NL Publicatieblad van de Europese Unie L 116/1

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 18 februari 2004

betreffende herstructureringssteun van Duitsland ten gunste van Bankgesellschaft Berlin AG

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2004) 327)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2005/345/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Gelet op Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (1), en met name op artikel 7, lid 3,

Na de lidstaat en andere belanghebbenden overeenkomstig de voornoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken (2) en gezien hun opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Nadat de Commissie de reddingssteun ten gunste van de Bankgesellschaft Berlin AG (hierna „BGB” of „de bank” genoemd) op 25 juli 2001 had goedgekeurd (3) en Duitsland de Commissie op 28 januari 2002 het herstructureringsplan had voorgelegd, deelde de Commissie Duitsland bij schrijven van 9 april 2002 haar besluit mee om wegens de herstructureringssteun de procedure ex artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden (4).

(2) Na het verzoek om en de verlening van uitstel en twee besprekingen met de vertegenwoordigers van de Commissie deed Duitsland op 17 juni 2002 zijn opmerkingen alsook verdere stukken en inlichtingen toekomen. Een nader verzoek om informatie werd bij schrijven van 31 juli 2002 aan Duitsland overgebracht.

(3) In de bekendmaking van het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen (5) verzocht de Commissie ook andere belanghebbenden hun opmerkingen kenbaar te maken. Vervolgens ontving zij op 9 juli en — na verlenging van de termijn — op 22 juli 2002 opmerkingen van een concurrent en een andere belanghebbende, die verzocht zijn identiteit niet bekend te maken. Deze opmerkingen werden op 1 augustus 2002 aan Duitsland toegezonden voor een reactie. Het antwoord van Duitsland werd — na verlenging van de termijn — bij schrijven van 23 september 2002 ontvangen.

(4) Op verzoek verstrekte Duitsland nadere inlichtingen over de aangemelde steun bij schrijven van 16 en 20 september 2002, 14 en 18 november 2002, 18 december 2002, 14 februari 2003 en 14 maart 2003. Bovendien werd de Commissie tijdens diverse ontmoetingen met de vertegenwoordigers van Duitsland, de deelstaat Berlijn en BGB op de hoogte gesteld van de stand van zaken met betrekking tot de herstructureringsprocedure.

(5) Tijdens een bespreking op 26 maart 2003 stelde Duitsland de Commissie op de hoogte van de redenen voor het mislukken van de op basis van een openbare, internationale aanbesteding in 2002 begonnen biedprocedure voor de privatisering van BGB op 25 maart 2003. Nadere inlichtingen hieromtrent alsook de balans en de winst-en-verliesrekening over 2002 werden op 31 maart 2003 verstrekt.

(6) De vervolgens door de Commissie op 15 april, 6 mei en 16 mei 2003 toegezonden verzoeken om inlichtingen werden bij schrijven van 15 mei, 28 mei en 24 juni 2003 beantwoord. Nadere inlichtingen werden bij schrijven van 1 juli 2003 en tijdens ontmoetingen met de vertegenwoordigers van Duitsland, de deelstaat Berlijn en BGB op 4 april, 11 april, 14 mei en 9 juli 2003 verstrekt.

(7) Op 14 juli 2003 gaf de Commissie Mazars Revision & Treuhandgesellschaft mbH, accountantskantoor, Düsseldorf, opdracht als deskundige bepaalde aspecten van het herstructureringsplan te analyseren. De resultaten werden op 3 oktober 2003 met Duitsland besproken en het definitieve verslag werd Duitsland op 20 november 2003 toegezonden.

(8) In oktober 2003 werd de noodzaak van verdere compenserende maatregelen besproken, deels in aanwezigheid van vertegenwoordigers van de bank. In november 2003 werd Duitsland op de hoogte gesteld van de maatregelen die de Commissie voor ogen had en kregen Duitsland en de bank de gelegenheid hun opmerkingen ten aanzien van de economische gevolgen voor de bank kenbaar te maken, die in december 2003 werden besproken. Op 18 december 2003 werd overeengekomen dat Duitsland zich tegenover de Commissie zou verplichten tot separate verkoop van de Berliner Bank voor 1 oktober 2006, die uiterlijk op 1 februari 2007 van kracht zou worden, tot privatisering van het concern voor 31 december 2007 en tot verdere verkoopmaatregelen.

(9) Duitsland deed de Commissie op 29 januari 2004 het herziene herstructureringsplan toekomen, waarin met name rekening werd gehouden met de aanbevelingen van de deskundigen van de Commissie, en op 6 februari 2004 de toezeggingen van Duitsland die betrekking hebben op het herziene herstructureringsplan.

II. BESCHRIJVING VAN DE STAATSSTEUN

(10) BGB is de houdstermaatschappij van het in 1994 opgerichte BGB-concern dat ontstond door de samenvoeging van verscheidene kredietinstellingen die voordien onder de zeggenschap stonden van de deelstaat Berlijn, maar zij is ook zelf in de markt actief als kredietinstelling. In 2000 had BGB een balanstotaal van circa 205 miljard EUR, in 2001 van circa 189 miljard EUR en in 2002 van circa 175 miljard EUR. Zij nam daarmee de tiende plaats (2001) respectievelijk de twaalfde plaats (2002) in onder de Duitse banken. Het aantal medewerkers bedroeg ongeveer 17 000 in 2000, ruim 15 000 in 2001 en ongeveer 13 000 in 2002. De ratio van het kernvermogen overeenkomstig het Kreditwesengesetz (wet op het kredietwezen, hierna „het KWG” genoemd) bedroeg 5,7 % volgens de jaarrekening 2001 (ratio van het totale vermogen 9,4 %) en 5,6 % volgens de jaarrekening 2002 (ratio van het totale vermogen 9,4 %). In juni 2001, vóór de goedkeuring van de reddingssteun, was de ratio van het kernvermogen tot [...] (6)% gedaald (ratio van het totale vermogen [...]* %).

(11) Vóór de kapitaalinjectie van augustus 2001 had de deelstaat Berlijn 56,6 % van de aandelen BGB in handen, terwijl dat thans ongeveer 81 % is. Andere aandeelhouders zijn de Norddeutsche Landesbank (hierna „NordLB” genoemd) met circa 11 % en Gothaer Finanzholding AG met ongeveer 2 %. Ongeveer 6 % van de aandelen bevindt zich in verschillende handen.

(12) Het BGB-concern omvat als grootste, eveneens in de bankwereld actieve dochterondernemingen of deelconcerns de Landesbank Berlin (hierna „LBB” genoemd) en de Berlin-Hannoversche Hypothekenbank AG (hierna „BerlinHyp” genoemd). LBB is een publiekrechtelijke instelling, waarin BGB een atypische stille participatie van 75,01 % heeft. Door de bestaande winstpoolingsovereenkomst moet BGB in economisch opzicht worden beschouwd als 100 %-eigenaar van de aandelen. Van de aandelen van BerlinHyp, die actief is in de vastgoedfinanciering, heeft BGB 89,9 % in handen.

(13) Tot het concern behoort op dit moment voorts nog het deelconcern IBAG Immobilien und Beteiligungen Aktiengesellschaft (hierna „IBAG” genoemd). IBAG is actief in de branche van de vastgoeddienstverlening, waarmee Immobilien und Baumanagement der Bankgesellschaft Berlin GmbH (hierna „IBG” genoemd) zich in het verleden bezighield. Bovendien heeft respectievelijk had BGB de directe of indirecte zeggenschap over verscheidene andere binnenlandse of buitenlandse ondernemingen, zoals de Weberbank, Allgemeine Privatkundenbank AG (hierna „Allbank” genoemd, intussen verkocht), BGB Ireland, BGB UK, BG Polska (retail- en internetactiviteit „Inteligo”, intussen verkocht; liquidatie van de resterende „huls” ingeleid) en de Tsjechische Zivnostenská Banka a.s. (intussen verkocht).

(14) De kernactiviteit van BGB is de „retail banking” (particuliere en zakelijke klanten) van de twee handelsmerken „Berliner Sparkasse” en „Berliner Bank”. Beide zijn geen juridisch zelfstandige dochterondernemingen, maar handelsmerken respectievelijk filialen. Sinds 1 juli 2003 maakt de „Berliner Bank”, net als eerder al de „Berliner Sparkasse”, deel uit van LBB (7). Bij de zakelijke klanten gaat het voornamelijk om kleine en middelgrote ondernemingen in de regio.

(15) Naast de activiteiten van „retail banking” en vastgoedfinanciering en ‐dienstverlening zijn BGB respectievelijk haar dochterondernemingen ook actief op de kapitaalmarkt (valuta- en effectenhandel) en in de te liquideren respectievelijk sterk terug te brengen segmenten „grote klanten/buitenland” (bijv. project- en exportfinanciering) en „overheid” (kredietverlening). De activiteiten op het gebied van „investment banking” omvatten uitsluitend aandelen- en obligatie-emissies van relatief geringe omvang en zullen in de toekomst geen zelfstandige rol meer spelen. Geografisch gezien zijn de activiteiten van BGB toegespitst op de regio Berlijn en de deelstaat Brandenburg, met name wat de „retail banking” betreft. De onderneming is echter ook actief op nationaal niveau, bijvoorbeeld op het gebied van de vastgoedfinanciering, en bovendien op internationaal niveau, bijvoorbeeld op de kapitaalmarkt.

(16) In de regio Berlijn is BGB marktleider op het gebied van „retail banking” met aandelen van ca. 20 % tot meer dan 50 % in de afzonderlijke segmenten (8). Volgens eigen verklaringen was het aandeel respectievelijk de marktpenetratie van BGB in 2002, op basis van de eerste girorekening in het segment „particuliere klanten”, 48 % (9). Wat het segment „vastgoedfinanciering” in Duitsland (alle hypothecaire kredieten) betreft, nam BGB volgens de gegevens in de aanmelding met een aandeel van circa 5 % in 2000 de derde plaats in. Volgens meer recente gegevens neemt BGB deze plaats niet respectievelijk niet meer in (10). Meer dan 90 % van het hypothekenbestand van BGB per 31 december 2001 van 33 miljard EUR had betrekking op Duitsland, de rest betrof vastgoedfinanciering in het buitenland. Op de andere terreinen behoort BGB noch binnen Duitsland noch internationaal tot de marktleiders. Gegevens over concrete markt- of segmentaandelen zijn hiervan niet beschikbaar.

(17) De problemen van BGB die in 2001 aan het licht traden, vonden met name hun oorsprong in het segment van de vastgoeddienstverlening, maar ook in de vastgoedfinanciering. Belangrijke elementen van de tijdens de jaren negentig door dochteronderneming IBG ontplooide activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening waren de fondsactiviteiten en de projectontwikkeling. De aandeelhouders van IBG - begin jaren negentig opgericht als dochteronderneming van LBB - waren tussen medio en eind jaren negentig allereerst BGB zelf (10 %), Berliner Bank AG (30 %), LBB (30 %) en BerlinHyp (30 %). Nadat Berliner Bank AG was opgegaan in BGB, kwamen de aandelen in de Berliner Bank van de laatstgenoemde in handen van IBG. De eigendomsstructuur ziet er tegenwoordig als volgt uit: 40 % BGB, 30 % LBB en 30 % BerlinHyp.

(18) Tot en met 2000 richtte IBG steeds meer vastgoedfondsen op. Aan de investeerders werden daarbij uitgebreide garanties verleend, met name jarenlange huur-, uitkerings- en renovatiegaranties. Voor de oprichting van nieuwe fondsen werd nieuw vastgoed aangekocht of gebouwd. Aan de garanties lag de verwachting ten grondslag dat de waarde van het vastgoed hoog zou blijven of zelfs zou stijgen, wat met de in werkelijkheid sterk dalende prijzen en huren, met name in Berlijn en de nieuwe deelstaten, tot een opeenstapeling van risico's heeft geleid.

(19) Toen deze problemen zich in de loop van 2000 begonnen voor te doen, vatte BGB het plan op om de hoofdactiviteiten van IBG te verkopen. Daarom werd in december 2000 het leeuwendeel van de activiteiten van IBG overgedragen aan de nieuw opgerichte onderneming IBAG, met uitzondering van de „oude” risico's en verplichtingen die IBG en haar dochterondernemingen tot en met 31 december 2000 waren aangegaan en die overgingen op de nieuw opgerichte onderneming LPFV Finanzbeteiligungs- und Verwaltungs-GmbH (hierna „LPFV” genoemd). De plannen voor de verkoop van IBAG mislukten echter. Tegenwoordig is BGB 100 % eigenaar van zowel IBAG als LPFV. Binnen IBG resteerden slechts activiteiten op terreinen die zijdelings samenhangen met de vastgoeddienstverlening.

