ADVIES VAN DE COMMISSIE van 17 maart 1980 inzake het ontwerp van verdrag betreffende het op verbintenissen uit overeenkomst toepasselijke recht

(80/383/EEG)

I

Het verdrag betreffende het op verbintenissen uit overeenkomst toepasselijke recht (Europees IPR-Verdrag) werd van 1969 tot 1979 door deskundigen van de Regeringen van de Lid-Staten en van de Commissie van de Europese Gemeenschappen in overleg met de Raad en de Commissie opgesteld. Het ligt in de bedoeling dat het in de loop van 1980 tijdens een zitting van de gevolmachtigden van de Lid-Staten, in het kader van de Raad bijeen, wordt ondertekend.

Het ontwerp betekent een eerste schrede op de weg naar de eenmaking en codificatie van algemene collisieregels op het gebied van het civiele recht in de Gemeenschap. Met deze eenmaking moet de rechtsvinding worden vergemakkelijkt en de rechtszekerheid worden vergroot. Daarenboven dient deze eenmaking ertoe te leiden dat binnen de Gemeenschap alle rechterlijke instanties op hetzelfde onderwerp van het geschil tussen dezelfde partijen steeds hetzelfde materiële recht toepassen. Voor zover partijen een keuze kunnen maken tussen rechterlijke instanties van verschillende Lid-Staten, mag deze keuze geen invloed hebben op het recht dat op het geschil toepassing dient te vinden, waardoor het zogenaamde "forum shopping" wordt verhinderd. Het Europees IPR-Verdrag vormt de consequente aanvulling op het Verdrag van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (Europees Executieverdrag) (1) en op het Verdrag van 9 oktober 1978 (2) inzake de toetreding van het Koninkrijk Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland tot het Verdrag van 27 september 1968.

II

Het Europees IPR-Verdrag heeft een zeer ruim toepassingsgebied; het moet door de rechterlijke instanties van de Lid-Staten immers in al die gevallen worden toegepast waarin moet worden beslist welk materieel recht in een concreet geval geldt, ongeacht de vraag of het gaat om de keuze tussen het recht van twee of meer verdragsluitende staten of van twee of meer niet-verdragsluitende staten of tussen het recht van verdragsluitende staten en niet-verdragsluitende staten.

De door het Europees IPR-Verdrag geschapen eenvormige collisieregels zijn in beginsel van toepassing op alle soorten van overeenkomsten. Zij worden voor bepaalde overeenkomsten aangevuld door bijzondere collisieregels die hetzij reeds in het Europees IPR-Verdrag, b.v. ten aanzien van vervoerovereenkomsten, of in besluiten van de Gemeenschap of in internationale bilaterale of multilaterale overeenkomsten zijn neergelegd of op een later tijdstip zullen worden ingevoerd.

In het Europees IPR-Verdrag wordt in ruime mate rekening gehouden met de in de Lid-Staten geldende rechtsbeginselen. Bovendien wordt daarin de door de jurisprudentie, de rechtsleer en door herzieningen van de wetgeving geïnspireerde ontwikkeling in aanmerking genomen, met inbegrip van de ontwikkeling in niet-verdragsluitende staten.

Uitgegaan wordt van het beginsel dat partijen zelf kunnen bepalen welk materieel recht op een overeenkomst zal worden toegepast, tenzij alle elementen van het geval met hetzelfde land zijn verbonden. In dit geval kan de keuze van een buitenlands recht de dwingende bepalingen van het recht van de betrokken staat niet uitsluiten.

Indien partijen geen rechtskeuze hebben gedaan wordt de overeenkomst in beginsel beheerst door het recht van de staat waarmede zij het nauwst is verbonden. Het Verdrag bevat het voor tegenbewijs vatbare vermoeden dat dit de staat is waarin de partij, die de kenmerkende prestatie moet verrichten, op het tijdstip van het sluiten van de overeenkomst haar gewone verblijfplaats heeft of haar centrale administratie, wanneer het een rechtspersoon betreft.

