BESLUIT (EU) 2020/1412 VAN DE COMMISSIE

van 2 maart 2020

betreffende de maatregelen SA.32014, SA.32015, SA.32016 (11/C) (ex 11/NN) door Italië ten uitvoer gelegd ten gunste van Tirrenia di Navigazione en de overnemer Compagnia Italiana di Navigazione

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2020) 1110)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde bepalingen (1) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Op 5 oktober 2011 heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure ingeleid ten aanzien van diverse maatregelen die Italië had genomen ten faveure van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (2) (“het besluit van 2011”). Het onderzoek betrof onder meer de aan Tirrenia di Navigazione (“Tirrenia”) toegekende compensaties voor het onderhouden van een aantal scheepvaartroutes vanaf 1 januari 2009, alsook het privatiseringsproces (zie punt 2.3.3) dat heeft geleid tot de overname van het bedrijfsonderdeel Tirrenia (zie tevens overweging 27) door Compagnia Italiana di Navigazione (“CIN”).

(2) Dit besluit van 2011 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (3). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen te maken over de maatregelen waarop het onderzoek zag.

(3) Met betrekking tot de maatregelen waarop dit besluit ziet, heeft de Commissie opmerkingen ontvangen van Tirrenia onder buitengewoon beheer (“Tirrenia onder BB”), Pan Med Lines (“Pan Med”), CIN en Grandi Navi Veloci (ook “GNV” genoemd) (zie punt 5). De Commissie heeft deze opmerkingen voor een reactie aan Italië doorgezonden. Italië heeft geen opmerkingen ingediend.

(4) Op 10 januari 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten, naar verluidt omwille van de rechtszekerheid, de ontwerp-openbaredienstcontracten (“de overeenkomsten”) die met de betreffende toekomstige overnemers van de bedrijfsonderdelen Tirrenia en Siremar zouden worden gesloten en op basis waarvan deze overnemers compensatie zou worden toegekend, formeel aangemeld. Op 24 januari 2012, 4 februari 2012 en 3 juli 2012 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten om aanvullende informatie over de aangemelde maatregelen verzocht. De Italiaanse autoriteiten hebben die informatie verschaft bij brieven van 9 februari 2012, 11 mei 2012 en 19 juli 2012. Bij hun brief van 19 juli 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie verder meegedeeld dat de nieuwe overeenkomst tussen de Italiaanse staat en CIN op de dag daarvoor ondertekend was.

(5) Op 7 november 2012 heeft de Commissie de onderzoeksprocedure uitgebreid ten aanzien van (zie punt 2.2) onder meer i) de onrechtmatige verlenging van de aan Tirrenia verleende reddingssteun en ii) de aan CIN verleende compensatie voor openbare diensten in het kader van de nieuwe overeenkomst die met de Italiaanse staat was afgesloten. De Commissie heeft op 19 december 2012 een gewijzigde versie (4) van dat besluit vastgesteld (“het besluit van 2012”).

(6) Het besluit van 2012 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (5). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen te maken over de maatregelen waarop het onderzoek zag.

(7) Met betrekking tot de maatregelen waarop dit besluit ziet, heeft de Commissie opmerkingen ontvangen van CIN, Tirrenia onder BB en Pan Med (zie punt 5). De Commissie heeft deze opmerkingen voor een reactie aan Italië doorgezonden. Italië heeft geen opmerkingen ingediend.

(8) Op 5 oktober 2012 heeft de Commissie Ecorys Nederland BV opdracht gegeven om, op basis van twee alternatieve scenario’s, een taxatie te maken van de marktwaarde van de activa van Tirrenia die te koop werden aangeboden (zie punt 2.3.3.5). Ecorys heeft op 4 september 2013 zijn eindverslag ingediend (“het Ecorys-verslag”). De Commissie zond dit verslag op 27 september 2013 door aan Italië. Italië diende bij brief van 17 december 2013 zijn opmerkingen over het Ecorys-verslag in, met inbegrip van een tegentaxatie van zijn eigen onafhankelijke deskundige Banca Profilo.

(9) Bij besluit van 22 januari 2014 (“het besluit van 2014”) (6) heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot de diverse door de regio Sardinië ten gunste van Saremar genomen maatregelen afgesloten. Het beroep dat Saremar en de regio tegen dat besluit instelden, is door het Gerecht in 2017 verworpen (7).

(10) Op 12 februari 2016, 29 mei 2018, 18 september 2018, 10 oktober 2018 en 22 november 2018 heeft Grimaldi Euromed S.p.A. (“Grimaldi”) opmerkingen bij de Commissie ingediend, zoals wordt beschreven in punt 6. Op verzoek van Grimaldi hebben de diensten van de Commissie op 17 juli 2018 ook met de wettelijke vertegenwoordiger van het bedrijf gesproken.

(11) Op 25 januari 2018, 29 maart 2018 en 31 augustus 2018 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten om aanvullende informatie verzocht. De Italiaanse autoriteiten hebben deze informatie op 26 april 2018, 31 mei 2018, 2 november 2018 en 11 december 2018 verstrekt. Op 23 en 24 januari 2019 hebben de diensten van de Commissie in Rome met de Italiaanse autoriteiten gesproken. In de daaropvolgende maanden dienden de Italiaanse autoriteiten de aanvullende informatie in waar door de Commissie tijdens die ontmoeting om was gevraagd.

(12) Dit besluit heeft alleen betrekking op mogelijke steunmaatregelen voor Tirrenia en CIN, zoals omschreven in overweging 31. Alle overige maatregelen waarop de besluiten van 2011 en 2012 betrekking hebben, worden afzonderlijk onderzocht in het kader van steunmaatregelen SA.32014, SA.32015 en SA.32016 en vallen derhalve buiten dit besluit. Die overige maatregelen betreffen met name andere ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia.

2. ACHTERGROND EN BESCHRIJVING VAN DE TE ONDERZOEKEN MAATREGELEN

2.1. Algemeen kader

2.1.1. De initiële overeenkomsten

(13) De Gruppo Tirrenia was via de onderneming Fintecna (8) van oudsher in handen van de Italiaanse staat en bestond oorspronkelijk uit zes ondernemingen, namelijk Tirrenia, Adriatica, Caremar, Saremar, Siremar en Toremar. Deze ondernemingen verrichtten zeevervoersdiensten op grond van afzonderlijke openbaredienstcontracten die in 1991 met de Italiaanse staat waren afgesloten, en die voor een periode van twintig jaar (van januari 1989 tot december 2008) van kracht zijn gebleven (hierna “de initiële overeenkomsten”). Fintecna had 100 % van het aandelenkapitaal van Tirrenia in handen; Tirrenia zelf was weer volledig eigenaar van de regionale maatschappijen Adriatica, Caremar, Saremar, Siremar en Toremar. Adriatica, dat voorheen een aantal routes tussen Italië en Albanië/Kroatië/Griekenland/Montenegro onderhield, is in 2004 met Tirrenia gefuseerd.

(14) Deze openbaredienstcontracten hadden tot doel de regelmatigheid en de betrouwbaarheid van zeevervoersdiensten, die hoofdzakelijk de verbinding tussen het Italiaanse vasteland en Sicilië, Sardinië en andere kleinere Italiaanse eilanden onderhouden, te waarborgen. Daartoe verleende Italië financiële steun in de vorm van subsidies, die rechtstreeks aan elke onderneming van de Gruppo Tirrenia werden uitgekeerd.

(15) Tirrenia verleent zeevervoersdiensten op een aantal gemengde routes (voor passagiers, auto’s en vrachtwagens) en op enkele routes voor goederenvervoer, in hoofdzaak tussen het Italiaanse vasteland en respectievelijk Sardinië, Sicilië en de Tremiti-eilanden, alsook tussen Sardinië en Sicilië. De precieze routes in kwestie worden hieronder beschreven.

(16) Op 6 augustus 1999 heeft de Commissie de procedure ingeleid van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (“VWEU”) ten aanzien van steun die op grond van de initiële overeenkomsten was betaald aan de zes ondernemingen die toentertijd de Gruppo Tirrenia vormden.

(17) Tijdens de onderzoeksfase hebben de Italiaanse autoriteiten verzocht om splitsing van het dossier van de Gruppo Tirrenia, teneinde de eindbeslissing over de onderneming Tirrenia te bespoedigen. Dit verzoek was gestoeld op het voornemen van de Italiaanse autoriteiten om over te gaan tot privatisering van de groep, en in de eerste plaats van de onderneming Tirrenia, alsook op de wens om het proces juist voor deze onderneming te bespoedigen.

(18) De Commissie heeft het verzoek van de Italiaanse autoriteiten ingewilligd en bij Beschikking 2001/851/EG (9) van de Commissie de procedure ten aanzien van de steun aan de maatschappij Tirrenia stopgezet (“de beschikking van 2001”). De steun werd verenigbaar verklaard met inachtneming van bepaalde verplichtingen door de Italiaanse autoriteiten.

(19) In de op 16 maart 2004 vastgestelde Beschikking 2005/163/EG (10) van de Commissie (“de beschikking van 2004”) verklaarde de Commissie de door Italië aan de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia behalve Tirrenia (11) verleende compensatie deels verenigbaar met de interne markt, deels verenigbaar mits door de Italiaanse autoriteiten een aantal verplichtingen in acht wordt genomen, en deels onverenigbaar met de interne markt. Dit besluit was gebaseerd op boekhoudkundige gegevens die de jaren 1992 tot en met 2001 bestreken en bevatte bepaalde voorwaarden ter waarborging van de verenigbaarheid van de compensatie gedurende de hele looptijd van de initiële overeenkomsten.

(20) In zijn arrest van 4 maart 2009 in de zaken T-265/04, T-292/04 en T-504/04 (12) (“het arrest van 2009”) heeft het Gerecht de beschikking van 2004 nietig verklaard. Dit besluit heeft geen invloed op de lopende procedure volgend op het arrest van 2009.

2.1.2. De verlenging van de initiële overeenkomsten

(21) Bij artikel 26 van wetsbesluit nr. 207 van 30 december 2008, omgezet in wet nr. 14 van 27 februari 2009, zijn de initiële overeenkomsten (waaronder die welke betrekking heeft op Tirrenia), die oorspronkelijk op 31 december 2008 zouden vervallen, met één jaar verlengd tot 31 december 2009.

(22) Bij artikel 19-ter van wetsbesluit nr. 135 van 25 september 2009, omgezet in wet nr. 166 van 20 november 2009 (“de wet van 2009”) is bepaald dat, in het licht van de privatisering van de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia, de deelnemingen van de regionale ondernemingen (met uitzondering van Siremar) zonder vergoeding als volgt zouden worden overgedragen van de moederonderneming Tirrenia: 1) Caremar aan de regio Campanië. De regio Campanië zou vervolgens de bedrijfsactiviteiten gericht op de exploitatie van de vervoersverbindingen met de Pontijnse archipel aan de regio Lazio overdragen (13), vanaf dat moment op zelfstandige basis onder de naam Laziomar; 2) Saremar aan de regio Sardinië; 3) Toremar aan de regio Toscane.

(23) De wet van 2009 bepaalde tevens dat uiterlijk 31 december 2009 nieuwe “overeenkomsten” dienden te worden afgesloten tussen de Italiaanse staat en Tirrenia en Siremar. Evenzo zouden de regionale diensten worden verankerd in “ontwerp-openbaredienstcontracten” die Saremar, Toremar en Caremar met de regionale autoriteiten van respectievelijk Sardinië en Toscane (uiterlijk 31 december 2009) en van Campanië en Lazio (uiterlijk 28 februari 2010) zouden afsluiten. De ontwerpversies van de nieuwe overeenkomsten/openbaredienstcontracten zouden samen met de ondernemingen zelf worden aanbesteed en vervolgens, wanneer de privatisering van elk van die ondernemingen zou zijn voltooid, door de kopers worden ondertekend (14).

(24) Hiertoe werden de initiële overeenkomsten (waaronder die welke betrekking had op Tirrenia) bij de wet van 2009 wederom verlengd, van 1 januari 2010 tot 30 september 2010.

(25) In de wet van 2009 waren ook de volgende vaste jaarlijkse compensatieplafonds voor de dienstverrichting vanaf 2010 opgenomen (in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomsten alsook van de nieuwe overeenkomsten en openbaredienstcontracten), met een totaalbedrag van 184 942 251 EUR: Tabel 1 Compensatieplafonds vanaf 2010 Onderneming Maximale jaarlijkse compensatie (EUR) Tirrenia 72 685 642 Siremar 55 694 895 Saremar 13 686 441 Toremar 13 005 441 Caremar 29 869 832 (15)

(26) Tot slot bevatte artikel 1 van wet nr. 163 van 1 oktober 2010 tot omzetting van wetsbesluit nr. 125 van 5 augustus 2010 (“de wet van 2010”) de verdere verlenging van de initiële overeenkomsten (waaronder die welke betrekking heeft op Tirrenia) van 1 oktober 2010 tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar.