(20) Andere problemen die zich voordeden in deze periode, hadden te maken met de activiteiten op het gebied van de vastgoedfinanciering, die vooral door BerlinHyp, maar ook door LBB en BGB zelf werden ontplooid. Dit segment omvat de verstrekking van kredieten voor de financiering van vastgoedprojecten van enige omvang, vooral in de industrie, en niet de verstrekking van hypothecaire kredieten ter financiering van particulier onroerend goed, wat op het terrein van de „retail banking” ligt. De problemen in het segment „vastgoedfinanciering”, die door de teruggang op de vastgoedmarkt steeds groter werden, waren voornamelijk het gevolg van tot dan toe ontoereikende voorzieningen voor risico's.

(21) In de eerste helft van 2001 kwam BGB in een acute crisis terecht. Dit was met name te wijten aan noodlijdende kredieten uit het segment van de vastgoedfinanciering en de door IBG/IBAG/LPFV in verband met hun fondsactiviteiten aangegane garantieverplichtingen, die voor de jaarrekening 2000 reserveringen van circa 1 miljard EUR tot gevolg hadden en waardoor de waarde van lopende bouwprojecten moest worden bijgesteld en de voorzieningen voor risico's in de vastgoedfinanciering moesten worden verhoogd. In mei daalde de ratio van het eigen vermogen daardoor onder het wettelijk vereiste minimum van 8 %. Het financieringsgat dat moest worden gedicht om een ratio van het kernvermogen van 5,0 % te bereiken en zo weer een ratio van het eigen vermogen van 9,7 %, zoals vóór de crisis, mogelijk te maken, werd toentertijd op circa 2 miljard EUR geschat. Door middel van een intentieverklaring zegde de deelstaat Berlijn in mei 2001 een door de deelstaat te verstrekken kapitaalinjectie ten bedrage van het hiertoe benodigde bedrag toe. Na de goedkeuring van deze reddingssteun door de Commissie ontving BGB in augustus 2001 een kapitaalinjectie van exact 2 miljard EUR: 1,755 miljard EUR van de deelstaat Berlijn, 166 miljoen EUR van NordLB, 16 miljoen EUR van Parion (Gothaer Finanzholding AG) en 63 miljoen EUR van kleine aandeelhouders.

(22) In de daaropvolgende maanden kwamen echter nog meer risico's aan het licht, met name op het gebied van de vastgoeddienstverlening van IBAG/IBG/LPFV. Het vermogen van BGB dreigde andermaal te dalen onder de minimumsolvabiliteitsratio's. Deze risico's hadden opnieuw betrekking op de garantieverplichtingen in verband met de fondsactiviteiten en de dalende waarde van vastgoed dat werd aangekocht om later nieuwe fondsen te kunnen oprichten („voorraad vastgoed”). Door het concerninterne netwerk van bestaande winstpoolingsovereenkomsten, patronaatsverklaringen en kredieten is BGB volgens de door Duitsland verstrekte inlichtingen aansprakelijk voor het merendeel van deze risico's.

(23) In november 2001 dreigde het toenmalige Bundesaufsichtsamt für das Kreditwesen (BAKred, tegenwoordig BAFin (11)) BGB met een voorlopige sluiting wanneer niet voor eind 2001 maatregelen werden genomen om deze risico's te dekken. Daarom hebben de deelstaat Berlijn, BGB, LBB, BerlinHyp, IBAG, IBG en LPFV op 20 december 2001 een principeovereenkomst ondertekend om deze risico's door middel van uitgebreide garanties en waarborgen te dekken. Op de principeovereenkomst volgde de op 16 april 2002 definitief aangenomen gedetailleerde overeenkomst. De door middel van deze overeenkomst overgenomen garanties worden als „risicoschild” aangeduid en hierna nader beschreven.

(24) De steunmaatregelen maken deel uit van het oorspronkelijk in januari 2002 voorgelegde, tijdens de onderzoeksprocedure voor het laatst in januari 2004 herziene herstructureringsplan, dat voorziet in een aanzienlijke beperking van de zakelijke activiteiten van het BGB-concern en een toespitsing op de „retail banking” in de regio Berlijn. Daarnaast moeten de activiteiten op de kapitaalmarkt en in het segment van de vastgoedfinanciering — beide op kleinere schaal — worden voortgezet (zie overweging 172 e.v.). Andere activiteiten, zoals het segment „grote klanten/buitenland” met inbegrip van structured finance en de advisering voor mergers & acquisitions, moeten worden beëindigd, andere, zoals het segment „overheid”, sterk worden teruggebracht. Aanvankelijk was het de bedoeling dat ook de activiteiten in de vastgoeddienstverlening zouden worden voortgezet. Duitsland had echter al in een vroeg stadium van de procedure toegezegd om te zorgen voor de afsplitsing van dit segment en de verkoop aan de deelstaat Berlijn (zie overweging 277 e.v.). Intussen heeft Duitsland eveneens toegezegd de Berliner Bank separaat te zullen verkopen om het zeer grote aandeel van BGB in de Berlijnse retailmarkt te verkleinen.

(25) Zoals hierboven reeds is vermeld, moeten de aandelen van de deelstaat Berlijn in BGB worden verkocht. De Commissie heeft dienaangaande een toezegging ontvangen. BerlinHyp moet in het kader van de privatisering van BGB ofwel tegelijkertijd ofwel separaat worden verkocht (zie overweging 285). Voorts moet IBB worden losgemaakt uit BGB en moet de bijzondere reserve van IBB (de hierboven reeds genoemde, destijds aan LBB overgedragen activa van de voormalige Wohnungsbau-Kreditanstalt, hierna „WBK” genoemd), voorzover dit niet leidt tot een lagere ratio van het kernvermogen dan 6,0 % respectievelijk een lagere ratio van het totale vermogen dan 9,7 % op de peildatum 1 januari 2004, aan de deelstaat Berlijn worden terugbetaald (zie overweging 279).

(26) Enerzijds gaat het bij de op 28 januari 2002 aangemelde herstructureringssteun om de na de goedkeuring van de Commissie op 25 juli 2001 (12) door de deelstaat Berlijn in augustus 2001 als reddingssteun verstrekte kapitaalinjectie ten bedrage van 1,755 miljard EUR, die als herstructureringssteun permanent behouden moeten blijven voor BGB.

(27) Anderzijds gaat het om het bovengenoemde risicoschild, dat in december 2001 tussen de deelstaat Berlijn, BGB, LBB, BerlinHyp, IBAG, IBG en LPVF in principe werd overeengekomen en dat middels de op 16 april 2002 aangenomen gedetailleerde overeenkomst werd gewijzigd, aangevuld en vervangen. Het risicoschild omvat de volgende garanties, vrijstellingen, overname van verplichtingen en waarborgen, die door de deelstaat Berlijn voor een periode van 30 jaar worden verleend om de risico's die voortvloeien uit de activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening van de dochterondernemingen IBAG, IBG en LPFV, te dekken: — Kredietgaranties: Garanties voor BGB, LBB en BerlinHyp met betrekking tot de contractuele betaling van rente en aflossing voor kredieten die deze ondernemingen tot en met 31 december 2001 hebben verstrekt aan IBAG en IBG alsook aan hun dochterondernemingen en bepaalde andere ondernemingen. De desbetreffende ondernemingen en kredietverhoudingen zijn opgenomen aan het einde van de bijlagen bij de gedetailleerde overeenkomst. Restricties voor bepaalde kredietgaranties en expliciete uitsluitingen („negatieve lijst”) zijn eveneens geregeld in de gedetailleerde overeenkomst. — Boekwaardegaranties: Garanties voor IBAG, IBG en bepaalde andere ondernemingen van de groep, voornamelijk directe en indirecte dochterondernemingen van de genoemde ondernemingen, met betrekking tot de waardevastheid van de afzonderlijke vermogensbestanddelen van de in de desbetreffende goedgekeurde balans bij de activa opgevoerde posten, met uitzondering van bepaalde vermogensbestanddelen, zoals immateriële vermogensbestanddelen, kassaldo's, tegoeden bij de Bundesbank en kredietinstellingen of transitoire posten. Ook wat de boekwaardegaranties betreft, regelt de gedetailleerde overeenkomst restricties en uitsluitingen („negatieve lijst”). — Overname van verplichtingen van LPFV: Vrijstelling van LPFV van verplichtingen — voorzover deze een bedrag van 100 miljoen EUR (eigen risico) overschrijden — uit de voormalige vastgoedactiviteiten van IBG en haar voormalige dochterondernemingen Bavaria, Arwobau en Immobilien-Beteiligungsvertriebsgesellschaft der Bankgesellschaft Berlin GmbH (hierna „IBV” genoemd) door middel van overname van verplichtingen. De overname van verplichtingen heeft geen betrekking op verplichtingen die samenhangen met de oprichting van fondsen na 31 december 2000 of met de in de gedetailleerde overeenkomst beschreven nieuwe contracten van IBAG. — Vrijstelling van BGB van „patronaten” (verplichting van een moedermaatschappij tegenover derden om in te staan voor de nakoming van de verplichtingen van haar dochterondernemingen): Vrijstelling van BGB van alle verplichtingen die voortvloeien uit patronaten die zij tot en met 31 december 1998 voor IBG, IBV en Bavaria op zich heeft genomen. Ook deze vrijstelling heeft geen betrekking op verplichtingen die verband houden met de oprichting van fondsen na 31 december 2000 of met de in de gedetailleerde overeenkomst beschreven nieuwe contracten van IBAG.

(28) In de gedetailleerde overeenkomst wordt in artikel 45 het maximale bedrag dat voor de deelstaat Berlijn resulteert uit deze verplichtingen, berekend op 21,6 miljard EUR. Volgens artikel 45 gaat het daarbij om de theoretische nominale waarde van de gedekte risico's, nadat deze is ontdaan van overlappingen. In de principeovereenkomst werd als maximale waarde nog 35,34 miljard EUR aangegeven, omdat de bovengenoemde garanties om toezichtrechtelijke redenen deels dezelfde risico's dekken. Zoals artikel 45 van de gedetailleerde overeenkomst vermeldt, kan de deelstaat bijvoorbeeld aansprakelijk zijn voor de vordering van een derde schuldeiser uit een huurgarantie, enerzijds door de overname van verplichtingen van LPFV, anderzijds door de vrijstelling van patronaten. De gedetailleerde overeenkomst regelt echter eveneens dat de deelstaat in dergelijke gevallen voor het desbetreffende risico slechts één keer borg staat. Zo kon het theoretische maximumbedrag van deze overlappingen worden rechtgetrokken en worden vastgesteld op 21,6 miljard EUR. Van deze 21,6 miljard EUR vormt de vrijstelling van LPFV volgens de door Duitsland overgelegde voorlopige berekeningen het hoogste bedrag (circa [...]* EUR, waarvan [...]* EUR wordt gevormd door de vrijstelling van de verplichtingen van LPFV die voortvloeien uit de huur- en uitkeringsgaranties en [...]* EUR door de vrijstelling van de risico's uit de renovatiegaranties voor gebouwen).

(29) Dit theoretische maximumbedrag is echter gebaseerd op het uitgangspunt dat alle risico's zich daadwerkelijk voordoen. Voor de vrijstelling van LPFV van de huurgaranties (maximumbedrag [...]* EUR) betekent dit bijvoorbeeld dat alle huren tot 2025 volledig zouden wegvallen; voor de vrijstelling van LPFV van de renovatiegaranties ([...]* EUR) gaat men uit van de volledige kosten voor de constructie van alle gebouwen en de inrichting van de buitenruimte. Het voor 100 % wegvallen van de huur en de afbraak en wederopbouw van alle gebouwen is echter onwaarschijnlijk, zelfs als men uitgaat van een zeer pessimistisch scenario. Artikel 45 vermeldt daarom eveneens dat volgens de huidige kennis en op grond van zorgvuldig onderzoek naar de belangrijkste economische risico's de beschikbaarstelling van middelen waarschijnlijk duidelijk lager zal uitvallen. Op basis daarvan zal het daadwerkelijke risico 2,7 miljard EUR bedragen in het beste geval („best case scenario”), 3,7 miljard EUR in de „basissituatie” („base case scenario”) en 6,1 miljard EUR in het slechtste geval (het zogenaamde „worst case scenario”). De uitgangspunten die tot deze ramingen hebben geleid, werden in de loop van de procedure meegedeeld (zie overweging 138).

(30) Teneinde de garantiebetalingen tot het minimum te beperken, voorziet de gedetailleerde overeenkomst in de mogelijkheid voor de deelstaat om een derde geheel of gedeeltelijk te belasten met het contractuele beheer van de gedetailleerde overeenkomst. De deelstaat heeft van deze mogelijkheid gebruikgemaakt en Berliner Gesellschaft zum Controlling der Immobilien-Altrisiken mbH (hierna „BCIA” genoemd) opgericht, waarvan de deelstaat enig aandeelhouder is, die deze functie sinds januari 2003 in opdracht van de deelstaat uitoefent. Bovendien voorziet de gedetailleerde overeenkomst voor de deelstaat in een avalprovisie en het recht op een aandeel in de eventuele winst over een periode van 15 boekjaren. Op basis daarvan ontvangt de deelstaat van BGB tot en met 2011 jaarlijks een vaste avalprovisie ten bedrage van 15 miljoen EUR, die vanaf 2012 voor de resterende duur van het risicoschild met wederzijds goedvinden kan worden aangepast. Voorts betaalt BGB, indien in één of meer maanden van een boekjaar een totale ratio van het eigen vermogen van 12,5 % en een ratio van het kernvermogen van 7 % worden bereikt, 15 % van het batige saldo dat zij anders dat boekjaar zou hebben, aan de deelstaat Berlijn.

