van artikel 349 van het VWEU specifiek worden onderzocht. Vanwege de geringe omvang van de markten, het insulaire of afgelegen karakter van deze gebieden en de afstand tot andere Europese havens, lijkt de onderzochte maatregel geen gevolgen te hebben voor de mededinging. De GZH van Guadeloupe verwijst naar het voorstel om de steun voor de werking van het overzeese vervoer op te nemen in Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie (11) (hierna de „groepsvrijstellingsverordening” genoemd). De GZH van Guyana is van mening dat zij een taak van algemeen belang vervult (openbare veiligheid, nationale defensie, toelevering) zonder de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt te veranderen, aangezien de haven de enige toeleveringsweg is. Wegens de hoge kosten vertegenwoordigt het goederenvervoer naar het gebied door de lucht immers slechts 1 % van het totale goederenvervoer. De belanghebbenden zijn van mening dat de schrapping van de vrijstelling van de vennootschapsbelasting ertoe zou leiden dat de bevoorrading van het gebied opnieuw duurder zou worden — wat ook tot uiting zou komen in de prijzen van de goederen voor de eindconsument — en dat de investeringscapaciteit zou afnemen. Zij onderstrepen dat een dergelijke schrapping indruist tegen afwijkende belastingbepalingen die door de Commissie zijn aanvaard, zoals als fiscale steunmaatregelen voor investeringen of het nultarief voor de btw, waarmee de kosten van de consumptiestromen kunnen worden gedrukt.

4.6. Tijdschema van de procedure

(39) Meerdere exploitanten van Franse zeehavens vragen de Commissie om de lopende procedure te schorsen tot de huidige Europese agenda voor de havens is voltooid, en meer in het bijzonder de herziening van de groepsvrijstellingsverordening en het voorstel voor een verordening tot vaststelling van een kader voor de toegang tot de markt voor havendiensten en de financiële transparantie van havens (hierna „het voorstel voor een verordening betreffende de havendiensten” genoemd) (12). Zij zijn verbaasd over de snelheid waarmee de procedure tegen Frankrijk is gevoerd, terwijl de Commissie een twintigtal jaar met Nederland heeft gecorrespondeerd voordat zij een definitief besluit vaststelde.

(40) De haven van Rotterdam verzoekt de Commissie om de onderwerping van de Nederlandse havens aan de vennootschapsbelasting uit te stellen tot een sectoraal onderzoek is verricht en om alle zeehavens in het Noord-Europese bereik (de havens aan de zuidelijke kust van de Noordzee) tegelijkertijd aan de belasting te onderwerpen of er op zijn minst voor te zorgen dat de Belgische en de Franse havens snel tegelijkertijd aan de vennootschapsbelasting worden onderworpen.

5. BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

5.1. Aanwezigheid van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU

(41) Op grond van artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

5.1.1. Ondernemingen/economische activiteiten

5.1.1.1. Algemeen

(42) Volgens vaste rechtspraak „omvat het begrip onderneming elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (13)”. Volgens het Hof van Justitie „wordt onder economische activiteit verstaan iedere activiteit bestaande in het aanbieden van goederen en diensten op een bepaalde markt” (14).

(43) In overeenstemming met de rechtspraak (15) heeft de Commissie in een reeks besluiten bepaald dat de commerciële exploitatie en de aanleg van haveninfrastructuur economische activiteiten zijn (16). Zo is de commerciële exploitatie van een haventerminal die tegen betaling van een vergoeding ter beschikking wordt gesteld van gebruikers een economische activiteit (17). Het Hof van Justitie heeft eveneens het economische karakter van bepaalde havenwerkzaamheden, meer in het bijzonder „het laden, lossen, overslaan en het verplaatsen in het algemeen van goederen of ander materieel in de haven” (18) al impliciet maar onmiskenbaar erkend. Deze beginselen zijn niet alleen van toepassing op de zeehavens, maar ook op de binnenhavens (19).

(44) De Commissie betwist niet dat de havens bepaalde overheidstaken of taken toevertrouwd kunnen krijgen die geen economisch karakter hebben, zoals de maritieme veiligheid en verkeersafwikkeling (20) of milieu-inspectiediensten (21), noch dat de havens bij de uitvoering van deze taken geen ondernemingen zijn in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. De Commissie preciseert in dat verband dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting waarop de huidige procedure betrekking heeft bijgevolg alleen als staatssteun kan worden beschouwd als zij betrekking heeft op inkomsten uit economische activiteiten. Het feit dat een entiteit een of meer overheidsactiviteiten of niet-economische activiteiten verricht, volstaat echter niet om deze in haar geheel niet langer als „onderneming” aan te merken. Een haven wordt bijgevolg als een „onderneming” beschouwd als zij — en voor zover zij — daadwerkelijk een of meer economische activiteiten verricht.

(45) De Franse havens kunnen meerdere soorten economische activiteiten verrichten die overeenkomen met de verlening van verschillen diensten op meerdere markten (22). Ten eerste verlenen de havens een algemene dienst aan de schepen door die schepen tegen een vergoeding toegang te bieden tot de haveninfrastructuur. Ten tweede verlenen bepaalde havens meer specifieke diensten aan schepen, zoals loodsen, hijsen, goederenomslag of aanmeren, eveneens tegen betaling van een vergoeding. In deze eerste twee gevallen wordt de vergoeding die door de haven wordt geïnd gewoonlijk „havenrecht” genoemd (23). Ten derde stellen de havens tegen vergoeding bepaalde infrastructuur of terreinen ter beschikking van ondernemingen die deze ruimten gebruiken voor hun eigen doeleinden of om schepen bepaalde van de bovengenoemde havendiensten aan te bieden (24).

(46) Niet alle Franse havens verrichten noodzakelijkerwijs alle hierboven genoemde activiteiten. Zo kunnen GZH, zoals sommige van hen ook aangeven, in principe „de uitrusting die wordt gebruikt voor laden, lossen, ladingbehandeling en opslag in verband met schepen” niet meer mogen exploiteren (artikel L. 5312-4 van het Franse vervoerswetboek). Toch lijkt het erop dat bepaalde GZH deze uitrusting nog steeds exploiteren en de overeenkomstige diensten verlenen (25).

(47) Hoewel de overheid een grote beoordelingsmarge heeft om te bepalen welke economische activiteiten diensten van algemeen economisch belang (hierna „DAEB” genoemd) zijn, sluit dat niet uit dat de desbetreffende activiteiten een economisch karakter hebben. Bovendien vloeit het begrip „economische activiteit” volgens de vaste rechtspraak voort uit feitelijke elementen, meer bepaald het bestaan van een markt voor de desbetreffende diensten, en is het niet afhankelijk van nationale keuzes of overwegingen. Het feit dat havenactiviteiten niet winstgevend zouden zijn in de zin van de bepalingen van het ABW, zelfs als we ervan uitgaan dat dit inderdaad zo is, volstaat dan ook niet om die activiteiten hun economische karakter in staatssteunrechtelijke betekenis te ontnemen. Het feit dat de door de havens uitgevoerde taken door de staat zijn opgelegd, volstaat evenmin om de desbetreffende activiteiten af te doen als niet-economisch. Alle DAEB zijn immers taken die door de overheid aan ondernemingen zijn opgelegd. Bovendien houden DAEB wel degelijk de verrichting van economische activiteiten in.

(48) Het feit dat bepaalde havens als installaties van vitaal belang kunnen worden beschouwd in de zin van artikel L. 1332-1 van het Franse defensiewetboek laat bovendien niet toe te stellen dat havenactiviteiten in staatssteunrechtelijke betekenis tot de essentiële taken van de staat behoren. Talrijke economische activiteiten op het gebied van energie, telecommunicatie en vervoer kunnen eveneens van essentieel belang zijn voor het voortbestaan van de natie, zonder dat hun economische karakter daardoor wegvalt. De Commissie merkt eveneens op dat in het defensiewetboek (zie de artikelen L. 1332-4, L. 1332-5 en L. 1332-6) uitdrukkelijk is vermeld dat ten minste een aantal van de bedoelde marktdeelnemers „ondernemingen” zijn.

(49) Het aangevoerde argument dat de GZH zouden voldoen aan de criteria van artikel 4, lid 5, van de zesde btw-richtlijn (26), die door het Hof van Justitie in de zaak C-276/97 zijn onderzocht, doet in dit geval dan ook niet ter zake. In het desbetreffende artikel van de btw-richtlijn is bepaald dat „de Staat, de regio's, de gewesten, de provincies, de gemeenten en de andere publiekrechtelijke lichamen niet als belastingplichtigen worden aangemerkt voor de werkzaamheden of handelingen die zij als overheid verrichten, ook niet indien zij voor die werkzaamheden of handelingen rechten, heffingen, bijdragen of retributies innen,” en het Hof van Justitie is van oordeel dat „werkzaamheden door publiekrechtelijke lichamen als overheid verricht in de zin van artikel 4, lid 5, eerste alinea, van de zesde richtlijn, die werkzaamheden zijn welke door hen worden verricht in het kader van het specifiek voor hen geldende juridisch regiem” (27). Hoewel het aannemelijk is dat de havens handelen in het kader van het specifiek voor hen geldende juridisch regiem, volstaat deze eigenschap niet om de hoedanigheid van btw-plichtige te verliezen (28). De inroeping van de vrijstelling spreekt het economische karakter van de verrichte activiteiten niet tegen, maar bevestigt integendeel dat de verrichte activiteiten economisch van aard zijn, aangezien de vrijstelling (die rechtstreekse gevolgen heeft voor de hoedanigheid van belastingplichtige) alleen steek houdt als de verrichte activiteiten economisch van aard zijn (29). Dit criterium (verrichting van een activiteit binnen een specifiek voor overheidsinstanties geldend juridisch regiem) is hoofdzakelijk door het Hof ontwikkeld in verband met artikel 4, lid 5, van de btw-richtlijn en heeft geen equivalent in het staatssteunrecht. Integendeel zelfs, volgens de in overweging 43 geciteerde rechtspraak volstaat het juridisch regiem waaraan de marktdeelnemers zijn onderworpen niet om het bestaan van een economische activiteit in de zin van artikel 107 van het VWEU uit te sluiten.