2.1.3. De privatisering van Tirrenia en het sluiten van de nieuwe overeenkomst

(27) In september 2010 ging een aanbestedingsprocedure van start (zie punt 2.3.3) om een koper te vinden voor het bedrijfsonderdeel Tirrenia gebundeld met de nieuwe overeenkomst voor het onderhouden van scheepvaartverbindingen voor de duur van acht jaar, tegen een compensatie voor openbare diensten. In dit verband wordt gedoeld op het bedrijfsonderdeel Tirrenia in plaats van Tirrenia, aangezien de aanbestedingsprocedure alleen betrekking had op de activa en contracten die nodig waren voor nakoming van de openbaredienstverplichtingen die in een met de overnemer af te sluiten nieuwe overeenkomst waren gespecificeerd. De resterende activa van Tirrenia (zoals schepen, onroerend goed en kunstvoorwerpen), die door de onderneming voor andere doeleinden werden aangewend, zouden in afzonderlijke procedures worden verkocht. Verder had de aanbestedingsprocedure geen betrekking op de passiva van Tirrenia en gingen de tot de verkoopdatum door Tirrenia aangegane schulden bijgevolg niet over op de koper. Tirrenia onder BB bestaat tot op heden als een aparte entiteit, zij het in eerste instantie om te worden geliquideerd nadat zij haar schuldeisers heeft terugbetaald.

(28) Na zijn winnende bod in de aanbestedingsprocedure ondertekende CIN op 25 juli 2011 het overnamecontract voor het bedrijfsonderdeel Tirrenia. De nieuwe overeenkomst tussen de Italiaanse staat en CIN werd op 18 juli 2012 getekend. Op grond daarvan werd het eigendom van het bedrijfsonderdeel Tirrenia op 19 juli 2012 overgedragen van de staat aan CIN.

2.2. Maatregelen in het kader van de besluiten van 2011 en 2012

(29) In de formele onderzoeksprocedures die bij besluit van 2011 en van 2012 werden ingeleid, zijn de volgende maatregelen beoordeeld (zie ook punt 3): a) de compensatie voor het beheer van diensten van algemeen economisch belang (“DAEB’s”) in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomsten (maatregel 1); b) de onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Tirrenia en Siremar (maatregel 2); c) de privatisering van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (16) (maatregel 3); d) de betaalde compensatie voor het beheer van een DAEB op grond van de toekomstige overeenkomsten/openbaredienstcontracten (maatregel 4); e) de voorrang bij het aanmeren (maatregel 5); f) de maatregelen bepaald in de wet van 2010 tot omzetting van wetsbesluit nr. 125/2010 (maatregel 6); g) de door de regio Sardinië vastgestelde aanvullende maatregelen ten faveure van Saremar (maatregel 7).

(30) Bij haar besluit van 2014 heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure afgesloten met betrekking tot de door de regio Sardinië ten gunste van Saremar genomen maatregelen, die op één maatregel na hierboven zijn aangeduid als “maatregel 7” (17).

2.3. Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen waarop dit besluit ziet

(31) In dit besluit worden alleen de in overweging 29 genoemde maatregelen 1 tot en met 6 behandeld. Deze maatregelen worden in de onderstaande punten uitvoeriger beschreven.

2.3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Tirrenia

2.3.1.1. De openbaredienstverplichtingen

(32) Artikel 1 van de initiële overeenkomst met Tirrenia voorzag in vijfjarenplannen waarin werd gepreciseerd welke havens moesten worden aangedaan, welke scheepstypen moesten worden gebruikt en wat de vereiste frequentie was van de dienst waarmee Tirrenia werd belast.

(33) Italië stelde de Commissie ervan op de hoogte dat in het geval van Tirrenia het laatste vijfjarenplan, vastgesteld bij ministerieel decreet op 20 september 2001, betrekking had op de periode 2000-2004. Dat plan doet geheel recht aan de verplichtingen (met name het inperken van de omvang van de openbaredienstverlening) die Italië in het kader van de beschikking van 2001 van de Commissie op zich had genomen. Voor de periode 2005-2008 werd een plan opgesteld, maar dat is door de bevoegde ministeries nooit goedgekeurd. In plaats daarvan heeft de regering ad-hocbesluiten genomen om de dienstverlening nauwer te doen aansluiten bij de behoeften van de lokale gemeenschappen, evenwel zonder wezenlijke veranderingen aan te brengen in het stelsel van openbaredienstverlening. De Italiaanse autoriteiten stelden dat vanwege een gebrek aan budgettaire ruimte voor de benodigde middelen een langetermijnplanning niet langer mogelijk was. Om die reden hadden de bescheiden veranderingen die werden aangebracht hoofdzakelijk betrekking op het beperken van de openbaredienstverlening.

(34) Uit hoofde van de nadien verlengde en (voor sommige routes) gewijzigde initiële overeenkomst onderhield Tirrenia van 1 januari 2009 tot 18 juli 2012 de onderstaande routes: — Genova-Porto Torres: Tirrenia leverde in het laagseizoen gemengde diensten in het kader van de openbare dienstverlening (18) en in het hoogseizoen tegen commerciële voorwaarden. In het kader van de openbare dienstverlening verzorgde Tirrenia dagelijks vanuit beide havens afvaarten in de avond, volgens een van tevoren opgestelde dienstregeling teneinde een betrouwbare verbinding met het spoorwegnet in Sardinië te kunnen bieden. Grandi Navi Veloci, de enige concurrent die tijdens de periode in kwestie eveneens het hele jaar door deze route onderhield, garandeerde tijdens het laagseizoen slechts drie afvaarten per week. Hoewel Grandi Navi Veloci tijdens het hoogseizoen een dagelijkse verbinding verzorgde, garandeerde de onderneming geen afvaarten vanuit beide havens in de avond. — Civitavecchia-Olbia: Tirrenia leverde in het laagseizoen gemengde diensten in het kader van de openbare dienstverlening (19) en in het hoogseizoen tegen commerciële voorwaarden. In het kader van de openbare dienstverlening verzorgde Tirrenia dagelijks vanuit beide havens afvaarten in de avond, volgens een van tevoren opgestelde dienstregeling. Tijdens ten minste een deel van de onderzochte periode was SNAV zowel in het laag- als in het hoogseizoen op deze route actief. In 2008 onderhield SNAV op deze route echter slechts drie verbindingen per week in het laagseizoen en een dagelijkse verbinding in het hoogseizoen. In 2009 en 2010 lijkt SNAV de frequentie in het laagseizoen te hebben opgevoerd naar een dagelijkse verbinding. Na mei 2011 echter staakte SNAV de activiteiten op deze route toen die werd overgenomen door Grandi Navi Veloci. De laatstgenoemde onderneming besloot vervolgens om deze verbinding alleen in het hoogseizoen te onderhouden. In een deel van deze periode bleef de aanwezigheid van andere maatschappijen (zoals Moby en Sardinia Ferries) op deze route beperkt tot het hoogseizoen. — Napoli-Palermo: Tirrenia leverde in 2009 het hele jaar door gemengde diensten in het kader van de openbare dienstverlening, terwijl Tirrenia vanaf 2010 in het laagseizoen deze diensten in het kader van de openbare dienstverlening verzorgde en in het hoogseizoen tegen commerciële voorwaarden. In het kader van de openbare dienstverlening verzorgde Tirrenia dagelijks vanuit beide havens afvaarten in de avond, volgens een van tevoren opgestelde dienstregeling. Tijdens de gehele verlengingsperiode zou SNAV, de enige concurrent die deze verbinding ook gedurende het hele jaar onderhield, weliswaar dagelijkse afvaarten verzorgen, maar niet dezelfde regelmaat en continuïteit als Tirrenia hebben gegarandeerd (20). Bovendien maakte SNAV voor deze route gebruik van veel oudere schepen dan Tirrenia en bood dus niet dezelfde kwaliteit (21). Grandi Navi Veloci gaf aan dat het in 2011 van mei tot december en in 2012 het gehele jaar op deze route actief was (zie ook de overwegingen 266 en 267). Grandi Navi Veloci verleende op deze route diensten in samenwerking met SNAV. — Genova-Olbia-Arbatax: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening gedurende het hele jaar ten minste driemaal per week gemengde diensten. Arbatax werd tweemaal per week aangedaan als extra stopplaats, nadat eerst Olbia was aangedaan. Tijdens de onderzochte periode was de particuliere maatschappij Moby tussen Genova en Olbia slechts een deel van het jaar actief (de meeste jaren vanaf half maart tot half oktober). Ook GNV voer alleen in het hoogseizoen tussen Genova en Olbia. Tirrenia was de enige maatschappij die de verbinding met Olbia het gehele jaar door onderhield. Tijdens de gehele onderzochte periode was Tirrenia bovendien de enige maatschappij die een verbinding met Arbatax onderhield. — Civitavecchia-Cagliari-Arbatax: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening het hele jaar door dagelijks gemengde diensten, met vanuit beide havens afvaarten in de avond. Arbatax werd tweemaal per week aangedaan als extra stopplaats. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen als enige maatschappij op deze route actief. — Napoli-Cagliari: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening het hele jaar door ten minste eenmaal per week gemengde diensten vanuit beide havens. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen de enige maatschappij van gemengde diensten op deze route. — Palermo-Cagliari: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening het hele jaar door wekelijks gemengde diensten vanuit beide havens. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen de enige maatschappij van gemengde diensten op deze route. — Trapani-Cagliari: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening het hele jaar door wekelijks gemengde diensten vanuit beide havens. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen de enige maatschappij van gemengde diensten op deze route. — Termoli-Tremiti-eilanden: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening het hele jaar door ten minste dagelijks gemengde diensten vanuit beide havens. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen als enige maatschappij op deze route actief. — Livorno-Cagliari (22): Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening gedurende het hele jaar ten minste vijfmaal per week vrachtdiensten. Tijdens de periode in kwestie boden concurrenten (zoals Moby) op deze route slechts één afvaart per week en onderbraken de dienstverlening in het zomerse hoogseizoen en tijdens de kerstvakantie. — Napoli-Cagliari: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening gedurende het hele jaar twee- tot driemaal per week vrachtdiensten. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen de enige goederenvervoerder op deze route (naast haar gemengde diensten op dezelfde route). — Ravenna-Catania: Tirrenia verzorgde in het kader van de openbare dienstverlening gedurende het hele jaar driemaal per week vrachtdiensten vanuit beide havens. Tijdens de gehele verlengingsperiode was Tirrenia zowel in het laag- als in het hoogseizoen de enige goederenvervoerder op deze route.

2.3.1.2. Begroting en looptijd

(35) De onderstaande tabel geeft een overzicht van de jaarlijkse compensatie die in de periode 2009 tot juli 2012 aan Tirrenia is toegekend: Tabel 2 Toegekende compensatie voor de periode 2009 tot juli 2012 Jaar Compensatie (EUR) 2009 (januari-december) 80 010 000 2010 (januari-december) 72 685 642 2011 (januari-december) 72 685 642 2012 (januari-juli) 39 978 409,46 (23)

(36) De initiële overeenkomst regelt de betaling van de jaarlijkse compensatie voor openbare diensten als volgt: uiterlijk 30 maart van elk jaar een eerste voorschot, gelijk aan 70 % van de compensatie die in het voorgaande jaar werd betaald. Een tweede betaling op uiterlijk 30 juni bedraagt 20 % van de compensatie. De eventuele eindafrekening op 30 november bedraagt het verschil tussen de uitgekeerde bedragen en het negatieve resultaat van de baten en lasten van de activiteiten in het lopende boekjaar. Indien blijkt dat de betalingen aan Tirrenia de nettokosten van de geleverde diensten (baten minus verliezen) overschrijden, is het bedrijf gehouden het verschil terug te betalen (24).

(37) Zoals hierboven is beschreven (zie overweging 34), onderhoudt Tirrenia in het hoogseizoen tegen commerciële voorwaarden de verbindingen Genova-Porto Torres, Civitavecchia-Olbia en Napoli-Palermo (met ingang van 2010). Eventuele winsten die in het hoogseizoen dankzij die verbindingen worden gerealiseerd, worden in mindering gebracht op de aan Tirrenia te betalen compensatie voor openbare diensten, terwijl eventuele verliezen in die periode voor rekening van Tirrenia zelf komen. Hierdoor valt het compensatiebedrag dat nodig is om deze verbindingen in het kader van de openbare dienstverlening in het laagseizoen in bedrijf te houden, lager uit. — In 2009 toegekende compensatie

(38) In presidentieel decreet nr. 501 van 1 juni 1979 (“decreet nr. 501/79”) zijn de diverse aspecten (kosten en baten) benoemd die in de berekening van de subsidie voor maritieme openbaredienstverleners verdisconteerd moeten worden. Verder voorzag wet nr. 856 van 5 december 1986 (“wet 856/86”) in bepaalde aanpassingen in het stelsel van maritieme openbaredienstverplichtingen in Italië. Ten aanzien van de verbindingen met grote en kleine eilanden werden bij artikel 11 van die wet de voorwaarden voor de berekening van de compensatie voor openbare diensten gewijzigd. De subsidie diende namelijk te worden berekend op basis van het verschil tussen de baten en kosten van de dienst, vastgesteld aan de hand van gemiddelde en objectieve parameters, en diende een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal te bevatten. Datzelfde artikel bepaalt tevens dat in de openbaredienstcontracten een lijst met gesubsidieerde routes, de frequenties en de te gebruiken scheepstypen moesten worden opgenomen. De subsidies zouden door de verantwoordelijke ministers moeten worden goedgekeurd. In de initiële overeenkomsten zijn de uitgangspunten van presidentieel decreet nr. 501/79 en wet nr. 856/86 verwerkt.