(31) In de wet die de regering van de deelstaat machtigt om een garantie van de deelstaat te verstrekken voor risico's die voortvloeien uit de activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening van Bankgesellschaft Berlin AG en enkele van haar dochterondernemingen (13), is voorts geregeld dat de aandelen van de deelstaat Berlijn in BGB zo snel mogelijk tegen voor de deelstaat Berlijn aanvaardbare voorwaarden verkocht dienen te worden en dat in verband met een nieuwe organisatie van de eigendomsstructuur van BGB de Investitionsbank Berlin (hierna „IBB” genoemd) als zelfstandige publiekrechtelijke ontwikkelingsbank (Förderbank) uit BGB moet worden losgemaakt (zie verder in deze beschikking).

(32) In haar besluit tot inleiding van de procedure (14) heeft de Commissie voorts gewezen op een belangrijk feit waarmee in het oorspronkelijke herstructureringsplan geen rekening werd gehouden. Eind 1992 werd WBK samen met al haar activa overgedragen aan LBB; tegelijkertijd werden alle taken van WBK overgeheveld naar de toentertijd nieuw opgerichte IBB. Door deze overdracht werd het eigen vermogen van LBB verhoogd met circa 1,9 miljard DEM. LBB betaalde vanaf 1995 een vergoeding van gemiddeld 0,25 % over het bedrag waarvan gebruik werd gemaakt. Op grond van de bestaande twijfels over de verenigbaarheid van deze vergoeding met het beginsel van de investeerder in een markteconomie heeft de Commissie in juli 2002 procedure C 48/2002 ingeleid (15). Indien de Commissie tot de conclusie komt dat de betaalde vergoeding niet verenigbaar is met het beginsel van de investeerder in een markteconomie, vormt het verschil tussen de betaalde vergoeding en het marktconforme rendement van een dergelijke investering, indien deze niet voldoet aan de in het EG-Verdrag genoemde normen voor verenigbaarheid, een steunmaatregel die onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt en door LBB aan de deelstaat Berlijn dient te worden terugbetaald.

(33) De mogelijkheid van terugvordering vormt een aanzienlijk risico voor de kans van slagen van het herstructureringsplan als het gaat om het herstel van de levensvatbaarheid. De Commissie heeft Duitsland derhalve in het besluit tot inleiding van de procedure verzocht hiervoor een passende oplossing te vinden en heeft nota genomen van het feit dat Duitsland aan een dergelijke oplossing werkt.

(34) Om deze reden werd tussen de deelstaat Berlijn en BGB op 23 december 2002 de Overeenkomst inzake de behandeling van eventuele terugbetalingsaanspraken van de deelstaat Berlijn die voortvloeien uit de onderzoeksprocedure betreffende staatssteun C48/2002 - Landesbank Berlin - Girozentrale - van de Commissie (hierna „terugbetalingsovereenkomst” genoemd) gesloten.

(35) In het geval van een terugvorderingsbeschikking van de Commissie regelt deze overeenkomst dat de deelstaat Berlijn zich ertoe verplicht een saneringsbijdrage in LBB in te brengen ter hoogte van het bedrag dat noodzakelijk is om te voorkomen dat de vermogensratio's van LBB en/of het BGB-concern door de dreigende terugbetalingsverplichting dalen onder de in de overeenkomst genoemde minimumratio's. De in de terugbetalingsovereenkomst genoemde minimale vermogensratio's zijn 9,7 % (ratio van het totale vermogen) en 6 % (ratio van het kernvermogen). Aan deze overeenkomst is de opschortende voorwaarde verbonden dat de Commissie deze steunmaatregel goedkeurt.

(36) Hoewel deze maatregel ten tijde van het besluit tot inleiding van de procedure nog niet was genomen en daarom geen deel uitmaakte van het herstructureringsplan, werden de door een mogelijke terugvorderingsbeschikking van de Commissie bestaande risico's voor de levensvatbaarheid van de bank in het besluit tot inleiding van de procedure genoemd als een factor waarmee in de procedure rekening moest worden gehouden. De terugbetalingsovereenkomst werd tenslotte gesloten om met deze twijfels rekening te houden. Aangezien deze maatregel absoluut noodzakelijk is voor het welslagen van de herstructurering, acht de Commissie het zinvol de terugbetalingsovereenkomst, nadat zij hieraan een maximaal steunbedrag heeft kunnen verbinden, tezamen met de andere steunmaatregelen te beoordelen.

(37) In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag bestempelde de Commissie de te onderzoeken maatregelen voorlopig als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER‐overeenkomst, aangezien zij uit staatsmiddelen werden verstrekt en zij, gezien de verbetering van de financiële positie van de onderneming, de economische positie van concurrenten uit andere lidstaten kunnen beïnvloeden (16) en daarmee de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en de handel tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden.

(38) Op grond van haar voorlopige beoordeling had de Commissie vastgesteld dat de steun diende te worden beoordeeld op grond van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (17) (hierna „richtsnoeren” genoemd) en dat andere verenigbaarheidsbepalingen van het EG-Verdrag of andere communautaire richtsnoeren niet van toepassing waren. De Commissie was het met Duitsland eens dat BGB een onderneming in moeilijkheden is in de zin van punt 2.1 van de richtsnoeren. Over de verenigbaarheid van de steunmaatregelen met de gemeenschappelijke markt bestond echter grote twijfel.

(39) Overeenkomstig de punten 31 tot en met 34 van de richtsnoeren onderzoekt de Commissie voor alle individuele gevallen van steun, of een herstructureringsplan in staat is de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn binnen een redelijk tijdsbestek op grond van realistische veronderstellingen te herstellen.

(40) Wat het oorspronkelijk overgelegde herstructureringsplan betreft, merkte de Commissie ten eerste op dat de toekomstige strategieën voor de markt van „investment banking” niet werden toegelicht. Voorts verzocht de Commissie in het kader van de toekomstige strategie voor de vastgoedactiviteiten om een nadere specificatie van het verschil in kosten tussen de liquidatie en de voortzetting van IBAG, een dochteronderneming die actief is in de vastgoeddienstverlening.

(41) De Commissie betwijfelde of de veronderstellingen in het oorspronkelijke herstructureringsplan met betrekking tot de markt en de prognoses over de ontwikkeling van vraag en aanbod voldoende nauwkeurig waren om conclusies te kunnen trekken over de kans van slagen van de voorgestelde herstructureringsmaatregelen. Het was niet duidelijk op welke markthypotheses de herstructureringsmaatregelen gebaseerd waren.

(42) De Commissie stelde voorts vast dat de door Duitsland verstrekte inlichtingen over de redenen voor de moeilijkheden van de onderneming in het verleden relatief oppervlakkig waren. De volgende drie redenen werden aangevoerd: a) noodlijdende kredieten, b) verstrekking van uitgebreide garanties in de sector „vastgoedfondsen” en c) te late invoering (1999) en langzame verwezenlijking van een systematisch risicobeheer. De verstrekte inlichtingen waren voornamelijk een samenvatting van de financiële moeilijkheden. Er werd echter slechts één echte reden voor deze moeilijkheden aangegeven, namelijk inefficiënte concern- en managementstructuren, waaronder een niet functionerend risicobeheer. Er ontbrak een diepgaande analyse van deze structuren en van concrete nalatigheden van het management, waaronder de gevolgen van het feit dat de onderneming in staatsbezit is. Een dergelijke analyse achtte de Commissie echter noodzakelijk om de vooruitzichten voor de herstructurering van BGB te kunnen beoordelen. De Commissie betwijfelde daarom of in het herstructureringsplan de oorzaken van de moeilijkheden van BGB in voldoende mate werden onderkend en behandeld. Zij verzocht Duitsland derhalve een diepgaande analyse te overleggen van alle nalatigheden in het verleden en vooruitzichten voor de toekomst alsook van de problemen ten aanzien van concernstructuren, management- en toezichtmethoden, controle- en verslagleggingsconcepten en technieken voor de invoering van commercieel gefundeerde besluitvormingsprocessen.

(43) Met betrekking tot een eventuele privatisering had Duitsland melding gemaakt van onderhandelingen met potentiële kopers, zonder echter details te geven, bijvoorbeeld over de beoogde procedure, voorwaarden of andere relevante factoren. De Commissie vroeg zich daarom af of privatisering — geheel of gedeeltelijk — serieus wordt overwogen en zo ja, of gewaarborgd is dat dit gebeurt in het kader van een open, transparante en niet tot discriminatie leidende procedure.

(44) Wat het in de aanmelding aanvankelijk genoemde streefrendement van ongeveer 7 % betreft, betwijfelde de Commissie ten eerste of dit daadwerkelijk kan worden verwezenlijkt, vooral gezien de problematische institutionele en managementstructuur van het concern, de onduidelijke markthypotheses waarop de herstructureringsmaatregelen gebaseerd waren, en de voortzetting van de problematische vastgoedactiviteiten. Ten tweede betwijfelde de Commissie of, zelfs wanneer het beoogde rendement van ongeveer 7 % wordt verwezenlijkt, dit rendement op het geïnvesteerde vermogen voldoende is om verenigbaar te zijn met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie.

(45) Voorts wees de Commissie erop dat de mogelijkheid van een terugvordering uit LBB-procedure een aanzienlijk risico vormt voor de kans van slagen van het herstructureringsplan en in het besluit tot inleiding van de procedure verzocht zij Duitsland daarom voorstellen te doen voor de oplossing hiervan.

(46) De uitzonderingsregeling van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag is gebonden aan de voorwaarde dat de steun de voorwaarden inzake het handelsverkeer niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. In de punten 35 tot en met 39 van de richtsnoeren wordt bepaald dat er maatregelen moeten worden genomen om de nadelige gevolgen van de steun voor concurrenten zoveel mogelijk te beperken. Doorgaans betekent deze voorwaarde een beperking of vermindering van de aanwezigheid van de onderneming op de relevante productmarkt, de verkoop van productie-installaties of dochterondernemingen of afbouw van de activiteiten. De beperking of vermindering moet verband houden met de door de steun veroorzaakte mededingingsvervalsing en met name met de relatieve positie van de onderneming op de markt of markten.

(47) Alle aanvankelijk voorgestelde tegenprestaties respectievelijk compenserende maatregelen, zoals verkoop van belangrijke participaties, inkrimping van de valuta- en effectenhandel, het segment „debt finance”, de vastgoedactiviteiten, het aantal vestigingen, het personeel en het segment „overheid” en sluiting van vestigingen en stopzetting van de activiteiten op het gebied van buitenlandse en grote klanten, zouden moeten leiden tot een daling van het balanstotaal van BGB met 26 % (van 190 miljard EUR naar 140 miljard EUR). Door de deels vage beschrijving van de compenserende maatregelen en de afzonderlijke bijdrage ervan aan het beoogde effect op het vermogen en de werkgelegenheidssituatie van BGB was de Commissie niet in staat om te beoordelen of dit totale effect daadwerkelijk bereikt zou kunnen worden en welke gevolgen de maatregelen zouden hebben voor de toekomstige positie van BGB in de door Duitsland begrensde markten of segmenten. De Commissie had daarom behoefte aan gedetailleerde informatie over het effect van iedere maatregel op het vermogen, de werkgelegenheidssituatie en de toekomstige markt-/segmentpositie van BGB.

(48) Zelfs wanneer de bovengenoemde beperking (2 % of 50 miljard EUR van het balanstotaal) volledig zou worden verwezenlijkt, achtte de Commissie het twijfelachtig of deze beperking gezien het aanzienlijke steunbedrag en de praktijk van de Commissie met betrekking tot herstructureringssteun voor banken (18) voldoende is. In dit verband noemde de Commissie de wettelijk vereiste minimale vermogensratio's als een mogelijk richtpunt voor de beoordeling van de passendheid van de compenserende maatregelen, aangezien een bank bij een ontoereikende dekking de omvang van haar activiteiten navenant moet verminderen (bij een ontoereikende dekking van 1 miljard EUR en uitgaande van de wettelijk vereiste minimumratio van het kernvermogen van 4 % zou derhalve een theoretische vermindering van de naar risico gewogen activa van maximaal 25 miljard EUR noodzakelijk zijn). Deze „opportuniteitsreducties” zouden als globaal uitgangspunt kunnen dienen voor de mate van marktverstoring en de daarom noodzakelijke compenserende maatregelen. Alleen al de kapitaalinjectie van de deelstaat Berlijn ten bedrage van 1,755 miljard EUR in de zomer van 2001 zou op grond van deze overwegingen overeenkomen met een theoretische vermindering van de activa van maximaal 44 miljard EUR. De Commissie wees er echter op dat dit uitgangspunt niet „automatisch” kan worden toegepast, maar dat er ruimte is om rekening te houden met bijzondere omstandigheden, zoals factoren die voor het overleven en de levensvatbaarheid van de bank van belang zijn.