(50) Of de havens al dan niet op zuiver commerciële basis handelen met het oog op winstmaximalisatie, of zij het algemeen belang laten voorgaan op het rendement op investering, of zij al dan niet een winstoogmerk hebben en of zij hun winst al dan niet systematisch opnieuw investeren, volstaat dan ook niet om het economische karakter van een activiteit waarbij goederen of diensten op een markt worden aangeboden, uit te sluiten (30). De Commissie merkt voorts op dat bepaalde Franse havens die winst maken, dividenden uitkeren aan de staat (31) en hun winsten dus niet systematisch opnieuw investeren in infrastructuur.

(51) Tot slot bevestigt het argument van de Franse autoriteiten, die stellen dat het VWEU een specifiek artikel bevat (artikel 93) voor de behandeling van staatssteun op het gebied van vervoer, alleen dat vervoersactiviteiten economische activiteiten zijn (anders zou het niet om staatssteun gaan).

5.1.1.2. De toegang tot haveninfrastructuur in het algemeen

(52) Wat meer in het bijzonder de tegen betaling van havenrechten door de havens aangeboden diensten betreft, volstaat het feit dat de structuur van de havenrechten op het nationale niveau wordt bepaald en dat de vergoedingen door de overheid zijn goedgekeurd als dusdanig niet om die diensten hun economische karakter te ontnemen (32). In de zaak C-343/95 die door de GZH van Le Havre wordt aangehaald, heeft het Hof van Justitie zich voornamelijk gebaseerd op de aard van de verrichte activiteiten om het economische karakter ervan te beoordelen (zie de overwegingen 18 en 23), en in mindere mate op de goedkeuring van de tarieven op het nationale niveau. De havens zijn overeenkomstig het Franse vervoerswetboek (33) overigens zelf verantwoordelijk voor het vaststellen van de tarieven.

(53) Wat de verwijzing door de GZH van Le Havre naar het besluit van de Commissie van 20 oktober 2004 in zaak N 520/200[3] (***) betreft, geeft de Commissie aan dat haar besluitvormingspraktijk sinds 2004 is geëvolueerd, in samenhang met de evolutie van de rechtspraak van het Hof van Justitie. De aanleg en het onderhoud van de toegangsinfrastructuur van de havens worden gewoonlijk beschouwd als algemene maatregelen die ten laste vallen van de staat in het kader van zijn verantwoordelijkheid met betrekking tot de ontwikkeling van de zeevaart, aangezien deze infrastructuur zonder onderscheid en zonder tegenprestatie kan worden gebruikt door alle gebruikers. Behalve in het geval waarin bepaalde bijzonderheden tot een tegenovergestelde conclusie zouden leiden, is de Commissie in principe van mening dat de toegangsinfrastructuur buiten de haven de gehele maritieme gemeenschap ten goede komt en dat de financiering ervan door de overheid geen staatssteun vormt. Omgekeerd geldt dat de overheidsfinanciering van toegangsinfrastructuur in de havens in beginsel specifiek de exploitatie van de haven zelf ten goede moet komen en staatssteun vormt (34).

5.1.1.3. Tegen vergoeding terreinen en specifieke infrastructuur ter beschikking stellen van ondernemingen

(54) Uit het besluit van de Commissie in de zaak SA.36346 (35), vermeld onder f), van punt 17 van de mededeling van 19 juli 2016 kan niet worden afgeleid dat het beheer of de opwaardering van het havengebied, en meer in het bijzonder de verhuur of het tegen een vergoeding ter beschikking stellen van terreinen en specifieke infrastructuur geen economische activiteit is. De zaak SA.36346 had immers betrekking op steun voor de vernieuwing van publieke terreinen en niet op de verhuur van terreinen tegen vergoeding.

(55) De verhuur van publiek domein tegen vergoeding is in het algemeen een economische activiteit, in het bijzonder als de medecontractant van de haven zijn klanten havendiensten aanbiedt (36). De Franse overheid heeft overigens zelf reeds bepaald dat de inkomsten uit de verhuur van terreinen (domaniale heffingen) uit hoofde van het nationale recht onderworpen moeten zijn aan vennootschapsbelasting (37). Uit de opmerkingen inzake de belastingwetgeving die het directoraat-generaal voor overheidsfinanciën (officiële leidraad van de Franse belastingdienst) (38) heeft gepubliceerd, blijkt eveneens dat concessievergoedingen voor een haven of een deel daarvan (bijvoorbeeld een concessie voor de openbare uitrusting) onderworpen zijn aan btw, hetgeen er eveneens op wijst dat zij een economisch karakter hebben.

5.1.1.4. Baggerwerkzaamheden

(56) De aanleg en het onderhoud van de toegangsinfrastructuur van de havens, en meer in het bijzonder het uitbaggeren van de rivieren, toegangswegen en vaargeulen, worden gewoonlijk beschouwd als algemene maatregelen die ten laste vallen van de staat in het kader van zijn verantwoordelijkheid met betrekking tot de ontwikkeling van de zeevaart, aangezien deze infrastructuur zonder onderscheid en zonder tegenprestatie kan worden gebruikt door alle gebruikers. De Commissie maakt bij wijze van algemene regel een onderscheid naargelang van de vraag of de toegangsinfrastructuur zich binnen of buiten de haven bevindt en al dan niet toegankelijk is voor het grote publiek. Behalve in het geval waarin bepaalde bijzonderheden tot een tegenovergestelde conclusie zouden leiden, is de Commissie in principe van mening dat de toegangsinfrastructuur buiten de haven de gehele maritieme gemeenschap ten goede komt en dat de financiering ervan door de overheid geen staatssteun vormt. Omgekeerd geldt dat de overheidsfinanciering van toegangsinfrastructuur in de havens in beginsel specifiek de exploitatie van de haven zelf ten goede moet komen en staatssteun vormt (39).

(57) Zo heeft de Commissie verklaard dat de uitbaggering in een estuarium die de toegang tot de rivier zou verbeteren en zonder onderscheid alle marktdeelnemers in het estuarium en langs de binnenwateren ten goede zou komen, een algemene maatregel vormt die de gehele maritieme gemeenschap ten goede komt. De Commissie heeft in die zaak dus geoordeeld dat uitbaggering geen economische activiteit (40) vormde.

5.1.1.5. Bijkomende of belangrijkste economische activiteit

(58) Het feit dat de economische activiteiten van een entiteit slechts van geringe omvang zijn of marginale activiteiten zijn ten opzichte van de niet-economische activiteiten van die entiteit, betekent in beginsel niet dat die economische activiteiten aan de staatssteunregels mogen worden onttrokken.

(59) Bovendien blijkt uit eerdere ontwikkelingen en zonder dat voor elke haven afzonderlijk het aandeel van de economische activiteiten moet worden bekeken, dat een aanzienlijk deel van de activiteiten die door bepaalde belanghebbenden en door de Franse autoriteiten als niet-economisch worden beschouwd, economisch van aard is. Ook bestaat het overgrote deel van de inkomsten van de grote zeehavens uit havenrechten en concessievergoedingen (41), die de havens aanzienlijk helpen om een positieve belastinggrondslag voor de vennootschapsbelasting te genereren.

(60) Tot slot aanvaardt de Commissie dat de financiering van infrastructuur volledig buiten het toepassingsgebied van de staatssteunregels kan vallen, mits die infrastructuur bijna uitsluitend voor een niet-economische activiteit wordt gebruikt en het economische gebruik ervan zuiver ondersteunend blijft (42). Het feit dat de havens niet-economische activiteiten verrichten op het grondgebied dat zij innemen, betekent echter niet dat de haveninfrastructuur zelf bijna uitsluitend voor een niet-economische activiteit wordt gebruikt, en evenmin dat de economische activiteiten de niet-economische activiteiten ondersteunen.

5.1.1.6. Conclusie

(61) De autonome havens (die voor het merendeel GZH zijn geworden, met uitzondering van de autonome binnenhavens van Parijs en Straatsburg), de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting, die de infrastructuur in een haven direct exploiteren of er diensten verlenen, zijn wat betreft hun economische activiteiten — en in het bijzonder de in overweging 45 vermelde activiteiten — „ondernemingen” in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU.

5.1.2. Staatsmiddelen en toerekenbaarheid van de maatregel aan de Staat

(62) Volgens artikel 107, lid 1, van het VWEU kunnen enkel steunmaatregelen van de staten of steunmaatregelen die in welke vorm ook met staatsmiddelen zijn bekostigd als staatssteun worden aangemerkt. De vaste rechtspraak stelt dat het afzien van middelen die in beginsel in de staatsbegroting hadden moeten worden gestort een overdracht van staatsmiddelen in de zin van deze bepaling vormt (43).

(63) Middels de belastingvrijstelling waarvan de exploitanten van de Franse havens profiteren, doet de Franse staat afstand van belastinginkomsten. Die belastingvrijstelling houdt bijgevolg een overdracht van staatsmiddelen in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU in. Aangezien die belastingvrijstelling zijn oorsprong vindt in een reeks ministeriële besluiten, is zij eveneens aan Frankrijk toe te rekenen.