(39) Voor 2009 werd de compensatie voor de verrichting van DAEB’s berekend overeenkomstig de methode van de initiële overeenkomst, die sinds 1991 van kracht was en na de oorspronkelijke vervaldatum van 31 december 2008 is verlengd. Meer bepaald kwam de hoogte van de compensatie overeen met het gecumuleerde nettotekort van de in het kader van de openbare dienstverlening verrichte diensten, vermeerderd met een variabel bedrag ten belope van het rendement op het geïnvesteerde kapitaal.

(40) Hieronder volgen de diverse kostenelementen die bij de berekening van de door de overheidsinstanties vastgestelde compensatie in aanmerking worden genomen: kosten voor acquisitie, publiciteit en verblijf; kosten voor laden, lossen en manoeuvreren; kosten voor administratief walpersoneel; scheepsonderhoudskosten; administratieve kosten; verzekeringskosten; kosten voor huur en lease; brandstof, belastingen en afschrijvingskosten. — In 2010, 2011 en 2012 toegekende compensatie

(41) Vanaf 2010 wordt de compensatie voor het beheer van de DAEB bepaald aan de hand van een nieuwe methode, getiteld “Criteria voor de omschrijving van de openbaredienstverplichtingen en de tariefontwikkeling in de sector cabotage in het zeevervoer van openbaar belang” en opgenomen in het CIPE-besluit (25) van 9 november 2007 (“het CIPE-besluit”). (26) Volgens de preambule werd het CIPE-besluit uitgevaardigd met het oog op de privatisering van de overheidsbedrijven die in het kader van de openbaredienstverlening scheepvaartverbindingen verzorgden (27). De bepalingen van het CIPE-besluit werden toegepast op de door de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia sinds 2010 geleverde diensten, zelfs voordat als gevolg van de privatiseringen de respectievelijke nieuwe overeenkomsten en openbaredienstcontracten van kracht werden.

(42) Volgens de methode van het CIPE-besluit mogen de ondernemingen die maritieme openbare diensten verrichten een gepast rendement behalen. Het rendement op kapitaal wordt berekend op basis van de gewogen gemiddelde vermogenskostenvoet (WACC).

(43) Het vereiste rendement op eigen vermogen (28) dient te worden berekend aan de hand van het Capital Asset Pricing Model. Op basis van dit model worden de kosten van eigen vermogen berekend als functie van i) een risicovrij percentage; ii) de bèta (een schatting van het risicoprofiel van de onderneming vis-à-vis de kapitaalmarkt), en iii) de aan de kapitaalmarkt toegekende risicopremie op eigen vermogen.

(44) Meer bepaald worden de kosten van eigen vermogen berekend door een opslag voor het dragen van extra risico toe te passen op het rendement op risicovrije activiteiten. Deze opslag wordt berekend door de marktrisicopremie te vermenigvuldigen met de bèta ervan, die meet hoe risicovol een bepaalde activiteit is ten opzichte van de markt.

(45) Volgens het CIPE-besluit komt het rendement op risicovrije activiteiten overeen met het gemiddelde brutorendement van tienjarige benchmarkobligaties op basis van de afgelopen twaalf maanden waarvoor gegevens beschikbaar zijn.

(46) In het CIPE-besluit is de marktrisicopremie op 4 % vastgesteld. Bij diensten die op niet-exclusieve basis worden verricht, wordt het veronderstelde grotere risico voor de exploitant bovendien gecompenseerd door nog eens 2,5 % bij de marktrisicopremie op te tellen.

(47) In de praktijk mag het aan Tirrenia betaalde compensatiebedrag echter niet uitstijgen boven het plafond van 72 685 642 EUR per jaar dat in de wet van 2009 is vastgelegd (zie overweging 25). Hoewel de wet van 2009 voor alle ondernemingen van Tirrenia een maximum heeft vastgesteld voor de jaarlijkse compensatie voor het onderhouden van scheepvaartverbindingen die onder de openbaredienstverlening vallen, bevat het CIPE-besluit tevens bepaalde waarborgen waardoor deze maatschappijen hun exploitatiekosten in voldoende mate kunnen dekken.

(48) Volgens het CIPE-besluit moeten in het bijzonder de omvang van de dienstverlening, de in de nieuwe overeenkomst vastgestelde maximumtarieven en de daadwerkelijk toegekende compensatie zodanig worden vastgesteld dat alle toelaatbare kosten van de dienstverlener worden gedekt. De volgende formule wordt gehanteerd: VA(RSP) + VA(AI(X)) = VA(CA) waarbij: — VA(RSP) staat voor de geactualiseerde waarde van de compensatie voor de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen; — VA(AI(X)) staat voor de geactualiseerde waarde van overige ontvangsten (tariefopbrengsten en dergelijke); — VA(CA) staat voor de geactualiseerde waarde van toelaatbare exploitatiekosten, schuldaflossing en rendement op het geïnvesteerde kapitaal.

(49) Als de vergelijking niet kloppend is, kan de omvang van de gesubsidieerde activiteiten worden teruggebracht (zie tevens overweging 103) of kan anders de dienstverlening (bv. de scheepstypen) worden herzien of kunnen de maximumtarieven worden aangepast.

(50) Het maximumtarief (exclusief belastingen en havengelden) voor elke dienst wordt jaarlijks aangepast aan de hand van de volgende formule voor prijsplafonds: ΔT = ΔP – X waarbij: — ΔT staat voor de jaarlijkse procentuele verandering van het maximumtarief; — ΔP staat voor het inflatiepercentage van het referentiejaar; — X staat voor het reële jaarlijkse aanpassingspercentage van het maximumtarief uit de overeenkomst, dat voor de duur van de overeenkomst constant blijft.

(51) Het CIPE-besluit bepaalt verder dat het maximumtarief kan worden aangepast om rekening te houden met schommelingen in brandstofkosten, met als ijkpunt publiekelijk beschikbare standaardprijzen.

2.3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Tirrenia

(52) Op 16 november 2010 heeft de Commissie de reddingssteun aan Tirrenia en Siremar goedgekeurd (“het besluit van 2010”) (29). De steun bestond uit een garantie voor door particuliere banken verleende kredietlijnen ten belope van 95 000 000 EUR. Italië verbond zich ertoe om de Commissie, uiterlijk zes maanden nadat de reddingssteunmaatregel was goedgekeurd, op de hoogte te brengen van een herstructureringsplan of van bewijs dat de lening volledig was terugbetaald en/of dat de garantie was stopgezet.

(53) Italië heeft de Commissie later meegedeeld dat de geselecteerde financiële instellingen — Banca Infrastrutture Innovazione e Sviluppo (“BIIS”) en Unicredit — een kredietlijn van 40 000 000 EUR voor Tirrenia en Siremar hadden goedgekeurd (d.w.z. 25 000 000 EUR voor Tirrenia en 15 000 000 EUR voor Siremar), met 30 juni 2011 als vervaldatum. De staat verleende op 15 februari 2011 een waarborg voor de kredietlijn.

(54) De middelen werden als volgt uitgekeerd: a) de eerste tranche op 28 februari 2011 (20 000 000 EUR voor Tirrenia en 12 000 000 EUR voor Siremar); b) de tweede tranche op 23 maart 2011 (5 000 000 EUR voor Tirrenia en 3 000 000 EUR voor Siremar).

(55) Italië heeft de Commissie ervan op de hoogte gesteld dat, aangezien de eerste tranche van de gegarandeerde lening pas op 28 februari 20011 aan Tirrenia en Siremar werd uitgekeerd, de periode van zes maanden voor terugbetaling van het krediet zoals bedoeld in punt 25, onder a), van de Communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (“de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004”) (30) en de overwegingen 32 en 47 van het besluit van 2010, op 28 augustus 2011 zou verstrijken.

(56) Tirrenia en Siremar losten hun leningen echter niet af en dientengevolge riep BIIS op 11 juli 2011 de staatsgarantie in. Op die datum had Tirrenia derhalve een schuld van 25 203 063,89 EUR bij de staat uitstaan. Deze omvatte zowel de hoofdsom van de desbetreffende leningen als de uitstaande rente die aan de bank verschuldigd was.

(57) De faillissementsrechtbank keurde de opname van het ministerie van Economische Zaken en Financiën onder de preferente schuldeisers (“prededucibili”) van Tirrenia goed. Volgens de Italiaanse autoriteiten was de buitengewoon commissaris die was belast met het beheer van de onderneming in de insolventieprocedure toentertijd van oordeel dat Tirrenia de middelen uiterlijk 28 augustus 2011 zou kunnen terugbetalen, en wel door gebruik te maken van de opbrengsten van de voorgenomen privatisering (zie punt 2.3.3).

(58) Op 25 juli 2011 werd de overeenkomst voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Tirrenia aan CIN ondertekend. De overdracht van de activa liep echter vertraging op, en derhalve ook de betaling, hoofdzakelijk als gevolg van problemen bij het verkrijgen van de benodigde goedkeuringen voor fusies (31). De Italiaanse mededingingsautoriteit, de Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (“AGCM”), gaf op 21 juni 2012 uiteindelijk toestemming voor de transactie tussen Tirrenia en CIN, en de verkoop werd op 19 juli 2012 afgewikkeld.

(59) Op 18 september 2012 heeft Tirrenia een bedrag van 25 852 548,93 EUR terugbetaald aan de staat. Op 24 oktober 2012 heeft Italië de Commissie meegedeeld dat de door Tirrenia per 11 juli 2011 verschuldigde bedragen, waaronder aan de staat verschuldigde rente ten belope van 649 485,04 EUR, door de onderneming geheel waren voldaan en daarvan bewijs overgelegd.

2.3.3. De privatisering van Tirrenia en de betaling met uitstel van de overnameprijs door CIN

(60) Op 23 december 2009 publiceerde Fintecna de eerste aanbesteding voor de verkoop van het volledige aandelenkapitaal van Tirrenia, met inbegrip van haar dochteronderneming Siremar. Op 19 februari 2010 waren 16 blijken van belangstelling ingediend, afkomstig van 19 entiteiten. Op 4 augustus 2010, na het stuklopen van de onderhandelingen met de enige bieder die een bindend bod had uitgebracht, verklaarde Fintecna de procedure gesloten. Volgens Italië waren de onderhandelingen mislukt vanwege zorgen omtrent financiële aspecten van het bod.

(61) Na het mislukken van de eerste privatiseringspoging werden Tirrenia en Siremar, die met ernstige financiële moeilijkheden kampten, beide toegelaten tot de collectieve insolventieprocedure waarin de Italiaanse wet voor grote ondernemingen voorziet, namelijk de bijzondere surseanceprocedure (“amministrazione straordinaria”), en spoedig daarna failliet verklaard. Om precies te zijn werd Tirrenia op 5 augustus 2010 tot de bijzondere surseanceprocedure toegelaten. Op 12 augustus 2010 wees de rechtbank van Rome arrest nr. 332/2010 waarbij zij Tirrenia insolvent verklaarde.

2.3.3.1. Bijzondere surseanceprocedure

(62) In tegenstelling tot een gewone faillissementsprocedure, die er in de eerste plaats toe dient een insolvente onderneming te liquideren teneinde de vorderingen van de schuldeisers te voldoen, is de bij wetsbesluit nr. 270 van 8 juli 1999 vastgestelde bijzondere surseanceprocedure een specifieke insolventieprocedure voor grote ondernemingen, met als doel het veiligstellen van de activa en de voortzetting van de onderneming.

(63) Bij deze procedure wordt het beheer van de insolvente onderneming overgedragen aan een buitengewoon commissaris, die door het bevoegde ministerie wordt aangesteld. De buitengewoon commissaris stelt een herstelplan voor de onderneming in kwestie voor, hetzij door herstructurering dan wel verkoop van de activa van de insolvente onderneming. Voor dit plan is voorafgaande toestemming van het bevoegde ministerie nodig, waarbij rekening wordt gehouden met het advies van een raad van toezicht (bestaande uit deskundigen die door het ministerie zijn benoemd).