(49) Toen na de kapitaalinjectie nieuwe risico's werden ontdekt, dreigden de solvabiliteitsratio's opnieuw onvoldoende te worden. Om een nieuwe kapitaalinjectie te voorkomen, besloot de deelstaat Berlijn dit probleem op te lossen met behulp van algemene garanties in de vorm van een risicoschild. Dientengevolge hebben de garanties een soortgelijk effect als een kapitaalinjectie. Het probleem met het risicoschild was echter dat het steunbedrag dat uiteindelijk zal worden verstrekt, niet duidelijk was vastgelegd. Het nominale, theoretische maximumbedrag dat in artikel 45 van de gedetailleerde overeenkomst wordt genoemd, bedraagt 35,34 miljard EUR. Wanneer de overlappende risicodekking niet wordt meegerekend, bedraagt het maximumbedrag 21,6 miljard EUR. Dit is echter nog altijd een nominale waarde, wat inhoudt dat wordt uitgegaan van de volledige verwezenlijking van alle risico's, hetgeen niet waarschijnlijk is (zie eerder in deze beschikking). Derhalve moest de Commissie om redenen van zorgvuldigheid uitgaan van het enige beschikbare maximumbedrag ofwel 35,34 miljard EUR. Aangezien dit bedrag waarschijnlijk echter niet gehaald zou worden, zou het onredelijk zijn om het als basis te gebruiken voor de bepaling van de noodzakelijke compenserende maatregelen. De Commissie was daarom niet in staat te boordelen of de aangeboden compenserende maatregelen gezien het steunbedrag voldoende zouden zijn. Overigens betwijfelde de Commissie of de compenserende maatregelen, zelfs in het gunstigste scenario van de verstrekking van een steunbedrag van circa 3 miljard EUR als aanvulling op de kapitaalinjectie, op basis van het hierboven beschreven globale uitgangspunt voldoende zouden zijn. Bovendien leerde de ervaring met herstructureringszaken dat de gunstigste scenario's zelden werkelijkheid werden.

(50) De Commissie kondigde aan dat de extreem sterke marktpositie van BGB in de retailsector op lokaal en regionaal niveau bij de eindbeoordeling van de passendheid van de compenserende maatregelen in aanmerking moest worden genomen. Gezien het ontbreken van voldoende informatie was de Commissie echter niet in staat de effecten van de beperkende maatregelen op de afzonderlijke markten of segmenten in te schatten De beoogde vermindering in de sector „retail banking” door de geplande verkoop van de Weberbank en de Allbank leek echter relatief gering te zijn en zou mogelijkerwijze het concurrentieverstorende effect van de steun niet voldoende beperken. Gezien het feit dat BGB ook een niet onbelangrijke marktdeelnemer in het segment van de vastgoedactiviteiten scheen te zijn, vroeg de Commissie zich voorts af of de voor dit segment geplande beperkende maatregelen in dit verband voldoende zouden zijn.

(51) Resumerend ontbrak het de Commissie aan belangrijke informatie voor de adequate en voldoende gedetailleerde beoordeling van de effecten van de voorgestelde compenserende maatregelen. Op basis van de beschikbare gegevens betwijfelde zij derhalve ernstig of de geplande beperkende maatregelen voldoende zouden zijn om de concurrentieverstorende effecten van dit bijzonder hoge steunvolume te beperken, waarvan het precieze of het maximumbedrag zelfs niet kon worden vastgesteld. In dit verband moest ook de sterke, vooral lokale en regionale marktpositie van BGB, met name in de retailsector, in aanmerking worden genomen.

(52) Volgens de punten 40 en 41 van de richtsnoeren moet de steun beperkt worden tot het strikt noodzakelijke minimum dat nodig is om de uitvoering van de herstructurering mogelijk te maken, zonder dat de onderneming de beschikking krijgt over extra middelen die voor agressieve, marktverstorende activiteiten of zelfs voor uitbreiding gebruikt zouden kunnen worden. In de richtsnoeren staat voorts vermeld dat van de begunstigde van de steun verwacht wordt dat deze met eigen middelen, zo nodig door de verkoop van activa wanneer deze niet onontbeerlijk zijn voor het voortbestaan van de onderneming, een belangrijke bijdrage levert aan het herstructureringsplan.

(53) Op basis van de beschikbare informatie was de Commissie niet in staat precies te beoordelen of de steun — waarvan het bedrag niet eens duidelijk was — het strikt noodzakelijke minimum vormde en of bijvoorbeeld risico's in de loop van de herstructurering niet overgewaardeerd zouden kunnen zijn of dat controlemaatregelen voor de daadwerkelijke uitsluiting van een overlappende risicodekking ingevoerd zijn of zouden worden.

(54) De Commissie vroeg zich af of de als reddingssteun voorlopig goedgekeurde verwezenlijking van een ratio van het kernvermogen van 5 % en een ratio van het eigen vermogen van 9,7 % en een vanaf 2003 nagestreefde ratio van het kernvermogen van circa 7,5 % en een ratio van het eigen vermogen van circa 12 % werkelijk noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van de onderneming inclusief een solide rating door de ratingagentschappen. In dit verband betwijfelde de Commissie bovendien of de eigen bijdrage van BGB in de vorm van de verkoop van activa of dochterondernemingen die niet onontbeerlijk zijn voor de levensvatbaarheid van de onderneming op de lange termijn, zou voldoen aan het vereiste van een „belangrijke bijdrage”, gelet op het - zelfs in het gunstigste scenario - hoge steunvolume. Op grond van de sterke positie van BGB inclusief haar dochterondernemingen en de met haar of hen gefuseerde ondernemingen in verschillende markten en segmenten rees de vraag of er niet meer of grotere dochterondernemingen/activa verkocht zouden kunnen worden, niet alleen vanuit het oogpunt van compenserende maatregelen, maar ook als belangrijke eigen bijdrage en aanvulling op het geld dat afkomstig is van de belastingbetaler.

III. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(55) Duitsland heeft op basis van het destijds voorliggende herstructureringsplan, dat in hoofdlijnen nog in de zomer van 2003 van kracht was en dat als basis diende voor het verslag van de adviseurs van de Commissie, zijn standpunt over de inleiding van de procedure bepaald en heeft op verzoek van de Commissie in het verdere verloop van de procedure tevens aanvullende informatie verstrekt die verder reikte dan de informatie in het oorspronkelijke herstructureringsplan, met name over de volgende, voor de beschikking van de Commissie doorslaggevende punten:

(56) „Investment banking” zal in de toekomst geen strategische kernactiviteit of hoofddoel van de activiteiten op de kapitaalmarkt meer zijn. De activiteiten op de kapitaalmarkt richten zich op segmenten met een hoge potentiële opbrengst, zoals bijvoorbeeld transacties in opdracht van klanten met effecten-, rente- en kredietproducten en, in geringere mate, de eigenhandel, en zullen qua omvang nog verder afnemen.

(57) Het verschil in kosten tussen liquidatie en voorzetting van IBAG werd nader gespecificeerd. Volgens Duitsland bestaan de totale liquidatiekosten uit de effectieve liquidatiekosten [...]* EUR en een tekort op de balans. Voor de bepaling van dit laatstgenoemde bedrag is een schaduwbalans van het concern opgesteld voor drie scenario's (best case, real case, worst case), waaruit [...]* EUR, [...]* EUR respectievelijk [...]* EUR resulteerden. Bij voortzetting ontstaan daarentegen over de periode van 2001 tot 2005 kosten, die afhankelijk van het scenario van [...]* tot [...]* EUR bedragen (base case [...]* EUR). Daardoor ontstaan door de liquidatie van IBAG in vergelijking met voortzetting afhankelijk van het scenario [...]* tot [...]* EUR meer kosten. Bovendien zou men bij liquidatie vanaf 2006 een jaarlijkse positieve bijdrage aan het resultaat van [...]* EUR mislopen.

(58) De hypotheses over de ontwikkeling van de markt voor de segmenten van vastgoed en fondsen werden nader uiteengezet. Na een lichte teruggang in 2002 van ongeveer 2 % geeft het totale Duitse bouwvolume in 2003 volgens informatie van het Zentralverband des deutschen Baugewerbes vrijwel een stagnatie te zien. In de woningbouw is er geen sprake van een trendbreuk (2003: daling van ca. 1 % na circa min 3 % in 2002), waarbij de daling in het oosten door het te grote aanbod aan woningen duidelijk sterker is dan in de deelstaten in het westen van Duitsland. De bedrijfsbouw geeft in 2003 slechts een lichte stijging van ca. 1 % te zien. Met het oog hierop zijn de capaciteit en de omzetverwachtingen van Bavaria aangepast en is er een meer doelgerichte strategie uitgestippeld. Bavaria zal zich in de toekomst zowel in de woningbouw als in de bedrijfsbouw richten op het topsegment van de markt en zich vanwege de regionaal sterk uiteenlopende ontwikkelingen in de woningbouw concentreren op de West-Duitse regio's Hamburg, München, Stuttgart en Rijn-Main. Wat de fondsactiviteiten betreft, wordt voor het marktsegment van de gesloten fondsen na een daling in 2001 in de toekomst weer op duidelijke groei gerekend. Vastgoedfondsen zullen met bijna 50 % van het plaatsingsvolume als alternatieve beleggingsvorm met rendementen en risico's tussen vastrentende waardepapieren en aandelen een belangrijke rol blijven spelen. Nieuwe fondsen van IBV zullen nog slechts worden opgericht voor het topsegment van het bedrijfsvastgoed en er zullen duidelijk minder garanties aan worden verbonden. Door deze kwalitatief meer hoogwaardige objecten kan ook de rendementszekerheid worden vergroot, waarbij de totale zakelijke activiteiten evenwel met meer dan de helft worden verminderd.

(59) Wat de hypotheses over de ontwikkeling van de markt in het „particuliere klanten” betreft, verklaarde Duitsland met name dat in het centrum van de agglomeratie Berlijn gemiddeld ongeveer 4 000 inwoners per bankfiliaal worden bediend, wat duidelijk meer is dan het gemiddelde in Duitsland (1 400). Hoewel er in Berlijn geen sprake is van een teveel aan filialen, moet er in de komende jaren, door de opkomst van andere kanalen zoals callcenters en internet, rekening worden gehouden met een verdere vermindering van het aantal filialen. Het plan voor de duurzame verbetering van het rendement in het segment „particuliere klanten” richt zich op zowel de kosten- als de batenzijde. Een van de maatregelen ter verlaging van de centrale kosten is de vermindering van het aantal filialen, afhankelijk van de huidige rentabiliteit, de regionale dekking en de verwachte kosten van sluiting/samenvoeging. Het doel is een stijging van het aantal hoofdklanten per filiaal naar [...]* bij de Berliner Sparkasse en naar [...]* bij de Berliner Bank voor eind 2003, in tegenstelling tot gemiddeld 2 300 klanten bij de directe concurrenten in Berlijn. Verdere besparingen kunnen worden bereikt door de vervanging van kostenintensieve conventionele kassa's door modernere voorzieningen, wat [...]* full-time equivalents (fte's) bespaart. Door een gewijzigde allocatie van adviseurscapaciteit naar de ontsluiting van zo aantrekkelijk mogelijke groepen klanten kan het resultaat verder toenemen. De pure transactieactiviteiten moeten in grotere mate plaatsvinden via online- en zelfbedieningsmedia, terwijl het verkoopkanaal van de filialen zich steeds meer moet richten op de advisering van klanten. De prognose voor de ontwikkeling van de vraag in het segment „particuliere klanten” is gebaseerd op informatie van de Landeszentralbank Berlin, brokerrapporten en evaluaties van het Statistisches Bundesamt van de afgelopen jaren. Wat de marktpositie van BGB in de afzonderlijke segmenten van de lokale en regionale particuliere klanten betreft, overlegde Duitsland naar beneden bijgestelde cijfers, die in Berlijn marktaandelen op basis van volume te zien geven van ruim 20 % tot meer dan 40 % (zie overweging 291 e.v.). De groeiprognose voor Berlijn, die als structureel zwakke regio onder het Duitse gemiddelde van 2,5 % ligt, bedraagt 2 %. Duitsland verklaarde dat ondanks marktaandelen van circa 40 % op het gebied van deposito's van particuliere klanten, niet van een overheersende positie van BGB kan worden gesproken, aangezien de Berlijnse retailmarkt wordt gekenmerkt door een sterke concurrentie en de klanten zonder veel kosten en moeite van bank kunnen wisselen. Bovendien is er sprake van een buitenproportioneel marktaandeel op het gebied van spaartegoeden, terwijl BGB door haar klantenkring met overwegend lagere inkomens qua marktpenetratie ondervertegenwoordigd is in meer hoogwaardige spaar- en beleggingsvormen, zoals termijndeposito's, spaarbrieven, effectendeposito's en andere complexe beleggingsproducten zoals verzekeringen.

