INHOUD "" ID="1">Algemene inleiding> ID="2">0.1 - 0.12"> ID="1">Hoofdstuk 1 - Het interne algemene beheer van het programma> ID="2">1.1 - 1.96"> ID="1"> Beheersfasen> ID="2">1.1 - 1.33"> ID="1"> Voorbereiding van de programma's en oproepen tot het indienen van voorstellen> ID="2">1.1 - 1.6 "> ID="1"> Selectie van projecten en bespreking van contracten> ID="2">1.7 - 1.16"> ID="1"> Follow-up van de werkzaamheden> ID="2">1.17 - 1.23"> ID="1"> Aan de begunstigden gedelegeerde bevoegdheden> ID="2">1.24 - 1.33"> ID="1"> Knelpunten en vertragingsfactoren> ID="2">1.34 - 1.96"> ID="1"> Inleiding: snelheid is vitaal> ID="2">1.34 "> ID="1"> De feiten: gebrek aan snelheid> ID="2">1.35 - 1.60"> ID="1"> De oorzaken: logheid en complexiteit> ID="2">1.61 - 1.96"> ID="1">Hoofdstuk 2 - Het ESPRIT-programma als strategisch instrument> ID="2">2.1 - 2.81"> ID="1"> Inleiding> ID="2">2.1 "> ID="1"> Het doel van de transnationale samenwerking> ID="2">2.2 - 2.8 "> ID="1"> Een goede interne samenwerking, een van de voorwaarden voor succes> ID="2">2.2 - 2.3 "> ID="1"> Exploitatie van gemeenschappelijke kennis: een matig resultaat> ID="2">2.4 - 2.8 "> ID="1"> Het doel samenwerking tussen industrie, universiteiten en onderzoekcentra> ID="2">2.9 - 2.12"> ID="1"> Deelneming van universiteiten en onderzoekcentra> ID="2">2.9 - 2.10"> ID="1"> Rol van de universiteiten bij de overdracht van technologie> ID="2">2.11 "> ID="1"> Vergelijkbare rol van de maatschappijen voor contractonderzoek> ID="2">2.12 "> ID="1"> Het doel deelneming van KMO's> ID="2">2.13 - 2.17"> ID="1"> Draagwijdte> ID="2">2.13 "> ID="1"> Steeds sterkere deelneming van KMO's> ID="2">2.14 - 2.16"> ID="1"> Moeilijkheden voor de deelneming van KMO's> ID="2">2.17 "> ID="1"> Het doel economische en sociale samenhang> ID="2">2.18 - 2.21"> ID="1"> Draagwijdte> ID="2">2.18 - 2.19"> ID="1"> Versterking van de economische en sociale samenhang> ID="2">2.20 "> ID="1"> Moeilijkheden voor de deelneming van de landen waarop de inspanningen ter bevordering van de economische en sociale samenhang zijn gericht> ID="2">2.21 "> ID="1"> Communautaire inspanningen ter verbetering van de deelneming van KMO's en van de economische en sociale samenhang> ID="2">2.22 - 2.26"> ID="1"> Diversiteit van de steunmechanismen> ID="2">2.22 - 2.23"> ID="1"> Voorgestelde partners> ID="2">2.24 - 2.25"> ID="1"> Aan te brengen verbeteringen> ID="2">2.26 "> ID="1"> ESPRIT en de internationale concurrentiepositie van de Europese elektronica- en informatica-industrie> ID="2">2.27 - 2.74"> ID="1"> Exploitatie van de resultaten nog steeds ontoereikend> ID="2">2.29 - 2.45"> ID="1"> De IT-industrie tussen het onderzoek en de overige communautaire werkzaamheden> ID="2">2.46 - 2.74"> ID="1"> De toegevoegde waarde> ID="2">2.75 - 2.81"> ID="1"> De nettobijdrage van het ESPRIT-programma> ID="2">2.75 "> ID="1"> Substitutie-effect> ID="2">2.76 - 2.77"> ID="1"> Kosten van de toegevoegde waarde> ID="2">2.78 - 2.79"> ID="1"> Kwalitatieve bijdrage van ESPRIT> ID="2">2.80 "> ID="1"> Alternatieve methode om de verschillende doelstellingen na te streven> ID="2">2.81 "> ID="1"> Algemene conclusie> ID="2">3.1 - 3.10" ID="2">Bladzijden" ID="1">Antwoorden van de Commissie> ID="2">36 - 47">

SPECIAAL VERSLAG Nr. 6/93 over de Europese onderzoek- en ontwikkelingsprogramma's op het gebied van de informatietechnologie (ESPRIT-programma's) vergezeld van de antwoorden van de Commissie (94/C 45/01)

ALGEMENE INLEIDING

Het belang van het ESPRIT-programma

0.1. De benaming "ESPRIT-programma" (afkorting van het Engelse "European Strategic Programme for Research in Information Technologies") wordt gebruikt voor specifieke onderzoekprogramma's voor gezamenlijke rekening die onder de successieve kaderprogramma's vallen. Deze programma's betreffen het gebied van de informatietechnologie (IT), dat wil zeggen het geheel van technieken toegepast in het kader van:

- de micro-elektronica, of de fabricage van halfgeleidercomponenten;

- de fabricage van computerapparatuur (computers, randapparatuur zoals printers, beeldschermen enz.);

- de ontwikkeling van programmatuur en informatieverwerkingssystemen.

0.2. In tabel 1 wordt een opsomming gegeven van de communautaire onderzoek- en ontwikkelingsprogramma's met betrekking tot de informatietechnologie(1) ()(2) ()(3) ()(4) (). Alleen de programma's 1984-88 en 1987-92 hebben officieel de benaming "ESPRIT" gekregen. Gemakshalve zal het programma 1990-94 in dit verslag "ESPRIT III" worden genoemd. Aangezien deze programma's ononderbroken doorlopen, zal in dit verslag over het ESPRIT-programma in zijn algemeenheid worden gesproken wanneer er geen verwarring mogelijk is. Het beheer van het ESPRIT-programma was in handen van het Directoraat-generaal (DG) XIII (Telecommunicatie, informatiemarkt en exploitatie van de onderzoekresultaten, Directoraat A). Bij een besluit van de Commissie, is de Directie ESPRIT op 12 mei 1993 ondergebracht bij DG III (Industrie). Hetgeen in het onderhavige rapport aan de orde wordt gesteld, heeft grotendeels betrekking op de uitvoeringsstand van ESPRIT, vóór deze datum.

0.3. Uit tabel 1 blijkt eveneens dat er voor deze programma's zeer aanzienlijke bedragen zijn uitgetrokken. Met een bedrag van 1 600 Mio ECU, maakt ESPRIT II alleen al 30 % uit van de totale begroting van het 2e kaderprogramma. Desondanks bedraagt het aandeel van het ESPRIT-programma in het totale financieringspakket voor onderzoek en ontwikkeling (O & O) in de Europese IT-sector nauwelijks 5 % (orde van grootte). Overigens wordt het programma voornamelijk met particuliere en overheidsmiddelen gefinancierd. In tabel 2 zijn voor de drie opeenvolgende kaderprogramma's de ramingen van de financiële middelen voor de belangrijkste onderzoekgebieden samengevat.

0.4. De fundamentele doelstellingen van de ESPRIT-programma's zijn in het EEG-Verdrag voor de kaderprogramma's en de specifieke programma's als volgt geformuleerd:

a) "versterken van de wetenschappelijke en technologische grondslag van de Europese industrie" in de sector van de informatietechnologie(5) ();

b)bevorderen van werkelijk Europees onderzoek door transnationale samenwerking in de consortiums die onderzoekprojecten voor gezamenlijke rekening uitvoeren, dat wil zeggen door deelneming aan elk consortium van ten minste twee industriële ondernemingen die niet in dezelfde Lid-Staat zijn gevestigd(6) ();

c)zorgen voor deelname van ondernemingen, universiteiten en onderzoekcentra aan de consortiums(7) ();

d)zorgen voor een belangrijke deelname van kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) aan het programma(8) ();

e)versterken van de economische en sociale samenhang van de Gemeenschap door consolidering van de wetenschappelijke en technologische infrastructuur, bevordering van het potentieel op de betrokken gebieden en het bij het programma betrekken van partners die in de minst begunstigde gebieden zijn gevestigd(9) ();

f) "bevorderen van de ontwikkeling van de internationale concurrentiepositie" van de industrie in de IT-sector(10) ().

Beknopte beschrijving van het systeem

0.5. De uitvoering van de ESPRIT-programma's omvat de opstelling van het specifieke programma, de vaststelling van de te bestrijken technische themagebieden en de bepaling van de voor de uitvoering van de betrokken werkzaamheden noodzakelijk geachte kredieten. Vervolgens worden de verschillende themagebieden onderverdeeld in opeenvolgende "tranches" of "werkprogramma's" waarvoor een oproep tot het indienen van voorstellen in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen wordt gepubliceerd.

0.6. De gegadigden verenigen zich in consortiums samengesteld uit industriële ondernemingen, onderzoekcentra en universiteiten. De Commissie onderwerpt de voorstellen van de consortiums aan het oordeel van onafhankelijke deskundigen en legt haar eigen evaluaties voor aan het Beheerscomité van het programma (zie paragraaf 0.10), dat een advies uitbrengt. Wanneer de lijst van geselecteerde voorstellen is vastgesteld, gaat de Commissie besprekingen aan met de consortiums en worden de contracten gesloten.

0.7. De partners in het consortium verdelen de taken en komen geregeld bijeen om de geboekte resultaten met elkaar te bespreken. De Commissie volgt de voortgang van de projecten op de voet. Dit gebeurt door bestudering van de talrijke verslagen die de consortiums dienen te verstrekken en aan de hand van technische evaluaties door onafhankelijke deskundigen, waarbij de werkzaamheden van het consortium aan een kritisch onderzoek worden onderworpen en bindende aanbevelingen worden geformuleerd.

0.8. De contractanten zijn verplicht de resultaten van hun onderzoek effectief te exploiteren. De Commissie verlangt trouwens dat indieners van voorstellen hun bedoelingen kenbaar maken. Aangezien het communautair onderzoek in beginsel een precommercieel karakter heeft, wordt echter in de financiering van ESPRIT-projecten geen rekening gehouden met de exploitatie van de resultaten.

0.9. De Commissie laat financiële controles van sommige participaties uitvoeren, alsmede evaluaties tijdens de uitvoering van de programma's of na afloop ervan.

0.10. De Commissie wordt bijgestaan door een aantal comités, die elk een eigen functie hebben:

- de Commissie dient de ontwerpen van de te nemen maatregelen voor te leggen aan een comité bestaande uit vertegenwoordigers van de Lid-Staten, gewoonlijk het "Beheerscomité" (ESPRIT I en II), dan wel het "Comité informatietechnologie" (ESPRIT III) genoemd. Gemakshalve zal dit comité in dit verslag het "Beheerscomité" worden genoemd;

- het "Raadgevend comité voor ESPRIT" is samengesteld uit wetenschappelijke deskundigen en gezaghebbende personen uit de IT-industrie. Het comité wordt geraadpleegd over de wetenschappelijke aspecten van het programma, met name bij de selectie van de projecten;

- het "Evaluatiecomité voor ESPRIT" evalueert de programma's tijdens de uitvoering en na afloop ervan.

Voorts dient ook de rol niet te worden onderschat van de "Stuurgroep" bestaande uit vertegenwoordigers van de 12 grote groepen van de Europese informatica- en micro-elektronica-industrie, die de drijvende kracht achter het ESPRIT-programma is geweest. Dit - particuliere - orgaan, waarvan de oprichting niet verankerd ligt in het besluit tot goedkeuring van het programma, heeft gefunctioneerd als een werkgroep.

Methodologie van het onderzoek van de Rekenkamer

0.11. Het onderzoek van de Kamer heeft plaatsgevonden bij de betrokken diensten van de Commissie en ter plaatse in vier Lid-Staten, namelijk Duitsland, Frankrijk, Ierland en Spanje. Bij een groot aantal contractanten en bevoegde functionarissen van overheidsinstanties is een controlebezoek afgelegd.

0.12. Het was de Kamer er niet alleen om te doen de kwaliteit van het beheer van de ESPRIT-programma's te onderzoeken, maar tevens na te gaan in hoeverre deze programma's effectief het "strategische" instrument vormen waarmee de in het Verdrag, de kaderprogramma's en de specifieke programma's aangewezen doelstellingen kunnen worden bereikt. De Kamer kon zich niet veroorloven een oordeel te vellen over de wetenschappelijke en technische resultaten als zodanig(11) ().