(64) Wetsbesluit nr. 347 van 23 december 2003 tot vaststelling van spoedeisende maatregelen voor de herstructurering van grote insolvente ondernemingen, dat met wijzigingen is omgezet in wet nr. 39 van 18 februari 2004 (“de wet-Marzano”), regelt de bijzondere surseanceprocedure die van toepassing is op insolvente ondernemingen die deze herstructureringsprocedure willen doorlopen. Deze ondernemingen dienen tevens cumulatief aan bepaalde voorwaarden te voldoen wat betreft het aantal werknemers in het voorgaande jaar en de omvang van de schuldenlast.

(65) Voor de procedure moet de insolvente onderneming zowel een aanvraag bij de Italiaanse minister van Economische Ontwikkeling als een verzoekschrift bij de bevoegde faillissementsrechtbank indienen. Vervolgens besluit het ministerie over toelating van de insolvente onderneming tot de procedure en stelt de buitengewoon commissaris aan die onder toezicht van de raad van toezicht valt, terwijl de rechtbank de staat van insolventie van de onderneming nagaat.

(66) Binnen 180 dagen na zijn aanstelling moet de buitengewoon commissaris aan het ministerie een saneringsplan overleggen. De gewone faillissementsprocedure treedt alleen in werking als het ministerie het saneringsplan afwijst en de alternatieve procedure voor de verkoop van de activa niet haalbaar is.

(67) Bij wetsbesluit 134/2008 (“besluit 134/2008”) (32) werden diverse wijzigingen op de wet-Marzano ingevoerd. Deze wijzigingen gelden voor ondernemingen die essentiële openbare diensten verrichten en betreffen onder meer de mogelijkheid waarover de buitengewoon commissaris beschikt om een koper van de activa van de insolvente onderneming aan te wijzen via een onderhandelingsprocedure met partijen die de continuïteit van de openbare dienstverlening op de middellange termijn alsook prompt ingrijpen kunnen waarborgen. In besluit 134/2008 is bepaald dat de verkoopprijs niet lager mag liggen dan de marktwaarde van de activa, zoals vastgesteld door een bij ministerieel decreet benoemde onafhankelijke deskundige.

(68) Besluit 134/2008 maakte het ook mogelijk om — op de zeer korte termijn — een plan voor de vervreemding van de activa te verwezenlijken, terwijl onder de vorige regeling eerst een saneringsplan bij het ministerie moest worden ingediend. Tot slot bepaalt besluit 134/2008 dat als noch het plan voor de vervreemding van de activa noch het saneringsplan kan worden uitgevoerd of deze door het ministerie niet zijn goedgekeurd, de gewone faillissementsprocedure wordt ingeleid.

2.3.3.2. De verkoopprocedure

(69) De aanbesteding voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Tirrenia (33) gebundeld met de achtjarige nieuwe overeenkomst werd op 15 september 2010 gepubliceerd. De bedoeling van deze aanbesteding was om na te gaan of er nationale of internationale entiteiten waren met belangstelling voor de overname van het bedrijfsonderdeel Tirrenia die de continuïteit van de vervoersdiensten konden waarborgen.

(70) Deze aanbesteding werd op de website van Tirrenia gepubliceerd, alsook in meerdere kranten (34) en op bepaalde specialistische websites (35). De uiterste datum van deze oproep tot het indienen van blijken van belangstelling werd in eerste instantie vastgesteld op 29 september 2010 en vervolgens door middel van een openbare kennisgeving in bovengenoemde nationale en internationale kranten en op websites verlengd tot 20 oktober 2010, zodat er een redelijke termijn zou zijn voor het indienen van blijken van belangstelling.

(71) In totaal werden er door nationale, Europese en niet-Europese entiteiten 21 blijken van belangstelling voor inschrijving op deze aanbesteding ingediend. De buitengewoon commissaris heeft vervolgens de zestien entiteiten met blijken van belangstelling waaruit bleek dat zij de continuïteit van de zeevervoersdiensten (36) konden waarborgen verzocht een grondige duediligencecontrole naar het bedrijfsonderdeel Tirrenia uit te voeren. De belangstellenden kregen toegang tot de relevante documentatie op voorwaarde dat zij een geheimhoudingsovereenkomst tekenden.

(72) De elf partijen (37) die er uiteindelijk voor kozen om deze duediligencecontrole uit te voeren, kregen toegang tot virtuele datarooms waarin het volgende aanwezig was: a) alle technische, juridische en financiële informatie, met inbegrip van gegevens over het te koop aangeboden bedrijfsonderdeel; b) het ondernemingsplan van het bedrijfsonderdeel Tirrenia, opgesteld door de buitengewoon commissaris; c) het duediligenceverslag van de verkoper en de balans van de onderneming op de dag waarop zij tot de bijzondere surseanceprocedure werd toegelaten; d) de nieuwe achtjarige ontwerpovereenkomst die tussen de winnende inschrijver en de staat moest worden gesloten; e) alle andere informatie die potentiële kopers nodig hadden om het voorwerp van de verkoop juist te kunnen taxeren.

(73) Bij ministerieel decreet van 4 februari 2011 stelde de minister van Economische Ontwikkeling Banca Profilo aan als onafhankelijke deskundige en belaste deze met de taxatie van het bedrijfsonderdeel Tirrenia krachtens artikel 4, lid 4-quater, van wetsbesluit nr. 347/2003. Op 8 maart 2011 raamde Banca Profilo de waarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia (met inbegrip van de nieuwe achtjarige overeenkomst) op 380 000 000 EUR. Deze voor alle potentiële bieders bestemde informatie werd voor het verstrijken van de termijn voor het indienen van bindende biedingen geüpload naar de dataroom.

(74) Op 15 maart 2011, na het verstrijken van de laatste termijn voor het indienen van bindende biedingen, constateerde de buitengewoon commissaris dat alleen CIN — een onderneming bestaande uit Onorato Partecipazioni S.r.l., Grimaldi Compagnia di Navigazione S.p.A. en Marinvest S.r.l. — een bindend bod overeenkomstig de voorwaarden van de procedurebrief van 2 februari 2011 had uitgebracht (38).

(75) Op 14 april 2011 deed CIN, na een verzoek om toelichting van de buitengewoon commissaris, een definitief eindbod voor de overname van het bedrijfsonderdeel Tirrenia. Aangevuld met i) een ondernemingsplan dat overeenkwam met de openbaredienstverplichtingen uit de overeenkomst, en ii) bankgaranties met een totale waarde van 20 000 000 EUR, behelsde het bod het volgende: i) een geboden overnameprijs voor het bedrijfsonderdeel Tirrenia, met inbegrip van de nieuwe achtjarige overeenkomst, van in totaal 380 100 000 EUR; ii) de betaling van het bod, door voldoening van 200 100 000 EUR na de overdracht van het bedrijfsonderdeel en mettertijd betaling van het resterende bedrag op de volgende wijze: a) 55 000 000 EUR op uiterlijk 15 december van het derde jaar na de overdracht van het bedrijfsonderdeel; b) 60 000 000 EUR op uiterlijk 15 december van het zesde jaar na de overdracht van het bedrijfsonderdeel; c) 65 000 000 EUR op uiterlijk 15 december van het achtste jaar na de overdracht van het bedrijfsonderdeel.

(76) In het licht van het bovenstaande heeft de buitengewoon commissaris het bindende bod van CIN ingevoerd in de dataroom en op 2 mei 2011 alle inschrijvers die in aanmerking kwamen voor de duediligencefase een brief gestuurd waarin zij werden uitgenodigd om uiterlijk 12 mei 2011 een beter bod uit te brengen dan het bod dat CIN op 14 april 2011 had gedaan. Op verzoek van een van de potentiële kopers verlengde de buitengewoon commissaris de termijn voor het uitbrengen van een beter bod tot 19 mei 2011. De buitengewoon commissaris ontving tot op die datum evenwel geen andere biedingen.

(77) Op grond van de beoordeling van de buitengewoon commissaris en zijn adviseurs werd het koopbod dat CIN op 14 april 2011 had uitgebracht conform de door de Banca Profilo vastgestelde waarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia geacht. Het bij het bod gevoegde ondernemingsplan werd in overeenstemming bevonden met datgene waarom in de procedurebrief van 2 februari 2011 was verzocht (zie overweging 74) en werd beschouwd als afdoende bewijs van het vermogen van de inschrijver om een soepele voortzetting van de openbare scheepvaartverbindingen te garanderen.

(78) Op 23 mei 2011 heeft het ministerie van Economische Ontwikkeling vervolgens de buitengewoon commissaris gemachtigd om het bedrijfsonderdeel Tirrenia aan CIN te verkopen overeenkomstig de voorwaarden van het bod dat op 14 april 2011 was uitgebracht. Na enig verder overleg heeft de buitengewoon commissaris op 25 juli 2011 de overeenkomst met CIN ondertekend.

(79) Op 21 november 2011 is de transactie die daar het gevolg van was ter goedkeuring bij de Commissie aangemeld. De Commissie is op 18 januari 2012 een diepgaand onderzoek begonnen in het kader van de EU-concentratieverordening (39).

(80) Het initiële marktonderzoek van de Commissie gaf blijk van ernstige mededingingsbezwaren, in het bijzonder omdat het gecombineerde marktaandeel van de fusiepartijen op een aantal scheepvaartroutes in Italië zeer groot zo niet monopolistisch was, met name wat bepaalde routes van en naar Sardinië betrof. Oorspronkelijk was CIN een joint venture van de belangrijkste concurrenten van Tirrenia: Grimaldi, Marinvest (dat bijvoorbeeld Grandi Navi Veloci en SNAV beheert) en Onorato Partecipazioni (dat Moby beheert). Vanwege de zorgen van de Commissie hebben Grimaldi en Marinvest zich uit CIN teruggetrokken door hun aandelen aan Onorato Partecipazioni te verkopen. Laatstgenoemde heeft daarna nieuwe aandeelhouders aangetrokken zodat CIN uiteindelijk voor 40 % in handen van Moby was (dat zelf werd beheerd door Onorato Partecipazioni), voor 30 % in handen van Clessidra Società del Risparmio, voor 20 % in handen van Gruppo Investimenti Portuali, en voor 10 % in handen van Shipping Investment S.r.l.

(81) Op 27 april 2012 beëindigde de Commissie haar grondige onderzoek nadat de partijen van de aangemelde transactie hadden afgezien. Op 7 mei 2012 werd de herziene fusie, waarvoor niet langer goedkeuring op Europees niveau nodig was, aangemeld bij de AGCM. Bij besluit nr. 23670 van 21 juni 2012 heeft de AGCM de transactie onder bepaalde voorwaarden goedgekeurd (40). Het eigendom van het bedrijfsonderdeel Tirrenia werd uiteindelijk op 19 juli 2012 aan CIN overgedragen.

(82) Op 6 juli 2015 maakte Onorato Partecipazioni het voornemen bekend om via verwerving van de aandelen van de andere aandeelhouders van Moby en CIN de volledige zeggenschap over beide ondernemingen te verkrijgen. De AGCM heeft deze operatie — die feitelijk neerkwam op een concentratie tussen Moby en Civitavecchia — goedgekeurd bij besluit nr. 25773 van 10 december 2015, eveneens onder voorwaarden ten aanzien van de routes Civitavecchia-Olbia en Genova-Olbia (41). Ten gevolge van deze reorganisatie is CIN thans volledig in handen van Moby en zijn beide ondernemingen dus volledig eigendom van Onorato Partecipazioni.

(83) Op 26 april 2018 werd het plan om met CIN te fuseren door de raad van bestuur van Moby goedgekeurd. Op voorwaarde dat de benodigde goedkeuringen werden verkregen, zou deze fusie naar verwachting eind 2018 zijn afgerond, ware het niet dat door tussenkomst van Tirrenia onder BB vertraging ontstond.

2.3.3.3. De verkoopovereenkomst

(84) In de verkoopovereenkomst van 25 juli 2011 wordt het bedrijfsonderdeel Tirrenia omschreven als de tak van Tirrenia die zich uit hoofde van de lopende openbaredienstverplichtingen bezighoudt met vervoersdiensten. In artikel 4 van de overeenkomst wordt specifiek vermeld dat de activa van het bedrijfsonderdeel in een bijlage bij de verkoopovereenkomst staan beschreven en betrekking hebben op alle immateriële (42) en materiële activa (43) die door de onderneming bij de uitvoering van haar openbaredienstverplichtingen worden ingezet.

(85) Artikel 11, lid 3, van de verkoopovereenkomst bepaalt dat de verkoop geschiedt op voorwaarde dat de nieuwe overeenkomst tussen CIN en het ministerie van Vervoer binnen een bepaalde vooraf vastgestelde termijn wordt ondertekend. De ondertekening van de nieuwe overeenkomst is, met andere woorden, een voorwaarde om de verkoop definitief doorgang te doen vinden.