(60) De hypotheses over de ontwikkeling van het segment „zakelijke klanten” zijn onder andere gebaseerd op brokerrapporten en evaluaties van het Statistisches Bundesamt. Door gerichte portfoliosturing en de daarmee verbonden afbouw van risicodragende kredieten, de invoering van prijsstelling op basis van risico en de toespitsing van de zakelijke activiteiten op de kernsegmenten van industriële en regionale zakelijke klanten is er ondanks een gemiddelde groei van de markt in Berlijn in de periode 2001 tot 2006 van 1 % sprake van een lichte teruggang van het kredietvolume van [...]* EUR naar [...]* EUR. De afbouw van risicovolle activa vindt plaats ter voorkoming van risico's in verband met grote volumes, met name in het segment van de grotere zakelijke klanten met meer dan 50 miljoen EUR omzet. Buiten Berlijn is er sprake van een afbouw van nog eens [...]* EUR. Ondanks een gerichte afbouw van de kredieten met een groot volume moeten de deposito's van zakelijke klanten door inspanningen op het gebied van „cross selling” ongeveer constant blijven. Ook voor de segmenten van de regionale en lokale zakelijke klanten overlegde Duitsland naar beneden bijgestelde cijfers, die marktaandelen te zien geven van ruim resp. ongeveer 25 % in Berlijn (zie overweging 291 e.v.). Voor Berlijn wordt uitgegaan van een gemiddelde jaarlijkse groei van 2 %. De rentabiliteit wordt door de optimalisering van verkoop- en serviceprocessen en de invoering van standaardproducten beduidend vergroot. Verspreid over alle klantensegmenten moet het aantal vestigingen van 73 naar 35 worden verminderd. Grotere positieve dekkingsbijdragen zijn het gevolg van een nieuwe prijsopbouw van de Berliner Bank en de Berliner Sparkasse door een uniformisering van (verhoogde) ondergrenzen van de prijzen, de consequente en volledige benutting van „cross-selling”-mogelijkheden en de toenemende werkverdeling van relatiebeheerders.

(61) De oorzaak van de noodlijdende vastgoedkredieten en de afgifte van garanties voor de vastgoedfondsen waren — zoals reeds in de aanmelding genoemd — de uiterst optimistische prognoses over de waardeontwikkeling van het vastgoed in Berlijn en de nieuwe deelstaten als gevolg van de hereniging van Duitsland. Op basis daarvan heeft BGB op grote schaal kredieten voor bedrijfsvastgoed verstrekt en tot 1999 vastgoedfondsen met een steeds groter volume en uitgebreide garanties opgericht, waardoor bij het begin van de vastgoedcrisis eind jaren negentig een grote behoefte ontstond aan waardeherziening en reserveringen. Door de onvolledige invoering van een concernbreed systeem voor de vroegtijdige onderkenning van risico's en ondeskundige risicobeoordeling bij de deelbanken, werden deze risico's niet in voldoende mate onderkend, zodat vroegtijdige tegenmaatregelen uitbleven. Op initiatief van de raad van bestuur van het concern en de accountants en naar aanleiding van een door het BAKred gestart bijzonder onderzoek vond pas in 2000 een onderzoek naar de waarde plaats volgens strengere criteria, waardoor een groot aantal objectgegevens moest worden geactualiseerd. Daarbij werd vastgesteld dat het systeem voor de vroegtijdige onderkenning van risico's qua opzet en praktische invoering nog niet voldeed aan de wettelijke eisen.

(62) De verschillende deelbanken werden in 1994 onder de paraplu van BGB samengevoegd, omdat de deelstaat Berlijn als aandeelhouder een strategische eenheid met een zo groot mogelijk synergie-effect wilde creëren. Een instelling die voor het KWG als eenheid gold, kon niet worden gecreëerd, zonder dat uit hoofde van artikel 40 van het KWG de naam „Berliner Sparkasse” en het pandbriefprivilege van BerlinHyp verloren zouden zijn gegaan. Het ontbreken van een op grond van het vennootschapsrecht te verwezenlijken uniforme leiding leidde ertoe dat een concernbreed risicobeheer slechts stap voor stap kon worden opgebouwd. Complicerende factoren waren verder nog technische beperkingen op automatiseringsgebied en vertragingen bij de verwezenlijking van een bevredigende kwaliteit van de gegevens. Het risicobeheer werd slechts in geringe mate ondersteund en men was aangewezen op de handmatige verzameling van de voor het risico relevante gegevens. Daardoor was het risicobeheer altijd foutgevoelig, onvolledig en door lange doorlooptijden gekenmerkt. De interne ratingprocedures werden niet met statistische methoden gevalideerd.

(63) De invoering van een efficiënt risicobeheer en een nieuw databanksysteem voor het einde van 2002 waarborgt echter bedrijfseconomisch gezien dat toekomstige verkeerde ontwikkelingen op tijd worden onderkend en hersteld. In een registratiedatabank komen alle voor het kredietrisico relevante transacties van het concern geconsolideerd samen. Deze gegevens vormen de basis voor een limietbeheersysteem, waarmee de kredietrisico's op hun risicopotentieel worden beoordeeld en er verschillende limieten tegenover worden gesteld. Daarmee staat een tot op de dag actueel informatieplatform voor alle risicoanalyses van kredietactiviteiten ter beschikking. Op deze basis is ook een vernieuwde kredietrisicorapportage voor de raad van bestuur en de raad van commissarissen ontwikkeld. In samenwerking met het Deutscher Sparkassen- und Giroverband en de Duitse Landesbanken zijn er volledig nieuwe ratingprocedures ontwikkeld. Ook de intensieve uitwisseling van leidinggevend personeel en de vermindering van het aantal divisies van 63 naar 34 dragen bij tot een beter beheer van de risico's.

(64) De vereenvoudiging van de concern- en managementstructuren en de invoering van efficiënte beheersystemen bestaan onder meer uit structurele verbeteringen op het gebied van „corporate governance”, risicobeheer, beheer/leiding van de dochterondernemingen in het segment van vastgoeddienstverlening en homogenisering van de IT-infrastructuur. De nieuwe structuur houdt in dat BGB zelf zich in het vervolg bezighoudt met de activiteiten „wholesale” en vastgoedfinanciering en dat de stafafdelingen in BGB worden gecentraliseerd. De Landesbank Berlin houdt zich, met uitzondering van de activiteiten op het gebied van „wholesale” en de vastgoedfinanciering voor de zakelijke markt, bezig met alle commerciële activiteiten, met inbegrip van alle activiteiten op het gebied van de „retail banking”. De doelstelling van een uniforme leiding voor het concern is in verregaande mate verwezenlijkt. Maatregelen ter verbetering van de ontwikkelings- en bedrijfsprocessen bestonden uit de instelling van een „risk review”-comité voor een overkoepelende analyse van alle concernrisico's, het opzetten van een zelfstandige afdeling concernrisicoregistratie voor de beoordeling van operationele risico's en de instelling van eenheden voor risicobeheer in de segmenten „zakelijke klanten” en „vastgoedfinanciering”. Voorts is er een projectteam ingesteld voor de consequente structurering van kritiekpunten in onderzoeksrapporten en de afhandeling ervan. Bestaande kredieten die een aanmerkelijk risico vormen, worden voor een betere risicobeoordeling in het vervolg op de afdeling risicobeheer centraal geobserveerd.

(65) Volgens Duitsland is het beoogde rendement voor belastingen van 6-7 % (conform de oorspronkelijke aanmelding) respectievelijk [...]* % (conform de herziene planning voor de middellange termijn van 24 juni 2003) voor BGB in 2006 voldoende. De rendementspercentages voor belastingen bewogen zich in Duitsland in de periode 1995 tot 2000 bij Landesbanken/spaarbanken respectievelijk bij alle banken (top 100) binnen een bandbreedte van 12,6 % - 17,6 % respectievelijk 13,0 % - 16,5 %. In de loop der tijd is echter een daling van de rendementen op het eigen vermogen voor belastingen zichtbaar. Met name in de sector „Landesbanken/spaarbanken” zijn deze gedaald van 17,6 % in 1995 naar 12,6 % in 2000. Door de daaropvolgende verslechtering van de conjuncturele situatie en het haperende consolidatieproces in Duitsland zijn de cijfers in de jaren die volgden voortdurend lager en variëren zij in de jaren 2001 tot 2006 bij Landesbanken/spaarbanken van 7,0 % (2001) tot 8,5 % (2006) en in de sector in zijn geheel van 9,9 % (2001) tot 12,0 % (2006). Bij Landesbanken/spaarbanken worden de mogelijkheden tot herstel sterk beperkt door het wegvallen van de overheidsgaranties „Anstaltslast” en „Gewährträgerhaftung” en door Bazel II. Het beoogde rendement voor belastingen van 6-7 % (conform de oorspronkelijke aanmelding) respectievelijk [...]* % (conform de herziene planning voor de middellange termijn van 24 juni 2003) kan niet rechtstreeks worden vergeleken met de rendementen van concurrerende instellingen, omdat de ratio van het kernvermogen van BGB tijdens de herstructureringsfase ter waarborging van de herfinanciering op de kapitaalmarkt een „veiligheidsbuffer” bevat, die dient als gedeeltelijke compensatie voor het geheel ontbreken van stille reserves. Daarom moet de voor de toekomst beoogde ratio van het kernvermogen van [...]* % duidelijk meer zijn dan de gemiddelde ratio van het kernvermogen van Landesbanken/spaarbanken van 6,1 % in de periode van 1995 tot 2000. Als gevolg van de veiligheidsbuffer van ongeveer [...]* % daalt — bij gelijkblijvende winst voor belastingen — het rendement op het eigen vermogen met eveneens ongeveer [...]* % ten opzichte van concurrerende kredietinstellingen, omdat de behaalde winst voor belastingen in relatie staat tot een groter eigen vermogen.

(66) Dat de onderneming in staatsbezit is, is op zichzelf geen reden om te twijfelen aan het feit dat de onderneming kan en moet worden gesaneerd. Een malus ten nadele van staatsbedrijven is volgens artikel 295 van het EG-Verdrag onrechtmatig. Eventuele onrechtmatige invloeden in verband met het feit dat de onderneming in staatsbezit is, worden onderzocht door een commissie van onderzoek van het huis van afgevaardigden en het openbaar ministerie in Berlijn. Overigens streeft de deelstaat Berlijn naar privatisering van BGB.

(67) Voor het overige zouden twee bijzonderheden, aldus Duitsland, van doorslaggevende betekenis zijn voor de zakelijke activiteiten van LBB. Enerzijds moet LBB op grond van artikel 3, lid 6, van LBB-wet ook in de toekomst ontwikkelingstaken vervullen, zoals bijvoorbeeld de bevordering van het sparen en het aanhouden van girorekeningen ook voor particuliere klanten met een beperkte kredietwaardigheid („een rekening voor iedereen”). Daardoor heeft LBB een bovengemiddeld aantal klanten met een lager inkomen, wat de mogelijkheden tot het behalen van rendement merkbaar negatief beïnvloedt. Wijzigingen kunnen slechts over een langere periode worden verwezenlijkt. Anderzijds blijft de structureel zwakke economische positie van de regio Berlijn nadelig voor het bedrijf. Deze leidt tot ongeveer 15 % minder inkomsten per particuliere klant in vergelijking met het Duitse gemiddelde. De meeste andere concurrenten in Berlijn kunnen dit, aldus Duitsland, compenseren met hun aanwezigheid in andere regio's. Door de overname van de voormalige Ost-Berliner Sparkasse heeft LBB een duidelijk hoger aandeel in het structureel bijzonder zwakke Oost-Berlijn. 55 % van de klanten van LBB is afkomstig uit Oost-Berlijn, waar echter slechts 37,5 % van alle inwoners van Berlijn woont. Deze bijzonderheden blijven hun invloed ook na privatisering uitoefenen.

(68) Duitsland overlegde eveneens op basis van de herziene planning voor de middellange termijn van 24 juni 2003 een berekening van de effecten van de voorstellen van de adviseurs van de Commissie (zoals verhoging van de voorzieningen voor risico's), de reeds toegezegde afstoting van de activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening en de afsplitsing van IBB en verklaarde dat de effecten van deze drie maatregelen op de middellange en lange termijn gering zijn.