Tabel 1 - Communautaire O& O-programma's op het gebied van informatietechnologieën "" ID="1">Voorbereidende fase voor een programma van de Gemeenschap voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van informatietechnologieën (1)> ID="2"> 1.1.1983 31.12.1984> ID="3">11,5"> ID="1">Europees programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van informatietechnologie (ESPRIT) (ESPRIT I) (2) (1e kaderprogramma)> ID="2"> 1.1.1984 31.12.1988> ID="3">750"> ID="1">Europees strategisch programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van informatietechnologie (ESPRIT) (ESPRIT II) (3) (2e kaderprogramma)> ID="2"> 1.12.1987 30.11.1992> ID="3">1 600"> ID="1">Specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van de informatietechnologie (1990-1994) (4) (3e kaderprogramma)> ID="2"> 8.7.1991 31.12.1994> ID="3">1 532 (5)"">

Tabel 2 - Indicatieve verdeling van de middelen (1) van de ESPRIT-programma's over de IT-onderzoekgebieden "(in %)">Onderzoekgebieden"> ID="1">23> ACCV="2.1.2" ASSV="2" ID="2">32> ID="3">29"> ACCV="2.2.3" ASSV="2" ID="3">17"> ID="1">20> ACCV="3.1.2" ASSV="3" ID="2">36"> ID="1"> "> ID="1">13> ACCV="2.2.3" ASSV="2" ID="3">19"> ID="1"> "> ID="1">20> ACCV="2.2.3" ASSV="2" ID="3">25"> ID="1">24> ID="2">32"> ID="3">10"> ID="1">100> ID="2">100> ID="3">100"">

HOOFDSTUK 1 Het interne algemene beheer van het programma

BEHEERSFASEN

Voorbereiding van de programma's en oproepen tot het indienen van voorstellen

Het raadplegingsproces

1.1. Het originele van ESPRIT is, dat het een programma betreft waarvan de uitwerking wordt toevertrouwd aan de uiteindelijke deelnemers, namelijk vertegenwoordigers van de industrie, de universiteiten en de onderzoekcentra. Deze formule is naderhand ook toegepast voor andere programma's op het gebied van de geavanceerde technologie. De raadpleging verloopt in twee fasen. In de eerste fase wordt een ontwerp-programma opgesteld door een beperkt aantal gespecialiseerde "industriewerkgroepen". Vervolgens worden hierover door de Commissie workshops van een twee- of drietal dagen georganiseerd. Deze zijn breder van opzet dan de industriewerkgroepen en er wordt door meerdere honderden deskundigen aan deelgenomen. Alleen de werkgroepen kunnen het programma op een directe wijze inhoudelijk beïnvloeden. In de besprekingen die in de workshops plaatsvinden kunnen slechts kleinere wijzigingen in de voorgestelde ontwerpen worden aangebracht.

Frequentie van de oproepen tot het indienen van voorstellen

1.2. In de programma's ESPRIT I (artikel 3, lid 1) en ESPRIT II (artikel 6, lid 3) is bepaald dat jaarlijks een werkprogramma wordt vastgesteld. In het geval van ESPRIT II wordt gepreciseerd dat "op basis van de jaarlijkse werkprogramma's aanbestedingen van projecten" worden opgesteld. Dit betekent dat de aanbestedingen of oproepen eveneens jaarlijks moeten worden gehouden. In werkelijkheid zijn er voor de jaren 1987 en 1988 onder ESPRIT I en 1988, 1990 en 1991 onder ESPRIT II geen werkprogramma's vastgesteld noch algemene oproepen tot het indienen van voorstellen gepubliceerd.

1.3. Onder het ESPRIT III-programma is de koppeling van het publiceren van oproepen aan een werkprogramma weliswaar gehandhaafd, maar is de verplichte jaarlijkse frequentie opgeheven (artikel 5, lid 3). Deze versoepeling, die het juridisch kader in overeenstemming brengt met de praktijk, is realistisch. Gelet op de beschikbare begrotingsmiddelen en op de behoeften van het programma (opdeling in fasen van uiteenlopend belang) is een dergelijke frequentie immers niet verantwoord.

Voorlichting over de programma's en oproepen tot het indienen van voorstellen

1.4. Gegadigden kunnen een exemplaar van het "werkprogramma", met een gedetailleerde beschrijving van de technische thema's die bij de volgende oproep aan bod zullen komen, en een "informatiepakket" waarin wordt uiteengezet hoe een voorstel moet worden ingediend, aanvragen. De Commissie heeft bovendien een grote inspanning geleverd om zoveel mogelijk informatiekanalen open te stellen. Daartoe organiseert zij niet alleen zelf voorlichtingsdagen, maar heeft zij tevens de Lid-Staten verzocht de taak van verbindingsbureau tussen de communautaire informatiebronnen en belangstellenden aan een nationale organisatie toe te vertrouwen. Voorts heeft de Commissie een aantal elektronische communicatiemiddelen tot stand gebracht. EUROCONTACT is een gegevensbank over daadwerkelijke en potentiële indieners van voorstellen die het zoeken van partners vergemakkelijkt en EUROKOM is een systeem waarmee berichten langs elektronische weg kunnen worden uitgewisseld. Toch beweren sommige organisaties (bijvoorbeeld in Spanje en Duitsland) onvoldoende geïnformeerd te zijn.

1.5. De informatie komt naar het oordeel van sommigen niet vroeg genoeg ter bestemming. De organisaties worden via diverse kanalen overstelpt met brochures, bladen, nieuwsbrieven en formulieren. In plaats van de informatie te bevorderen, zaait deze overvloed verwarring en velen beklagen zich dan ook over "overinformatie". De Commissie zou het beginsel "diversiteit van de kanalen, uniformiteit van de documentatie" moeten huldigen. Zij zou erop moeten toezien dat niet elk directoraat, of zelfs de verschillende afdelingen daarbinnen, eigen publikaties verspreidt. EUROKOM en EUROCONTACT zouden beter en intensiever kunnen worden gebruikt. EUROCONTACT verstrekt slechts de naam en het adres van de op de lijsten voorkomende organisaties. Het zou zinvol zijn daaraan gegevens over het menselijk en technisch potentieel en over vroegere deelnemingen aan ESPRIT-projecten toe te voegen.

1.6. Bovenal zijn in de praktijk de toegangsmogelijkheden voor de informatie niet gelijk. Met name nieuwe gegadigden en kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's)(12) () vinden moeilijk hun weg. Organisaties die bij de Commissie bekend zijn en in de mailings zijn opgenomen, of die in de werkgroepen en workshops aan de voorbereiding van de programma's hebben deelgenomen, zijn bevoordeeld.

Selectie van projecten en bespreking van contracten

Het beheer van de beschikbare financiële middelen

1.7. Bij de eerste algemene oproep tot het indienen van voorstellen onder ESPRIT II (1987-88) bedroeg de verhouding tussen toegekende en aangevraagde financieringen 1 op 5,4. Bij de eerste algemene oproep onder ESPRIT III (1991) was deze 1 op 4,8(13) (). Bij specifieke oproepen betreffende welbepaalde gebieden ligt deze verhouding soms heel anders. Een voorbeeld daarvan is de oproep voor projecten op het gebied van de micro-elektronica in 1989 (1 op 2,8). In alle gevallen moet evenwel worden vastgesteld dat de aanvragen de beschikbare middelen ver overtreffen. Dit is op zich een normale en zelfs positieve situatie, die alleen maar het succes van het programma illustreert. Het is evenwel zaak zich ervan te vergewissen of de wijze waarop de Commissie de beschikbare middelen toewijst de best mogelijke is.

1.8. Het is gebruikelijk dat de Commissie grootschalige projecten opsplitst in een aantal opeenvolgende fasen. In eerste instantie wordt alleen de eerste fase met een looptijd van een jaar, de zogeheten "definitiefase", gefinancierd. Een voorbeeld hiervan is het project ITHACA. De voorgestelde looptijd bedroeg 5 jaar en de gevraagde financiering 42,7 Mio ECU. Er werd een eerste contract gesloten met een looptijd van twaalf maanden, waarvoor slechts 5,5 Mio ECU werden verstrekt. Dank zij deze spreiding van de financiering kunnen tot mislukken gedoemde projecten bovendien snel en tijdig worden stopgezet.

1.9. In de programmabesluiten is bepaald dat projecten ten belope van 50 % kunnen worden gefinancierd (eventueel 100 % van de bijkomende marginale kosten voor universiteiten en onderzoekcentra). Het komt voor dat de Commissie de kosten op basis waarvan zij haar bijdrage bepaalt onderschat, maar toch aan de 50 %-grens vasthoudt. Een voorbeeld daarvan is het project CIM-ALIVE, waarvoor de Commissie slechts 4 Mio ECU had uitgetrokken voor de definitiefase van één jaar, zodat de partners van het project in hoge mate hebben moeten bijspringen.

1.10. In sommige gevallen doet de Commissie een "suggestie" om twee of meer voorstellen samen te voegen. Het doel daarvan is tweeledig: integratie op technisch gebied en besparing van middelen (het gezamenlijke budget zal kleiner zijn dan de som van de afzonderlijke delen). Deze "gedwongen huwelijken" leiden vaak tot heterogene consortiums, waarbij de partners, heimelijk, toch elk met de ontwikkeling van hun initiële project doorgaan. Het project ITHACA is ontstaan uit de fusie van twee projecten, beide een initiatief van een grote Europese informatica-onderneming. Gedurende het eerste jaar van de werkzaamheden was de fusie meer theorie dan werkelijkheid.

1.11. De twee belangrijkste middelen om een evenwicht tot stand te brengen tussen de aangevraagde financieringen en de beschikbare kredieten zijn evenwel het afwijzen van voorstellen en het inkrimpen van het budget voor de geselecteerde projecten.

1.12. Wat betreft de algemene oproepen tot het indienen van voorstellen, bedraagt de acceptatieratio één voorstel op vier. Hierin wordt in de loop der jaren weinig verandering waargenomen. Dit betekent dat de kosten voor het voorbereiden van de voorstellen eigenlijk met een factor vier moeten worden vermenigvuldigd, hetgeen voor grote ondernemingen wellicht draaglijk is maar voor KMO's al gauw een beletsel kan vormen. Bovendien is de acceptatie van voorstellen van KMO's geringer dan die van grote ondernemingen, bij welke de ratio kan stijgen tot één op drie of zelfs één op twee.

1.13. Vaak wordt het voor een project voorgestelde budget vrij drastisch ingekrompen wanneer het tot een overeenkomst komt. De Kamer heeft zeven geselecteerde voorstellen op dit punt onderzocht en bij alle zeven een budgetvermindering vastgesteld, variërend van 12 tot 46 %. Van het oorspronkelijk door de indieners voorgestelde project ATMOSPHERE bleef niet meer dan een derde over en het project BASE werd met 75 % gekort. Een en ander leidt ertoe dat vele indieners een inkrimping incalculeren en hun kostenramingen systematisch opschroeven. Een andere weg dan een selectie uit de voorstellen maken en de budgetten inkrimpen is er voor de Commissie niet. Tabel 3, waarin is weergegeven hoe beide opties zich tot dusver tot elkaar hebben verhouden, kan de Commissie voor de toekomst behulpzaam zijn bij het bewerkstelligen van een optimaal evenwicht.

Evaluatie van de voorstellen

1.14. De rol van de beoordelaars is te eenzijdig technisch. De gehanteerde selectiecriteria betreffen de ontvankelijkheid van een voorstel, de technische merites, de voorgestelde aanpak en methodologie, de organisatie. Het enige niet puur technische element is het potentieel voor exploitatie op industriële schaal. Aldus behoeven de beoordelaars geen rekening te houden met de financiële en technische garanties die de indiener biedt, noch met de aannemelijkheid van de geraamde kosten in verhouding tot de geplande werkzaamheden.

1.15. De beoordelaars vormen slechts een eerste filter. Zij delen de voorstellen in drie categorieën in: een beperkte categorie van uitmuntende, alleszins aan te nemen voorstellen en twee ongeveer gelijkwaardige categorieën van "af te wijzen" en "in overweging te nemen" voorstellen. Deze laatste wordt zonder opgave van volgorde opgesteld(14) () en, anders dan bij het RACE-programma, ook niet door de beoordelaars zelf aan het Beheerscomité gepresenteerd. Nog eens de helft van deze voorstellen, of bijna een kwart van het totaal, sneuvelt bij de behandeling door het Raadgevend comité voor ESPRIT en het Beheerscomité en in het ultieme stadium waarin de Commissie een besluit neemt. Los van de eigen technische merites van een voorstel, stelt deze methode van selectie uit een lijst zonder volgorde de Commissie in staat te garanderen dat de KMO's en de onderscheiden Lid-Staten, voornamelijk die welke zijn aangewezen als begunstigde van de communautaire inspanning op het gebied van de economische en sociale samenhang, voldoende aan bod komen (zie dienaangaande evenwel ook paragraaf 2.19).

Procedure inzake sluiting van contracten

1.16. Deze procedure, die nog te veel tijd in beslag neemt, zou kunnen worden verkort door middel van een kleine aanpassing. Contractanten die contracten ter ondertekening krijgen toegestuurd, worden thans in een begeleidend schrijven door de Commissie verzocht het telexbericht met de officiële mededeling af te wachten. Dat bericht volgt meestal iets later. Het opheffen van deze regel zou niet alleen de contractant in staat stellen de contracten onmiddellijk te ondertekenen en terug te sturen, met aanzienlijke tijdwinst als gevolg, maar tevens de Commissie de mogelijkheid bieden om sneller dan nu gebeurt voorschotten over te maken.