(86) Artikel 7, lid 9, van de verkoopovereenkomst meldt voorts dat CIN alle administratieve medewerkers en bemanningsleden die door Tirrenia werden ingezet voor de vervulling van de openbaredienstverplichtingen een nieuw baanaanbod zal doen (gebaseerd op nieuwe arbeidsovereenkomsten), daarbij rekening houdend met verkregen kwalificaties en/of het equivalent van de functieomschrijvingen, evenals mogelijke afspraken met de vakbonden. Conform de vereisten van artikel 63, lid 2, van wetsbesluit 270/1999 moet CIN voor een periode van twee jaar afzien van niet-disciplinaire ontslagen. Op grond van artikel 7, leden 11 en 12, van de verkoopovereenkomst is CIN verplicht om de verkoper op gezette tijden te informeren over de nakoming van deze verplichtingen, met aanzienlijke boeten bij verzuim.

(87) In artikel 7, lid 6, onder d), van de verkoopovereenkomst is bepaald dat de koper in staat is om, overeenkomstig artikel 4, lid 4-quater, van de wet-Marzano, voor de middellange termijn de continuïteit van de dienstverlening en de naleving van de geldende nationale en internationale wetgeving te waarborgen.

(88) Volgens artikel 5 van de verkoopovereenkomst verloopt de betaling van de verkoopprijs van 380 100 000 EUR als volgt: a) 200 100 000 EUR (de zogeheten vaste prijs) binnen drie werkdagen nadat het ministerie van Economische Ontwikkeling een besluit heeft vastgesteld waarbij alle vermeldingen van voorkooprechten en registraties van beslagleggingen op en inbeslagnemingen van het bedrijfsonderdeel Tirrenia zijn geschrapt; b) uitstel van de resterende 180 000 000 EUR (de zogeheten uitgestelde aankoopprijs) als volgt: 55 000 000 EUR op 30 april van het vierde jaar na de oorspronkelijke datum van inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst; 60 000 000 EUR op 30 april van het zevende jaar na de oorspronkelijke datum van inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst, 65 000 000 EUR op 30 april van het negende jaar na de oorspronkelijke datum van inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst (44).

(89) Artikel 8, lid 23, van de verkoopovereenkomst meldt dat de nieuwe eigenaar, overeenkomstig artikel 63, lid 5, van wetsbesluit 270/1999, niet gehouden is tot aflossing van enige schuld die Tirrenia vóór de overdracht van het bedrijfsonderdeel is aangegaan.

(90) Op 16 juli 2012 werd door de partijen een addendum bij de verkoopovereenkomst getekend, dat onder meer een aanpassing inhield van de wijze van betaling van de vaste prijs van 200 100 000 EUR (zie overweging 88, onder a). Meer bepaald moet de som van 138 200 000 EUR binnen drie dagen na goedkeuring van het besluit als bedoeld in overweging 88, onder a), worden betaald, en de resterende 61 900 000 EUR wordt (met rente) (45) voldaan op 1 maart van het achtste jaar na inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst (d.w.z. 2020). De partijen kwamen overeen dat zij twee jaar na de inwerkingtreding met elkaar in overleg zouden treden om te zien of het mogelijk is te heronderhandelen over de betalingsvoorwaarden van de resterende 61 900 000 EUR. Als gevolg daarvan is het laatstgenoemde bedrag eerder dan aanvankelijk voorzien betaald (namelijk in februari 2016 in plaats van maart 2020). Met betrekking tot de betaling van de uitgestelde aankoopprijs van 180 000 000 EUR is niets gewijzigd.

2.3.3.4. Het onderzoek van Banca Profilo

(91) Zoals hierboven is beschreven (zie overweging 73), werd Banca Profilo door de minister van Economische Ontwikkeling aangewezen als onafhankelijke deskundige en belast met de taxatie van het bedrijfsonderdeel Tirrenia krachtens artikel 4, lid 4-quater, van wetsbesluit nr. 347/2003. Op 8 maart 2011 heeft Banca Profilo een verslag gepubliceerd met een beschrijving van de gebruikte taxatiemethoden en gegevens, waaronder het ondernemingsplan voor de periode 2011-2018 van Tirrenia zelf. Dit verslag bevatte een geschatte reeks waarden voor het bedrijfsonderdeel Tirrenia.

(92) De taxaties van Banca Profilo zijn gebaseerd op diverse veronderstellingen, waaronder met name de veronderstelling dat het nieuwe openbaredienstcontract tot de vervaldatum zou gelden en dat het bedrijfsonderdeel Tirrenia dientengevolge voor het verzorgen van de in dat contract genoemde scheepvaartverbindingen compensatie voor openbare diensten zou ontvangen. Banca Profilo noemt in haar taxatieverslag de “discounted cash flow” (“DCF”) en “economic value added” (“EVA”) haar belangrijkste methoden en vermeldt de “market multiples”-methode en de “equity”-methode als secundaire, voor controle bedoelde methoden.

(93) Bij de DCF-methode houdt Banca Profilo rekening met: i) de tot aan de vervaldatum van de nieuwe overeenkomst gegenereerde kasstromen; ii) de liquidatiewaarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia op het moment van verstrijken van de nieuwe overeenkomst, op basis van de veronderstelling dat het niet mogelijk zal zijn om de activiteiten na die datum voort te zetten, en iii) de vermogenswaarde van enkele bescheiden minderheidsdeelnemingen van het bedrijfsonderdeel Tirrenia. Aan de hand van de EVA-methode beoordeelt Banca Profilo: i) de gecorrigeerde boekwaarde; ii) de goodwill; iii) de liquidatiewaarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia op het moment van verstrijken van de nieuwe overeenkomst (om dezelfde reden als bij de DCF-benadering). Deze beoordeling is gebaseerd op gegevens uit het bedrijfsplan van de onderneming en op berekeningen van Banca Profilo aan de hand van die gegevens.

(94) Wat de secundaire methoden betreft, ging het om het hiernavolgende. De “market multiples”-analyse is gebaseerd op de berekeningen van Banca Profilo aan de hand van gegevens van Bloomberg over negen vergelijkbare scheepvaartmaatschappijen. De “equity”-methode bestaat uit een raming van de nettowaarde van de op de balans opgenomen activa, maar met waar nodig enkele aanpassingen (bv. de waarde van de vloot, openbaredienstcontract enz.)

(95) Banca Profilo concludeerde op basis van de hierboven genoemde methoden dat de waarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia tussen 380 en 426 miljoen EUR zou bedragen. Bijgevolg zou de minimumprijs voor deze onderneming op 380 000 000 EUR moeten worden vastgesteld.

2.3.3.5. Het verslag van Ecorys

(96) In de loop van de formele onderzoeksprocedure heeft de Commissie een onafhankelijke consultant (Ecorys) belast met het vaststellen van de marktwaarde van het te koop aangeboden bedrijfsonderdeel Tirrenia (zie overweging 8). De consultant werd gevraagd om i) de geldigheid van de door Banca Profilo uitgevoerde taxatie te bevestigen, en ii) om de marktwaarde van het bedrijfsonderdeel zonder bijkomende voorwaarden vast te stellen.

(97) Om de waarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia gebundeld met de nieuwe overeenkomst te bepalen, hanteerde Ecorys de belangrijkste methoden waarvan ook Banca Profilo gebruik heeft gemaakt. Ecorys gebruikte met name de DCF- en de EVA-methode, maar paste waar zulks nodig werd geacht de veronderstellingen aan (46). Ecorys ging ervan uit dat de nieuwe overeenkomst na de vervaldatum niet zou worden verlengd (47) en dat de openbaredienstroutes na die datum niet langer zouden worden onderhouden. Op grond daarvan heeft Ecorys de minimale marktwaarde van het verkochte bedrijfsonderdeel Tirrenia vastgesteld op 409,5 miljoen EUR (dus bijna 8 % meer dan de taxatie van Banca Profilo).

(98) Voorts concludeerde Ecorys dat als het bedrijfsonderdeel Tirrenia zonder bijkomende voorwaarden was verkocht, en meer bepaald zonder het nieuwe openbaredienstcontract voor de openbaredienstverlening (en derhalve zonder de verplichting om de continuïteit van de genoemde openbare diensten te waarborgen), de onderneming voor de liquidatiewaarde (48) (d.w.z. 303,5 miljoen EUR) zou zijn verkocht. Ecorys baseerde deze conclusie op de veronderstelling dat het bedrijfsonderdeel Tirrenia zijn activiteiten zonder de compensatie voor openbare diensten niet winstgevend kon voortzetten. Ecorys typeerde de openbaredienstroutes die door zowel Tirrenia als Siremar werden onderhouden als “zwaar verlieslijdende activiteiten die worden gekenmerkt door kleine aantallen passagiers en volledig afhankelijk zijn van financiering uit hoofde van de overeenkomsten”. Verder oordeelde Ecorys dat “de mogelijkheid om de kwaliteit van de dienstverlening aan te passen en meer speling bij het vaststellen van de prijzen van vervoersbewijzen geen voldoende voorwaarden vormen om deze routes in zakelijk opzicht economisch rendabel te maken”. Ecorys constateerde dat deze liquidatiewaarde lager was dan de waarde die uit de aanbesteding naar voren was gekomen en wees erop dat onmiddellijke liquidatie (in feite de verkoop van de schepen) voor een marktdeelnemer in een markteconomie geen haalbare optie was.

(99) Bovendien heeft Ecorys de personeelsbezetting van het bedrijfsonderdeel Tirrenia vergeleken met die van diverse vergelijkbare veerdiensten en geconcludeerd dat de personeelsbezetting en personeelskosten van Tirrenia “niet afwijken van deze vergelijkbare ondernemingen voor wat betreft het arbeidskostenaandeel in de totale opbrengsten (49) en de verhouding tussen loonkosten en personeelsbezetting” (50). Uit de analyse bleek geen aanzienlijk onderscheid tussen het bedrijfsonderdeel Tirrenia en vergelijkbare ondernemingen dat mogelijk duidde op overbezetting of buitensporige loonkosten. Een eventuele koper zou dus weinig speelruimte hebben gehad wat betreft ontslag of vervanging van een deel van het personeel. Op basis hiervan heeft Ecorys geconcludeerd dat er geen aanwijzingen zijn dat de voorwaarde met betrekking tot het personeel aanzienlijke gevolgen heeft gehad voor de waarde van het bedrijfsonderdeel Tirrenia.

2.3.4. De nieuwe overeenkomst tussen de Italiaanse staat en CIN

2.3.4.1. De begunstigde onderneming

(100) CIN is de winnende bieder op het bedrijfsonderdeel Tirrenia en werd oorspronkelijk voor dit doel opgezet door Onorato Partecipazioni S.r.l, Grimaldi Compagnia di Navigazione S.p.A. en Marinvest S.r.l., zij het dat de laatste twee partijen door drie andere investeerders moesten worden vervangen om goedkeuring voor de fusie te kunnen krijgen (zie overweging 80). Zoals hierboven is toegelicht (zie overweging 82), heeft Onorato Partecipazioni S.r.l sinds juli 2015 als enige zeggenschap over CIN.

2.3.4.2. De routes

(101) Volgens de nieuwe overeenkomst tussen Italië en CIN van 18 juli 2012 zou CIN in het kader van de openbare dienstverlening de volgende routes onderhouden: Tabel 3 Routes die door CIN in het kader van de nieuwe overeenkomst worden onderhouden Routes met gemengde diensten Routes voor goederenvervoer Napoli-Palermo (alleen laagseizoen): Dagelijkse (nacht)verbinding vanuit beide havens. Livorno-Cagliari (het hele jaar door): Vanuit elke haven vijf afvaarten per week. Genova-Porto Torres (alleen laagseizoen): Dagelijkse (nacht)verbinding vanuit beide havens. Genova-Olbia-Arbatax (het hele jaar door): Naar Sardinië: drie (vijf) afvaarten per week van Genova naar Olbia in het laagseizoen (hoogseizoen), met tweemaal per week een verlenging van Olbia naar Arbatax. Naar het vasteland: twee afvaarten per week van Arbatax naar Genova, met een tussenstop in Olbia. Een (drie) extra afvaart(en) van Olbia naar Genova in het laagseizoen (hoogseizoen). Napoli-Cagliari (het hele jaar door): Een tot drie afvaarten per week vanuit elke haven. Een van de drie afvaarten kan op de route Cagliari-Palermo worden uitgevoerd, afhankelijk van de vervoersbehoeften. Civitavecchia-Olbia (alleen laagseizoen): Dagelijkse (nacht)verbinding vanuit beide havens. Ravenna-Catania (het hele jaar door): Vanuit elke haven drie afvaarten per week. Napoli-Cagliari (het hele jaar door): Een (twee) afvaart(en) per week vanuit elke haven in het laagseizoen (hoogseizoen). Palermo-Cagliari (het hele jaar door): Vanuit elke haven één afvaart per week in het laag- en hoogseizoen. Trapani-Cagliari (het hele jaar door): Vanuit elke haven één afvaart per week in het laag- en hoogseizoen. Civitavecchia-Cagliari-Arbatax (het hele jaar door): Naar Sardinië: dagelijkse (nacht)verbinding van Civitavecchia naar Cagliari, met tweemaal per week een verlenging naar Arbatax. Naar het vasteland: dagelijkse (nacht)verbinding van Cagliari naar Civitavecchia, met tweemaal per week een verlenging naar Arbatax. Termoli-Tremiti-eilanden (het hele jaar door): Dagelijkse verbinding vanuit beide havens, plus twee extra verbindingen per week vanuit beide havens. Eén wekelijkse verbinding bestemd voor het vervoer van gevaarlijke goederen. Eén extra verbinding per week in het hoogseizoen.