5.1.3. Economisch voordeel

(64) Om als staatssteun te worden beschouwd, moet de onderzochte maatregel de begunstigde een financieel voordeel opleveren. Bovendien omvat het concept „voordeel” niet alleen positieve prestaties, doch eveneens maatregelen die, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken (44).

(65) Zoals hierboven is aangegeven, zouden „de autonome havens, de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting” (45) volgens de Franse belastingwetgeving aan vennootschapsbelasting moeten worden onderworpen vanwege hun economische activiteiten, maar zijn zij daarvan vrijgesteld. Deze entiteiten hoeven bijgevolg de kosten voor de vennootschapsbelasting niet te dragen die Franse ondernemingen normaal gezien moeten maken met betrekking tot hun economische activiteiten. Zij genieten dus een economisch voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU.

(66) Het argument dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting de extra kosten die voorvloeien uit de taken van algemeen belang die door de overheid aan de havens worden toevertrouwd zou compenseren, zou de kwalificatie alleen maar sterker ter discussie stellen dan wanneer het bedrag van het voordeel dat voortvloeit uit de belastingvrijstelling inderdaad bedoeld zou zijn om de extra kosten in verband met taken van algemeen belang te compenseren, enerzijds, en het bedrag beperkt zou zijn tot de netto extra kosten in verband met die taken, anderzijds (voorkomen van overcompensatie) (46). Dat is in casu niet het geval. Er is immers geen enkele bepaling in het nationale recht waarin een verband wordt gelegd tussen de vrijstelling van de vennootschapsbelasting en eventuele overheidstaken die aan de havens worden toevertrouwd (47). Het nationale recht garandeert evenmin dat het bedrag van de vergoeding (i.e. het niet-betaalde bedrag van de vennootschapsbelasting) beperkt zou blijven totwat nodig is om de kosten voor de uitvoering van de overheidstaken geheel of gedeeltelijk te dekken. De vrijstelling van de vennootschapsbelasting, waarvan het bedrag in verhouding staat tot de gemaakte winst, is niet begrensd en kan bijgevolg een voordeel opleveren dat niet in verhouding staat tot de extra kosten die voortvloeien uit de openbaredienstverplichtingen. De bewering van de GZH van Duinkerke dat de kosten van de overheidstaken de theoretische lasten van de vennootschapsbelasting systematisch zouden overschrijden, is tot slot niet met cijfers of historische gegevens gestaafd; zonder wettelijke garanties (ook voor de toekomst) dat er geen sprake is van overcompensatie, zou dit bijgevolg niet volstaan om te stellen dat aan de voorwaarde van het voorkomen van overcompensatie is voldaan, zelfs als deze bewering zou kunnen worden gecontroleerd voor het verleden.

5.1.4. Selectiviteit

(67) Om als staatssteun te kunnen worden beschouwd, moet een maatregel selectief zijn, dat wil zeggen dat hij bepaalde ondernemingen of bepaalde producties moet bevoordelen in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU (48).

(68) Volgens de vaste rechtspraak (49) omvat de beoordeling van de materiële selectiviteit van een belastingmaatregel die de lasten verlicht die normaliter op het budget van een onderneming drukken drie stappen: in een eerste fase moet de algemene of „normale” belastingregeling (het „referentiestelsel”) in de betrokken lidstaat worden bepaald. In een tweede fase moet worden bepaald of de onderzochte maatregel afwijkt van het referentiestelsel voor zover de maatregel onderscheid maakt tussen marktdeelnemers die zich, gelet op de doelstelling van het belastingstelsel van de betrokken lidstaat, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Als dat het geval is, is de maatregel a priori selectief. In een derde fase moet worden vastgesteld of de afwijkende maatregel gerechtvaardigd is door de aard en de algemene opzet van het stelsel. In die derde fase moet de lidstaat aantonen dat de ongelijkheid in de behandeling een rechtstreeks gevolg van de fundamentele of leidende beginselen van het belastingstelsel (50) dat als referentiestelsel is aangemerkt.

Referentiestelsel

(69) Het referentiestelsel is de Franse vennootschapsbelasting, die in principe wordt geheven over alle winsten of inkomsten die door vennootschappen en andere rechtspersonen worden verworven (artikel 205 van het ABW). Overeenkomstig de bepalingen van artikel 206, lid 1, en artikel 1654 van het ABW zijn privaatrechtelijke of publiekrechtelijke rechtspersonen die betrokken zijn bij een exploitatie of bij activiteiten met een winstoogmerk onderworpen aan de vennootschapsbelasting. Voorts zijn overheidsinstelling met een industrieel en commercieel karakter in overeenstemming met de bepalingen van artikel 165 van bijlage 4 bij het ABW onderworpen aan alle directe belastingen en soortgelijke heffingen. In artikel 167 van bijlage 4 bij datzelfde wetboek is bepaald dat deze bepalingen meer in het bijzonder van toepassing zijn op de kamers van koophandel en industrie en op de autonome havens. Noch de Franse autoriteiten, noch de overige belanghebbenden hebben naar aanleiding van het besluit tot inleiding opmerkingen gemaakt bij dit punt.

Afwijking van het referentiestelsel

(70) Volgens de reeds genoemde ministeriële besluiten van 1942 en 1943 zijn „de autonome havens, de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting” vrijgesteld van de vennootschapsbelasting. In tegenstelling tot wat bepaalde Franse havens beweren, vloeit de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor de Franse havens dus niet voort uit de algemene bepalingen van het ABW (in het bijzonder artikel 165 van bijlage 4 bij het ABW) of uit het niet-winstgevende karakter van de activiteit van de havens, maar wel uit de ministeriële besluiten van 1942 en 1943, waarin expliciet wordt afgeweken van deze algemene bepalingen en impliciet wordt aangenomen dat de havens activiteiten met een winstoogmerk verrichten (51). Dit is bevestigd in het besluit van de Franse Raad van State dat door de belanghebbende partijen is aangehaald (52).

(71) Toch verkeren de met de ministeriële besluiten van 1942 en 1943 beoogde entiteiten, gelet op de doelstelling van het referentiestelsel, die erin bestaat de winsten van vennootschappen en rechtspersonen te belasten, in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie als andere vennootschappen of rechtspersonen die aan deze belasting zijn onderworpen, voor zover al deze ondernemingen winst maken. De desbetreffende vrijstelling vormt bijgevolg een afwijking op de door het referentiebelastingstelsel vastgestelde regels.

(72) De Commissie is daarom van mening dat de belastingvrijstelling ten gunste van de hierboven genoemde ondernemingen op het eerste gezicht selectief is.

(73) Het feit dat de maatregel op alle Franse havens van toepassing is, ervan uitgaand dat dit vaststaat (53), zou geen afbreuk doen aan deze conclusie. De onderzochte maatregel is, gelet op het referentiestelsel, immers niet algemeen van aard, daar hij niet van toepassing is op bepaalde ondernemingen (havenexploitanten) die zich desalniettemin in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie bevinden als andere vennootschappen of rechtspersonen die aan deze belasting zijn onderworpen, namelijk alle ondernemingen die winst maken. De maatregel is uitsluitend algemeen binnen een referentiestelsel dat alleen voor de havens zelf geldt (referentiestelsel gevormd door de ministeriële besluiten van 1942 en 1943), terwijl hierboven is aangetoond dat het referentiestelsel bestaat uit de algemene bepalingen inzake de vennootschapsbelasting waaraan ondernemingen uit alle sectoren zijn onderworpen.

(74) Voorts zijn eigenschappen zoals die welke de Franse autoriteiten en de belanghebbenden hebben aangehaald (taken die aan de havens worden opgelegd ten dienste van andere ondernemingen, specifieke dienstverrichtingen, exploitatie door de KKI's, afwezigheid van mededinging, financiering via havenrechten en toepassing van overheidsbevoegdheden) gelet op de doelstelling van het referentiestelsel, namelijk de winsten van alle rechtspersonen onderwerpen aan de inkomstenbelasting, niet relevant om te bepalen of er sprake is van een verschillende feitelijke en juridische situatie. Hoewel die omstandigheden in voorkomend geval kunnen verklaren waarom de exploitanten van havens die taken van algemeen belang hebben minder rendabel zijn en de belastbare winsten bijgevolg lager zijn, kunnen zij niet rechtvaardigen dat de gemaakte winsten — ondanks de kosten die deze taken van algemeen belang met zich brengen — zijn vrijgesteld van de vennootschapsbelasting.

(75) Bovendien heeft de Franse overheid naar aanleiding van een verzoek om een afwijkende belastingregeling in te voeren voor de autonome besturen van jachthavens reeds erkend dat „de Europese regelgeving inzake de mededingingsregels de toekenning van afwijkende belastingmaatregelen ten gunste van bepaalde activiteiten uitsluit” (54).

Rechtvaardiging door de aard of de opzet van het stelsel

(76) De Franse autoriteiten geven aan dat de maatregel al meer dan 70 jaar integrerend deel uitmaakt van het Franse belastingstelsel, maar het verstrijken van de tijd kan niet volstaan als reden om een afwijking op de normale regels van dit stelsel als gerechtvaardigd door de aard of de opzet van het stelsel te beschouwen. De verstreken tijd kan het gebruik van de procedure voor bestaande steun echter wel rechtvaardigen (zie hieronder). De Commissie is voorts van mening dat de logica die aan het referentiestelsel ten grondslag ligt, erin bestaat winsten te belasten. Een belastingvrijstelling die uitsluitend is gebaseerd op het al dan niet behoren tot een bepaalde categorie van ondernemingen of die uitsluitend aan bepaalde in de wet geïdentificeerde entiteiten wordt toegekend, past dan ook niet in die logica.