Follow-up van de werkzaamheden

De aanpak

1.17. De contractanten zijn nagenoeg unaniem in hun positief oordeel over de wijze waarop de uitvoering van de projecten door de Commissie wordt gevolgd. Deze follow-up gebeurt op twee manieren. Enerzijds dienen de consortiums periodiek voortgangsverslagen te verstrekken aan de wetenschappelijk projectbeheerder van DG XIII die met de follow-up is belast en worden er werkvergaderingen gehouden waarop iemand van de Commissie aanwezig is. Anderzijds vindt om de zes of twaalf maanden een technische doorlichting van het project plaats. Bij deze gelegenheden licht het consortium de voortgang van de werkzaamheden en de vooruitzichten mondeling toe aan de wetenschappelijk projectbeheerder en twee of drie onafhankelijke beoordelaars die door de Commissie zijn aangewezen. Elke beoordelaar stelt vervolgens een verslag op waarin hij zijn bevindingen en aanbevelingen formuleert. Bij de volgende controle gaan de wetenschappelijk projectbeheerder en de beoordelaars na of met de aanbevelingen rekening is gehouden. Is dit niet het geval, dan worden er maatregelen getroffen, met stopzetting van het project als ultieme sanctie.

De rol van de beherende diensten

1.18. De diensten van DG XIII spelen een zeer belangrijke rol bij het garanderen van een behoorlijke voortgang van de projecten. In periodes van intense activiteit, dat wil zeggen wanneer oproepen tot het indienen van voorstellen worden gehouden, zijn deze diensten evenwel overbelast, hetgeen gevolgen heeft voor de follow-up van de projecten. Elke wetenschappelijk projectbeheerder heeft het toezicht over een twintigtal projecten, hetgeen nauwelijks nog bij te houden is gelet op een gemiddelde frequentie van twee vergaderingen per project per maand.

Keuze van de beoordelaars

1.19. Onafhankelijkheid van de beoordelaars ten opzichte van de commerciële belangen van de consortiumpartners is een essentiële vereiste waaraan de Commissie de nodige aandacht besteedt. De contractanten hebben bovendien het recht om de vervanging van een beoordelaar te vragen; dit is bij het project LSVI ook inderdaad gebeurd.

1.20. De procedures voor de selectie van de beoordelaars van voorstellen en technische audits en de deskundigen die worden uitgenodigd om deel te nemen aan de werkgroepen en workshops die de programma's en oproepen voorbereiden, zijn niet doorzichtig genoeg. Op deze deskundigen wordt strikt persoonlijk, dat wil zeggen buiten hun werkgever om, een beroep gedaan.

Resultaten van de follow-up-aanpak

1.21. In weerwil van de voornoemde tekortkomingen levert deze aanpak doorgaans goede resultaten op. Wanneer een project in een crisisfase verkeert, worden er soms aanvullende audits verricht, zoals bij de projecten DMPC en EWS is gebeurd. Blijkt het onderzoek op een verkeerd spoor te zijn geraakt, dan wordt het consortium gemaand bij te sturen waar dat nodig is om stopzetting van het project te voorkomen. Zo bracht een in december 1987 tegen de achtergrond van de nieuwste technologische en marktontwikkelingen gehouden audit voor het vierjarige project CSIC, dat op dat ogenblik twee jaar liep, aan het licht dat het consortium en de Commissie valse hoop hadden gevestigd op een nieuw fabricageprocédé voor geïntegreerde schakelingen. Het project werd met een jaar ingekort en op 31 december 1988 definitief stopgezet. Audits leidden eveneens tot beëindiging van het project DASIQ na drie van de geplande vier jaar. Eén partner verkeerde in liquidatie, een andere slaagde er niet in de contractueel overeengekomen prestaties te leveren, op twee andere werkgebieden was geen wezenlijke vooruitgang geboekt en de aanbevelingen van de beoordelaars waren onvoldoende in praktijk gebracht.

1.22. Doorgaans is de uitkomst van de audits evenwel positiever. Bij het project MINSTREL trok de hoofdcontractant zich terug toen het project één jaar liep, maar de Commissie heeft het consortium geholpen zich te herstructureren en daarmee het project gered. De beoordelaars van het project LSVI hebben op een gegeven moment hun bezorgdheid geuit over de gebrekkige inachtneming van de commerciële vereisten en de behoeften van de eindgebruikers. In juli 1990 werd een buitengewone vergadering bijeengeroepen waarop de deelnemers de gelegenheid werd geboden toe te lichten welke maatregelen zij dachten te treffen. Dankzij deze vergadering werd de tekortkoming verholpen.

1.23. De paar gevallen van te kort schietende technische follow-up die de Kamer heeft geconstateerd, zijn meestal uitgelopen op een voorlopige of definitieve stopzetting van het desbetreffende project. Het project BWN heeft in de tijdspanne van 68 maanden dat eraan is gewerkt, niet minder dan 12 wetenschappelijk beheerders gehad. De uitvoering werd gedurende bijna twee jaar stilgelegd; van maart 1987 tot november 1988, dat wil zeggen gedurende twintig maanden, heeft er geen audit plaatsgevonden en de eerstvolgende bleef weer een jaar uit, tot november 1989. Deze impasse was te wijten aan een meningsverschil over de inhoud van een gereviseerde technische bijlage. Het project is desondanks niet op een mislukking uitgelopen. Het project KIWIS, begindatum 1 januari 1989, werd pas na 14 maanden, en niet na 6 maanden zoals gepland, een eerste keer doorgelicht. De audit bracht gebrekkig functioneren van één van de partners aan het licht. De waarschuwing die daarop in april 1990 volgde, miste haar uitwerking niet: het project werd met een positief resultaat afgesloten. De spreiding van de audits in het geval van het project TOWARDS 3D INTEGRATION was te ruim: de eerste vond plaats 14 maanden na de start, de tweede 15 maanden later en de derde na nog eens 10 maanden. Het project, waarvoor het Beheerscomité een termijn van 5 jaar had goedgekeurd, kreeg een contract van drie jaar dat vanwege de weinig overtuigende technische resultaten niet werd verlengd. Eén audit om de zes à negen maanden lijkt een goede frequentie.

Aan de begunstigden gedelegeerde bevoegdheden

Deelname van het bedrijfsleven in alle stadia van de procedure

1.24. Alle partijen bij de projecten - industriële ondernemingen, universiteiten en onderzoekcentra - worden betrokken bij alle ontwikkelingsfasen van het programma: bij de opstelling ervan in de werkgroepen en workshops; in de groepen die de voorstellen beoordelen; in het Raadgevend comité voor ESPRIT, dat bij de selectie van de voorstellen om advies wordt gevraagd, en in het Evaluatiecomité voor ESPRIT.

1.25. Deze openheid ten opzichte van het bedrijfsleven, één van de grote innovaties van het ESPRIT-programma, is een positieve ontwikkeling. Niettemin heeft zij een aantal minder gunstige effecten teweeggebracht. Volgens het officiële scenario doen de industriewerkgroepen eerst voorstellen voor onderzoekthema's op basis waarvan een selectie wordt gemaakt, en worden zij achteraf door de Commissie opgeroepen tot het indienen van projecten. In werkelijkheid nemen echter vele deskundigen aan de werkgroepen deel om de projectideeën van hun onderneming naar voren te brengen en ernaar te streven het desbetreffende thema in het programma te doen opnemen. Deskundigen die al eerder aan projecten of werkgroepen hebben deelgenomen, maken bovendien meer kans opnieuw voor een werkgroep gevraagd te worden en de keuze van de thema's voor toekomstige programma's te kunnen beïnvloeden. Ondermeer hierdoor slagen de grote ondernemingen erin financiering te verkrijgen voor één op twee of één op drie voorstellen, terwijl het gemiddelde één op vier bedraagt (zie paragraaf 1.12).

De rol van de "12 groten"

1.26. Met de "12 groten" worden de 12 grote Europese concerns in de IT-sector bedoeld waarop de Commissie vanaf het begin het ESPRIT-programma heeft gericht(15) (). Bij de lancering van ESPRIT verzorgden deze 12 ongeveer 85 % van de Europese elektronicaproduktie.

1.27. De - begrijpelijke - achterliggende gedachte was zich te verzekeren van de medewerking en deelname aan het programma van de belangrijkste industriële partners uit de sector. Aldus hebben de "12 groten" lange tijd een overwegende invloed gehad op de ontwikkeling van de voornaamste fasen van het ESPRIT-programma. Zij hadden onderling een "Stuurgroep" opgericht die hun medewerking aan het programma cooerdineerde. De industriewerkgroepen die de specifieke en jaarprogramma's voorbereidden, bestonden exclusief uit vertegenwoordigers van deze "12 groten". Dat was ook het geval bij de vier industriepanels die ESPRIT II hebben uitgewerkt.

1.28. Ook in het stadium van de evaluatie en selectie van de voorstellen zijn de "12 groten" sterk vertegenwoordigd. Bij de oproep op het gebied van de micro-elektronica van 1989 was 42 % van de beoordelaars afkomstig van de "12" en in het Raadgevend comité voor ESPRIT, dat 19 leden telt, hebben zij 6 vertegenwoordigers.

1.29. De "12 groten" zijn de belangrijkste producenten van apparatuur. Grootschalige projecten die goede commerciële vooruitzichten bieden en waarin meerdere technologieën worden geïntegreerd (de zogeheten "TIP" of Technology Integration Projects) zijn in het kader van het ESPRIT II-programma uitgezocht en uitgewerkt door de "12 groten". Dit waren projecten waaraan de "12 groten" zonder uitzondering wensten deel te nemen. In het dossier over de totstandkoming van het programma bijvoorbeeld, is een werkdocument van 18 februari 1986 terug te vinden waarin de respectieve wensen van de "groten" staan met betrekking tot hun aandeel in de uitvoering van de verschillende TIP-projecten. De 12 waren in dat stadium bereid 13 300 van de in totaal 15 200 manjaren te presteren, hetgeen overeenkwam met 87,5 % van de prestaties en, ergo, van de communautaire financiering.

1.30. Volgens de gegevensbank EPIC, waarin de gegevens van alle ESPRIT-projecten zijn opgenomen, hadden de "12 groten" op 16 november 1990 44,2 % van de door het Beheerscomité goedgekeurde subsidies ontvangen. De partners bij de "JESSI"-projecten, die onder zowel ESPRIT als EUREKA(16) () vallen, behoren voor het merendeel tot de groep van 12. Gedurende het eerste jaar van uitvoering van het TIP-project ITHACA II ging 63,5 % van de financiering naar leden van de groep. Bij de projecten BICMOS I en II, die in wezen twee fasen van hetzelfde project vormen, ontvingen twee "groten", op een totaal van zeven partners, 98 % van de financiering (situatie op 16 november 1990). Daarbij moet wel worden vermeld dat geen enkele andere Europese onderneming op dat ogenblik de desbetreffende technologie beheerste. Bij TIP-BASE behoorden alle partners, de belangrijke zowel als de minder belangrijke, tot de groep van 12 en deze ontvingen dan ook 100 % van de subsidies, ofwel 28,675 Mio ECU.

1.31. Deze sterke vertegenwoordiging van de grote ondernemingen is niet in alle gevallen toe te schrijven aan een grotere creativiteit of een grotere samenwerkingsbereidheid. Het project ARTIFACTS moest op 15 mei 1990, 15 maanden na de aanvang ervan, worden stopgezet wegens een gebrekkige samenwerking tussen de deelnemende "grote" partners. Het TIP-project TROPICS werd na 18 maanden beëindigd op 30 juni 1990 omdat de werkzaamheden onvoldoende opschoten en een aantal partners zich had teruggetrokken. Vier van de vijf consortiumpartners behoorden tot de groep van 12. Zij hadden 91 % van de financiering ontvangen.

Deelname van de eindgebruikers van de technologieën

1.32. De producenten van apparatuur zijn oververtegenwoordigd ten opzichte van de programmatuurproducenten. Vooral de ondervertegenwoordiging van de eindgebruikers bleef lang één van de minpunten van het ESPRIT-programma. Nochtans is hun deelname uiterst wenselijk. Terwijl de betrokkenheid van meerdere concurrerende producenten bij een project een reden kan zijn voor weigering om samen te werken of exploiteerbare resultaten uit te wisselen, leidt de samenwerking van producenten en gebruikers tot complementariteit en bevordert zij de industriële en commerciële ontsluiting van de resultaten. Een voorbeeld van een project waarbij de relatie leverancier-afnemer gezond is, is LITE, een project voor een elektronische catalogus van de informatiestromen met betrekking tot de produktie van snijwerktuigen. Naast een fabrikant van dergelijke werktuigen maken ook een in de sector gespecialiseerd organisatie-adviesbureau en een procesautomatiseringsbedrijf dat voornamelijk op de KMO's is gericht deel uit van het consortium.

Herstel van het evenwicht

1.33. Aan het overwicht van de "12 groten" en de te geringe vertegenwoordiging van de eindgebruikers wordt evenwel geleidelijk iets gedaan. In het tijdvak tussen ESPRIT I en ESPRIT III is het aandeel van de financiering dat naar de "12 groten" gaat aanzienlijk verminderd en bij de voorbereiding van ESPRIT III werden de eindgebruikers nauwer betrokken.