III

De Commissie juicht de beoogde eenmaking van de wetgeving op het gebied van het internationale privaatrecht toe en kan haar instemming betuigen met de in het Europees IPR-Verdrag neergelegde beginselen. Zij betreurt evenwel dat het niet mogelijk bleek dit eerste Europees IPR-Verdrag ook te laten gelden voor niet uit overeenkomst voortvloeiende verbintenissen. Er zullen zich immers vaak gevallen voordoen waarin niet alleen uit overeenkomst maar ook uit andere oorzaken voortvloeiende verbintenissen voorwerp zijn van hetzelfde rechtsgeschil. In andere gevallen weer zal het van de kwalificatie afhangen of een verbintenis wordt aangemerkt als een uit overeenkomst of uit een andere oorzaak (onrechtmatige daad of quasi-delict) voortvloeiende verbintenis. De toepassing van het Europees IPR-Verdrag kan in zijn huidige vorm er dan ook toe leiden dat een rechtsgeschil in de ene verdragsluitende staat volgens het Europees IPR-Verdrag wordt beslecht, maar in een andere staat volgens de nog niet geuenificeerde collisienormen van de lex fori. Dit nadeel is evenwel niet zo groot dat de Commissie de ondertekening van het Europees IPR-Verdrag in zijn huidige vorm zou willen ontraden.

IV

Een veel ernstiger bezwaar is evenwel de omstandigheid dat het Europees IPR-Verdrag in verschillend opzicht het karakter van een voor alle Lid-Staten commuun recht ontbeert:

1. Het staat niet vast dat het verdrag in alle Lid-Staten van kracht zal worden. Vijf ratificaties zijn immers voldoende om het van kracht te laten worden (artikel 28).

2. De looptijd van het verdrag is niet onbeperkt. Het verdrag kan immers na verloop van tien jaar worden opgezegd (artikel 29).

3. Ook bestaan er geen waarborgen dat het Europees IPR-Verdrag een uniforme uitlegging zal wedervaren, aangezien tot dusverre tussen de Lid-Staten geen overeenstemming kon worden bereikt over het opnemen in het verdrag van een met artikel 177 van het EEG-Verdrag overeenkomende bepaling of over een met het Protocol van 3 juni 1971 (3) betreffende de interpretatie van het Europees Executieverdrag overeenkomend protocol. In dat geval zou het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen bevoegd zijn bij een prejudiciële uitspraak over de uitlegging van het verdrag te beslissen.

De onder 1 en 2 beschreven nadelen kunnen verhinderen dat in de Gemeenschap een eenvormig rechtsgebied ontstaat en zal blijven voortbestaan. Het gaat hier om twee essentiële tekortkomingen: het verdrag kan op deze punten geen of slechts een tijdelijke bijdrage leveren voor de werking van de gemeenschappelijke markt. Hierdoor blijven de rechten en verplichtingen van de onderdanen van de Lid-Staten in de handel en het rechtsverkeer zowel binnen de Gemeenschap als met derde landen uiteenlopen. Het zogenaamde "forum shopping" blijft dus mogelijk en het verdrag verliest hiermede zijn karakter van een "communautair verdrag". In verband met de nauwe samenhang van het onderhavige verdrag met het Europees Executieverdrag dient ook het territoriale toepassingsgebied van beide verdragen samen te vallen.

Ook in verband met de verzekering van de uniforme uitlegging van het Europees IPR-Verdrag door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen zou dit verdrag in alle Lid-Staten van toepassing moeten zijn. Men zou zich weliswaar kunnen voorstellen - en het is ook niet onmogelijk - dat het Hof van Justitie rechtsvoorschriften interpreteert die niet in alle Lid-Staten maar slechts in enige daarvan van kracht zijn. Maar de hoogste rechterlijke instantie van de Gemeenschap zou bij de interpretatie van een norm rekening moeten kunnen houden met het recht zoals dit in alle Lid-Staten geldt. Men kan zich afvragen of dit nog mogelijk is wanneer een bepaalde norm niet in al deze staten van toepassing is.