(77) Tot slot stelt de Commissie met betrekking tot de bewering van sommige belanghebbenden dat de onderzochte maatregel geen „duidelijke breuk vormt met het gelijkheidsbeginsel”, dat het feit dat een maatregel geen „duidelijke breuk vormt met het gelijkheidsbeginsel” in het Franse recht niet betekent dat zij „rechtstreeks uit de basis- of hoofdbeginselen van de referentieregeling voortvloeit of […] resulteert uit inherente mechanismen die noodzakelijk zijn voor het functioneren en de doeltreffendheid van de regeling” (***) (55) in staatssteunrechtelijke betekenis. Zoals blijkt uit het besluit van de Constitutionele Raad (56), zijn de doelstellingen van de afwijkende maatregel, d.w.z. doelstellingen van algemeen belang die vreemd zijn aan het belastingstelsel en die niet kunnen worden gebruikt voor de rechtvaardiging door aard en opzet van belastingstelsel, in aanmerking genomen bij de beoordeling van het gelijkheidsbeginsel in hetFranse recht. Hoewel doelstellingen die vreemd zijn aan het stelsel eventueel kunnen worden meegenomen in de beoordeling van de verenigbaarheid van een steunmaatregel, kunnen zij niet worden gebruikt om de selectiviteit van een afwijking te rechtvaardigen, noch om aan te tonen dat er geen sprake is van staatssteun. Het besluit van de Constitutionele Raad dat door de belanghebbenden is vermeld, heeft bovendien geen betrekking op de ministeriële besluiten die de havens vrijstellen van de vennootschapsbelasting, maar op een wettekst waarin bepaalde sportverenigingen worden vrijgesteld van een belasting met een andere inherente logica dan de vennootschapsbelasting.

(78) De Commissie is bijgevolg van mening dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting niet gerechtvaardigd is door de aard of de opzet van het Franse belastingstelsel.

5.1.5. Verstoring van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer

(79) Om als staatssteun te worden beschouwd, moet de maatregel het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden en de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen. Deze twee criteria hangen nauw samen.

(80) Het Hof heeft daar met name op gewezen in het arrest Eventech (57), „65 […] volgens vaste rechtspraak van het Hof hoeft voor de kwalificatie van een nationale maatregel als staatssteun niet te worden vastgesteld dat de betrokken steun het handelsverkeer tussen de lidstaten werkelijk heeft beïnvloed en de mededinging daadwerkelijk heeft vervalst, maar dient enkel te worden onderzocht of die steun dat handelsverkeer ongunstig kan beïnvloeden en de mededinging kan vervalsen (arrest Libert e.a., C-197/11 en C-203/11, EU:C:2013:288, punt 76 en aldaar aangehaalde rechtspraak). 66. In het bijzonder moet, wanneer steun van een lidstaat de positie van bepaalde ondernemingen in het intracommunautaire handelsverkeer versterkt ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen, dit handelsverkeer worden geacht door de steun te worden beïnvloed (zie in die zin arrest Libert e.a., EU:C:2013:288, punt 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak). 67. Daartoe is het niet noodzakelijk dat de begunstigde ondernemingen zelf aan het intracommunautaire handelsverkeer deelnemen. Wanneer een lidstaat steun toekent aan ondernemingen kan de binnenlandse activiteit immers in stand blijven of stijgen, met als gevolg dat de kansen van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen om in die lidstaat op de markt te komen, afnemen (zie in die zin arrest Libert e.a., EU:C:2013:288, punt 78 en aldaar aangehaalde rechtspraak). 68. Volgens de rechtspraak van het Hof bestaat er bovendien geen drempel of percentage waaronder het handelsverkeer tussen de lidstaten kan worden geacht niet ongunstig te worden beïnvloed. De omstandigheid dat het steunbedrag betrekkelijk gering is of de begunstigde onderneming vrij klein, sluit immers niet a priori de mogelijkheid uit dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed (arrest Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, C-280/00, EU:C:2003:415, punt 81). 69. Of is voldaan aan de voorwaarde dat de steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt, hangt dus niet af van de plaatselijke of regionale aard van de geleverde vervoersdiensten, noch van de omvang van het betrokken werkterrein (arrest Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, EU:C:2003:415, punt 82).”

(81) In het arrest Wam (58) heeft het Hof meer bepaald het volgende onderstreept: „53. […] kan de omstandigheid dat een sector van de economie op gemeenschapsniveau is geliberaliseerd, een werkelijke of potentiële weerslag van de steun op de mededinging alsmede het effect daarvan op het handelsverkeer tussen de lidstaten aan het licht brengen (arrest Cassa di Risparmio di Firenze e.a., reeds aangehaald, punt 142 en aldaar aangehaalde rechtspraak). 54. Wat de voorwaarde inzake de mededingingsverstoring betreft, zij eraan herinnerd dat steun die bedoeld is om een onderneming te bevrijden van de kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen, in beginsel de concurrentievoorwaarden vervalst (arrest van 19 september 2000, Duitsland/Commissie, C1-56/98, Jurispr. blz. I-6857, punt 30, en arrest Heiser, reeds aangehaald, punt 55).”

(82) In dit geval bevrijdt het belastingvoordeel dat de havens genieten hen echter van kosten die zij anders hadden moeten dragen. Het begunstigt deze havens ten opzichte van de Franse havens en de buitenlandse havens in de Europese Unie die dit voordeel niet genieten. Het kan dan ook het handelsverkeer tussen de lidstaten beïnvloeden en de mededinging vervalsen.

(83) Er is in de havensector inderdaad sprake van mededinging, en die wordt aangescherpt door de aard en eigenschappen die eigen zijn aan vervoer, in het bijzonder de zeevaart en de binnenvaart. Ook al wordt aangenomen dat de havens beschikken over een wettelijk monopolie om hun diensten aan te bieden in de haven die zij exploiteren, toch concurreren de vervoersdiensten die zij aanbieden, althans in zekere mate, met die welke worden aangeboden door of in andere havens en door andere vervoerders in Frankrijk (59) en in de andere lidstaten,

(84) Tijdens de openbare raadpleging van de belanghebbenden over een ontwerpverordening op het gebied van havens „benadrukten alle belanghebbenden de noodzaak van stabiele, eerlijke en gelijke […] concurrentievoorwaarden in de EU (voor de concurrentie tussen havens) […]” (60). Havens, en voornamelijk binnenhavens en meer in het algemeen het vervoer over waterwegen waarin zij een schakel zijn, concurreren ook met andere vervoersvormen. Voor zover er andere oplossingen bestaan of zouden kunnen bestaan om goederen naar de overzeese gebieden te vervoeren, zou de maatregel ook voor die havens die ver van het vasteland liggen of voor andere Europese havens tot concurrentievervalsing kunnen leiden en het handelsverkeer tussen de lidstaten kunnen beïnvloeden.

(85) Hoewel de aantrekkelijkheid van een haven inderdaad aan de hand van verschillende parameters wordt gemeten, meer bepaald de verbindingen met het achterland (61), spelen de prijzen van de door de havens verleende diensten (havenrechten en andere door de reders betaalde heffingen) toch een rol in het relatieve concurrentievermogen van de havens (62). In tegenstelling tot wat de Franse autoriteiten en bepaalde belanghebbenden beweren, kan op basis van de vraag of dit element meer of minder belangrijk is dan de overige elementen van het concurrentievermogen van de havens niet worden geconcludeerd dat de onderzochte maatregel geen invloed heeft op de mededinging, aangezien deze maatregel de in de havens toegepaste prijzen kan beïnvloeden en bij overigens gelijke omstandigheden bepalend zal zijn in de keuze van de reders voor een bepaald traject of een bepaalde logistieke oplossing waarbij een bepaalde haven wel wordt aangedaan en een andere niet.

(86) Bovendien zij erop gewezen dat de Europese havens ook moeten concurreren om marktdeelnemers (of concessiehouders) aan te trekken die bepaalde havendiensten aan de reders verlenen, indien de haveninstantie die diensten niet rechtstreeks verleent. De hoogte van de door de havens gevraagde vergoeding voor de terbeschikkingstelling van terreinen en infrastructuur (havenuitrusting) aan de concessiehouders speelt eveneens een rol in de keuze van die laatsten om zich in een bepaalde haven te vestigen en in de keuze van de middelen die zij daar zullen inzetten. Meer in het algemeen concurreren de havens met andere marktdeelnemers op de markt voor financiering en investeringen; bij overigens gelijke omstandigheden, biedt de maatregel de havens een voordeel ten aanzien van de investeerders in vergelijking met andere marktdeelnemers die niet van de maatregel profiteren (zij zijn een interessantere investering).

(87) Aangezien de onderzochte maatregel een steunregeling is die van toepassing is op havens die qua omvang, geografische ligging, type (binnenhaven, zeehaven) en activiteiten sterk van elkaar verschillen, moet om vast te stellen dat de onderzochte maatregel staatssteun vormt bovendien niet afzonderlijk worden aangetoond dat de maatregel voor elke haven tot concurrentievervalsing leidt en het handelsverkeer beïnvloedt.