KNELPUNTEN EN VERTRAGINGSFACTOREN

Inleiding: snelheid is vitaal

1.34. Volgens ingewijden in de elektronica bedraagt de levensduur van een produktgeneratie tweeënhalf jaar. Sinds ongeveer twintig jaar, en wellicht ook nog de komende vijftien jaar, gaat de miniaturisatie van geïntegreerde schakelingen met reuzesprongen vooruit, namelijk met een exponent 4 om de drie jaar. Terwijl een chip in 1970 het equivalent van 1000 transistoren of "bits"(17) () kon bevatten, is dat aantal in 1993 opgelopen tot 16 miljoen, en zal het naar verwachting tegen het jaar 2000 één miljard bedragen. Dit betekent dat produkten zeer snel verouderd zijn. Winst maken of verlies boeken komt voor een producent die een nieuw produkt op de markt wil brengen derhalve op een tijdruimte van een half jaar aan. Onderzoek op het gebied van de elektronica en informatica kan slechts resultaten hebben in combinatie met een marketingstrategie. Onder dergelijke omstandigheden zijn de voorbereidings-, uitvoerings- en exploitatietermijnen van het ESPRIT-programma van kapitaal belang.

De feiten: gebrek aan snelheid

Uitvoering van de programma's

1.35. Zowel op voorbereidend als op besluitvormingsniveau en zowel in het stadium van de opzet als in dat van de uitvoering van het ESPRIT-programma, gaapt er een brede kloof tussen de eisen van snelheid en het gebrek eraan in de praktijk.

Kaderprogramma's

1.36. Het tweede kaderprogramma had eind 1986 goedgekeurd moeten zijn. Dit gebeurde uiteindelijk pas negen maanden later. Het derde kaderprogramma werd pas op 23 april 1990 door de Raad goedgekeurd, alhoewel de Commissie al op 28 augustus 1989 een voorstel had ingediend.

Specifieke programma's

1.37. De goedkeuring van ESPRIT I nam bijna anderhalf jaar in beslag. De voorbereiding van ESPRIT II ging in juli 1985 van start. De goedkeuring vond plaats in april 1988. Daartussen lagen twee jaar van administratieve werkzaamheden en negen maanden van politieke besluitvorming. In het besluit tot vaststelling van het programma wordt 1 december 1987 als - fictieve - aanvangsdatum genoemd, wat niet wegneemt dat de eerste projecten pas één jaar later effectief van start zijn gegaan. Het besluit tot vaststelling van ESPRIT III werd genomen op 8 juli 1991, zijnde 14 en een halve maand na de goedkeuring van het derde kaderprogramma of 18 maanden te laat, rekening houdend met het feit dat de termijn parallel dient te lopen met die van het kaderprogramma (1990-1994). Daardoor werd de vijfjarige uitvoeringsperiode van ESPRIT III ingekort tot drieënhalf jaar. Nochtans was de Commissie zo vooruitziend geweest het voorstel voor het specifieke programma gelijktijdig met dat voor het kaderprogramma op te stellen. Een bijzonder moeizame dialoog tussen de instellingen leidde er evenwel toe dat het programma pas 13 maanden na de indiening van het Commissievoorstel werd goedgekeurd.

1.38. Alleen al de bij de Europese Akte voorgeschreven samenwerkingsprocedure tussen Parlement en Raad heeft de goedkeuring van ESPRIT II met drieënhalve maand vertraagd. Niets duidt erop dat deze interinstitutionele dialoog in de nabije toekomst sneller zal verlopen. Met name in het geval van de IT-sector verkleinen dergelijke termijnen de kans dat de doelstelling van het programma - het bevorderen van de internationale concurrentiepositie van de communautaire industrie - wordt bereikt.

1.39. Vertragingen bij de goedkeuring van een specifiek programma onderbreken de continuïteit van de onderzoekwerkzaamheden. Tot medio 1987 bedroeg het aantal in het kader van ESPRIT I werkzame onderzoekers voortdurend 2 900 à 3 000. Volgens de becijferingen van de Commissie liep het vanaf dat moment met ongeveer 60 eenheden per maand terug(18) (). Rond hetzelfde tijdstip had de fakkel moeten worden overgenomen door ESPRIT II, maar de start daarvan liet nog een jaar op zich wachten, zodat de onderzoekteams steeds meer onderbezet raakten, soms geheel ontmanteld werden en er zelfs ontslagen vielen.

Financieringsbesluiten en bespreking van contracten

1.40. In tegenstelling tot de beoordeling van voorstellen (nauwelijks een maand), vergen het nemen van financieringsbesluiten en het bespreken en ondertekenen van contracten heel wat tijd. De onderhandelingen over het financieringsbedrag en de looptijd van het contract, alsmede het herschrijven van de technische bijlage - een vaak gestelde eis - nemen vaak maanden in beslag. Budgetinkrimpingen leiden vaak tot moeizame besprekingen tussen consortiumpartners over de wijze waarop deze korting moet worden opgevangen. Bij het project BICMOS II is tussen het opstellen van de technische bijlage en het ondertekenen van het contract zes en een halve maand verlopen en bij het project PROMPT werd het voorstel ingediend op 10 juni 1988 en volgde de ondertekening van het contract na moeizaam onderhandelen een heel jaar later, op 26 juni 1989.

1.41. Soms vergen de contractbesprekingen meer tijd dan door de betrokkenen was voorzien. Om de voorgenomen aanvangsdatum toch aan te houden wanneer de overeenkomst pas veel later wordt gesloten, komt het vaak voor dat de Commissie contracten afsluit met terugwerkende kracht.

1.42. Deze terugwerkende kracht bedroeg zes en een halve maand bij het project BWN, bijna drie maanden bij het project TAO en zeven maanden (van 4 oktober 1989 naar 1 maart) bij het project ATMOSPHERE. In dit laatste geval was de vertraging te wijten aan tal van factoren: het voorstel werd twee keer beoordeeld, het advies van het Beheerscomité liet op zich wachten, de samenstelling van het consortium was lange tijd onzeker, er was twijfel over de manier waarop twee EUREKA-projecten in de werkzaamheden van het ESPRIT-consortium zouden worden geïntegreerd, de aanbestedingsprocedure werd vertraagd, de ondertekening van de overeenkomst sleepte aan en de aanloopperiode duurde buitengewoon lang. Het is zeldzaam dat al deze factoren één en hetzelfde project tegelijk treffen, maar minder ongewoon dat zij geïsoleerd voorkomen. Het contract betreffende het project VLSI DESIGN ACTION werd ondertekend op 11 januari 1990 met terugwerkende kracht tot 1 oktober 1989. Het consortium was echter al op 4 april 1989 effectief met de werkzaamheden begonnen, dat wil zeggen negen maanden van te voren, waarvan slechts enkele waren gedekt door de contractueel geregelde terugwerkende kracht.

1.43. Projectverlengingen worden vaak pas na zeker verloop van tijd vastgesteld in een aanhangsel bij het contract met terugwerkende kracht. Wat betreft het aanhangsel van 13 februari 1991 bij het contract van het project BICMOS II bedroeg de terugwerkende kracht vier en een halve maand. De eerste fase van het project ATMOSPHERE liep af op 28 februari 1990. Het aanhangsel waarin de verlenging werd geregeld, werd met bijna een jaar vertraging ondertekend op 21 februari 1991, maar voorzag in de continuïteit ten aanzien van de eerste fase. In de tijd tussen het aflopen van de contracten en de verlenging ervan, met terugwerkende kracht weliswaar, handelden de consortiums uiteraard op eigen risico en verantwoordelijkheid.

1.44. Een procedurewijziging vormde een nieuwe bron van vertraging. Lange tijd werden de besluiten om onderzoekprojecten te financieren genomen door de Directeur-generaal van DG XIII (of DG XII, naargelang het programma). Sedert begin 1992 worden de besluiten collegiaal genomen door de leden van de Commissie op grond van een schriftelijke procedure. Dit leidde tijdelijk tot een bijkomende vertraging van enkele weken tot meerdere maanden bij de uitvoering van de specifieke programma's. Ofschoon deze wijziging uit juridisch oogpunt gefundeerd is (de bevoegdheid om financieringen toe te staan mag normaliter niet aan een ambtenaar worden gedelegeerd), dient de Commissie een procedure in te voeren die rechtmatig is, maar ook de snelheid garandeert.

Uitvoering van de projecten

1.45. De projecten hebben niet zelden een looptijd van vier jaar. Dat is lang voor projecten voor toegepast onderzoek. EUREKA-projecten lopen gewoonlijk korter. Zo is er een ESPRIT-project voor een schoonmaaksysteem voor vliegtuigen dat over vier jaar loopt en een soortgelijk EUREKA-project dat half zo lang duurt. Voor tal van ondernemingen met marktgerichte projecten zijn dergelijke termijnen te lang.

1.46. Daarbij komt nog dat heel wat projecten niet binnen de termijn worden afgerond, zodat de wetenschappelijk beheerders zich genoodzaakt zien "respijt" te verlenen. Bij korte verlengingen is er meestal niets aan de hand, maar langere kunnen wijzen op ernstige moeilijkheden. De oorspronkelijke termijn van het project BICMOS II ging in op 15 november 1988 en bedroeg 34 maanden, tot en met 14 september 1991. Er werd een eerste contract gesloten voor 18 maanden, dat wil zeggen tot en met 14 mei 1990. Vertraging bij het consortium noopte de Commissie ertoe deze eerste fase te verlengen tot 30 september 1990. De financiering van de tweede fase werd geregeld in een aanhangsel bij het contract dat met veel vertraging op 13 februari 1991 werd ondertekend. Deze fase werd afgesloten op 30 september 1992, zodat het project uiteindelijk met meer dan een jaar vertraging werd afgerond.

Exploitatie van de resultaten

1.47. Naast alle voornoemde termijnen waarover de Gemeenschap in theorie controle heeft, is er ook nog de industriële fase (ontwikkeling van prototype tot produkt), waardoor we ten slotte bij het commerciële aspect zijn aanbeland. Deze fase valt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de partners en kan meerdere jaren bestrijken, vooropgesteld dat het project inderdaad dit stadium bereikt.

Betalingstermijnen

1.48. De betalingen vinden plaats met grote vertragingen. Dit leidt met name bij universiteiten en KMO's tot liquiditeitsproblemen, die in het geval van de laatste het voortbestaan kunnen bedreigen. Bovendien is liquiditeitskrapte een kostenbron. Een consortium heeft 1 Mio ECU moeten lenen omdat de betaling van 1 oktober 1990, in april 1991 - het tijdstip van het bezoek van de Kamer - nog steeds niet had plaatsgevonden. Voorts brengt betalingsachterstand een hoger wisselkoersrisico mee. Een universiteit beweert hierdoor een verlies van 4 000 ECU te hebben geleden.

1.49. In 1985 liet de Commissie weten erop te vertrouwen dat de betalingstermijnen voor ESPRIT-werkzaamheden binnen afzienbare tijd zouden kunnen worden verkort van drie tot één maand(19) (). Deelnemers in de Lid-Staten die enkele jaren later werden ondervraagd, gaven echter voorbeelden van veel langere termijnen, oplopend tot 15 maanden.

1.50. Bestudering van de dossiers van de Commissie leidt tot dezelfde conclusies. Er werden termijnen genoteerd van vier maanden (project TAO), acht maanden (project ATMOSPHERE), dertien maanden (zelfde project) en vijftien maanden (project TAO). Wat de eindafrekeningen betreft zijn de termijnen nog heel wat langer: één jaar bij de projecten EPSILON en HECTOR, twee jaar en drie maanden bij het project DASIQ en drieënhalf jaar bij het project TAO. Deze opmerking over betalingsachterstand is niet in tegenspraak met die over de goede begrotingsuitvoering (paragraaf 1.80). In de eerste plaats omdat betalingsachterstand geen invloed heeft op het ritme van de vastleggingen, maar vooral omdat bij een realistische raming van de behoeften aan betalingskredieten rekening wordt gehouden met de gebruikelijke termijnen voor de uitvoering van de betalingen.

Statistieken inzake de termijnen

1.51. Twee steekproefonderzoeken, één van de Commissie in 1990 en één van de Kamer in 1991, leveren gelijkluidende resultaten op. Uit dat van de Kamer blijkt dat tussen de vervaldag en het tijdstip van betaling (valutadatum op het bankafschrift van de Commissie) gemiddeld 239 dagen verlopen in het geval van een tussentijdse betaling en 510 dagen bij een eindafrekening. Bij de overmaking van voorschotten verlopen tussen de ondertekening van het contract en de valutadag van de bank gemiddeld 37 dagen.

1.52. Zoals blijkt uit tabel 4, gebaseerd op het onderzoek van de Kamer, zijn de vertragingen die aan de Commissie moeten worden toegeschreven langer dan die van de contractanten. In de paragrafen 1.53 - 1.60 zal worden getracht de oorzaken van de lange termijnen aan te wijzen alsmede de verantwoordelijkheid vast te stellen. Het onderzoek van de Commissie leert dat de termijnen bij ESPRIT II slechts in beperkte mate zijn verkort vergeleken bij die van ESPRIT I. Voor een tussentijdse betaling is de totale duur teruggebracht van 283 tot 240 dagen.