(102) CIN zal de routes Napoli-Palermo, Genova-Porto Torres en Civitavecchia-Olbia in het hoogseizoen tegen commerciële voorwaarden onderhouden. In bijlage A bij de nieuwe overeenkomst wordt uiteengezet op welke wijze elk van de routes in tabel 3 dient te worden onderhouden (bv. scheepstypen, vertrektijden voor sommige routes enz.). Verder mogen de tarieven die aan de gebruikers in rekening worden gebracht (aan respectievelijk eilandbewoners en andere passagiers) niet hoger zijn dan de plafonds die in artikel 6 van de nieuwe overeenkomst zijn vastgelegd en in de genoemde bijlage A zijn opgenomen.

(103) Bij brief van 7 november 2013 heeft CIN om een herziening van de voorwaarden met betrekking tot de economisch-financiële balans gevraagd, zoals bepaald in artikel 9 van de nieuwe overeenkomst (zie overweging 107). Naar aanleiding daarvan hebben het Italiaanse ministerie van Infrastructuur en Vervoer en CIN op 7 augustus 2014 overeenstemming bereikt over een aantal wijzigingen in de overeenkomst van 18 juli 2012. Ten behoeve van het herstel van de economisch-financiële balans van de activiteiten werd in de wijzigingsovereenkomst bepaald dat: — de gemengde route Trapani-Cagliari zou worden opgeheven; — de vrachtroute Napoli-Cagliari zou worden opgeheven; — de vrachtroute Ravenna-Catania zou worden aangepast om afvaarten vanuit Ravenna, Venetië dan wel Monfalcone naar Catania mogelijk te maken, alsook een eventuele tussenstop in Brindisi en omgekeerd; — de (gewijzigde) vrachtroutes zouden tijdens bepaalde perioden van het jaar (51) (vooral op feestdagen en in vakantieperioden) niet langer onderhouden hoeven worden; — de dienstregeling en minimumfrequenties van sommige routes zouden worden aangepast. De opvallendste wijzigingen waren: a) het schrappen van de verbinding met Arbatax in het laagseizoen op de gemengde route Genova-Olbia-Arbatax (maar gehandhaafd in het hoogseizoen); b) het verlagen van de frequentie van één afvaart per dag naar drie per week op de gemengde route Civitavecchia-Cagliari-Arbatax in het laagseizoen, met twee verbindingen per week naar Arbatax, maar geen wijzigingen met betrekking tot het hoogseizoen; c) het verhogen van de frequentie van één naar twee afvaarten per week op de gemengde route Napoli-Cagliari in het laagseizoen, maar geen wijzigingen met betrekking tot het hoogseizoen; d) het verhogen van de frequentie van één naar twee afvaarten per week op de gemengde route Palermo-Cagliari in het hoogseizoen, maar geen wijzigingen met betrekking tot het laagseizoen; e) het aanpassen van de frequenties op de vrachtroute Livorno-Cagliari van vijf afvaarten per week naar vier tot zes afvaarten per week; — het maximumbedrag aan jaarlijkse compensatie voor openbare diensten werd op 72 685 642 EUR gehandhaafd en kon onder geen beding worden verhoogd.

2.3.4.3. Looptijd

(104) De nieuwe overeenkomst die op 18 juli 2012 tussen de Italiaanse staat en CIN werd gesloten, geldt voor de duur van acht jaar en vervalt dus op 18 juli 2020.

2.3.4.4. De openbaredienstverplichtingen

(105) De openbaredienstverplichtingen van CIN hebben betrekking op de te onderhouden scheepvaartverbindingen (zie overweging 101), het type en de capaciteit van de vaartuigen die voor de desbetreffende scheepvaartroutes worden ingezet, de beschikbaarheid van een reserveschip ter waarborging van de continuïteit van de dienstverlening, de frequentie van de dienstverlening, en de maximumtarieven die gebruikers van de dienst op elk van de routes aangerekend kunnen worden.

2.3.4.5. De compensatie

(106) De jaarlijkse compensatie die CIN uit hoofde van de nieuwe overeenkomst ontvangt, is gemaximeerd op 72 685 642 EUR. Het compensatiebedrag moet aan de hand van de methode in het CIPE-besluit worden vastgesteld (zie de overwegingen 41-51).

(107) Artikel 8 van de nieuwe overeenkomst voorziet in een regelmatige driejaarlijkse herziening van de reikwijdte van de gesubsidieerde activiteiten om te controleren of er geen sprake is van financiële onevenwichtigheden. Verder is in artikel 9 van de nieuwe overeenkomst bepaald dat de partijen in zeer specifieke situaties waarin sprake is van onverwachte en structurele veranderingen in de inkomsten of de kosten, en pas na het eerste jaar van de driejarige periode, eerder tot zo’n herziening kunnen overgaan (de “vrijwaringsclausule”).

2.3.5. De voorrang bij het aanmeren

(108) Artikel 19-ter, lid 21, van de wet van 2009 bepaalt dat de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (inclusief Tirrenia) met het oog de territoriale continuïteit met de eilanden en in het licht van hun openbaredienstverplichtingen de reeds toegewezen ligplaatsen behouden alsmede de voorrang bij de toewijzing van nieuwe plaatsen, conform de door de maritieme autoriteiten gestelde procedures zoals bepaald bij wet nr. 84 van 28 januari 1994 en de Italiaanse Scheepvaartwet.

2.3.6. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen

(109) De wet van 2010 bood de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia de mogelijkheid om, op tijdelijke basis, financiële middelen (52) die reeds waren bestemd voor verbetering en modernisering van de vloot aan te wenden voor het lenigen van dringende liquiditeitsbehoeften. De ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia die deze mogelijkheid hadden benut, moesten de geoormerkte middelen echter aanzuiveren, zodat zij alsnog de vereiste modernisering van hun schepen konden uitvoeren. Deze moderniseringen waren nodig om aan de nieuwe internationale veiligheidsnormen van het Verdrag van Stockholm uit 1996 te voldoen (53).

(110) Om de modernisering van de gehele Gruppo Tirrenia te kunnen betalen, werd om precies te zijn 23 750 000 EUR uit twee faciliteiten (54) gereserveerd. Van dat bedrag werd 12 051 900 EUR gestort op een speciale bankrekening die bij Banca Carige voor Tirrenia werd aangehouden, nog altijd met de bedoeling om deze middelen voor hun oorspronkelijke doel aan te wenden, namelijk voor de modernisering die nodig was om aan de internationale veiligheidsnormen te voldoen. Op 12 augustus 2010 verrekende Banca Carige deze storting echter met twee schulden die Tirrenia bij haar had uitstaan, ten belope van 4 657 005,35 EUR. Tirrenia heeft dus daadwerkelijk gebruikgemaakt van de mogelijkheid uit de wet van 2010 om middelen die geoormerkt waren voor de modernisering van de vloot aan te wenden voor het lenigen van liquiditeitsbehoeften, al bleef zij verplicht om die steun aan de Italiaanse staat terug te betalen door aanzuivering van de speciale bankrekening voor de moderniseringswerkzaamheden.

(111) In artikel 1 van de wet van 2010 werd daarnaast het volgende bepaald: a) de initiële overeenkomsten worden per 1 oktober 2010 verlengd tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar (zie tevens overweging 26); b) artikel 19-ter van wetsbesluit 135/2009, met wijzigingen omgezet in de wet van 2009, is gewijzigd door de opname van lid 24 bis. Volgens dat lid geldt een belastingvrijstelling voor alle officiële handelingen en activiteiten bij de uitvoering van de bepalingen van de leden 1-15 van de wet van 2009. Deze leden hebben betrekking op de liberalisering van de sector cabotage in het zeevervoer door middel van de privatisering van de Gruppo Tirrenia, waaronder de voorbereidende fase, namelijk de overdracht van de regionale ondernemingen aan de desbetreffende regio’s; c) ter waarborging van de continuïteit van de openbare dienstverlening en ter ondersteuning van het privatiseringsproces van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia, kunnen de regio’s in kwestie krachtens CIPE-besluit nr. 1/2009 (55) van 6 maart 2009 gebruikmaken van de middelen van de Fondo Aree Sottoutilizzate (“de FAS”) (56).

2.4. Inbreukprocedure nr. 2007/4609

(112) Na eerdere contacten tussen de diensten van de Commissie en de Italiaanse autoriteiten heeft de voor energie en vervoer verantwoordelijke directeur-generaal van de Commissie Italië op 19 december 2008 een verzoek om informatie gestuurd. Dit verzoek betrof onder meer een overzicht van de openbaredienstroutes van dat moment en de door Italië beoogde openbaredienstopdracht in het kader van de voorgestelde nieuwe overeenkomsten. Verder werd Italië gevraagd om meer details te verschaffen omtrent de privatiseringsplannen voor de Gruppo Tirrenia.

(113) In hun brief van 28 april 2009 hebben de Italiaanse autoriteiten uitvoerig op het Commissieverzoek van 19 december 2008 geantwoord. In die brief werd door Italië onder meer: — opgemerkt dat de verlenging van de initiële overeenkomsten tot en met 31 december 2009 noodzakelijk was met het oog op de liberalisering van de sector cabotage in het zeevervoer in Italië via privatisering van de Gruppo Tirrenia; — betoogd dat de aan Gruppo Tirrenia verleende compensatie voor openbare diensten noodzakelijk was voor het garanderen van de territoriale continuïteit met de eilanden met behulp van scheepvaartverbindingen die in onvoldoende mate door particuliere maatschappijen op de markt werden verzorgd; — gewezen op het feit dat op 10 maart 2009 een grondig rationaliseringsproces van de routes was afgerond. Bij dit proces is rekening gehouden met de relevante sociale, economische en werkgelegenheidsaspecten, evenals met de noodzaak om de voor de territoriale continuïteit essentiële verbindingen te waarborgen, en is overleg gevoerd met de zes betrokken regio’s. Deze rationalisering zou een besparing op de nettokosten van de openbare dienstverlening van ongeveer 66 miljoen EUR opleveren en tot ontslag van ongeveer 600 bemanningsleden van de gehele Gruppo Tirrenia leiden. Italië riep verder in herinnering dat de rationalisering van 2009 een aanvulling vormde op eerdere pogingen (in 2004, 2006 en 2008) om de door de Gruppo Tirrenia verrichte diensten in te krimpen. — uitgelegd dat de rationalisering tot doel had om i) de verbindingen te behouden die nodig zijn voor het waarborgen van de territoriale continuïteit tussen de eilanden onderling en met het vasteland, en van het recht op gezondheid, studie en mobiliteit; ii) de verbindingen te rationaliseren in gevallen waarin particuliere maatschappijen in diezelfde periode dezelfde verbindingen onderhielden, met vergelijkbare garanties op het vlak van kwaliteit en continuïteit, en iii) de zomer- en hogesnelheidsverbindingen voor uitsluitend passagiersvervoer te rationaliseren; — een overzicht geboden van de routes die in 2008 door de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia werden onderhouden en het gereduceerde aantal routes dat de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia in 2009 zouden onderhouden. Volgens de Italiaanse autoriteiten zouden de laatstgenoemde routes het uitgangspunt vormen voor de nieuwe overeenkomsten die met de nieuwe eigenaren van de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia moesten worden gesloten.

(114) Op 21 december 2009 heeft de directeur-generaal van de Commissie die verantwoordelijk is voor energie en vervoer een brief naar de Italiaanse autoriteiten gestuurd, waarin onder meer werd opmerkt: — dat gezien de radicale herstructurering van de sector cabotage in het zeevervoer in Italië en vanwege de aanzienlijke sociale consequenties die volgens de Italiaanse autoriteiten met de privatisering gepaard zouden gaan indien de aanbestedingen op basis van een eenvoudig openbaredienstcontract zouden plaatsvinden, de aanbesteding van de scheepvaartondernemingen waaraan dergelijke contracten zijn gegund — in beginsel en bij wijze van uitzondering — aanvaardbaar was met het oog op de naleving van het criterium van non-discriminatie tussen reders uit de Gemeenschap, zoals bepaald in Verordening (EEG) nr. 3577/92 van de Raad (57) (“de verordening cabotage in het zeevervoer”); — dat de compensatie voor openbare diensten alleen bestemd was voor die verbindingen waarop gedurende het hele jaar in beperkte mate sprake was van permanente aanwezigheid van andere maatschappijen en deze dus ontoereikend was om tegemoet te komen aan de marktbehoeften. In dat verband werd om opheldering gevraagd over het marktfalen op de routes Genova-Porto Torres, Genova-Olbia-Arbatax en Civitavecchia-Olbia. Italië werd daarnaast gevraagd om toe te lichten of Tirrenia compensatie had ontvangen voor het onderhouden van deze drie routes in het hoogseizoen. Er werden ook vragen gesteld over de door Caremar onderhouden verbindingen. In de brief werd er verder op gewezen dat het op grond van de verordening cabotage in het zeevervoer alleen is toegestaan om in een openbaredienstcontract binnenlandse verbindingen op te nemen (en geen internationale verbindingen). — dat de openbaredienstcontracten van de Gruppo Tirrenia op 31 december 2008 waren verlopen en dat de door Italië voorgenomen privatisering langer zou kunnen duren dan verwacht. In de brief werd daarom gewezen op de mogelijkheid van een aanmaningsbrief wegens verkeerde tenuitvoerlegging van de verordening cabotage in het zeevervoer.