(69) Bij verdere navraag van de Commissie beschreven Duitsland en de bank voorts welke consequenties separate verkoop van de Berliner Bank voor eind 2005 zou hebben voor de levensvatbaarheid van het resterende concern. Volgens Duitsland heeft deze verkoop negatieve effecten op de planning van het concern voor de middellange termijn. In totaal zou dit in de periode van 2003 tot en met 2005 eenmalige lasten tot gevolg hebben ten bedrage van ongeveer min [...]* EUR, waarvan [...]* voor de buitengewone lasten voor de verkoop, de rest voor reserveringen voor personeel, informatietechnologieën, gebouwen en bijkomende herstructureringskosten. Op de middellange respectievelijk lange termijn daalt het geplande resultaat voor belastingen in 2006 van [...]* EUR (volgens de herziene planning voor de middellange termijn op basis van de drie bovengenoemde maatregelen) met ongeveer [...]* EUR naar ongeveer [...]* EUR, waarvan circa [...]* door het wegvallen van de bijdrage van de Berliner Bank aan het resultaat van het concern, de rest vanwege de vertraging in de afbouw van het personeel, het wegvallen van de geplande toename van de provisieopbrengsten en resterende (vaste) kosten (vooral door „back office”-schaalnadelen). Het rendement op het eigen vermogen daalt met [...]* procentpunten naar [...]* % in 2006. Deze berekening is echter gebaseerd op de veronderstelling dat de Berliner Bank ter maximalisatie van het aantal bieders zal worden verkocht als zelfstandige bank, wat hogere kosten met zich brengt dan de verkoop als vermogensbestanddeel respectievelijk bedrijfsonderdeel. Voorts vermindert het aandeel van de retailactiviteiten in de totale winst van BGB door de afstoting van de Berliner Bank van ruim [...]* % naar circa [...]* % en het aandeel van de activiteiten op de kapitaalmarkt stijgt navenant van ruim [...]* % naar ongeveer [...]* % [...]*.

(70) De Commissie verzocht Duitsland respectievelijk de bank voorts om een berekening van de consequenties van een separate verkoop van BerlinHyp op de middellange termijn, namelijk voor eind 2006, voor de levensvatbaarheid van het resterende concern. Dit zou volgens de door Duitsland en de bank verstrekte informatie de volgende negatieve gevolgen hebben voor het resterende concern en zou de volgende eisen stellen, waaraan de koper niet noodzakelijkerwijs zou kunnen voldoen: de koper zou de concerninterne herfinanciering (momenteel ca. [...]* EUR) tegen vergelijkbare voorwaarden zoveel mogelijk moeten overnemen, d.w.z. dat de koper een minstens even goede rating moet bezitten als de Landesbank Berlin, en het patronaat van BGB voor BerlinHyp moet overnemen om de aanrekening van grote kredieten te voorkomen (schatting van het huidige volume: ca. [...]* EUR). Voorts zou de koper ten minste de boekwaarde van BerlinHyp als koopprijs moeten bieden, omdat dit anders [...]* afschrijvingen op de boekwaarde tot gevolg zou kunnen hebben die de levensvatbaarheid van het resterende concern in gevaar zouden kunnen brengen. Ook bij een negatief resultaat van de biedprocedure zou het risico van verdere afschrijvingen op de boekwaarde bestaan. Voorts is verkoop zonder ernstige nadelige gevolgen voor het herstructureringsplan volgens Duitsland slechts mogelijk wanneer de commerciële samenwerking tussen BerlinHyp en het concern behouden kan blijven. De verplichting tot separate verkoop zou een eenmalige afschrijving op de actuele boekwaarde van [...]* EUR met [...]* EUR op de boekwaarde van het eigen vermogen van BerlinHyp van 519 miljoen EUR vereisen. Het voor 2006 verwachte resultaat voor belastingen van het resterende concern daalt met nog eens ongeveer [...]* EUR (verschil tussen het wegvallen van het geplande resultaat van BerlinHyp van ca. [...]* EUR en de renteopbrengst uit de verwachte verkoopopbrengst van circa [...]* EUR). Dit zou — samen met de separate verkoop van de Berliner Bank — een verdere daling van het voor 2006 beoogde rendement op het eigen vermogen van het resterende concern tot gevolg hebben van circa [...]* % naar in totaal ruim [...]* % en een ratio van het kernvermogen van slechts iets meer dan [...]* %.

(71) Duitsland heeft een zogenaamde planning voor de middellange termijn ingediend over de ontwikkeling van afzonderlijke posten op de balans en in de winst-en-verliesrekening 2001 (referentiesituatie) tot 2006 (planning) en deze in de loop van de procedure overeenkomstig de toegezegde verdere verkoop-, sluitings- en beperkende maatregelen meerdere malen aan de actuele situatie aangepast. Volgens de in juni 2003 verstrekte planning voor de middellange termijn, waarin al rekening wordt gehouden met de afsplitsing van IBB en de activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening en met alle oorspronkelijk beoogde maatregelen, zouden de maatregelen in de herstructureringsperiode 2001 tot 2006 de volgende consequenties hebben voor de afzonderlijke bedrijfssegmenten, waarbij van de verschillende in de planning voor de middellange termijn genoemde posten hier als voorbeeld slechts het segmentvermogen en het aantal medewerkers in het kort worden beschreven.

(72) In het segment „particuliere klanten” zal het segmentvermogen door de verkoop-, sluitings- en andere beperkende maatregelen van ruim [...]* EUR naar ongeveer (met [...]* EUR of [...]* %) dalen, waarvan circa 90 % bestaat uit de verkoop van belangen (met name Allbank, Weberbank, BG Polska, Zivnostenka Banka). Het aantal medewerkers zal buitenproportioneel worden verminderd met ongeveer [...]* %. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de later toegezegde verkoop van de Berliner Bank.

(73) In het andere tot de „retail banking” behorende segment „zakelijke klanten”, dus de activiteiten op het gebied van kleine en middelgrote ondernemingen (niet: grote klanten), wordt een daling van het segmentvermogen verwacht van ongeveer [...]* EUR in 2001 naar circa [...]* EUR in 2006 (met ongeveer [...]* EUR of [...]* %). Tegelijkertijd zal het aantal medewerkers worden verminderd met ruim [...]* %. Daarbij is opnieuw geen rekening gehouden met de later toegezegde verkoop van de Berliner Bank.

(74) De compenserende maatregel in het segment „vastgoedfinanciering” is in de eerste plaats gebaseerd op een verkleining van het risicoportfolio en een toespitsing op risicoarme activiteiten. Hierdoor daalt het segmentvermogen van ongeveer [...]* EUR in 2001 naar circa [...]* EUR in 2006 (met ongeveer [...]* %). Het aantal medewerkers moet worden teruggebracht met ongeveer [...]* %.

(75) De beperking van de activiteiten op de kapitaalmarkt leidt tot een daling van het aantal medewerkers met ongeveer [...]* %; het segmentvermogen wordt met circa [...]* % van circa [...]* EUR in 2001 naar ongeveer [...]* EUR in 2006 teruggebracht. Vergeleken met de oorspronkelijke planning zal men zich sterker richten op de risicoarme transacties in opdracht van klanten. De schulden in dit segment dalen buitenproportioneel met meer dan [...]* %.

(76) De geleidelijke liquidatie van de activiteiten in het segment „grote klanten/buitenland” leidt tot een daling van het segmentvermogen met circa [...]* en een vermindering van het aantal medewerkers met circa [...]* %. De aan het einde van de herstructureringsfase, vooral door de lange looptijd van bepaalde contracten en overeenkomsten, nog bestaande posten zullen na 2006 verder worden afgebouwd.

(77) Door de beëindiging van alle supraregionale activiteiten in het segment „overheid” daalt het segmentvermogen met bijna [...]* %. Het segment „overheid” zal voortaan vallen onder het segment „zakelijke klanten”.

(78) Door de geplande afstoting van de activiteiten op het gebied van de vastgoeddienstverlening, die als extra compenserende maatregel werd aangeboden, zal het segmentvermogen bijna volledig worden afgebouwd.

(79) Samen met andere verminderingen van vermogensposten, bijvoorbeeld in het rentebeheer of door de afsplitsing van de ontwikkelingsactiviteiten van IBB (circa 20 miljard EUR aan segmentvermogen), en consolidatie-effecten resulteert dit tot slot in een totale daling van het balansvolume van circa 189 miljard EUR in 2001 met circa [...]* EUR of [...]* % naar circa [...]* EUR in 2006. Wanneer geen rekening wordt gehouden met de afsplitsing van IBB, waarvan twijfelachtig is of deze beoordeeld kan worden als compenserende maatregel (19), resulteert dit in een vermindering van het balanstotaal van ongeveer [...]*.

(80) De marktaandelen van het segment „retail banking” hebben betrekking op Berlijn, omdat het hierbij om regionale activiteiten gaat. De markt van de vastgoedfinanciering en de kapitaalmarkt zijn daarentegen van nationale, de laatstgenoemde grotendeels ook van internationale aard. De marktaandelen in het segment „retail banking” in Berlijn zijn vergeleken met de in de aanmelding verstrekte cijfers naar beneden bijgesteld (naar aandelen van ruim 20 % tot meer dan 40 % in het segment „particuliere klanten” en naar aandelen van ruim respectievelijk ongeveer 25 % in het segment „zakelijke klanten”), omdat de door BGB bij de Landeszentralbank gemelde cijfers voor de desbetreffende statistiek werden ingediend zonder de hiervoor noodzakelijke regionale en zakelijke afbakening (zie overweging 291 e.v.).

(81) Voor de kredietactiviteiten in het segment „particuliere klanten” is de prognose dat op de Berlijnse markt het marktaandeel van BGB tot 2006 licht zal stijgen, terwijl het marktaandeel van de deposito's slechts in geringe mate zal dalen. Deze ontwikkeling is gebaseerd op toespitsing van de zakelijke activiteiten van BGB op de Berlijnse markt. Tegelijkertijd zal de onderneming zich echter conform het herstructureringsplan volledig terugtrekken uit de supraregionale markt. De compenserende maatregelen in het segment „particuliere klanten” zullen nauwelijks zichtbaar worden in de Berlijnse marktaandelen, omdat de inkrimping van de activiteiten in de eerste plaats supraregionaal zal plaatsvinden.

(82) In het segment „zakelijke klanten” zal er in de kredietactiviteiten tussen 2001 en 2006 een lichte teruggang van het marktaandeel te zien zijn, terwijl het marktaandeel van de deposito's ongeveer constant zal blijven.

(83) Wat de activiteiten op het gebied van de vastgoedfinanciering betreft, moet het oorspronkelijk genoemde nationale marktaandeel op basis van geactualiseerde statistieken bijgesteld worden van circa 5 % naar ongeveer 3 % en zal dit marktaandeel tot 2006 naar ongeveer 2 % dalen. Wat de kapitaalmarkt betreft, zullen er tot 2006 naar verwachting geen veranderingen zijn.

(84) Duitsland verklaarde in de loop van de procedure dat BGB de mogelijkheid tot verdere compenserende maatregelen grondig heeft onderzocht. Naast de reeds in een vroeger stadium als aanvulling op het oorspronkelijke plan toegezegde verkoop van het segment „vastgoeddienstverlening” zouden echter geen verdere compenserende maatregelen [...]* mogelijk zijn.

(85) De compenserende maatregelen zijn, aldus Duitsland, in hun totaliteit ook passend. Het totaalbedrag van de steun, dat wordt gebruikt als referentiepunt voor de beoordeling van de passendheid, bestaat uit de kapitaalinjectie van de deelstaat ten bedrage van 1,755 miljard EUR en de steunwaarde van het risicoschild, die economisch gezien hoogstens overeenkomt met het ongunstigste scenario van 6,07 miljard EUR. Als vergoeding voor het risicoschild betaalt BGB per jaar een avalprovisie ten bedrage van 15 miljoen EUR.

(86) Als richtpunt voor de mate van marktverstoring nam de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure de mogelijkheid tot uitbreiding van de activiteiten op basis van de voor het banktoezicht geldende wettelijke eisen voor de solvabiliteitsratio's. De veronderstelling dat met een injectie van kernvermogen ten bedrage van 1 miljard EUR de naar risico gewogen activa met maximaal 25 miljard EUR zouden kunnen worden verhoogd, is volgens Duitsland echter niet zonder meer af te leiden uit het voor het banktoezicht geldende wettelijk kader. Slechts bij de gelijktijdige injectie van kern- en aanvullend vermogen kan een bank haar naar risico gewogen activa verhogen met een bedrag dat 25-maal zo hoog is als het geïnjecteerde kernvermogen. Wanneer een bank niet de beschikking heeft over tot dan toe niet in aanmerking komend aanvullend vermogen van een omvang die overeenkomt met het bedrag van het geïnjecteerde kernvermogen, kan de factor 25 van meet af aan niet worden toegepast. Het lijkt niet juist om een uitbreiding van de activiteiten die pas mogelijk wordt door aanvullend vermogen waarover de bank toch al beschikt, als marktverstoring te beschouwen, die wordt veroorzaakt door een als steun aan te merken injectie van kernvermogen. Het is daarom zaak het uitgangspunt van de maximaal mogelijke marktverstoring te beperken tot 12,5‐maal het bedrag van de steun in de vorm van een kapitaalinjectie.

(87) De deelstaat Berlijn heeft BGB slechts kernvermogen ten bedrage van 1,755 miljard EUR verstrekt, maar geen aanvullend vermogen. De injectie van kernvermogen had tot gevolg dat tot dan toe niet in aanmerking komend aanvullend vermogen ten bedrage van 877,5 miljoen EUR in aanmerking kon komen, wat volgens Duitsland echter, zoals uiteengezet, niet kan worden beschouwd als een door de injectie van kernvermogen veroorzaakte marktverstoring.