Voorschotten

1.53. Volgens artikel 21.2, sub a), van bijlage II bij het standaardcontract dient het voorschot binnen een termijn van twee maanden na de ondertekening van het contract te worden gestort. Deze termijn wordt weliswaar in de meeste gevallen gerespecteerd maar blijft te lang, zeker als men er rekening mee houdt dat heel wat contracten terugwerkende kracht hebben (zie de paragrafen 1.41 - 1.43), waardoor de periode vanaf de effectieve start van de werkzaamheden vaak nog aanzienlijk langer is.

Kostenstaten

1.54. Betalingen vinden slechts plaats op voorwaarde dat in de maand die volgt op het einde van de betreffende contractperiode voortgangsverslagen en kostenstaten worden overgelegd. Zoals tabel 4 aangeeft wordt deze termijn door de contractanten ruimschoots overschreden. Voor de periode van 1 mei tot 31 oktober 1989 bij het project HECTOR heeft de hoofdcontractant de kostenstaten op 3 april 1990 bij de Commissie ingediend, met andere woorden vijf maanden te laat. De informatie was bovendien onvolledig, want op 25 oktober 1990 ontbraken nog altijd de staten van enkele partners. De halfjaarlijkse verslagen over het project BWN werden met enorme vertraging ingediend: voor de termijnen 31 augustus 1988 en 28 februari 1989 op 24 november 1989 en voor de termijn 31 augustus 1989 op 15 november 1989.

Termijnen bij de Commissie

1.55. Artikel 4.2 van het contract bepaalt dat de betalingen worden uitgevoerd binnen een termijn van twee maanden vanaf de goedkeuring van de voortgangsverslagen en de uitgavenstaten. Er wordt evenwel geen termijn gesteld voor de goedkeuring. Ook deze termijn zou in het contract moeten worden opgenomen.

Tabel 3 - Schrapping van financieringen die de beschikbare middelen te boven gaan (Afgewezen voorstellen en verlaging van financieringen in verhouding tot de geaccepteerde voorstellen) "(in Mio ECU)""" ID="1">9 171> ID="2">(100 %)> ID="3">560> ID="4">(100 %)> ID="5">6 830> ID="6">(100 %)> ID="7">1 092> ID="8">(100 %)"> ID="1">7 093> ID="2">(77 %)> ID="3">376> ID="4">(67 %)> ID="5">5 482> ID="6">(80 %)> ID="7">879> ID="8">(80 %)"> ID="1">1 232> ID="2">(14 %)> ID="3">80> ID="4">(14 %)> ID="5">602> ID="6">(9 %)> ID="7">115> ID="8">(11 %)"> ID="1">846 (1)> ID="2">(9 %)> ID="3">104 (1)> ID="4">(19 %)> ID="5">746 (2)> ID="6">(11 %)> ID="7">98 (2)> ID="8">(9 %)"> ID="2">(59 %)> ID="4">(43 %)> ID="6">(45 %)> ID="8">(54 %)"">

Tabel 4 - Verklaring van de betalingstermijnen "(in dagen)""" ID="1">103> ID="2">192"> ID="1">136> ID="2">318"> ID="1">239> ID="2">510"> ID="1">(110)> ID="2">(290)"> ID="1">((77))> ID="2">((261))""Bron: Steekproefonderzoek van de Kamer.>

1.56. Nadat de kostenstaten zijn goedgekeurd neemt de procedure bij de Commissie nog acht weken in beslag, waarvan meer dan de helft bij DG XIII. Daarbij komen nog de termijnen voor overboeking door de bank. Volgens het onderzoek van de Commissie wordt de vertraging hoofdzakelijk veroorzaakt door de wachttijden tussen de verschillende fasen van de procedure en de traagheid waarmee de dossiers circuleren, en in mindere mate door de tijd die voor de administratieve behandeling als zodanig benodigd is. DG XX (Financiële controle) heeft niet meer dan zes dagen nodig en heeft versnelde procedures geïntroduceerd (verzending van visa eerst langs elektronische weg en pas daarna op papier, verlening van visa na steekproeven bij de diensten van DG XIII). DG XIX (Begrotingen) daarentegen doet er langer over. De overboeking door de bank ten slotte, vooral naar de perifere landen, duurt ongewoon lang.

Eindafrekening

1.57. De ontwerp-eindafrekening wordt aan de partners voorgelegd. Het komt vaak voor dat het bereiken van overeenstemming of de uitvoering van de betalingen door "incidenten" worden vertraagd. Soms ligt de oorzaak uitsluitend bij de contractanten: een lid van het consortium heeft schulden bij de Commissie, waardoor de betaling aan de overige partners wordt geblokkeerd (project TOWARDS 3D INTEGRATION); de hoofdcontractant is in liquidatie, zodat de Commissie haar gebruikelijke gesprekspartner verliest terwijl er een aantal geschillen moeten worden beslecht (project TAO). Soms is ook de Commissie medeschuldig: er ontstaan meningsverschillen tussen de Commissie en projectpartners (projecten BWN, DASIQ); een onderzoek betreffende een contractant die debiteur is voor andere projecten vertraagt de eindafrekening (project HECTOR); de eindafrekening die door alle deelnemers is goedgekeurd wordt betwist door een dienst van de Commissie (project ITHACA I). Voorkomen zou moeten worden dat twee fasen van hetzelfde project worden behandeld als twee opeenvolgende projecten. De laatste betaling voor de eerste fase lijdt in zo'n geval immers onder alle vertragingselementen die bij een echte eindafrekening optreden (projecten ITHACA I en II). Dit ongemak zou evenwel worden verholpen als de Commissie enkele van de potentiële vereenvoudigingen van de betalingsprocedures introduceert (zie bijvoorbeeld paragraaf 1.95).

Gelijke behandeling van de partners

1.58. Verrichtingen ten gunste van het consortium worden pas uitgevoerd wanneer de laatste partner heeft voldaan. Een gedeeltelijk tekort aan kredieten betekent dat er helemaal geen betaling plaatsvindt. In beginsel betaalt de Commissie namelijk voor de werkzaamheden in een bepaald tijdvak alle partners op hetzelfde moment. In het geval van het PCTE-project, dat op 30 juni 1988 werd beëindigd, moesten naar aanleiding van een geschil 30 000 ECU aan één der partners worden betaald, 10 616 ECU aan een andere, en aan weer twee andere werden aanzienlijke overbetalingen gedaan van in totaal 457 953 ECU; hierdoor werd de betaling van de in totaal 1 330 700 ECU die aan de overige partners verschuldigd waren, geblokkeerd. Pas in maart 1992 vond de eindafrekening plaats.

1.59. Wanneer sommige bedragen worden betwist, zou de Commissie het niet-betwiste gedeelte toch zonder uitstel kunnen betalen. Wanneer één partner zijn kostenstaat veel te laat indient, zou zij wel de overige partners kunnen uitbetalen. De Commissie heeft op 2 oktober 1989 een daartoe strekkende procedure goedgekeurd voor gevallen waarin één of meer partners in het stadium van de eindafrekening geld aan de Commissie verschuldigd zijn. Sedertdien gaat de Commissie in dergelijke gevallen toch over tot betaling van de gerechtigde partners, maar brengt zij hun wel de achterstallige bedragen in rekening. Nadat de debiteuren hebben voldaan wordt deze inhouding door de Commissie nabetaald.

1.60. Het project EPSILON is illustratief voor de sub 1.58 (alles ineens betaald of niets) en 1.57 (traagheid bij eindafrekening) gemaakte opmerkingen. Met de afsluitende betaling van de eerste fase was een bedrag gemoeid van 508 239 ECU. In afwachting van de - pas enige tijd later volgende - ondertekening van het aanhangsel ter verlenging van het contract, diende deze betaling echter voorlopig te worden beschouwd als een eindafrekening waarop een garantie ten belope van 20 % van het totale financieringsbedrag (d.i. 400 000 ECU) zou worden ingehouden. Bovendien zouden door de betaling van de 508 239 ECU de totale projectuitgaven uitkomen op 2 036 113 ECU, hetgeen een beperkte overschrijding van het vastgelegde krediet van 2 000 000 ECU met 36 113 ECU betekende. De Commissie heeft niet uitbetaald, heeft gewacht op de ondertekening van het aanhangsel en het ermee samenhangende extra krediet en heeft toen de opgeschorte betaling ineens uitgevoerd, zeven maanden na het einde van de eerste fase.

De oorzaken: logheid en complexiteit

Het beheer van de technische aspecten

Voorbereiding van de voorstellen: geen eenvoudige opgave

1.61. De voorbereiding van voorstellen is een dure investering in termen van tijd en geld. Het informatiepakket dat aan de gegadigde wordt verstrekt is van uitstekende kwaliteit maar vrij ingewikkeld. Na afweging van de kosten en de kansen om geselecteerd te worden, haken sommige ondernemingen af. De indieningstermijnen van de voorstellen variëren nogal. Sinds de start van ESPRIT I was de kortste 47 dagen en de langste 126 dagen; de gemiddelde termijn is 80 dagen. De meeste kandidaten zijn van oordeel dat op zijn minst zes maanden nodig zijn om een voorstel degelijk voor te bereiden.

Logge structuur van sommige projecten

1.62. In communautaire kringen overheerst de opvatting dat het aantal partners in de consortiums zou moeten worden verminderd en dat tevens de financiering op minder doch grotere projecten zou moeten worden geconcentreerd. Beide suggesties worden met name geformuleerd in het rapport van het Evaluatiecomité voor ESPRIT van mei 1989(20) ()(21) (). In een resolutie van 8 april 1986 had de Raad reeds de aanbeveling gedaan "de activiteiten en middelen te concentreren via meer ambitieuze projecten"(22) (). Hierna wordt op elk van beide afzonderlijk uitvoeriger ingegaan.

a)Het aantal partners

1.63. De contractanten zijn het erover eens dat het aantal consortiumpartners doorgaans te hoog is. Idealiter zijn het er drie à vijf (behalve bij standaardiseringsprojecten, waar het zaak is zoveel mogelijk partners uit zoveel mogelijk landen bijeen te brengen). Bij ESPRIT-projecten blijft men meestal boven dit streefgetal: onder ESPRIT I bedroeg het gemiddelde 5,8 partners en na de eerste algemene oproep onder ESPRIT II zelfs 9,5 (1). Na de eerste oproep onder ESPRIT III is het gemiddelde aanzienlijk gedaald, wat niet wegneemt dat er grote verschillen bestaan. Zo zijn er projecten waaraan wordt deelgenomen door 9 (KIWIS), 12 (GENESIS), 14 (CNMA) en 21 (EOC) verschillende partners. Omdat de cooerdinatie bij dergelijke projecten erg moeizaam verloopt, is het aantal partners bij sommige ervan in de loop van de werkzaamheden verkleind: van 10 naar 7 bij het project FCPN, van 7 partners en 31 geassocieerde deelnemers en subcontractanten(23) () tijdens de eerste fase naar respectievelijk 5 en 14 tijdens de tweede fase bij het project ATMOSPHERE.

b)De omvang van de budgettaire middelen

1.64. De doelstelling van financiële concentratie is in praktijk gebracht via de introductie van de TIP-projecten (zie paragraaf 1.29) alsmede door beperking van de financieringen voor projecten met een budget van minder dan 5 Mio ECU (hoogstens 25 % van het jaartotaal onder ESPRIT I en 30 % onder ESPRIT II). Onder ESPRIT II is de gemiddelde omvang van de projecten toegenomen. De grootschalige projecten, die qua aantal een minderheid vormen, ontvangen een belangrijk deel van de financieringen. Volgens gegevens van de Commissie betreffende de situatie op 2 augustus 1991 werd onder ESPRIT I en II(24) () op een totaal van 648 projecten bijna de helft van de financieringen verstrekt aan een honderdtal projecten die elk 6 Mio ECU of meer ontvingen. De TIP-projecten, ongeveer vijftien, hadden op 16 november 1990 215,2 Mio ECU ontvangen van de 1 455 Mio ECU die uit hoofde van ESPRIT II beschikbaar waren, hetgeen neerkomt op 14,8 %.

1.65. Afgezien van het feit dat sommige technologieën beneden een zekere "kritische massa" niet levensvatbaar zijn, staat financiële omvang op zich niet garant voor meer gedegenheid. Sommige TIP-projecten zijn een mislukking geworden en zelfs stopgezet, zoals de projecten CIM-ALIVE en TROPICS. De grootschalige projecten CSIC (budget van 20,4 Mio ECU) en ARTIFACTS (11,6 Mio ECU) zijn allengs besnoeid en de technische ambities van het project ATMOSPHERE (18 Mio ECU) zijn teruggeschroefd. De meeste TIP-projecten, ook als er van mislukking geen sprake was, zijn mettertijd opgedeeld in een aantal kleinere projecten. Dit was onder andere het geval bij het project GENESIS omdat de partners niet overtuigd waren van hun gemeenschappelijk belang.