(115) Op 22 januari 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten de brief van de diensten van de Commissie van 21 december 2009 beantwoord. In hun brief werd door de Italiaanse autoriteiten: — kennisgenomen van het feit dat de Commissie in beginsel heeft ingestemd met de voorgestelde benadering voor de privatisering van de Gruppo Tirrenia in combinatie met de nieuwe openbaredienstcontracten. — een uitgebreide toelichting gegeven op de routes Genova-Porto Torres, Genova-Olbia-Arbatax en Civitavecchia-Olbia, waarover de Commissie een aantal vragen had gesteld. Italië bevestigde ook dat de routes Genova-Porto Torres en Civitavecchia-Olbia alleen in het laagseizoen in het kader van de openbare dienstverlening worden onderhouden; — aangegeven dat de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling voor de verkoop van Tirrenia (inclusief Siremar) op 23 december 2009 was gepubliceerd. Italië gaf te kennen dat het voornemens was om de privatisering van de gehele Gruppo Tirrenia op 30 september 2010 te hebben afgerond; — aan de Commissie gevraagd om uitdrukkelijk uitsluitsel te geven over de vraag of de genoemde argumenten ten aanzien van marktfalen volstaan.

(116) Op 29 januari 2010 (58) heeft de Commissie een aanmaningsbrief inzake verkeerde tenuitvoerlegging van de verordening cabotage in het zeevervoer gestuurd. In deze brief riep de Commissie in herinnering dat deze verordening voorschrijft dat wanneer een lidstaat openbaredienstcontracten sluit of openbaredienstverplichtingen oplegt, hij zulks doet op niet-discriminatoire grondslag voor alle reders uit de Gemeenschap. Volgens artikel 4, lid 3, van die verordening mogen bestaande openbaredienstcontracten van kracht blijven tot hun looptijd verstreken is. De Commissie heeft evenwel opgemerkt dat de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia ook na het verstrijken van de desbetreffende openbaredienstcontracten (de initiële overeenkomsten) zeevervoersdiensten bleven verrichten. Om precies te zijn zouden deze overeenkomsten eind 2008 komen te vervallen, maar zijn zij door Italië herhaaldelijk verlengd. De Commissie heeft de Italiaanse autoriteiten derhalve verzocht hun opmerkingen kenbaar te maken.

(117) Op 29 januari 2010 heeft de directeur-generaal van de Commissie die verantwoordelijk is voor energie en vervoer tevens de brief van de Italiaanse autoriteiten van 22 januari 2010 beantwoord. De directeur-generaal benadrukte dat zijn antwoord alleen betrekking had op de naleving van de verordening cabotage in het zeevervoer en niet op staatssteunkwesties. Tegen die achtergrond gaf de directeur-generaal aan dat de rechtvaardigingen ten aanzien van de routes Genova-Porto Torres, Genova-Olbia-Arbatax en Civitavecchia-Olbia volstonden om de eerder geuite twijfels weg te nemen. Bovendien liet de directeur-generaal zich positief uit over het feit dat Italië, naar aanleiding van zijn eerdere verzoek, een internationale verbinding uit de nieuwe ontwerpovereenkomst voor Tirrenia had geschrapt. Ten aanzien van de vragen over de door Caremar verzorgde routes werden de rechtvaardigingen voor slechts enkele van die routes afdoende geacht. Daarom werd Italië gevraagd nadere verduidelijkingen over enkele routes van Caremar te verstrekken. De directeur-generaal herinnerde eraan dat openbaredienstcontracten alleen mogen gelden voor routes waarop sprake is van marktfalen.

(118) Op 29 maart 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten geantwoord op de aanmaningsbrief van de Commissie van 29 januari 2010. In hun antwoord hebben de Italiaanse autoriteiten: — herhaald dat de diensten van de Commissie bij brief van 21 december 2009 (zie overweging 114) in beginsel hadden ingestemd met de privatisering van Gruppo Tirrenia door de ondernemingen met nieuwe openbaredienstcontracten te bundelen; — opgemerkt dat de verlenging van de initiële overeenkomsten uitsluitend was ingegeven door de noodzaak de continuïteit in de maritieme openbaredienstverlening te garanderen totdat de privatiseringsprocessen zijn voltooid; — hun voornemen bevestigd om de privatisering uiterlijk 30 september 2010 te hebben uitgevoerd, zodat op die datum de sector cabotage in het zeevervoer is geliberaliseerd; — een overzicht geboden van het privatiseringsproces van Tirrenia (inclusief Siremar). Meer bepaald wees Italië erop dat er naar aanleiding van de publicatie van de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling op 19 februari 2010 door 19 entiteiten 16 blijken van belangstelling waren ingediend. In het kader van de duediligencefase was er op 22 maart 2010 een dataroom geopend die tot eind mei 2010 open zou blijven. Italië ging er op dat moment van uit dat de verkoopovereenkomst tegen het midden van juli 2010 getekend kon worden en dat het eigendom in september 2010 zou worden overgedragen; — verduidelijkt dat 11 belangstellenden zouden deelnemen aan de vervolgfasen van de aanbestedingsprocedure voor Toremar; — erop gewezen dat de voortdurende onzekerheid ten gevolge van de voortzetting van de inbreukprocedure schade kan toebrengen aan de privatiseringsprocessen en ook nadelig kan uitwerken op de waarde van de te koop aangeboden ondernemingen. — volledige samenwerking met de Commissie aangeboden om eventuele overige twijfels weg te nemen wat de inbreukprocedure alsook mogelijke staatssteunkwesties betreft.

(119) Op 10 september 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie tijdens een ad-hocvergadering meegedeeld dat de procedure voor de privatisering van Tirrenia en Siremar in de laatste fase was gestaakt en dat als gevolg daarvan de uiterste datum van 30 september niet zou worden gehaald. Verder meldden de Italiaanse autoriteiten dat de mededingingsprocedures voor de overeenkomsten inzake Caremar, Saremar, Siremar en Toremar ook vertraging hadden opgelopen. Naderhand zijn de initiële overeenkomsten bij wet nr. 163 van 1 oktober 2010 verder verlengd tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar (zie ook overweging 26).

(120) In het licht van deze ontwikkelingen heeft de Commissie op 24 november 2010 een aanvullende aanmaningsbrief vastgesteld. In die brief heeft de Commissie: — opgemerkt dat de initiële overeenkomsten inzake Tirrenia, Siremar, Caremar, Saremar en Toremar automatisch en zonder mededingingsprocedure zijn verlengd; — erop gewezen dat, hoewel de openbaredienstcontracten in kwestie werden gehandhaafd, er voor Tirrenia, Siremar, Caremar, Saremar noch Toremar een mededingingsprocedure was doorlopen; — aangegeven dat zij zich het recht voorbehoudt om indien nodig een met redenen omkleed advies uit te brengen (rekening houdend met eventuele opmerkingen van Italië).

(121) Op 21 juni 2012 heeft de Commissie een met redenen omkleed advies vastgesteld over de vertraging bij de privatisering van drie ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (Caremar, Laziomar en Saremar). Het met redenen omkleed advies had geen betrekking op de overige drie ondernemingen (Tirrenia, Toremar en Siremar), aangezien de aanbestedingsprocedures voor deze ondernemingen in de loop van 2011 waren afgerond (59). De Commissie wees erop dat Italië, ruim drie jaar na het verstrijken van de normale looptijd van de initiële overeenkomsten, nog geen mededingingsprocedures had ingesteld voor de gunning van de openbaredienstcontracten voor de door de ondernemingen Caremar, Laziomar en Saremar verrichte cabotage in het zeevervoer. Deze overeenkomsten werden automatisch en voor onbepaalde tijd verlengd, waardoor andere reders in de Gemeenschap niet naar deze contracten konden meedingen.

(122) Op 8 augustus 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten geantwoord op het met redenen omkleed advies en verklaard dat de aanbestedingsberichten voor de gunning van de ondernemingen die met de nieuwe openbaredienstcontracten waren belast in het Publicatieblad van de EU waren verschenen of zouden verschijnen. Om precies te zijn werd het bericht over Caremar op 20 juli 2012 gepubliceerd en het bericht over Laziomar werd ter publicatie ingezonden op 1 augustus 2012. Wat Saremar betreft, ten slotte, werd op 2 augustus 2012 een wet aangenomen waarin werd bepaald dat een dergelijk bericht uiterlijk 2 oktober 2012 zou moeten zijn gepubliceerd.

(123) Op 13 januari 2014 werd Compagnia Laziale di Navigazione de nieuwe eigenaar van Laziomar en ondertekende een openbaredienstcontract voor verbindingen in de Pontijnse archipel voor de duur van tien jaar. Op 16 juli 2015 werd ATI SNAV-Rifim eigenaar van Caremar en werd belast met een openbaredienstcontract voor de duur van negen jaar. Uiteindelijk werd Saremar, naar aanleiding van het besluit van 2014, geliquideerd en werd het openbaredienstcontract voor de routes tussen Sardinië en kleine eilanden in maart 2016 aan Delcomar gegund.

(124) Bij schrijven van 15 juli 2016 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie ervan in kennis gesteld dat de privatisering van alle ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia was voltooid. Op 8 december 2016 heeft de Commissie besloten om de inbreukprocedure te seponeren.

3. REDENEN VOOR HET INLEIDEN EN UITBREIDEN VAN DE PROCEDURE

3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Tirrenia

3.1.1. Naleving van het Altmark-arrest en het bestaan van steun

(125) In haar besluit van 2011 had de Commissie zich op het voorlopige standpunt gesteld dat de omschrijving van de openbaredienstverplichtingen onvoldoende duidelijk was en zij daarom niet definitief kon bepalen of die omschrijving een kennelijke fout bevatte. Meer bepaald ontbrak het de Commissie aan een volledig overzicht van de daadwerkelijk aan Tirrenia opgelegde verplichtingen ten aanzien van het onderhouden van de routes in kwestie vergeleken met de diensten die door sommige concurrenten op enkele van die routes werden verleend. Voorts betwijfelde de Commissie of de door Tirrenia onderhouden verbindingen voor goederenvervoer konden worden beschouwd als bijdrage aan algemene economische belangen in de zin van het Unierecht.

(126) De Commissie stelde zich op het voorlopige standpunt dat was voldaan aan het tweede criterium van het Altmark-arrest (60), aangezien de parameters op grond waarvan de compensatie werd berekend, vooraf waren vastgesteld en aan de transparantievoorschriften voldeden. De Commissie merkte met name op dat deze parameters in de initiële overeenkomst (voor de compensatie voor het jaar 2009) en in het CIPE-besluit (voor de compensatie voor 2010 en later) worden omschreven.

(127) De Commissie meende echter dat niet aan het derde Altmark-criterium leek te zijn voldaan en dat de maatschappijen wellicht te veel compensatie hadden ontvangen voor het uitvoeren van de openbarediensttaken. De Commissie betwijfelde met name of de risicopremie van 6,5 % die vanaf 2010 geldt het risiconiveau adequaat weergeeft, aangezien Tirrenia op het eerste gezicht niet de risico’s leek te dragen die normaal met de uitvoering van dergelijke diensten gepaard gaan.

(128) Daarnaast was het de voorlopige conclusie van de Commissie dat het vierde Altmark-criterium niet was vervuld omdat er voor de verlenging van de initiële overeenkomst geen aanbestedingsprocedure was georganiseerd. De Commissie wees er bovendien op dat zij geen enkel bewijs had ontvangen ter staving van het argument dat Tirrenia de betreffende diensten daadwerkelijk tegen de laagste kosten voor de gemeenschap heeft geleverd.

(129) In haar besluit van 2011 kwam de Commissie daarom tot de voorlopige conclusie dat de in de periode 2009-2011 aan Tirrenia betaalde compensatie voor de openbare dienst staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Voorts was de Commissie van oordeel dat deze steun als nieuwe steun moet worden beschouwd.