(88) Het volstaat in dat opzicht om te vermelden dat de Franse autoriteiten en de belanghebbende partijen toegeven dat bepaalde grote havens, zoals die van Le Havre, Rouen en Marseille, met andere havens in de Europese Unie concurreren, zodat de maatregel een effect heeft op de handel en het handelsverkeer beïnvloedt. Dat komt ook tot uiting in de opmerkingen van de haven van Rotterdam.

(89) Voorts hebben de verklaring dat met staatssteun vergelijkbare maatregelen in andere lidstaten bestaan, en het gedrag van de Commissie met betrekking tot die mogelijke maatregelen, geen invloed op de kwalificatie van de betrokken maatregel als staatssteun (63), aangezien de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor de Franse havens wel degelijk leidt tot een verbetering van hun concurrentiepositie ten opzichte van een referentiesituatie waarin zij onder de normale omstandigheden van het stelsel van vennootschapsbelasting zouden worden belast (64). Het feit dat er in de lidstaten verschillende tarieven voor de vennootschapsbelasting worden gehanteerd, is eveneens slechts een gevolg van het feit dat de directe belastingen niet geharmoniseerd zijn tussen de lidstaten en weerspiegelt enkel de soevereine keuzes van de lidstaten om bepaalde diensten — of een bepaald niveau van diensten— voor de belastingbetalers te financieren via de belastingen.

(90) Bovendien is het niet vereist dat de vervalsing van de mededinging of de beïnvloeding van het handelsverkeer aanzienlijk of materieel is. Het argument dat het concurrerende verkeer van geringe omvang zou zijn, toont dus niet aan dat er geen sprake is van concurrentievervalsing, maar bewijst eerder dat de Franse havens en andere havens van de Unie wel degelijk in zeker mate met elkaar concurreren. Het feit dat de gecumuleerde activiteit van de kleine Franse havens slechts 1 % van het totale verkeer van de Unie vertegenwoordigt, betekent evenmin dat hun marktaandeel op een of meer relevante markten met het oog op een beoordeling van de concurrentievervalsing van dezelfde grootteorde is. Bovendien heeft het besluit van 11 april 2016 dat door de Franse autoriteiten en de belanghebbenden is aangehaald betrekking op de verenigbaarheid van een steunmaatregel voor investeringen, hetgeen zou betekenen dat de onderzochte maatregel wordt erkend als staatssteun die de concurrentie en het handelsverkeer tussen de lidstaten beïnvloedt.

(91) Ondanks het feit dat de door Frankrijk gedefinieerde „kleine havens” (65) slechts een klein deel van het verkeer van de Unie uitmaken, sluit het feit dat de begunstigde onderneming klein is bovendien niet a priori de mogelijkheid uit dat de mededinging op de interne markt wordt vervalst of dreigt te worden vervalst, in het bijzonder wanneer de activiteiten van de begunstigden in grensgebieden worden verricht. De opmerkingen van de KKI van Bayonne Baskenland, concessiehouder van de handelshaven van Bayonne en van de vissershaven van Saint-Jean-de-Luz/Ciboure, beide „kleine havens” volgens de door Frankrijk voorgestelde definitie, geven bovendien aan hoe die havens dicht bij de grens de effectieve grensoverschrijdende mededinging zien (66). Hoewel de Commissie erkent dat een voordelige maatregel in sommige gevallen (67) geen effect kan hebben op het handelsverkeer tussen de lidstaten, baseert zij zich daartoe niet alleen op de omvang van de begunstigde onderneming, maar op een individuele beoordeling van verschillende criteria (68).

(92) De Commissie sluit niet uit dat de maatregel in het specifieke geval van bepaalde havens — meer in het bijzonder die havens die aan de voorwaarden uit haar besluitvormingspraktijk voldoen — kan worden geacht geen gevolgen voor het handelsverkeer te hebben.

(93) Om de hierboven beschreven meer systematische redenen, heeft de onderzochte maatregel, als algemene vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor alle in de ministeriële besluiten van 1942 en 1943 genoemde begunstigden, echter wel gevolgen voor het handelsverkeer in de Unie en vervalst hij de mededinging of kan hij die vervalsen.

5.1.6. Conclusie

(94) De Commissie besluit daarom dat de belastingvrijstelling voor de autonome havens (die ten dele grote zeehavens zijn geworden), de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, van het VWEU.

5.2. Verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt

(95) Het is aan de betrokken lidstaat om aan te tonen dat de staatssteunmaatregelen als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd. Terwijl de Franse autoriteiten als argument voor de verenigbaarheid van de maatregel slechts de compensatie van bepaalde door de havens verrichte taken in de zin van artikel 106, lid 2, van het VWEU, enerzijds, en artikel 107, lid 3, onder a), van het VWEU, anderzijds, aanhalen, voeren sommige belanghebbenden eveneens artikel 93 (coördinatie van het vervoer) en artikel 107, lid 3, onder b), van het VWEU (belangrijke projecten van Europees belang) aan.

(96) In artikel 106, lid 2, van het VWEU, is ten eerste bepaald dat een compensatie voor de uitvoering van openbaredienstverplichtingen verenigbaar met de interne markt kan worden verklaard als zij aan bepaalde voorwaarden voldoet (69). De Franse autoriteiten en sommige belanghebbenden zijn in dat opzicht van mening dat de onderzochte maatregel verenigbaar is met de interne markt, aangezien zij het mogelijk maakt om bepaalde door de havens gefinancierde taken die onder de bevoegdheid van de overheid vallen, te compenseren. De Commissie merkt echter op dat de onderzochte maatregel, waarin het bedrag van de steun wordt gekoppeld aan de te gemaakte winsten, geen verband houdt met, noch beperkt is tot de nettokosten van de openbaredienstverplichtingen (70). Hij vloeit evenmin voort uit een duidelijk mandaat dat aan de begunstigden van de maatregel is verleend om deze taken uit te voeren (71). De maatregel kan bijgevolg niet worden beschouwd als een compensatie voor overheidsdiensten die verenigbaar is met de interne markt en is niet verenigbaar met de grondslag van artikel 106, lid 2, van het VWEU.

(97) In artikel 93 van het VWEU is ten tweede vermeld dat de steunmaatregelen die beantwoorden aan de behoeften van de coördinatie van het vervoer of die overeenkomen met de vergoeding van bepaalde met het begrip „openbare dienst” verbonden, verplichte dienstverrichtingen eveneens verenigbaar met de interne markt kunnen worden geacht. Hoewel de binnenhavens, zoals de vertegenwoordigers van de beheerders van de Franse binnenhavens onderstrepen, een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van het multimodale vervoer, vallen niet alle investeringen in de havens binnen het toepassingsgebied van artikel 93 van het VWEU, dat beperkt is tot steunmaatregelen die beantwoorden aan de behoeften van de coördinatie van het vervoer. Bovendien vormt de vrijstelling van de vennootschapsbelasting geen steun voor investeringen, maar niet op investeringen gerichte exploitatiesteun. De maatregel bevoordeelt de ondernemingen die het meeste winst maken en bijgevolg meer winst kunnen opstapelen en investeringen kunnen financieren. De maatregel is evenmin gericht op de vergoeding van bepaalde met het begrip „openbare dienst” verbonden, verplichte dienstverrichtingen zoals hierboven beschreven. Het voordeel dat een zuivere vrijstelling van de vennootschapsbelasting oplevert, is bovendien niet beperkt tot het bedrag dat nodig is om de coördinatie van het vervoer of de vergoeding van bepaalde met het begrip „openbare dienst” verbonden, verplichte dienstverrichtingen te verzekeren en garandeert de eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel bijgevolg niet. Zij heeft evenmin een duidelijk vastgesteld stimuleren effect, in het bijzonder omdat de vrijstelling meer voordeel oplevert voor meer rendabele havens, die dus ook meer middelen hebben en het minste behoefte hebben aan stimulansen. Artikel 93 van het VWEU is derhalve niet van toepassing.

(98) Ten derde kan steun om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen volgens artikel 107, lid 3, onder b), van het VWEU eveneens als verenigbaar met de interne markt worden beschouwd. In dat verband zijn de vertegenwoordigers van de beheerders van de Franse binnenhavens in het algemeen van mening dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting binnen het toepassingsgebied van dit artikel valt. Om de hierboven reeds genoemde redenen kan die redenering echter niet worden gevolgd. De onderzochte maatregel is niet gericht op de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang en staat niet in verhouding tot de kosten van een dergelijk project. Het gaat om een voordeel waarvan de havens profiteren enkel en alleen omdat zij winst maken, het feit dat zij aan een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang bijdragen speelt daarbij geen rol.

(99) Ten vierde kunnen volgens artikel 107, lid 3, onder a), van het VWEU met name steunmaatregelen ter bevordering van de economische ontwikkeling […] van de in artikel 349 bedoelde regio's, rekening houdend met hun structurele, economische en sociale situatie, als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd. Die bepaling wordt door de Franse autoriteiten en door verschillende overzeese belanghebbenden ingeroepen met betrekking tot de overzeese havens. De onderzochte maatregel is echter niet specifiek op die regio's gericht.