1.66. In principe omvat ESPRIT III geen TIP-projecten meer. In de plaats daarvan is het veelbelovende begrip "gerichte projecten" geïntroduceerd (zie paragraaf 2.65). Men kan zich echter afvragen of de TIP-projecten niet terugkomen onder de nieuwe benaming "projecten op het gebied van prioritaire technologie" (PTP) die op de ESPRIT-conferentie van 23 tot 27 november 1992 werd gepresenteerd. Het betreft hier een gering aantal (momenteel 22 waarvan 3 zijn gefinancierd) groots opgezette projecten die rechtstreeks zijn gelanceerd door de grote industriële concerns, die tevens de belangrijkste deelnemers zullen zijn. Dit zijn stuk voor stuk kenmerken die ook bij de TIP-projecten al werden aangetroffen. De enige goede criteria voor de keuze van voorstellen zouden echter de relevantie van de te bestuderen technologie, de kansen op een behoorlijke kosten/resultatenverhouding en het exploitatiepotentieel van de resultaten tegen een redelijke kostprijs moeten zijn.

Aantal in te dienen verslagen

1.67. Dat de Commissie om de zes of twaalf maanden een voortgangsverslag plus een eindverslag van de consortiums verlangt, is een normale zaak. Het is evenwel de vraag of het verlangen van een maandelijks beheersverslag, hetgeen niet zelden gebeurt, niet te veel van het goede is. Het opstellen van al deze verslagen kost de consortiums handenvol werk en het valt te betwijfelen of de wetenschappelijk projectbeheerders de tijd vinden om ze te lezen. Bij het TIP-project ATMOSPHERE bijvoorbeeld, waren in de tweede fase niet minder dan 106 verschillende verslagen in twee jaar gepland, hetgeen neerkomt op één per week. Een frequentie van één beheersverslag per kwartaal, die bij andere projecten werd aangehouden, lijkt redelijker.

Het beheer van de personele hulpmiddelen

1.68. Het ESPRIT-programma is opgezet en vervolgens in concrete vorm gebracht door een "Task force" die met het programma is meegegroeid en na verloop van tijd het Directoraat A van DG XIII is geworden. Binnen dit DG vormt het momenteel qua personeelssterkte de grootste afdeling.

Wisselende behoeften maar weinig flexibele personeelsstructuur

1.69. De personeelsadministratie van DG XIII wordt momenteel met een bijna onoplosbaar probleem geconfronteerd. Zij moet voorzien in behoeften op het gebied van deskundigheid en personeelssterkte die moeilijk inschatbaar en sterk wisselend zijn, aangezien het ritme van de onderzoekactiviteiten wordt bepaald door de specifieke programma's die worden uitgeschreven en deze programma's opgedeeld zijn in gespecialiseerde werkgebieden waarvan de werkzaamheden een beperkte duur hebben. Om hieraan het hoofd te bieden heeft de personeelsadministratie de beschikking over een groot aantal medewerkers, verdeeld over niet minder dan vijftien verschillende categorieën die duidelijk van elkaar gescheiden zijn, hetgeen wil zeggen dat overgang van de ene categorie naar de andere bijzonder moeilijk zo niet geheel onmogelijk is. Er zijn medewerkers in loondienst en dienstverleners, contractuele medewerkers (tijdelijke en hulpfunctionarissen) en ambtenaren; de personeelsuitgaven voor sommige categorieën komen ten laste van deel A van de begroting (Huishoudelijke kredieten) en voor andere van deel B (Beleidskredieten). De ambtenaren en de tijdelijke functionarissen die uit B-kredieten worden bezoldigd, worden soms tot het administratief personeel en soms tot het wetenschappelijk personeel gerekend. Er zijn subcategorieën die overeenkomen met onderafdelingen van voornoemde categorieën of kenmerken van verschillende daarvan hebben.

Oorzaken van deze verscheidenheid

1.70. Deze verscheidenheid is het gevolg van een aantal ambtelijke en budgettaire "erfenissen" die stuk voor stuk zijn terug te voeren op een verdedigbare grondgedachte.

1.71. De eerste daarvan is dat het onderzoekbeleid stoelt op een resultaatgerichte aanpak, dat wil zeggen ten uitvoer wordt gelegd via programma's, en dat het onderzoekspersoneel derhalve uit de beleidskredieten behoort te worden gefinancierd.

1.72. De tweede grondgedachte is dat onderzoekactiviteiten bestaan uit specifieke, voor bepaalde tijd lopende programma's en er derhalve behoefte is aan wetenschappelijk personeel met een dienstverband dat even lang duurt als het desbetreffende programma.

1.73. De derde grondgedachte is de noodzaak van "op maat gesneden" regelingen voor indienstneming, duur van het dienstverband en bezoldiging voor sommige specifieke dienstverleningen (beperkte of heel specifieke evaluatie-, studie- of adviesactiviteiten, wetenschappelijke inspectiewerkzaamheden).

Stand van zaken

1.74. De eerste gedachte wordt maar gedeeltelijk in praktijk gebracht, aangezien naast ambten die uit deel B van de begroting worden gefinancierd en in de toelichting bij de verschillende begrotingsonderdelen worden vermeld, ook ambten voorkomen die uit deel A worden gefinancierd (323 ambten in december 1991, waarvan 213 in de categorieën A en B). Dit laatste is ongetwijfeld te rechtvaardigen waar het gaat om ambten die administratieve werkzaamheden (of andere dan eigenlijke onderzoekactiviteiten) inhouden, doch zou consequent moeten worden toegepast voor alle ambten die aan deze definitie beantwoorden. Thans is het evenwel zo dat de uit deel B gefinancierde activiteiten zowel wetenschappelijke en technische als administratieve ambten (279 in december 1991) omvatten.

1.75. De tweede grondgedachte wordt evenmin consequent aangehouden, aangezien enerzijds sommige voor ambtenaren bestemde posten worden bezet door personeel van het wetenschappelijk kader en anderzijds talrijke tijdelijke functionarissen, die uit deel A en vooral uit deel B worden bezoldigd, administratieve werkzaamheden verrichten (bijna 300 in het begrotingsjaar 1991). Het feit dat de ten laste van deel B komende posten in 1991 zijn omgezet in vaste ambten, doet niets af aan de bovenstaande opmerking want het merendeel van deze ambten wordt nog steeds door tijdelijke functionarissen bezet. De Commissie heeft haar beleid echter om sociale redenen in die zin gewijzigd dat aan tijdelijke functionarissen, al dan niet van het wetenschappelijk kader, die gedurende zekere tijd op contractbasis in dienst zijn nu de kans op een vaste aanstelling wordt geboden. Deze functionarissen kunnen evenwel niet worden aangesteld in het ambt dat zij bekleedden en worden doorgaans naar andere DG's overgeplaatst, terwijl andere ambtenaren de tegenovergestelde beweging maken om de opengevallen ambten op te vullen. Als het bij de instellingen van de Gemeenschap mogelijk is tijdelijke functionarissen in vast dienstverband aan te stellen, moet het voor de Commissie ook mogelijk zijn hiervan gebruik te maken zonder dat de betrokkenen moeten worden overgeplaatst.

1.76. DG XIII houdt zich niet altijd aan de in de toelichting bij de begrotingsonderdelen van deel B vastgestelde bestemming. Zo wordt in een dienstnota van 10 april 1989 over het algemene en financiële beheer van de OTO-programma's uitdrukkelijk bekend dat wegens een tekort aan vaste ambten voor niet-onderzoekactiviteiten sommige tijdelijke posten van het onderzoekkader (deel B van de begroting) zijn overgeheveld naar deze andere activiteiten. 21 van deze posten zijn bijvoorbeeld toegewezen aan het Directoraat XIII-D (telecommunicatiebeleid).

1.77. Ook van de derde in paragraaf 1.73 bedoelde grondgedachte wordt in de praktijk afgeweken. De toepassing van de verschillende specifieke regelingen beperkt zich namelijk niet tot de bijzondere dienstverlening waarvoor zij oorspronkelijk waren bedoeld. In werkelijkheid maakt DG XIII gebruik van sommige mogelijkheden in verband met dienstverleners om de budgettaire en ambtelijke beperkingen op het gebied van personeelssterkte en personeelsuitgaven voor onderzoekwerkzaamheden te omzeilen.

1.78. Aangezien de uitgaven voor dienstverleners ten laste komen van deel B van de begroting, betekent dit in feite dat geld dat volgens het programma en de begroting bestemd was voor onderzoekwerkzaamheden, voor administratieve taken wordt gebruikt. Deze praktijk is typerend voor de veel algemenere tendens bij de Commissie om in toenemende mate uit beleidskredieten te putten om huishoudelijke uitgaven te financieren (praktijk van de minibudgetten). Zo trachtte DG XIII om via een uitnodiging tot het indienen van voorstellen in augustus 1991 het volledige beheer van het "Europees software- en systeeminitiatief" (ESSI)(25) () - één van de grote "gerichte projecten" in het kader van het ESPRIT III-programma - uit te besteden. Daarbij moet worden aangetekend dat DG XIII zijn toevlucht neemt tot dergelijke noodoplossingen omdat de statutaire en budgettaire beperkingen niet realistisch zijn. De personeelsbezetting van DG XIII is weliswaar gegroeid, maar het te beheren kredietvolume en het aantal te volgen projecten is nog veel sterker toegenomen.

1.79. Om tot een overzichtelijker en vooral flexibeler personeelsbeheer te komen, zou moeten worden teruggekeerd naar de in de paragrafen 1.71 - 1.73 uiteengezette grondgedachten en zou het aantal verschillende regelingen moeten worden beperkt. Volgens deze theorie behoren de posten die voor tijdelijke functionarissen zijn bestemd, onder deel B van de begroting vallen en per programma precies vast te stellen zijn, uitsluitend te worden gereserveerd voor de categorie van het wetenschappelijk en technisch personeel. Alle andere categorieën, namelijk enerzijds alle A-functionarissen met niet-wetenschappelijke staf- en lijnfuncties en anderzijds alle B-, C- en D-functionarissen, wier werkzaamheden geen specifieke wetenschappelijke kwalificaties vereisen, zouden onder deel A van de begroting moeten ressorteren en vaste ambten moeten kunnen bezetten, onder dezelfde voorwaarden als die welke bij om het even welk ander directoraat-generaal gelden (er zijn momenteel ongeveer 120 uit onderzoekkredieten gefinancierde C-posten die in principe bestemd zijn voor tijdelijke functionarissen en die voor het merendeel ook inderdaad door functionarissen van die categorie worden bezet).

Het financieel beheer

Bevredigende besteding van de middelen

1.80. Het gebruik van de definitieve vastleggingskredieten lag, met uitzondering van de jaren 1984, 1985 en 1987, steeds boven 90 %. Het gebruik van de definitieve betalingskredieten kwam, behoudens in 1984 en 1985, steeds boven dit cijfer uit en bedroeg zelfs 98 % als naast de reeds genoemde jaren ook 1986 en 1987 buiten beschouwing worden gelaten. Deze resultaten zijn bevredigend.

1.81. De in bijlage 1 van de begrotingen van de afgelopen jaren opgenomen bedragen van de definitieve uitvoering, vertonen echter tegenstrijdigheden. Zo bedroeg het gecumuleerde bedrag van de betalingen in het kader van ESPRIT I tot 1989 volgens de begroting 1991 663 887 035 ECU, en 659 577 403 ECU volgens de begroting 1992. Voor het bedoelde bedrag in het kader van ESPRIT II tot 1990 vermeldde de begroting 1992 711 456 814 ECU en de begroting 1993 711 499 712 ECU. De jaarrekeningen geven hieromtrent evenmin uitsluitsel aangezien de opeenvolgende programma's niet in alle gevallen afzonderlijk worden vermeld en soms onder dezelfde begrotingspost staan.

Vaststelling van de subsidiabele kosten

a)Overtollig rekenwerk

1.82. Het bedrag van alle tussentijdse betalingen wordt vier keer berekend en gecontroleerd. Eén keer door de bevoegde Wetenschappelijke eenheid en één keer door de Financiële eenheid XIII-E-1. Bovendien worden alle vanaf het begin van het project gedane betalingen onderworpen aan een algemene controle die bij de eindafrekening plaatsvindt en waarbij opnieuw de voornoemde twee eenheden een rol spelen. Gesteld dat er eveneens een externe controle plaatsvindt, betekent dit dat dezelfde uitgaven vijf keer worden gecontroleerd. Het reconstrueren van de uitgaven vanaf het begin betekent uiteraard zowel voor de contractanten als voor de Commissie een aanzienlijke hoeveelheid werk.

b)Werkelijke kosten en kostenramingen

1.83. Omdat in het huidige stelsel wordt uitgegaan van de werkelijke kosten, schenkt de Commissie nauwelijks aandacht aan de ramingen in de voorstellen. Pas nadat de selectie heeft plaatsgevonden verlangt de Commissie van de indieners een raming van de personeelskosten en een opgave van de algemene kosten, en zij beoordeelt deze pas nadat het contract is gesloten. Zo heeft zij zich bij het project EPSILON pas na de ondertekening van het contract zorgen gemaakt over de buitensporig hoge algemene kosten die door een van de partners waren opgegeven.