(130) In haar besluit van 2012 oordeelde de Commissie dat, voor zover in 2012 en tot aan de inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst geen van de omstandigheden was gewijzigd, de sinds 1 januari 2012 aan Tirrenia verleende compensatie in het kader van de verdere verlenging van de initiële overeenkomst ook staatssteun vormt.

3.1.2. Verenigbaarheid

(131) In haar besluit van 2011 stelde de Commissie zich op het voorlopige standpunt dat de compensatie voor openbare diensten voor de jaren 2009-2011 buiten de werkingssfeer van zowel Beschikking 2005/842/EG van de Commissie (61) (DAEB-beschikking van 2005) als de DAEB-kaderregeling van 2005 (62) valt. Daarom toetste de Commissie deze maatregel rechtstreeks aan artikel 106, lid 2, VWEU en constateerde dat er twijfels bestonden of aan de geldende verenigbaarheidsvoorwaarden was voldaan.

(132) In haar besluit van 2012 merkte de Commissie op dat op 31 januari 2012 een nieuw DAEB-pakket van kracht was geworden, bestaande uit Besluit 2012/21/EU van de Commissie (63) (DAEB-besluit van 2011) en de DAEB-kaderregeling van 2011 (64). De Commissie stelde zich echter op het voorlopige standpunt dat de compensatie voor openbare diensten in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomst niet als verenigbaar met de interne markt kon worden beschouwd en niet op grond van het DAEB-besluit van 2011 was vrijgesteld van de verplichting tot aanmelding.

(133) De wet van 2010 voorzag in de verlenging van de initiële overeenkomst vanaf 30 september 2010 tot en met de voltooiing van het privatiseringsproces. Toen de wet van 2010 werd aangenomen, verkeerde Tirrenia in moeilijkheden (zie overweging 61). Als gevolg daarvan kon de compensatie die de onderneming vanaf 1 oktober 2010 tot op het moment waarop zij werd geprivatiseerd had ontvangen niet aan de DAEB-kaderregeling van 2011 worden getoetst. In plaats daarvan stelde de Commissie zich, overeenkomstig punt 9 (65) van de DAEB-kaderregeling van 2011, op het voorlopige standpunt dat deze steun diende te worden getoetst aan de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004.

(134) De Commissie wees erop dat in dit geval niet was voldaan aan de verenigbaarheidscriteria in de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004 en stelde zich daarom in het besluit van 2012 op het voorlopige standpunt dat de aan Tirrenia in moeilijkheden uitgekeerde compensatie neerkwam op onverenigbare herstructureringssteun.

3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Tirrenia

(135) In haar besluit van 2012 nam de Commissie het voorlopige standpunt in dat de reddingssteun onrechtmatig was verlengd van 28 augustus 2011 tot en met 18 september 2012 en dat de verlenging van de reddingssteun in deze periode onverenigbare steun aan Tirrenia en Siremar en mogelijk ook aan de respectieve kopers vormde. Meer specifiek merkte de Commissie op dat Italië had nagelaten om binnen zes maanden na uitbetaling van de eerste tranche van de reddingssteun aan deze ondernemingen een herstructurerings- of liquidatieplan in te dienen, zoals de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004 voorschrijven. De Commissie was van oordeel dat evenmin was voldaan aan de voorwaarden voor een verlenging van de reddingssteun zoals bepaald in de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004.

3.3. De privatisering van Tirrenia en de betaling met uitstel van de overnameprijs door CIN

(136) In het besluit van 2011 verklaarde de Commissie dat zij betwijfelde of de aanbestedingsprocedure voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Tirrenia wel voldoende transparant en onvoorwaardelijk was geweest om te kunnen waarborgen dat de verkoop tegen de marktprijs plaatsvond.

(137) Ten eerste werd door de Commissie opgemerkt dat, hoewel de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling in verscheidene kranten en op een aantal websites was gepubliceerd, de verkooptransactie in die oproep niet nauwkeurig was omschreven en de inschrijvers geen duidelijke instructies hadden gekregen over de vervolgfasen van de procedure. In de oproep leken evenmin voorselectie- of selectiecriteria of andere voorwaarden te staan waaraan de inschrijvers moesten voldoen, behalve de verplichting om de openbare dienst te blijven uitvoeren. Verder werden alle relevante inlichtingen over de onder de verkoopprocedure vallende activa pas tijdens de duediligencefase aan de bieders ter beschikking gesteld.

(138) Ten tweede meende de Commissie dat vanwege bepaalde aan de privatisering verbonden voorschriften het aantal bieders wellicht was beperkt en/of de verkoopprijs was beïnvloed. De Commissie herhaalde haar vaste praktijk met betrekking tot de verkoop van activa van ondernemingen in overheidshanden of die aan de staat toegerekend kunnen worden: niet-economische overwegingen waaraan een particuliere verkoper zou voorbijgaan, zoals kwesties inzake de openbare orde, werkgelegenheid en regionale ontwikkeling, doen vermoeden dat er sprake is van staatssteun indien daaruit bezwarende verplichtingen voor de potentiële koper voortvloeien en kunnen bijgevolg de verkoopprijs verlagen.

(139) De procedure in de wet-Marzano (zie overweging 64) vormde het uitgangspunt voor de verkoopprocedures voor de bedrijfsonderdelen Tirrenia en Siremar. De Commissie heeft de twee procedures daarom tezamen getoetst. Zij was van oordeel dat de verkoop van de bedrijfsonderdelen die met de nieuwe overeenkomsten waren belast, voor de kopers een verplichting zou inhouden tot het verlenen van de openbare dienst waarvoor vooraf vastgestelde eisen gelden ten aanzien van kwaliteit, frequentie en tarieven, zoals vastgelegd in de nieuwe overeenkomsten. Vanwege dergelijke eisen kreeg de Commissie de indruk dat de staat niet zozeer de hoogste prijs nastreefde als wel doelstellingen van algemeen belang. De Commissie achtte het zeer onwaarschijnlijk dat een particuliere verkoper een zelfde belang aan de ononderbroken uitvoering van de openbare dienst zou hebben toegekend.

(140) Evenzeer was de Commissie van oordeel dat een particuliere verkoper onder normale marktomstandigheden niet de verplichting zou hebben opgelegd om het aantal arbeidsplaatsen voor de duur van twee jaar te behouden.

(141) Om bovenstaande redenen trok de Commissie de voorlopige conclusie dat de privatiseringsprocedure voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Tirrenia onvoldoende transparant en onvoorwaardelijk was geweest om als zodanig te waarborgen dat de verkoop tegen de marktprijs plaatsvond. De Commissie kon daarom niet uitsluiten dat er een economisch voordeel was toegekend aan hetzij de verkochte economische activiteit dan wel aan de koper.

(142) Op basis van de beschikbare informatie oordeelde de Commissie ook dat alle steun waarvan tijdens het privatiseringsproces eventueel sprake was, onverenigbaar zou zijn geweest.

(143) In haar besluit van 2012 stelde de Commissie zich op het voorlopige standpunt dat de uitgestelde betaling van de overnameprijs van het bedrijfsonderdeel Tirrenia door CIN staatssteun aan CIN zou kunnen vormen. Meer bepaald wees de Commissie erop dat de werkelijke waarde van de overnameprijs, die is berekend door de uitgestelde betalingen te disconteren tegen de waarde op het moment van verkoop, lager ligt dan de marktwaarde die werd vastgesteld door de onafhankelijke deskundige die Italië had benoemd. De Commissie meende daarom dat CIN wellicht heeft geprofiteerd van een voordeel ten belope van ten minste het verschil tussen de door de onafhankelijke deskundige vastgestelde prijs en de toekomstige betalingen die tegen hun contante waarde zijn gedisconteerd. Op basis van de beschikbare informatie oordeelde de Commissie dat deze maatregel wellicht exploitatiesteun vormde, die in beginsel onverenigbaar is met de interne markt.

3.4. De nieuwe overeenkomst tussen de Italiaanse staat en CIN

(144) In haar besluit van 2012 nam de Commissie het voorlopige standpunt in dat de compensatie voor de koper van het bedrijfsonderdeel Tirrenia (d.w.z. CIN) niet voldeed aan de criteria van het Altmark-arrest en daarom neerkwam op steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

(145) De Commissie was tot deze conclusie gekomen omdat: — er kennelijk op ten minste sommige routes die door CIN werden onderhouden concurrenten actief waren die soortgelijke diensten leken te verlenen; — de berekening van de compensatie uit hoofde van het CIPE-besluit ertoe leek te hebben geleid dat de maatschappij werd overgecompenseerd voor de openbare dienstverlening, om dezelfde redenen als aangegeven in het besluit van 2011, en — er kennelijk niet was voldaan aan het vierde criterium van het Altmark-arrest (66), gezien de aanbesteding van het bedrijfsonderdeel Tirrenia dat met de nieuwe overeenkomst was belast, in plaats van aanbesteding van het openbaredienstcontract als zodanig, en omdat niet was aangetoond dat hierdoor de inschrijver kon worden gekozen die de diensten tegen de laagste kosten voor de gemeenschap kon leveren.

(146) Met betrekking tot de verenigbaarheid van de compensatie aan CIN heeft de Commissie naar aanleiding van de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte informatie opgemerkt dat het aantal passagiers dat in de twee jaar voorafgaand aan de toewijzing werd vervoerd op de door CIN in het kader van de openbare dienstverlening onderhouden verbindingen niet leek uit te komen boven de drempel die in het DAEB-besluit van 2011 was bepaald, te weten 300 000 passagiers. In het licht van haar twijfels of het daadwerkelijk diensten van algemeen economisch belang betrof en over de mogelijke overcompensatie voor CIN, heeft de Commissie het voorlopige standpunt ingenomen dat de compensatie op grond van het DAEB-besluit van 2011 niet als verenigbaar kon worden beschouwd. Vervolgens heeft de Commissie de steun getoetst aan de DAEB-kaderregeling van 2011, maar geconstateerd dat er twijfels bestonden of aan de verenigbaarheidsvoorwaarden van die regeling was voldaan en heeft Italië verzocht aan te tonen dat dat wel het geval was.

3.5. De voorrang bij het aanmeren

(147) In haar besluit van 2011 nam de Commissie het voorlopige standpunt in dat, voor zover tegenover de voorrang bij het aanmeren geen vergoeding staat, deze maatregel een wettelijk voordeel inhoudt waarmee geen overdracht van staatsmiddelen is gemoeid en dus niet als staatssteun kan worden aangemerkt. Indien tegenover de voorrang bij het aanmeren wel een vergoeding stond, was de Commissie van oordeel dat de voorrang, voor zover Tirrenia een echte dienst van algemeen economisch belang verricht en deze voorrang alleen wordt verleend ten aanzien van routes die onder de DAEB vallen, geen extra economisch voordeel zou opleveren aangezien de voorrang een wezenlijk aspect is van de verrichting van de DAEB. Niettemin heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten alsook derden verzocht meer informatie over deze maatregel te verschaffen.

(148) Aangezien de Commissie twijfels had geuit over de rechtmatigheid van de DAEB-taak, kon zij geen uitspraak doen over de verenigbaarheid van de maatregel indien deze als steun zou worden beschouwd.

3.6. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen

(149) In het besluit van 2011 had de Commissie zich op het voorlopige standpunt gesteld dat alle in de wet van 2010 vervatte maatregelen staatssteun vormden ten gunste van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia, waaronder Tirrenia. Daarbij ging het onder meer om 1) het mogelijke gebruik voor liquiditeitsdoeleinden van middelen die waren bestemd voor de modernisering van de schepen; 2) de fiscale vrijstellingen in verband met het privatiseringsproces; 3) het mogelijke gebruik van FAS-middelen. De Commissie heeft de Italiaanse autoriteiten verzocht om voor elk van deze maatregelen te verduidelijken of en op welke wijze zij noodzakelijk waren voor de openbaredienstverlening.

(150) De Commissie kwam ook tot het voorlopige standpunt dat deze maatregelen waarschijnlijk exploitatiesteun vormden, waardoor de kosten die Tirrenia en de andere ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia anders zelf hadden moeten dragen lager uitvielen, en dat deze maatregelen derhalve als onverenigbaar met de interne markt moesten worden beschouwd.

4. OPMERKINGEN VAN ITALIË

4.1. Over de openbaredienstverplichtingen en het mededingingsklimaat

(151) Italië heeft een lijst met routes verstrekt die door Tirrenia in het kader van de openbaredienstverplichtingen worden onderhouden, samen met de frequentie en de dienstregeling per seizoen, het mededingingsklimaat, en de motivatie achter de oplegging van openbaredienstverplichtingen.

(152) Met betrekking tot de vraag of er sprake was van een reële DAEB heeft Italië opgemerkt dat de door Italië aan Tirrenia en later aan CIN opgelegde openbaredienstverplichtingen een waarborg vormen voor een adequate verbinding, wat betreft regelmaat, continuïteit en kwaliteit, tussen het vasteland en de havens op de eilanden. Deze verbinding lever