(100) Zelfs als de maatregel enkel de havens gelegen in de in artikel 349 van het VWEU vermelde regio's zou beogen, is hij niet bedoeld om de economische ontwikkeling van die regio's te bevorderen of hun structureel ongunstige situatie te compenseren, aangezien hij slechts een sectoraal voordeel toekent aan een specifiek type ondernemingen in de vervoerssector, ongeacht de activiteiten van die ondernemingen. Frankrijk toont niet aan dat de maatregel een effect zou hebben op de kosten van de ingevoerde goederen, en er zij in dat verband op gewezen dat bepaalde overzeese havens winst maken, dividenden uitkeren aan de staat (72) en bijgevolg a priori over enige marge beschikken om het bedrag van de havenrechten te verlagen als dat als een handicap zou worden beschouwd voor de economische ontwikkeling van de desbetreffende regio's; de vrijstelling van de vennootschapsbelasting kan zo gevolgen hebben voor verschillende geldstromen (in het bijzonder dividenden), maar niet noodzakelijk voor de kostprijs van de ingevoerde goederen. Frankrijk beweert in dat verband niet dat de havens in een bijzonder ongunstige situatie verkeren in vergelijking met andere ondernemingen in de in artikel 349 bedoelde regio's. De maatregel is door zijn aard en werking (voordeel voorbehouden aan bepaalde ondernemingen, zonder rekening te houden met hun activiteit, in verhouding tot de gemaakte winsten en niet tot de behoeften en niet beperkt tot een welbepaald doel waarvan de verwezenlijking een financiële stimulans zou betekenen) duidelijk te onderscheiden van de belastingregelingen ter ondersteuning van de bedrijfsvoering die door de belanghebbenden zijn aangehaald en door de Commissie zijn aanvaard. De fiscale steunmaatregelen voor investeringen en het nultarief voor de btw zijn algemene maatregelen waarvan het toepassingsgebied zonder onderscheid de ondernemingen omvat uit de in artikel 349 van het VWEU bedoelde regio's.

(101) Bovendien is de groepsvrijstellingsverordening (73), waar de bedrijfssteun voor het overzeese vervoer tot op een zekere hoogte onder valt, in tegenstelling tot wat de GZH van Guadeloupe beweert, niet van toepassing op de onderzochte maatregel. Artikel 15, lid 4, van de verordening is immers alleen van toepassing op maatregelen waarvan het bedrag is beperkt aan de hand van een aantal indicatoren (bruto toegevoegde waarde, arbeidskosten, omzet), hetgeen niet het geval is voor een vrijstelling van de vennootschapsbelasting.

(102) Bijgevolg kan de onderzochte steunmaatregel niet verenigbaar worden verklaard met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder a), van het VWEU.

(103) Ten vijfde en hoewel noch Frankrijk noch de belanghebbenden artikel 107, lid 3, onder c), van het VWEU hebben ingeroepen, onderzoekt de Commissie of de onderzochte maatregel „de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën vergemakkelijkt”, zonder de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt zodanig te veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Om de hierboven reeds genoemde redenen (gebrek aan evenredigheid, afwezigheid van een stimulerend effect en afwezigheid van een verband met een vastgestelde doelstelling van algemeen belang), is de Commissie evenwel van mening dat artikel 107, lid 3, onder c), van het VWEU niet van toepassing is.

(104) Hoewel sommige belanghebbenden van mening zijn dat de schrapping van de maatregel gevolgen zal hebben voor de investeringscapaciteit van de havens, onderstreept de Commissie tot slot dat de onderzochte maatregel niet gericht is op investeringen (74).

5.3. Bestaande steun of nieuwe steun

(105) In overeenstemming met artikel 1, onder b), punt i), van de procedureverordening, zijn steunregelingen die vóór de inwerkingtreding van deze verordening ten uitvoer zijn gelegd bestaand steunregelingen.

(106) Aangezien de desbetreffende belastingvrijstelling in 1942 van kracht is geworden en sindsdien niet inhoudelijk is gewijzigd, beschouwt de Commissie deze maatregel als een bestaande steunregeling.

6. VERZOEKEN OM SCHORSING VAN DE BEHANDELING

(107) Overeenkomstig de rol die aan de Commissie op grond van de artikelen 107 en 108 VWEU toekomt, moet zij snel een einde maken aan staatssteun die niet verenigbaar met de interne markt wordt geacht, en eerlijke concurrentievoorwaarden herstellen.

(108) In overeenstemming met artikel 9, lid 6, van de procedureverordening moet de Commissie een definitief besluit vaststellen zodra de twijfels die zij in het besluit tot inleiding heeft geuit, zijn weggenomen. Indien de Commissie in deze fase van de procedure oordeelt dat onverenigbare steun is toegekend aan bepaalde ondernemingen, kan zij in beginsel de betrokken staatssteunprocedure niet opschorten of een overgangstermijn toestaan, aangezien dit zou neerkomen op een toelating om gedurende een langere termijn steun toe te kennen die niet met de interne markt verenigbaar is; dit zou tevens onrechtvaardig zijn ten aanzien van de concurrenten die geen of zelfs minder steun ontvangen. De Commissie merkt in dat verband op dat de Nederlandse havens, die sinds 1 januari 2017 onderworpen zijn aan de vennootschapsbelasting, haar verzoeken de Franse havens snel aan de vennootschapsbelasting te onderwerpen.

(109) Zoals hierboven is uiteengezet kan de opschorting van de procedure, gedurende dewelke de onverenigbare steun verder zou worden betaald, niet worden gerechtvaardigd door de mogelijke staatssteun voor andere havens in andere lidstaten. Er zij op gewezen „dat de gevolgen van meerdere distorsies van de mededinging in het handelsverkeer tussen de lidstaten elkaar niet opheffen, doch juist een cumulatief effect hebben, waardoor de nadelige uitwerking ervan op de gemeenschappelijke markt nog wordt versterkt” (75). Bovendien zou een schorsing van de procedure tot afschaffing van de belastingvrijstelling voor de Franse havens neerkomen op een verlenging van de huidige verstoringen tussen havens in Noord-Europa, aangezien de Nederlandse havens deze belastingvoordelen met ingang van 1 januari 2017 hebben afgeschaft.

(110) Voorts is het feit dat de door de Commissie ingeleide procedure inzake de belastingregeling voor de Nederlandse havens (76) langer zou hebben geduurd dan de procedure inzake de Franse havens niet relevant om in deze zaak een overgangsperiode te vragen. De Commissie behandelt alle lidstaten op dezelfde wijze en behandelt elk geval volgens zijn eigen specifieke kenmerken. Zo streeft de Commissie ernaar om de termijn voor de tenuitvoerlegging van haar besluiten zo vast te stellen dat de betrokken lidstaat het besluit binnen een redelijke termijn ten uitvoer kan leggen, rekening houdend met de omstandigheden, en is het niet haar bedoeling om de betrokken ondernemingen langer te laten profiteren van onverenigbaar verklaarde steun.

(111) Frankrijk vermeldt tot slot niet waarom de behandeling vanwege de herziening van de groepsvrijstellingsverordening en het voorstel voor een verordening betreffende de havendiensten zou moeten worden geschorst. Hoe dan ook is de herziene versie van de groepsvrijstellingsverordening — die geen betrekking heeft op maatregelen die neerkomen op een zuivere vrijstelling van de vennootschapsbelasting — op 17 mei 2017 aangenomen. De verordening betreffende de havendiensten die op 15 februari 2017 is aangenomen (77) heeft noch tot doel noch tot gevolg het optreden van de Commissie op grond van de artikelen 107 en 108 van het VWEU te beïnvloeden.

(112) De procedure dient bijgevolg niet te worden geschorst.

7. DE VERZOEKEN VAN DE NEDERLANDSE HAVENS

(113) Wat betreft het verzoek van de Nederlandse havens om hun onderwerping aan de vennootschapsbelasting uit te stellen, wijst de Commissie erop dat de onderhavige procedure niet over de Nederlandse havens gaat, maar over de [Franse] (***). De Commissie heeft trouwens in haar definitieve besluit in zaak SA.25338 over de Nederlandse havens (78), om dezelfde principiële redenen als die in dit besluit, geweigerd de onderwerping van de Nederlandse havens aan de vennootschapsbelasting uit te stellen. De onderwerping van de Nederlandse havens aan de vennootschapsbelasting vloeit overigens voort uit het Nederlandse nationale recht en de Commissie kan een lidstaat in het kader van artikel 107 VWEU hoe dan ook niet opleggen zijn wetgeving te veranderen om bepaalde marktdeelnemers staatssteun te verlenen.

8. CONCLUSIE

(114) De vrijstelling van de vennootschapsbelasting ten gunste van de in de ministeriële besluiten van 11 augustus 1942 en 27 april 1943 genoemde havens (autonome havens — die ten dele grote zeehavens zijn geworden, de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting) is een bestaande staatssteunregeling die onverenigbaar is met de interne markt.

(115) De Franse autoriteiten dienen derhalve die vrijstelling van vennootschapsbelasting op te heffen en de betrokken entiteiten aan de vennootschapsbelasting te onderwerpen. Die maatregel dient vóór het einde van het op de datum van dit besluit lopende kalenderjaar te worden aangenomen en dient uiterlijk op de inkomsten uit economische activiteiten vanaf het begin van het belastingjaar volgend op de aanneming ervan te worden toegepast,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De vrijstelling van de vennootschapsbelasting ten gunste van de autonome havens (ten dele grote zeehavens geworden), de maritieme kamers van koophandel, de kamers van koophandel en industrie die haveninstallaties beheren, de gemeenten die concessiehouder zijn van overheidsuitrusting in zeehavens die eigendom is van de staat en de ondernemingen die hun plaats hebben ingenomen voor de exploitatie van die uitrusting is een bestaande staatssteunregeling die onverenigbaar is met de interne markt.

Artikel 2

1. Frankrijk heft de in artikel 1 bedoelde vrijstelling van de vennootschapsbelasting op en onderwerpt de entiteiten waarop die vrijstelling van toepassing is aan de vennootschapsbelasting.