1.84. Soms zijn de werkelijke kosten de contractanten op het tijdstip van indiening van de kostenstaat nog onbekend omdat de jaarrekening nog niet is opgesteld, en zij baseren zich dan voorlopig op ramingen, waardoor achteraf rectificaties moeten worden verricht (dit werd geconstateerd tijdens een externe controle bij een partner in het project COSMOS).

c)Personeelskosten

1.85. De contractanten vinden de berekeningsmethode van de personeelskosten onduidelijk en dringen aan op vereenvoudigingen. Misverstanden leiden tot tijdrovende preciseringen over en weer tussen de Commissie en de contractant.

1.86. De minutieuze verificaties wekken de indruk dat een nauwkeurig beeld van de personeelskosten wordt verkregen. Deze indruk is echter misleidend gelet op de grote verscheidenheid van de uurkosten die de diverse partners declareren. Verschillen van meer dan 50 % van het ene land tot het andere weerspiegelen ongetwijfeld objectief aantoonbare economische verschillen, maar er worden ook aanzienlijke verschillen vastgesteld tussen contractanten uit hetzelfde land en in één geval declareerde een contractant voor zijn deelname aan drie verschillende onderzoekprojecten telkens verschillende personeelskosten, hetgeen voor de Commissie aanleiding is geweest om een onderzoek in te stellen (project ATMOSPHERE). Wat betreft de universiteiten en sommige onderzoekcentra beschouwt de Commissie als "reëel" de kosten die de contractant in werkelijkheid heeft berekend op basis van een manmaand-forfait dat hem is meegedeeld door de centrale administratie van de universiteit of het onderzoekcentrum.

d)Algemene kosten

1.87. Bovenstaande opmerking geldt eveneens voor de berekening van de terugbetaalbare algemene kosten. Behoudens enkele zeer uitzonderlijke gevallen waarin de marginale kosten voor 100 % worden terugbetaald, kan contractueel maar een bepaald gedeelte van de algemene kosten, uitgedrukt in een percentage van de personeelskosten, worden gedeclareerd. Een nauwkeurige berekening van dat gedeelte zou een diepgaand onderzoek van de analytische boekhouding van de contractant vergen en dat is iets waaraan de wetenschappelijke medewerkers van DG XIII zich niet wagen. In werkelijkheid aanvaardt de Commissie zonder meer declaraties die zij redelijk acht en in het andere geval gaat zij over tot een nieuwe beoordeling. Dit betekent dat het beginsel van "werkelijke kosten" in het geval van de algemene kosten in de praktijk plaats heeft gemaakt voor een bespreekbare forfaitaire aanpak. Wetend dat het geaccepteerde gedeelte van de algemene kosten kan oplopen tot 80 of 100 % van de personeelskosten, zijn met deze onnauwkeurigheid dus zeer omvangrijke bedragen gemoeid.

In overweging te nemen verbeteringen en vereenvoudigingen

a)Frequentie van de betalingen

1.88. De betalingen vinden plaats in termijnen van hetzij zes maanden, hetzij één jaar. Bij kortlopende projecten (één à twee jaar), met name in de definitiefase die vaak beslissend is voor het verdere verloop van het project, is vanuit het oogpunt van een adequate follow-up, een halfjaarlijkse frequentie van de verslagen en van de betalingen gerechtvaardigd. De meeste contracten zijn in die zin opgesteld. Veel van de langer lopende projecten zijn echter ook in periodes van een half jaar opgedeeld en voor deze zou, na afloop van de definitiefase, een jaarlijkse frequentie volstaan.

b)Indirecte betalingen

1.89. Terwijl de Commissie voor de contracten de procedure volgens welke de partners één voor één ondertekenen heeft vervangen door de gelijktijdige ondertekening door alle partners ineens, heeft zij voor de betalingen net het tegenovergestelde gedaan. Terwijl zij in het kader van ESPRIT I de partners afzonderlijk betaalde, maakt zij sedert ESPRIT II het geld ineens over aan het consortium, dat wil zeggen aan de hoofdpartner, die de respectieve bedragen aan de andere partners dient over te maken.

1.90. De nieuwe procedure vereenvoudigt de taak van de Commissie maar betekent soms een belasting voor de hoofdcontractant. Wanneer zij het geld aan hem overmaakt, vermeldt de Commissie namelijk niet altijd de referenties van het project, de bestemming van het geld of de exacte verdeling over de partners. Hierdoor verliest de hoofdpartner vaak behoorlijk wat tijd, hetgeen uiteraard consequenties heeft voor de andere partners.

1.91. De Commissie zou dit ongemak op eenvoudige wijze kunnen verhelpen. Zij kan de indirecte werkwijze handhaven voor de informatie die van de partners naar DG XIII uitgaat, met andere woorden de verslagen en kostenstaten, en toch elke partner rechtstreeks uitbetalen, aangezien zij berekent waarop een ieder afzonderlijk recht heeft. Deze ingreep zou niet alleen de betalingen aan de gewone partners bespoedigen, maar ook de geassocieerde partners en subcontractanten ten goede komen. Deze worden door de vertragingen immers het zwaarst getroffen omdat de gewone partners hun aandeel moeten overmaken.

1.92. De huidige regeling kan in sommige gevallen een billijke betaling van de partners in de weg staan. In zijn hoedanigheid van intermediair voor de betalingen van de Commissie, was de hoofdcontractant bij het project TAO rechter in eigen zaak bij geschillen met meerdere van zijn subcontractanten. Wanneer de hoofdcontractant tot liquidatie wordt gedwongen (projecten TAO en SUPERDOC) of zich terugtrekt, komen de niet-betaalde partners in de problemen. Dergelijke gevallen komen nogal eens voor.

c)Toepassing van forfaits

1.93. De toepassing van forfaits kan zeer verschillende vormen aannemen, die gemeen hebben dat in het contract één of meer kostenfactoren (prijs, hoeveelheid of beide) worden vastgesteld op een "redelijk" geacht niveau dat bij de bepaling van de te betalen bedragen als maatstaf zal dienen. Op deze manier kan het beginsel van betaling op basis van de werkelijke kosten worden omzeild. Het stelsel van de forfaits werd beschouwd als dé oplossing om eindelijk tot een wezenlijke vereenvoudiging van de betalingsprocedures te komen. Een aanbeveling in die zin is de Commissie gedaan door een adviseur in een rapport van 1990(26) () en de Kamer zelf heeft op deze maatregel aangedrongen in haar jaarverslag over 1990(27) (). De Commissie heeft nadien de concrete invulling van het concept in bestudering genomen maar deze werkzaamheden hebben vooralsnog geen resultaat opgeleverd.

d)Andere vereenvoudigingen

1.94. De Commissie dient niettemin haar bezinning over een vereenvoudiging van het huidige stelsel voort te zetten. Twee alternatieven zouden met name in overweging kunnen worden genomen, namelijk ofwel het probleem van de kostencalculatie naar het einde van de projecten te verschuiven of integendeel de thans zo zware eindfase te vereenvoudigen.

1.95. In het eerste geval zou men het argument dat de tussentijdse betalingen in feite slechts voorschotten vormen ten volle moeten laten spelen en bijgevolg alle precieze berekeningen van de kosten in de tussenstadia achterwege moeten laten. Pas in de eindfase zouden de subsidiabele kosten nauwkeurig en volledig moeten worden vastgesteld. In het tweede geval zou de Commissie de contractanten periodiek decharge moeten verlenen (bijvoorbeeld jaarlijks), waarop niet kan worden teruggekomen. Aldus zou de eindafrekening niet meer dan een laatste periodieke betaling zijn, waarvan de berekening niet meer of minder omslachtig is dan alle andere. De voorkeur van de Kamer gaat uit naar het tweede alternatief, aangezien in dat geval sneller zekerheid wordt verkregen over de subsidiabele kosten van het project. Tevens zouden er maatregelen moeten worden genomen om de procedure van opeenvolgende controles door de Wetenschappelijke eenheid en de Financiële eenheid XIII.E.1. te rationaliseren.

1.96. De projectwerkzaamheden hebben nauwelijks invloed op de hoogte van de algemene kosten. Dit betekent dat de financiering van deze laatste eigenlijk een subsidiëring van functioneringskosten vormt, hetgeen niet tot de doelstellingen behoort, en de financiering van de werkelijke projectkosten opdrijft. Er zou bijgevolg kunnen worden overwogen de financiering van de algemene kosten af te schaffen of deze althans te beperken tot een zeker forfait, uitgedrukt in een percentage van de geaccepteerde rechtstreekse kosten.

HOOFDSTUK 2 Het ESPRIT-programma als strategisch instrument

INLEIDING

2.1. Het ESPRIT-programma is een goed strategisch instrument indien de fundamentele doelstellingen die eraan zijn toegewezen kunnen worden bereikt. Deze zijn in paragraaf 0.4 aangegeven. Zoals reeds vermeld in paragraaf 0.12, zal de Kamer de wetenschappelijke en technische resultaten van ESPRIT (paragraaf 0.4, sub a)) niet zelf evalueren. Volgens de deskundigen gaat het om talrijke en nuttige resultaten. In dit hoofdstuk wordt nagegaan in welke mate de overige in paragraaf 0.4 vermelde doelstellingen zijn bereikt en wordt bovendien aandacht besteed aan de door ESPRIT geleverde toegevoegde waarde, een voor de hand liggende doelstelling, ofschoon deze niet in de basisteksten wordt vermeld.

HET DOEL VAN DE TRANSNATIONALE SAMENWERKING

Een goede interne samenwerking, een van de voorwaarden voor succes

2.2. De toepassing van het transnationaliteitsbeginsel is een verplichting en de Commissie heeft zich daar steeds aan gehouden. Dit beginsel geldt overigens niet alleen voor ESPRIT, maar in het algemeen voor het communautaire onderzoek voor gezamenlijke rekening. De contractanten en de overige betrokken personen tot wie de Kamer zich heeft gericht, zijn allen overtuigd van de voordelen van de met ESPRIT toegepaste transnationale samenwerking. Uit talrijke voorbeelden blijkt dat de waarde van de resultaten van een project sterk afhangt van de degelijkheid van de leiding van het consortium en van de goede samenwerking tussen de partners. De persoonlijke kwaliteiten van de door de hoofdcontractant aangewezen cooerdinator zijn van vitaal belang. De vooruitgang die werd geboekt met de projecten BASE, DMPC, BICMOS II, PROMPT en BASIC GOODS is bevredigend en er worden veelbelovende resultaten verwacht: al deze projecten hebben profijt gehad van een degelijke leiding en een goede samenwerking tussen de partners. De cooerdinatie van het project ATMOSPHERE was aanvankelijk vrij zwak, maar is naderhand sterk verbeterd, met name dank zij een verandering van hoofdcontractant, en geleidelijk werd meer doelgericht en nuttig werk geleverd.

2.3. Wanneer daarentegen de projectleiding zwak is, dreigt het consortium in subgroepen uiteen te vallen en het gemeenschappelijke doel uit het oog te worden verloren. De doelstellingen van het project BWN moesten na een crisis halverwege worden teruggeschroefd, vooral omdat de projectleider, weliswaar briljant op technisch gebied, zeer zwak was gebleken wat de planning van de werkzaamheden betreft. De samenwerking tussen de partners was verslechterd, de rapporten werden te laat of helemaal niet ingediend, één partner had zich teruggetrokken en het project was de facto in twee slecht op elkaar afgestemde subprojecten uiteengevallen. Zo ook waren de gedeeltelijke mislukking en de overhaaste stopzetting van het project DASIQ het gevolg van de liquidatie van het bedrijf van een partner, die nog werd verergerd door de houding van de moedermaatschappij, die zich niet hield aan haar verbintenis om bij het in gebreke blijven van haar filiaal voor de voortzetting te zorgen. In het project TAO heeft de hoofdcontractant zijn verantwoordelijkheid als cooerdinator aan een andere contractant overgedragen. De keuze is echter niet zo gelukkig gebleken. In een aantal nog steeds niet opgeloste geschillen raakten subcontractanten in conflict met de nieuwe cooerdinator, wiens onderneming is geliquideerd. Een andere partner heeft zijn werkzaamheden volledig uitbesteed. Daardoor is het project veel te langzaam gevorderd, maar toch werden de doelstellingen ervan min of meer bereikt, zij het dan na een verlenging met 14 maanden.

Exploitatie van gemeenschappelijke kennis: een matig resultaat

Gemeenschappelijke exploitatie binnen het consortium

2.4. Het contract verplicht de partners ertoe hun kennis gemeenschappelijk te exploiteren, niet alleen de kennis die de partners door hun werkzaamheden in het kader van het project hebben verworven, maar ook alle andere kennis, indien deze voor de goede uitvoering van het project vereist is (artikelen 16.11 en 16.21 van bijlage II bij het standaardcontract). Dit is vanzelfsprekend voor wat de in het kader van het project ontwikkelde kennis betreft. Dat de voor het project nuttige informatie gemeenschappelijk moet worden gebruikt, kan niet worden betwist.