Het belangrijkste is evenwel dat het ontbreken van voorschriften waarmede een uniforme interpretatie moet worden verzekerd en krachtens welke de bevoegdheid hiertoe aan het Hof van Justitie wordt opgedragen een absoluut onaanvaardbare leemte vormt in een rechtsstelsel waarin ook de uniforme toepassing en ontwikkeling van eenvormige normen nadat deze eenmaal kracht van wet hebben verkregen wordt nagestreefd. Juist het Europees IPR-Verdrag behoeft een uniforme interpretatie, omdat het een groot aantal kadervoorschriften en onbepaalde rechtsbegrippen bevat. De ervaring die met andere verdragen werd opgedaan leert dat zonder de inschakeling van het Hof van Justitie niet kan worden voorkomen dat dezelfde tekst reeds na verloop van korte tijd door de rechterlijke instanties van de afzonderlijke verdragsluitende staten verschillend wordt toegepast.

De Commissie heeft bij monde van haar vertegenwoordigers telkens weer verklaard dat zij de opneming in het verdrag van een bepaling naar het model van artikel 177 van het EEG-Verdrag noodzakelijk acht om uniformiteit bij de uitlegging en toepassing van het verdrag te waarborgen zodra dit in werking is getreden.

De Commissie zou eventueel akkoord kunnen gaan met een protocol dat naar het voorbeeld van het protocol van 3 juni 1971 de uniforme uitlegging van het verdrag regelt, zodat tenminste voor bepaalde rechterlijke instanties van de Verdragsstaten de mogelijkheid of de verplichting wordt geschapen om een uitlegging van het verdrag betreffende de vraag via een verzoek om een prejudiciële uitspraak aan het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen voor te leggen.

De Commissie acht het daarentegen onvoldoende dat zelfs de rechterlijke instanties van de Verdragsstaten tegen wier uitspraken volgens het interne recht geen voorziening meer openstaat niet worden verplicht een verzoek om een prejudiciële uitspraak aan het Hof te richten, maar dat het telkens aan de beoordeling van de rechterlijke instantie van een Verdragsstaat wordt overgelaten of zij al dan niet een dergelijk verzoek wenst te doen. Alleen wanneer deze rechterlijke instanties verplicht zijn een verzoek om een prejudiciële uitspraak aan het Hof te richten zal uniformiteit in rechtspraak en gelijke toepassing van het recht in alle Verdragsstaten gewaarborg zijn. Alleen langs deze weg kan versnippering van het gemeenschappelijke recht als gevolg van verschillende interpretaties door de rechterlijke instanties van de staten worden voorkomen.

Een beperking van de bevoegdheid van het Hof van Justitie tot uitlegging van het verdrag uitsluitend "in het belang van de wet", welke geen gevolgen heeft voor de beslissing die de aanleiding heeft gegeven tot het verzoek aan het Hof van Justitie, acht de Commissie absoluut onvoldoende.

V

De Commissie van de Europese Gemeenschappen brengt, gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, inzonderheid op artikel 155, tweede steepje, het volgende advies uit:

1. De Commissie beveelt de ondertekening en ratificatie door alle Lid-Staten van de Europese Gemeenschappen aan van het verdrag betreffende het op verbintenissen uit overeenkomst toepasselijke recht, mits de Regeringen van de Lid-Staten zich bij de ondertekening van het verdrag in een gemeenschappelijke verklaring tenminste bereid verklaren onverwijld onderhandelingen te beginnen over een protocol, krachtens hetwelk aan het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen bevoegdheden worden verleend waarmede de uniforme interpretatie en een gelijke toepassing van het verdrag in alle Lid-Staten worden verzekerd.

2. Indien de Lid-Staten zich niet hiertoe bereid verklaren behoudt de Commissie zich het recht voor aan de Raad voor te stellen een op het EEG-Verdrag gebaseerd besluit uit te vaardigen waardoor de beoogde eenmaking van het internationaal privaatrecht wordt verwezenlijkt, ten einde aldus de onder IV beschreven tekortkomingen te verhelpen.

3. Dit advies is gericht tot de Lid-Staten.

Gedaan te Brussel, 17 maart 1980.

Voor de Commissie

Étienne DAVIGNON

Lid van de Commissie

(1) PB nr. L 304 van 30. 10. 1978, blz. 77 (tekst zoals deze is gewijzigd door het Toetredingsverdrag).(2) PB nr. L 304 van 30. 10. 1978, blz. 1.(3) PB nr. L 304 van 30. 10. 1978, blz. 97 (tekst zoals deze is gewijzigd door het Toetredingsverdrag).