2. De maatregel waarmee Frankrijk zijn verplichtingen uit hoofde van lid 1 nakomt, wordt vastgesteld vóór het einde van het op de datum van de kennisgeving van dit besluit lopende kalenderjaar. Die maatregel wordt van toepassing uiterlijk op de uit economische activiteiten ontstane inkomsten die zijn ontstaan vanaf het begin van het belastingjaar volgend op de vaststelling van die maatregel.

Artikel 3

Frankrijk deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de datum van bekendmaking van dit besluit de maatregelen mee die het heeft genomen om hieraan te voldoen.

Artikel 4

Dit besluit is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 27 juli 2017. Voor de Commissie Margrethe VESTAGER Lid van de Commissie

(1) PB C 302 van 19.8.2016, blz. 23.

(2) Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad van 13 juli 2015 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 248 van 24.9.2015, blz. 9).

(3) PB C 302 van 19.8.2016, blz. 23.

(4) Zie het besluit van de Commissie van 29 juni 2011 betreffende steunmaatregel SA.27106 (C 13/09 — ex N 614/08) die Frankrijk voornemens is ten uitvoer te leggen voor de havensector (PB L 221 van 27.8.2011, blz. 8).

(5) Kamers van koophandel waarvan de zetel zich in een kuststad bevindt en kamers van koophandel die ongeacht hun geografische ligging concessiehouder zijn van openbare uitrusting in een zeehaven.

(6) Zie Frans belastingdocument BOI-IS-CHAMP-30-60, paragrafen 230 en volgende.

(***) Correctie van een schrijffout.

(7) Besluit van de Commissie van 20 oktober 2004 betreffende steunmaatregel nr. N 520/2003 — België — Financiële steun voor infrastructuurwerkzaamheden in Vlaamse havens, overweging 35 (PB C 176 van 16.7.2005, blz. 11).

(8) PB C 262 van 19.7.2016, blz. 1.

(9) Publicatieblad van 21 april 2012, blz. 7198.

(10) Besluit van de Commissie van 11 april 2016 betreffende steunmaatregel SA.43975 (2016/NN) — Portugal — Steun voor investeringen in de haven van Funchal (PB C 183 van 11.5.2016, blz. 1).

(11) Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag met de interne markt verenigbaar worden verklaard (PB L 187 van 26.6.2014, blz. 1).

(12) COM(2013) 296 final — 2013/0157 (COD), PB C 327 van 12.11.2013, blz. 111. Die handeling is ondertussen aangenomen: Verordening (EU) 2017/352 van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2017 tot vaststelling van een kader voor het verrichten van havendiensten en gemeenschappelijke regels inzake de financiële transparantie van havens (PB L 57 van 3.3.2017, blz. 1).

(13) Arrest van het Hof van Justitie van 12 september 2000, Pavel Pavlov e.a./Stichting Pensioenfonds Medische Specialisten, C-180/98 t/m C-184/98, ECLI:EU:C:2000:428, punt 74.

(14) Zie de arresten van het Hof van Justitie van 16 juni 1987, Commissie/Italië, C-118/85, ECLI:EU:C:1987:283, punt 7 en van 18 juni 1998, Commissie/Italië, C-35/96, ECLI:EU:C:1998:303, punt 36.

(15) Arrest van het Gerecht van 12 december 2000, Aéroports de Paris/Commissie, T-128/98, ECLI:EU:[T] (***):2000:290, punt 125, in hogere voorziening bevestigd door arrest van het Hof van Justitie van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C-82/01 P, ECLI:EU:C:2002:617. Zie ook arrest van het Gerecht van 17 december 2008, Ryanair/Commissie, T-196/04, ECLI:EU:T:2008:585, punt 88. Arrest van het Gerecht van 24 maart 2011, Freistaat Sachsen e.a./Commissie, T-443/08 en T-455/08, ECLI:EU:T:2011:117, met name de punten 93 en 94, in hogere voorziening bevestigd door arrest van het Hof van Justitie van 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie, C-288/11 P, ECLI:EU:C:2012:821, punten 40 t/m 43, 47.

(16) Zie bijvoorbeeld besluit van de Commissie van 15 december 2009 betreffende steunmaatregel N 385/2009 — Overheidsfinanciering van haveninfrastructuur in de haven van Ventspils (PB C 62 van 13.3.2010, blz. 7); besluit van de Commissie van 15 juni 2011 betreffende steunmaatregel 44/2010 — Republiek Letland — Overheidsfinanciering van haveninfrastructuur in Krievu salā (PB C 215 van 21.7.2011, blz. 21); besluit van de Commissie van 22 februari 2012 betreffende steunmaatregel SA.30742 (N/2010) — Litouwen — Aanleg van infrastructuur voor de passagiers- en goederenterminal van Klaipeda (PB C 121 van 26.4.2012, blz. 1); besluit van de Commissie van 2 juli 2013 betreffende steunmaatregel SA.35418 (2012/N) — Griekenland — Uitbreiding van de haven van Piraeus (PB C 256 van 5.9.2013, blz. 2); besluit van de Commissie van 18 september 2013 betreffende steunmaatregel SA.36953 (2013/N) — Spanje — Havenautoriteit van Bahía de Cádiz (PB C 335 van 16.11.2013, blz. 1).

(17) Zie bijvoorbeeld het besluit van de Commissie van 18 september 2013 betreffende steunmaatregel SA.36953 (2013/N) — Spanje — Havenautoriteit van Bahía de Cádiz (PB C 335 van 16.11.2013, blz. 1).

(18) Arrest van het Hof van Justitie van 10 december 1991, Merci Convenzionali Porto di Genova, C-179/90, ECLI:EU:C:1991:464, punten 3 en 27; Arrest van het Hof van Justitie van het Hof van 17 juli 1997 in de zaak C-242/95 GT-Link A/S v. De Danske Statsbaner, ECLI:EU:C:1997:376, punt 52 „Daaruit volgt evenwel niet, dat de exploitatie van iedere handelshaven het beheer van een dienst van algemeen economisch belang uitmaakt, inzonderheid niet, dat alle in een dergelijke haven verrichte diensten onder een dergelijke taak vallen.”

(19) Zie bijvoorbeeld het besluit van de Commissie van 18 december 2013 betreffende steunmaatregel SA.37402 — Vrijhaven van Boedapest (PB C 141 van 9.5.2014, blz. 1); besluit van de Commissie van 17 oktober 2012 betreffende steunmaatregel SA.34501 — Binnenhaven van Königs Wusterhausen/Wildau (PB C 176 van 21.6.2013, blz. 1); besluit van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende steunmaatregel SA.38478 — Haven van Györ-Gönyü (PB C 418 van 21.11.2014, blz. 1).

(20) Besluit van de Commissie van 16 oktober 2002 betreffende steunmaatregel N 438/02 — België — Subsidies voor de havenbedrijven voor de uitvoering van overheidstaken (PB C 284 van 21.11.2002, blz. 2).

(21) Arrest van het Hof van Justitie van 18 maart 1997, Calì & Figli, C-343/95, ECLI:EU:C:1997:160, punt 22.

(22) Die activiteiten houden verband met de gebouwen en diensten die nodig zijn voor de exploitatie van de havens en zijn bijgevolg vrijgesteld van de vennootschapsbelasting.

(23) In artikel L. 5321-1 van het Franse vervoerswetboek is vermeld dat „havenrechten kunnen worden geïnd in door de staat, de decentrale overheden of groeperingen daarvan gecontroleerde zeehavens voor de commerciële activiteiten van schepen die er worden verricht of voor schepen die er verblijven” en dat die rechten „meerdere elementen” of „vergoedingen” kunnen omvatten (volgens artikel L. 5321-3 van datzelfde wetboek). Deze bepalingen zijn volgens artikel L. 4323-1 van het wetboek eveneens van toepassing op de binnenhavens. In zijn besluit nr. 76-92 van 6 oktober 1976 heeft de Franse Constitutionele Raad verklaard dat de desbetreffende bepalingen „voor het verblijf van schepen in de havens en de activiteiten die er worden verricht rechten instellen waarvan het bedrag integraal wordt bestemd voor de financiering van de uitgaven van de havens […] en in ruil waarvoor de openbare uitrusting mag worden gebruikt en prestaties worden geleverd [en dat die rechten] het karakter hebben van vergoedingen voor verleende diensten”.

(24) Volgens artikel L. 5312-2 van het vervoerswetboek is de GZH meer in het bijzonder verantwoordelijk voor „het beheer en de opwaardering van het gebied waarvan zij eigenaar is of dat aan haar is toegewezen”. Zie ook artikel L. 5313-2 voor de autonome havens en artikel L. 4322-1 voor de autonome haven van Parijs.

(25) Zie het publieke jaarverslag 2017 van de Franse Rekenkamer, getiteld „Le bilan de la réforme des grands ports maritimes” (De balans van de hervorming van de grote zeehavens) — februari 2017, het Franse document: „Le maintien d'activités de manutention dans certains ports” („De handhaving van de ladingbehandelingsactiviteiten in bepaalde havens”).

(26) „De Staat, de regio's, de gewesten, de provincies, de gemeenten en de andere publiekrechtelijke lichamen worden niet als belastingplichtigen aangemerkt voor de werkzaamheden of handelingen die zij als overheid verrichten, ook niet indien zij voor die werkzaamheden of handelingen rechten, heffingen, bijdragen of retributies innen.” Bepaling thans grotendeels vervangen door het artikel 13 van Richtlijn 2006/112/EG van de Raad van 28 november 2006 betreffende het gemeenschappelijke stelsel van belasting over de toegevoegde waarde (PB L 347 van 11.12.2006, blz. 1).