(88) Bovendien gaat het bij de (theoretische) ratio van het kernvermogen van 4 % respectievelijk de ratio van het eigen vermogen van 8 % om de wettelijk voorgeschreven minimumeisen voor het eigen vermogen. Voor een goede bedrijfsvoering en de voor de deelname op de financiële markten noodzakelijke bewegingsvrijheid hebben de instellingen, aldus Duitsland, een aanzienlijk beter eigen vermogen nodig. Volgens schattingen van het BAFin is momenteel een ratio van het kernvermogen van [...]* % en een ratio van het eigen vermogen van [...]* % vanuit de markt gezien absoluut noodzakelijk om de liquiditeit van BGB te waarborgen en de voortgang van de herstructurering niet in gevaar te brengen (vgl. brief van het BAKred van 29 juni 2001).

(89) Op basis van deze overwegingen en de momenteel als richtsnoer geldende vermogensratio's vloeit uit de verhoging van het vermogen dus een marktverstoring voort van ongeveer 18 miljard EUR (injectie van kernvermogen van circa 1,8 miljard EUR vermenigvuldigd met ongeveer een factor 10).

(90) Duitsland heeft als reactie op de inleiding van de procedure door de Commissie al aangeboden als extra compenserende maatregel het segment „vastgoeddienstverlening” (IBAG, IBG, LPFV) van BGB af te stoten. De werking van het risicoschild richt zich op het segment „vastgoeddienstverlening”, dat op zichzelf niet valt onder de eisen voor de solvabiliteitsratio's en waarmee iedere andere onderneming zonder bankvergunning zich eveneens kan bezighouden. Het risicoschild heeft betrekking op oude contracten, voornamelijk reeds geplaatste fondsen, en niet op nieuwe contracten. Eventueel zou men het standpunt kunnen verdedigen dat de nieuwe contracten slechts mogelijk zijn door het risicoschild. De mate van marktverstoring zou dan echter maximaal het totale volume van de nieuwe contracten kunnen zijn. Voor IBV wordt voor 2002 een totaal fondsvolume van [...]* EUR verwacht. Voor Bavaria wordt voor 2002 uitgegaan van een totaal projectvolume van [...]* EUR. Alle nieuwe contracten van IBAG samen bedragen dus ca. [...]* EUR. Voor de nieuwe contracten van IBAG kan het risicoschild slechts van invloed zijn tot uiterlijk de afronding van de herstructureringsfase eind 2006. Daarna zal IBAG een gesaneerde en krachtige onderneming zijn, die zichzelf op eigen kracht kan handhaven in de concurrentiestrijd. Daarom kan het risicoschild ten hoogste als marktverstoring gelden voor de nieuwe contracten van IBAG tot eind 2005, die van 2002 tot 2005 in totaal [...]* EUR bedragen. Dit totaalbedrag voor de marktverstoring ligt tussen het gunstigste scenario voor het daadwerkelijke beroep dat op de deelstaat Berlijn uit hoofde van het risicoschild zal worden gedaan ((2,7 miljard EUR) en het ongunstigste scenario (6,1 miljard EUR). Het lijkt Duitsland daarom op zijn plaats dat de Commissie bij de bepaling van de door het risicoschild veroorzaakte marktverstoring uitgaat van de voor de nieuwe contracten van IBAG tot de afronding van de herstructureringsfase vastgestelde waarde van [...]* EUR. Eventueel zou in plaats daarvan de marktverstoring kunnen worden bepaald op basis van een steunbedrag van het risicoschild dat overeenkomt met het ongunstigste scenario (6,07 miljard EUR).

(91) Resumerend vloeit uit het bovenstaande het volgende uitgangspunt voort voor de bepaling van de door de compenserende maatregelen veroorzaakte marktverstoring: — ten gunste van BGB nieuw door kapitaalverhoging: 18,3 miljard EUR; — ten gunste van het af te splitsen segment „vastgoeddienstverlening” door het risicoschild: [...]* EUR — 6,1 miljard EUR

(92) Anders dan de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure op basis van de toen beschikbare informatie veronderstelt, zouden de in werkelijkheid lagere marktaandelen van BGB niet rechtvaardigen dat wordt uitgegaan van een extreem sterke marktpositie van BGB en dat daaruit consequenties worden getrokken voor de bepaling van compenserende maatregelen. Over het geheel genomen lijken de voorgestelde maatregelen volgens Duitsland passend ter compensatie van de marktverstoring, ook wanneer rekening wordt gehouden met de WBK-activa van LBB die mogelijk problematisch zijn uit het oogpunt van de regels voor staatssteun.

(93) Duitsland voerde verder aan dat verkoop van de Berliner Bank vóór verkoop van de aandelen van de deelstaat Berlijn in BGB om concurrentieredenen niet raadzaam zou zijn. Door de afsplitsing van de Weberbank, Allbank en de buitenlandse BGB-dochters BG Polska en Zivnostenska Banka en de sluiting van zes Duitse centra voor particuliere klanten en ongeveer 90 filialen, voor het overgrote deel in Berlijn, zouden er in het retailsegment voldoende compenserende maatregelen worden genomen. Bovendien zouden de compenserende maatregelen in hun geheel in lijn liggen met of zelfs meer zijn dan wat de Commissie in eerdere beschikkingen over de herstructurering van banken zou hebben geëist.

(94) Nadat door de Commissie verdere bezwaren werden geuit, vooral met het oog op het feit dat door de tot dan toe uitgevoerde of nog te verwezenlijken sluitings- en verkoopmaatregelen de positie van BGB op de Berlijnse markt voor „retail banking” vrijwel onveranderd blijft, hebben Duitsland en de deelstaat Berlijn tenslotte toch besloten de verkoop van de Berliner Bank toe te zeggen. Overeenkomstig deze toezegging verplicht Duitsland zich ertoe te waarborgen dat het BGB-concern de afdeling „Berliner Bank” als economische eenheid met inbegrip van het handelsmerk, alle klantenrelaties, filialen en het bijbehorende personeel in een open, transparante en niet tot discriminatie leidende procedure voor 1 oktober 2006 rechtsgeldig verkoopt.

(95) De verkoop van de „Berliner Bank” zal het segmentvermogen van de „retail banking” doen afnemen met [...]* EUR ([...]* EUR in het segment „particuliere klanten” en [...]* EUR in het segment „zakelijke klanten”). Tezamen met de reeds geplande maatregelen zal het segmentvermogen van de „retail banking” in totaal met [...]* EUR dalen. Het balanstotaal wordt in de herstructureringsperiode verlaagd van 189 miljard EUR naar nu [...]* EUR.

(96) Volgens Duitsland zijn de risico's in de loop van de herstructurering niet te hoog ingeschat. Zij zijn echter gebaseerd op de kennis die LPFV in januari 2002 bezat. Door macro-economische factoren en door intensief beheer van het vastgoed kan de inschatting van de risico's tijdens de looptijd van de garanties wijzigen. Zowel door de vrijstellingsovereenkomsten van LPFV met IBG als door de voorwaarden die verbonden zijn aan het risicoschild van de deelstaat Berlijn voor LPFV, wordt gewaarborgd dat slechts wordt uitbetaald door de deelstaat Berlijn als er daadwerkelijk een beroep wordt gedaan op de garanties. Om een kwalitatief hoogwaardig beheer te waarborgen, heeft de deelstaat Berlijn interventie- en instructierechten bij LPFV.

(97) Volgens Duitsland zijn er ook gepaste controlemaatregelen ingevoerd om de overlappende dekking van risico's daadwerkelijk uit te sluiten. De risico's die voortvloeien uit renovatie en uitkooprechten zijn namelijk geen cumulatieve risico's, maar sluiten elkaar uit. Hiermee wordt rekening gehouden in de risicobeschrijving van LPFV. Een overlappende risicodekking bestaat daarentegen wel voor de huur- en kredietgarantie van het BGB-concern. LPFV onderzoekt juridisch, feitelijk en cijfermatig of een beroep op de huurgarantie volgens de regels is. Een controle die een gelijktijdig beroep op de kredietgarantie uitsluit, wordt sinds januari 2003 in opdracht van de deelstaat Berlijn uitgevoerd door de Berlijnse BCIA, waarvan de deelstaat enig aandeelhouder is. Alle uitkeringen van LPFV, waarop de overname van verplichtingen door de deelstaat van toepassing is, worden door BCIA tot in detail juridisch, feitelijk en cijfermatig onderzocht, evenals de rechtmatigheid van ieder beroep op de kredietgarantie en de balansgaranties. BCIA is voor de deelstaat een slagvaardig en effectief apparaat om de schade tot een minimum te beperken. De garantiewet van 16 april 2002 bepaalt namelijk uitdrukkelijk dat ten aanzien van de risico's waarvoor het risicoschild geldt, geen uitkeringen aan derden mogen plaatsvinden zonder dat daartoe een juridische verplichting bestaat.

(98) Om precies te zijn, beschikt de deelstaat respectievelijk BCIA, over de activiteiten waarvan eenmaal per kwartaal verslag moet worden uitgebracht aan het huis van afgevaardigden, uit hoofde van de gedetailleerde overeenkomst over de volgende instemmings-, controle-, instructie- en soortgelijke rechten tegenover de door het risicoschild begunstigde ondernemingen, waarvan de uitoefening nader wordt geregeld in een bevoegdheids- en procedureverordening: — instemmingsvoorbehoud voor uitkeringen uit hoofde van krediettoezeggingen, indien bepaalde grenswaarden worden overschreden; — betrokkenheid bij de vaststelling van de positieve lijst en de jaarlijkse afrekening voor de balansgaranties; — instemmingsvoorbehoud voor de verkoop van activa die vallen onder de boekwaardegarantie, indien bepaalde grenswaarden worden overschreden; — instemmingsvoorbehoud voor investeringen die later tot aanschaf- en productiekosten leiden, indien bepaalde grenswaarden worden overschreden; — instemmingsvoorbehoud voor bepaalde betalingen van LPFV; — instructierecht tegenover IBG en LPFV met betrekking tot verdediging tegen gemaakte aanspraken; — instemmingsvoorbehoud voor overdracht en overige besluiten met betrekking tot aanspraken uit hoofde van de gedetailleerde overeenkomst; — uitgebreid informatie- en inzagerecht; — instemmingsvoorbehoud met betrekking tot de benoeming van accountants van IBG, IBAG en LPFV; — toetsingsrecht door het Rechnungshof in Berlijn; — instemmingsvoorbehoud bij herstructureringen.

(99) Volgens Duitsland levert de bank een belangrijke eigen bijdrage door de verkoop van activa of dochterondernemingen die niet onontbeerlijk zijn voor de levensvatbaarheid van de onderneming op de lange termijn. Hierbij gaat het om aanzienlijke en ook winstgevende belangen, die via een open en transparante procedure worden verkocht. Daarbij komt nog de geplande verkoop van het segment „vastgoeddienstverlening”. Nog een eigen bijdrage is niet mogelijk, omdat BGB zich al in 2001 via de vermindering van risicovolle activa alle mogelijke inspanningen heeft getroost om het grote verlies van eigen vermogen zoveel mogelijk tegen te gaan en de ratio van het eigen vermogen te ondersteunen.

(100) De als reddingssteun voorlopig goedgekeurde en vanaf 2003 overeenkomstig het herstructureringsplan nagestreefde ratio's van het kern- en eigen vermogen zijn volgens Duitsland ook noodzakelijk. De verwezenlijking van de voorlopig goedgekeurde ratio's van het kernvermogen van 5 % en het eigen vermogen van 9,7 % en de vanaf 2006 nagestreefde ratio's van het kernvermogen van circa 7,5 % en het eigen vermogen van circa 12 % zijn dringend noodzakelijk voor het voortbestaan van de onderneming, met inbegrip van een solide rating door de ratingagentschappen. Met name met het oog op [...]* en de [...]* liquiditeitspositie van BGB is een bovengemiddeld eigen vermogen onontbeerlijk om [...]*.

(101) De gemiddelde ratio's van het kernvermogen respectievelijk van het eigen vermogen van Landesbanken/spaarbanken varieerden van 1995 tot 2000 van 5,7 % tot 6,8 % respectievelijk 8,9 % tot 10,2 %. De aan BGB voorlopig toegestane ratio van het kernvermogen van 5 % ligt dus onder het langdurig gemiddelde van vergelijkbare banken, terwijl de voorlopig goedgekeurde ratio van het eigen vermogen slechts 0,1 % boven het gemiddelde in de periode 1995 tot 2000 ligt. Volgens Duitsland lijken deze ratio's zeer conservatief en wordt zo geen rekening gehouden met de specifieke probleemsituatie van BGB.