(27) Arrest van het Hof van Justitie van 12 september 2000, Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen Franse Republiek, C-276/97, ECLI:EU:C:2000:424, punt 40.

(28) Naast een voorwaarde dat er geen sprake mag zijn van „concurrentievervalsing van enige betekenis”, is in artikel 4, lid 5, vermeld dat „de publiekrechtelijke lichamen in elk geval als belastingplichtige worden beschouwd voor de in bijlage I genoemde werkzaamheden, voor zover deze niet van onbeduidende omvang zijn”. De verlening van havendiensten is evenwel opgenomen in bijlage I.

(29) In de zaak C-276/97 merkt het Hof van Justitie de desbetreffende activiteit (wegeninfrastructuur tegen vergoeding ter beschikking stellen van de weggebruikers) duidelijk als economische activiteit aan (punt 32), voordat het onderzoekt of de in artikel 4, lid 5, bedoelde vrijstelling van toepassing is (punt 37).

(30) Zie arrest van het Hof van Justitie van 10 januari 2006, Cassa di Risparmio di Firenze e.a., C-222/04, ECLI:EU:C:2006:8, punten 122 en 123.

(31) Zo heeft de autonome haven van Parijs 8 miljoen euro betaald over het boekjaar 2014 en 11 miljoen euro over het boekjaar 2016. De GZH van Duinkerke heeft op haar beurt 5 miljoen euro betaald over het boekjaar 2014 en 4 miljoen euro over het boekjaar 2016. Zie de arresten van 18 februari 2016 en 23 februari 2017 tot vaststelling van de bedragen van de door de autonome haven van Parijs en de grote zeehavens aan de staat verschuldigde dividenden, Frans staatsblad nr. 0048 van 26 februari 2016 en Frans staatsblad nr. 53 van 3 maart 2017. De uitgekeerde dividenden variëren sterk in de tijd wat het aandeel van het nettoresultaat betreft (tussen 14 % en 33 % voor de GZH van Le Havre over de periode 2008-2013, tussen 22 % en 35 % voor de GZH van Marseille over de periode 2009-2014).

(32) Zie het besluit van de Commissie van 22 februari 2012 betreffende steunmaatregel SA.30742 (N/2010) — Litouwen — Haven van Klaipėda, overweging 9 (PB C 121 van 26.4.2012, blz. 1).

(33) Zie met name de artikelen R. 5321-2 en R. 5321-11.

(34) Zie de punten 5 en 7 van het analyseschema voor de haveninfrastructuur (http://ec.europa.eu/competition/state_aid/modernisation/grid_ports_en.pdf) en het besluit van de Commissie van 30 april 2015 betreffende staatssteun SA.39608 Uitbreiding van de haven van Wismar, overweging 31 (PB C 203 van 19.6.2015, blz. 3).

(35) Besluit van de Commissie van 27 maart 2014 betreffende steunmaatregel SA.36346 (2013/N) — GRW land development scheme for industrial and commercial use (PB C 141 van 9.5.2014, blz. 1).

(36) Zie besluit van de Commissie betreffende staatssteun SA.36953 (2013/N) Haven van Bahía de Cádiz, overweging 29 (PB C 335 van 16.11.2013, blz. 1), besluit van de Commissie betreffende staatssteun SA.30742 (N/2010) Klaipėda, overwegingen 8 en 9 (PB C 121 van 26.4.2012, blz. 1), besluit van de Commissie betreffende staatssteun N 44/2010 Haven van Krievu Sala, overweging 67 (PB C 215 van 21.7.2011, blz. 21), besluit van de Commissie betreffende staatssteun C 39/2009 (ex N 385/2009) Haven van Ventspils, overwegingen 30, 57 en 58 (PB C 62 van 13.3.2010, blz. 7).

(37) Zie het verslag van het Inspectoraat-Generaal van Financiën (nr. 2007-M-031-01) en van de Algemene raad voor weg- en waterbouw (nr. 005126-01) over de modernisering van de autonome havens, juli 2008, bladzijde 53 („De huidige vergoedingen voor uitrusting vallen binnen het kader van belastbare activiteiten met winstoogmerk, maar zullen met de voorgestelde hervorming op de middellange termijn verdwijnen als havenmiddelen. In deze omstandigheden vormen de domaniale heffingen op de middellange termijn de wezenlijke en duurzame bron van de belastbare activiteit”). (http://www.ladocumentationfrancaise.fr/var/storage/rapports-publics/084000035.pdf).

(38) Zie BOI-TVA-BASE-10-20-40-10 §§230 à 270 (http://bofip.impots.gouv.fr/bofip/1474-PGP.html). Zie ook het antwoord op schriftelijke vraag nr. 17487 van de heer Jean Arthuis, gepubliceerd in het Publicatieblad van de Senaat van 10 maart 2011 — bladzijde 573; http://www.senat.fr/questions/base/2011/qSEQ110317487.html.

(39) Zie de punten 5 en 7 van het analyseschema voor de haveninfrastructuur (http://ec.europa.eu/competition/state_aid/modernisation/grid_ports_en.pdf).

(40) Zie het besluit van de Commissie van 11 maart 2014 betreffende staatssteun SA.35720 (2014/NN) — Verenigd Koninkrijk — Liverpool City, Council Cruise Liner Terminal, overwegingen 64-69 (PB C 120 van 23.4.2014, blz. 4).

(41) Uitgedrukt als percentage van de omzet, vertegenwoordigen havenrechten en domaniale heffingen bijvoorbeeld respectievelijk 42 % en 34 % (en samen 55 % van de exploitatiekosten) voor de GZH van Bordeaux (in 2013, zie Rekenkamer, bijzonder verslag gepubliceerd op 8 maart 2016, blz. 60 en 64) en 62 % en 18 % (en samen 76 % van de exploitatiekosten) voor de GZH van Le Havre (in 2013, zie Rekenkamer, bijzonder verslag gepubliceerd op 30 maart 2016, blz. 112 en 113).

(42) Zie punt 207 van de mededeling van 19 juli 2016.

(43) Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2000, Frankrijk/Ladbroke Racing en Commissie, C-83/98 [P] (***), ECLI:EU:C:2000:248, punt 48 t/m 51.

(44) Zie het arrest van het Hof van Justitie van 8 november 2001, Adria-Wien Pipeline, C-143/99, ECLI:EU:C:2001:598, punt 38.

(45) Dat geldt eveneens voor hun opvolgers (in het bijzonder de GZH) die door de belastingdienst om dezelfde reden als vrijgesteld van de vennootschapsbelasting worden beschouwd.

(46) Zie punt 206 van de mededeling van 19 juli 2016 en, met betrekking tot de DAEB, het arrest van het Hof van Justitie van 24 juli 2003, Altmark Trans, C-280/00, ECLI:EU:C:2003:415, punt 87 t/m 95.

(47) Historisch gezien was de belastingvrijstelling die in 1942 werd toegekend bedoeld om de heropbouw van de tijdens de oorlog vernielde havens te versnellen en niet als zomaar een compensatie voor overheidstaken.

(48) Zie het arrest van het Hof van Justitie van 15 december 2005, Italië/Commissie, C-66/02, EU:C:2005:768, punt 94.

(49) Zie het arrest van het Hof van Justitie van 8 september 2011, Paint Graphos e.a., gevoegde zaken C-78/08 t/m C-80/08, ECLI:EU:C:2011:550, punt 49; arrest van het Hof van Justitie van 6 september 2006, Portugal/Commissie, C-88/03, ECLI:EU:C:2006:511, punt 56.

(50) Zie het arrest van het Hof van Justitie van 8 september 2011, Paint Graphos e.a., gevoegde zaken C-78/08 t/m C-80/08, ECLI:EU:C:2011:550, punt 65; arrest van het Hof van Justitie van 6 september 2006, Portugal/Commissie, C-88/03, ECLI:EU:C:2006:511, punt 81.

(51) Zie het mededelingenblad voor overheidsfinanciën-belastingen — BOI-IS-CHAMP-30-60, II (punt 240): „[…] de havens zijn in opeenvolgende ministeriële besluiten vrijgesteld van directe belastingen […]”.

(52) Raad van State, 2 juli 2014, minister van Begroting, nr. 374807, ECLI:FR:CESSR:2014:374807.20140702.

(53) Bepaalde havens worden geëxploiteerd door rechtspersonen die niet onder de besluiten van 1942 en 1943 vallen, zoals de handels- en vissershaven van Sète (geëxploiteerd door een regionale overheidsinstelling — zie het arrest van de administratieve hof van beroep van Marseille van 19 januari 2016, nr. 13MA03445), de haven van Lorient (beheerd door een gemengde onderneming, zie parlementaire vraag nr. 23815, gepubliceerd in het Franse staatsblad van 9 april 2013, blz. 3694) of de jachthaven van Saint-Cyprien (geëxploiteerd door het gemeentebedrijf van Saint-Cyprien, een gemeentelijk overheidsbedrijf met rechtspersoonlijkheid — zie het arrest van het administratieve hof van beroep van Marseille van 27 november 2012, nr. 12MA01312).

(54) Antwoord op parlementaire vraag nr. 18664, gepubliceerd in het Franse staatsblad van 3 maart 2009, blz. 2040.

(55) Zie het arrest van het Hof van Justitie van 8 september 2011, Paint Graphos e.a., gevoegde zaken C-78/08 t/m C-80/08, ECLI:EU:C:2011:550, punt 69.

(56) Besluit nr. 2012-238 QPC van 20 april 2012, Frans staa