(102) De solvabiliteitsratio's van de gehele markt, d.w.z. particuliere en overheidsbanken in Duitsland, varieerden — onder meer door het ontbreken van de staatsgarantie „Gewährträgerhaftung” in de sector van particuliere banken — tussen 6,3 % en 7,3 % (ratio van het kernvermogen) respectievelijk tussen 10,4 % en 11,3 % (ratio van het eigen vermogen). Al in de periode voor het wegvallen van de „Gewährträgerhaftung” voor overheidsbanken zullen de solvabiliteitsratio's van de Landesbanken/spaarbanken zich naar verwachting langzaam aan het hogere niveau van de particuliere banken aanpassen. Door dit effect zal de gemiddelde ratio van het eigen vermogen van Landesbanken/spaarbanken in 2006 ceteris paribus van 9,6 % naar ongeveer 10,9 % stijgen. Op basis van de in het saneringsplan voor 2006 genoemde prognose voor de ratio van het eigen vermogen van BGB daalt de BGB-buffer van het eigen vermogen daarmee van [...]* % naar slechts ongeveer [...]* %.

(103) Voor de beoordeling van de ratio van het eigen vermogen is volgens Duitsland daarom niet het wettelijke minimum van 8 % relevant, dat door het BAFin feitelijk al verhoogd is naar 8,4 % en afhankelijk van de volatiliteit eigenlijk rond de 8,6 % ligt. In plaats daarvan richten de kapitaalmarkt en ratingagentschappen zich doorgaans op geschikte „benchmarks”, die aanzienlijk hogere ratio's van het eigen vermogen te zien geven en navenant ook de ogenschijnlijk hoge buffer van het eigen vermogen van ongeveer [...]* % naar ongeveer [...]* % verlagen.

(104) Volgens Duitsland is een bovengemiddelde ratio van het eigen vermogen in 2006 [...]* absoluut noodzakelijk. Ratingagentschappen hechten bij de toekenning van hun ratings veel belang aan een goede positie op de kapitaalmarkt en hebben al in het verleden aangedrongen op een verbetering van de ratio van het kernvermogen van BGB. Vanwege de nauwe samenhang tussen de „financial strength rating” en de „long term rating” en het wegvallen van de „Gewährträgerhaftung” van de overheid in de toekomst is een belangrijke verbetering van de „financial strength ratings” noodzakelijk om negatieve gevolgen voor de mate en de kosten van herfinanciering te voorkomen. Bovendien leidt de nieuwe waardering van de risicovolle activa conform Bazel II door de stijgende volatiliteit van de risicovolle activa naar verwachting vanaf 2006 tot een grotere behoefte aan eigen vermogen.

IV. OPMERKINGEN VAN ANDERE BELANGHEBBENDEN

(105) De Commissie ontving na de bekendmaking van het besluit tot inleiding van de procedure in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen de opmerkingen van twee andere belanghebbenden, te weten de Berliner Volksbank en een derde die verzocht heeft om geheimhouding van zijn identiteit.

(106) De Berliner Volksbank bracht naar voren dat de aangemelde herstructureringssteun niet in aanmerking komt voor goedkeuring uit hoofde van artikel 87, lid 3, van het EG-Verdrag. De steun zou ook niet onder de rechtsinstituten „Anstaltslast” en „Gewährträgerhaftung” vallen en dus geen bestaande steun zijn.

(107) De steunmaatregelen ten bate van BGB zouden omvangrijker zijn dan alle tot nu toe bekende steun. De financiële moeilijkheden van BGB zijn, aldus de Berliner Volksbank, in de eerste plaats te wijten aan de uiterst verliesgevende activiteiten van de onderneming op het gebied van gesloten vastgoedfondsen. De oorzaak van de verliezen bij BGB zou gelegen zijn in het feit dat bij de aankoop van objecten praktisch geen toetsing heeft plaatsgevonden. Desalniettemin werden inkomsten van de beleggers in de fondsen gegarandeerd. De onderneming werd — waarschijnlijk in de eerste plaats door de gunstige voorwaarden voor de beleggers — in geheel Duitsland beschouwd als marktleider.

(108) Gezien de ernstige negatieve gevolgen van de insolventie van een bank voor het bancaire systeem en voor het vertrouwen bij het publiek zou herstructureringssteun in individuele gevallen wel gerechtvaardigd kunnen zijn, maar anders dan in de gevallen waarover de Commissie tot nu toe heeft beslist, gaat het hier om een begunstigde met een beperkt regionaal werkterrein, zodat het effect van de steun door slechts enkele concurrenten wordt gevoeld. Deze worden des te harder getroffen door de concurrentieverstorende gevolgen, met name de Berliner Volksbank die in alle segmenten waar zij actief is, met BGB concurreert.

(109) Het bedrag en de intensiteit van de steun moeten tot het voor de uitvoering van de herstructurering noodzakelijke minimum worden beperkt. Daarvan is hier, aldus de Berliner Volksbank, echter geen sprake. De garantie van de deelstaat voor risico's die voortvloeien uit de vastgoedactiviteiten, staat volgens de Berliner Volksbank gelijk aan een onbeperkte verplichting tot aanvullende financiering, aangezien de hieraan gekoppelde borgstelling van de deelstaat Berlijn momenteel niet ingeschat kan worden en dus een „blanco cheque” voor toekomstige verliezen is. Aan de onderneming mogen echter geen extra middelen worden verstrekt. De Berliner Volksbank is van mening dat de garantie alleen al gezien haar omvang (21,6 miljard EUR) en duur (30 jaar) buitensporig is. De garantie zou de bank een praktisch onbeperkte boniteit geven en derhalve een zeer aanzienlijk concurrentieverstorend effect hebben. Doordat de bank voor haar activiteiten volledig is gevrijwaard van de met de vastgoeddienstverlening verbonden risico's, krijgt BGB, aldus de Berliner Volksbank, een „vrijbrief” om aanbiedingen te doen tegen willekeurige condities, bijvoorbeeld bij de verkoop of verhuur van vastgoed. Zelfs wanneer de bank hierbij verlies lijdt, zou dit door de deelstaat Berlijn weer volledig worden gecompenseerd. Alles bij elkaar genomen staat de garantie volgens de Berliner Volksbank derhalve qua omvang gelijk aan een onbeperkte verplichting tot aanvullende financiering, die gezien het karakter ervan alleen al niet kan worden goedgekeurd en waarvoor bovendien in de wet die eraan ten grondslag ligt, de noodzakelijke concretisering ontbreekt. Bovendien zou de cumulatieve verstrekking van de kapitaalinjectie en de garantie in de vorm van het risicoschild tot een dubbele dekking leiden. Bij de bepaling van het subsidie-equivalent van de garantie moet rekening worden gehouden met het feit dat hiervan zeker in aanzienlijke mate gebruikgemaakt zal worden. In het ongunstigste geval gaat de deelstaat uit van 6,1 miljard EUR. Voorzover realistisch gezien rekening moet worden gehouden met een beroep op de borgstelling (wat blijkbaar niet gekwantificeerd kan worden), is het steunbedrag van de garantie, aldus de Berliner Volksbank, gelijk aan het nominale bedrag.

(110) De markt voor financiële dienstverlening wordt gekenmerkt door een hevige concurrentie op basis van condities, waarbij de marges onder grote druk staan. Daarom is volgens de Berliner Volksbank te verwachten dat BGB het door de steun verkregen voordeel in zijn geheel zal doorgeven aan de markt en hiermee een aanzienlijke mededingingvervalsing ten koste van haar concurrenten zal veroorzaken. Dit zou met name bedenkelijk zijn, omdat de steun wordt verleend aan de marktleider in de regio Berlijn/Brandenburg, wiens marktaandeel in de regio voor het gehele actiefbedrijf volgens eigen schatting op ongeveer 50 % ligt en die over ruim 50 % van alle filialen van kredietinstellingen in Berlijn beschikt. BGB is voor haar hoofdactiviteiten - private banking en de activiteiten voor middelgrote bedrijven - een directe concurrent van de Berliner Volksbank en beschikt nu al over een marktaandeel dat een veelvoud is van dat van de Berliner Volksbank. De steun draagt daarom bij tot een verdere economische machtsconcentratie op de Berlijnse bankenmarkt. De in vergelijking sterke aanwezigheid van BGB op de markt is ook een gevolg van de strategie van meerdere merken die BGB volgt, doordat zij met verschillende instellingen onder verschillende handelsmerken resp. firma's opereert. Volgens de Berliner Volksbank volgt BGB een bedrijfsstrategie die losstaat van winststrategieën en die dankzij haar gesubsidieerde condities heeft geleid tot een verdringing van concurrenten.

(111) Het ingediende herstructureringsplan is volgens de Berliner Volksbank bij gebrek aan een sluitend concept voor een duurzame sanering niet in staat de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn mogelijk te maken. Het is gebaseerd op optimistische uitgangspunten, is niet concreet genoeg en legt te veel nadruk op positieve aspecten. Bovendien is het niet in staat de rentabiliteit op de lange termijn en daarmee de levensvatbaarheid van de onderneming te waarborgen, omdat het uitgaat van een beoogd rendement van slechts ca. 6-7 %, wat slechts de helft is van het gemiddelde dat gebruikelijk is in de branche. Tot slot wordt in het herstructureringsplan geen melding gemaakt van toekomstige terugbetalingsverplichtingen op grond van steunregels, die voortvloeien uit de lopende onderzoeksprocedure over de overdracht van WBK aan de Landesbank in 1993.

(112) Er wordt volgens de Berliner Volksbank niet genoeg rekening gehouden met de volgens de richtsnoeren van de Commissie bestaande noodzaak om de nadelige gevolgen voor de concurrenten zoveel mogelijk te beperken door de aanwezigheid van de begunstigde op de relevante markten na de herstructurering te beperken, aangezien de zakelijke activiteiten op de relevante markten zelfs moeten worden uitgebreid. Volgens het herstructureringsplan moet een winststijging in het segment „retail banking” en de compensatie voor de sluiting van verschillende vestigingen buiten Berlijn vooral worden gerealiseerd door de toespitsing en uitbreiding van deze zakelijke activiteiten in Berlijn. BGB is slechts van plan zich terug te trekken uit de geografische markten waar zij tot dusver geen rol van betekenis heeft gespeeld. De aangekondigde sluiting van filialen kan niet tot een vermindering van de aanwezigheid van BGB op de markt leiden, maar is daarentegen een algemene tendens op de markten voor financiële dienstverlening in Duitsland, dat als „overbanked” wordt beschouwd. De omvang van de door BGB te nemen compenserende maatregelen dient te worden beoordeeld op basis van de huidige machtspositie van BGB op de Berlijnse bankenmarkt, omdat daar de concurrentievervalsende gevolgen het sterkst zijn. Als voorwaarde van de Commissie ter compensatie van de door de steun veroorzaakte concurrentievervalsing komt de verkoop van een segment van het BGB-concern in aanmerking. Hiervoor zou bijvoorbeeld de verkoop van de divisie „Berliner Bank” geschikt zijn, die in de relevante marktsegmenten over marktaandelen beschikt die overeenkomen met die van de Berliner Volksbank. De verkoop van de Berliner Bank zou als voordeel hebben dat het hierbij gaat om een organisatorisch in verregaande mate zelfstandige instelling, die ook een eigen plaats inneemt op de markt en daarom zonder al te grote organisatorische problemen door een concurrent kan worden overgenomen. De omvang van de hiermee afgestoten activiteiten zou gezien het bedrag van de steun een passende compensatie zijn voor de grote concurrentievervalsende gevolgen ervan.

(113) De in het geding zijnde steun is volgens de Berliner Volksbank naast de overheidsgaranties („Anstaltslast” en „Gewährträgerhaftung”) en de overdracht van de Wohnungsbau-Kreditanstalt aan de Landesbank Berlin slechts een van de talloze financiële steunmaatregelen van de overheid ten gunste van BGB. Dit leidt tot een cumulatie waar ook rekening mee moet worden gehouden bij de vaststelling van de compenserende maatregelen voor de herstructureringssteun.

(114) De verhoging van de ratio van het eigen vermogen naar 9,7 % zou niet noodzakelijk zijn. Slechts het in het KWG voorgeschreven minimum van 8 % moet volgens de wet worden aangehouden en volgens de richtsnoeren van de Commissie het „strikt noodzakelijke minimum”.

(115) De cumulatie van risicoschild en kapitaalinjectie zou niet noodzakelijk zijn, omdat de eerstgenoemde al de verliezen uit hoofde van de vastgoedactiviteiten moet dekken. De kapitaalinjectie leidt volgens de Berliner Volksbank tot een „dubbele compensatie van verlies” door de deelstaat Berlijn. BGB kan de verkregen extra middelen gebruiken voor andere activiteiten.

(116) Bovendien zouden er aanwijzingen zijn voor nog meer steun. Volgens de Berliner Volksbank onderhandelt de senaat met speciaal daartoe geselecteerde investeerders over de overname van de bank. De verkoop zou niet plaatsvinden tegen de marktprijs, omdat de biedprocedure niet voor iedereen openstaat, niet transparant is en niet zonder discriminatie verloopt.

(117) De toekomstige strategie van de bank lijkt er vooral uit te bestaan dat zij haar activiteiten, capaciteit en infrastructuur beperkt en zich richt op de regionale activiteiten in de sector „retail banking”. Dit concept moet op het uitgangspunt gebase