2.5. In het typecontract blijft een zeker gevaar van onterechte discriminatie tussen de verschillende categorieën van partners bestaan(28) (). De subcontractant, die gewoon een door een partner betaalde uitvoerder is en niet aan de financiering van het project bijdraagt, heeft geen enkel recht op de resultaten van het project, hetgeen normaal is. De Commissie heeft willen voorzien in de mogelijkheid van een situatie met sterkere participatie, namelijk de situatie van de geassocieerde partners. Deze laatsten werken ook voor een opdrachtgevende contractant en zijn bijgevolg evenmin ondertekenaars van het contract. In tegenstelling tot subcontractanten dragen zij echter bij aan de financiering van het project en op grond daarvan is het normaal dat zij bepaalde rechten op de resultaten verkrijgen. In het typecontract wordt evenwel slechts een vage omschrijving van hun rechten op het gebruik van de kennis en van hun verplichtingen met betrekking tot de exploitatie van de resultaten gegeven. Deze rechten en verplichtingen zouden in het typecontract nauwkeuriger moeten worden omschreven.

2.6. In dit verband kan het op 17 oktober 1989 door de Commissie goedgekeurde protocol niet worden beschouwd als een instrument dat deze kwestie op afdoende wijze regelt. Dit protocol verduidelijkt weliswaar de rechten van de geassocieerde partners naar gelang van de grootte van hun bijdrage in de financiering en aan de projectwerkzaamheden, maar het is nog steeds veeleer opgesteld in de vorm van richtlijnen dan dat op nauwkeurige wijze rechten worden omschreven. Bovendien heeft het alleen voor het consortium van het project ITHACA de functie van een contract; met betrekking tot dat project was immers een situatie van misbruik ontstaan waartegen de Commissie wilde optreden. Voor de overige consortiums zijn het niet meer dan interne regels van de Commissie. Voor associatiecontracten is vooraf de goedkeuring van de Commissie vereist, die er in principe per geval op toeziet of de bepalingen overeenkomen met de geest van het protocol. Maar de regels van dit protocol zouden moeten worden verfijnd en uitgewerkt tot echte contractbepalingen.

Samenwerking buiten het consortium

2.7. Het standaardcontract verplicht de contractanten ertoe hun kennis niet alleen aan hun partners door te geven, maar zelfs aan de andere contractanten van het programma en aan de contractanten van de overige communautaire O& O-programma's (artikel 16, punten 1.2 en 2.2, van bijlage II). Niet alleen bestaat het gevaar dat dit een louter theoretische verplichting blijft, vooral ten aanzien van de grote organisaties, maar bovendien gaat ze volgens veel contractanten te ver, en dit standpunt is te begrijpen. Zij vinden integendeel dat de uit het project voortvloeiende uitvindingen tegenover derden moeten worden beschermd, en dat een contractant van een ander project of programma in dit verband als "derde" moet worden beschouwd. De typeovereenkomst voor een consortium, die door de "groten" in de elektronicasector is opgesteld voor de projecten waaraan zij deelnemen, bevat met de instemming van de Commissie een uitdrukkelijke bepaling volgens welke de partners de voorkeur genieten op derden voor de exploitatie van de uit het project voortvloeiende kennis (artikel 8, punt 1). Het standaardcontract inzake intellectuele rechten is dermate complex dat het, paradoxaal genoeg, ertoe aanzet om via de consortiumovereenkomsten min of meer afwijkende bepalingen goed te keuren.

2.8. Soms beveelt de Commissie het consortium van een ESPRIT-project aan samen te werken met een ander project van het ESPRIT-programma, van een ander communautair programma of van het EUREKA-programma. Het komt niet zelden voor dat deze samenwerking in feite wordt verwaarloosd. De samenwerking van het project EPSILON met het project LOKI en met andere projecten op het gebied van de "opslag van kennis en informatie" werd door de Commissie zeer wenselijk geacht. In het dossier over dit project zijn geen aanwijzingen te vinden dat deze samenwerking tot stand werd gebracht. Het consortium van het project TAO is niet ingegaan op de herhaalde voorstellen van de Commissie om het project ONCOCIN van de universiteit van Stanford (Verenigde Staten) te bestuderen. Het was de bedoeling dat ditzelfde project TAO zou worden gecombineerd met EUREKA-project nr. 150, aangezien deze twee projecten elkaar voor een groot gedeelte overlapten. Uit het dossier blijkt niet dat aan deze complementariteit aandacht werd geschonken.

HET DOEL SAMENWERKING TUSSEN INDUSTRIE, UNIVERSITEITEN EN ONDERZOEKCENTRA

Deelneming van universiteiten en onderzoekcentra

2.9. De deelneming van universiteiten en onderzoekcentra aan ESPRIT blijft weliswaar beperkt tot een minderheid van de projecten, maar is toch opmerkelijk en neemt in omvang toe, zoals is gebleken bij raadpleging van de gegevensbank EPIC op 1 april 1992. De universiteiten vertegenwoordigden 30,0 % van het totale aantal deelnemingen, terwijl zij 13,6 % van de financieringen van ESPRIT II ontvingen, tegenover respectievelijk 19,4 % en 9,1 % in ESPRIT I. Het aantal deelnemingen van onderzoekcentra vertegenwoordigde 16,0 %, terwijl zij 11,5 % van de financieringen in ESPRIT II ontvingen, tegenover respectievelijk 12,0 % en 8,3 % in ESPRIT I (de overige deelnemers waren ondernemingen).

2.10. De universiteiten fungeren vaak als centra voor verzameling en verspreiding van informatie over de programma's en de oproepen tot het indienen van voorstellen. Dit is ook het geval voor bepaalde grote onderzoekcentra. Soms doen zij meer dan informatie verstrekken en helpen zij kleine ondernemingen bij het opstellen van voorstellen. Een Iers universitair onderzoekcentrum heeft cursussen ten behoeve van zijn partners in de ESPRIT-projecten georganiseerd; dankzij deze cursussen heeft een groot aantal mensen een diploma elektronica kunnen behalen. VLSI Design Action op zich is een breed opgezet project dat via ongeveer 120 universiteiten en hogescholen zorgt voor de verspreiding van de meest geavanceerde kennis op het gebied van micro-elektronica. Gezien de schaarste aan elektronica-ingenieurs in Europa is dit een waardevol project.

Rol van de universiteiten bij de overdracht van technologie

2.11. Veel universiteiten hebben een commerciële onderzoekactiviteit ontwikkeld via contracten met industriëlen, waaruit blijkt dat de know-how die zij onder meer in het kader van ESPRIT-projecten hebben verworven, naar waarde wordt geschat. Een groot aantal van deze universiteiten heeft daartoe een autonoom instituut of zelfs een handelsvennootschap opgericht. Zo heeft een universiteit in Ierland een "Nationaal centrum voor programmatuurengineering" opgericht; een andere universitaire instelling heeft een complex van satellietondernemingen opgericht voor de ontwikkeling en commercialisering van de verworven know-how. Vrijwel alle Spaanse universiteiten hebben hun centrum voor technologieoverdracht. Ditzelfde verschijnsel is ook in Duitsland en Frankrijk waar te nemen. Heel wat onderzoekcentra hebben een soortgelijke activiteit op het gebied van de exploitatie van resultaten ontwikkeld.

Vergelijkbare rol van de maatschappijen voor contractonderzoek

2.12. De deelneming van maatschappijen voor contractonderzoek aan het ESPRIT-programma is van groot belang. Als verbindingsschakel tussen de behoeften van de industriëlen en het nieuwste technologische aanbod waarvan zij zich voortdurend op de hoogte houden, met name wat de ESPRIT-projecten betreft, leveren deze maatschappijen via handelscontracten die buiten het kader van het communautaire onderzoek vallen, een bijdrage tot de bevordering van de samenwerking fabrikanten-gebruikers, waardoor zij een leemte in ESPRIT aanvullen. Door hun multisectoriële vaardigheden worden interessante combinaties van technologie in de hand gewerkt. Met hun specifieke bijdrage zorgen zij voor het doorbreken van de muur van het precommerciële stadium, hetgeen in het kader van het ESPRIT-programma theoretisch niet realiseerbaar is. Deze maatschappijen fungeren dus als natuurlijke instrumenten voor de exploitatie van de resultaten van het communautaire onderzoek, zonder dat in dit stadium een beroep op de begroting van de Gemeenschap wordt gedaan, hetgeen uit het oogpunt van de subsidiariteit een voordeel is ten opzichte van exploitatiegerichte activiteiten die door de Gemeenschap in het kader van bij voorbeeld het VALUE-programma worden gefinancierd. Om al deze redenen zou de Commissie moeten nagaan hoe deze maatschappijen in de eerste plaats meer bij de ESPRIT-projecten en vervolgens meer bij de exploitatie van de resultaten ervan kunnen worden betrokken.

HET DOEL DEELNEMING VAN KMO'S

Draagwijdte

2.13. Op grond van het dynamisme van de KMO's is het verantwoord dat een beroep op hen wordt gedaan. Aangezien KMO's over beperkte middelen beschikken, moeten hun onderzoekacties snel tot commerciële resultaten leiden, waardoor zij betrouwbare instrumenten voor de exploitatie van resultaten zijn. Er werden gelijktijdig twee projecten over hetzelfde thema, namelijk werkstations, opgezet: het project SPIRIT, waarvan het consortium was samengesteld uit kleine ondernemingen, en het project EWS, waaraan grote ondernemingen meewerkten. De kleine ondernemingen legden een veel groter dynamisme aan de dag en hun project werd gehandhaafd, terwijl het project EWS niet werd verlengd, ofschoon het geen mislukking is geworden. Het feit dat de exploitatiemogelijkheden van het project uiteindelijk vaste vorm lijken aan te nemen, is te danken aan KMO's die de door de grote ondernemingen verwaarloosde resultaten overnemen, ten einde een industrieel consortium te vormen. Ten slotte is de totstandbrenging van een dicht en duurzaam netwerk van technologisch geavanceerde KMO's een voorwaarde voor de groei van industriële structuren op grotere schaal.

Steeds sterkere deelneming van KMO's

2.14. De deelneming van KMO's aan de projecten is groot en is geleidelijk toegenomen. Bij raadpleging van de gegevensbank EPIC op 1 april 1992 werden in totaal 653 projecten geteld (ESPRIT I en II). In 68,1 % van de gevallen werd de deelneming van minstens één KMO geconstateerd. De hoofdcontractant was in 22,8 % van de gevallen een KMO. Van ESPRIT I naar ESPRIT II is het aantal deelnemingen van KMO's op het totale aantal deelnemingen van alle contractanten aan alle projecten van 18,2 % tot 23,1 % gestegen en is het door KMO's ontvangen aandeel in de toegekende financieringen van 15,2 % tot 20,1 % gestegen. Dit percentage werd bij de laatste oproepen tot het indienen van voorstellen overschreden.

2.15. Deze stijging houdt echter vooral verband met het feit dat het aantal KMO's in de Europese IT-sector sterk toeneemt, maar het aantal KMO's in deze sector dat aan de programma's deelneemt is verhoudingsgewijs nog steeds zeer laag (ongeveer één op tien).

2.16. Deze verhouding moet echter worden genuanceerd, aangezien het "KMO"-karakter van heel wat ondernemingen meer schijn dan werkelijkheid is, wanneer het gaat om dochterondernemingen van grote maatschappijen, zelfs van één van de "12 groten", of om bedrijfjes die voortgekomen zijn uit zeer uiteenlopende grote organisaties: universiteiten, hogescholen of onderzoekcentra. Sommige KMO's werden opgericht op initiatief van een ministerie, dat soms de voornaamste klant blijft. Deze factoren vertekenen het beeld van de omvang van de werkelijke deelneming van KMO's aan het programma. Al met al is het duidelijk dat er nieuwe inspanningen nodig zijn om de KMO's in groten getale aan het ESPRIT-programma te laten deelnemen.

Moeilijkheden voor de deelneming van KMO's

2.17. Wanneer zij op internationaal vlak willen gaan werken, worden de KMO's geconfronteerd met praktische moeilijkheden, omdat zij vaak een uitsluitend regionaal karakter hebben. Zij zijn niet opgewassen tegen de omvang van de projecten, het te grote aantal partners en de macht van sommige daarvan. Vergaderingen waarop de ene partner vijf vertegenwoordigers heeft, kunnen zij maar door één vertegenwoordiger laten bijwonen, en dit werkt in hun nadeel. De tijd en het geld die nodig zijn voor het opstellen van voorstellen en voor reizen, de wachttijd bij de onderhandelingen over contracten, de duur van de projecten, en de last van administratieve en cooerdinatietaken gaan vaak hun middelen te boven. En een project vormt voor hen vooral een belangrijke aangelegenheid en een groot risico. De kans dat de voorstellen worden geselecteerd, is beperkt. Doordat vaak reeds vóór de ondertekening van het contract met de werkzaamheden moet worden begonnen en betalingen te laat komen, kunnen ze in financiële moeilijkheden geraken. Ondanks veelbelovende resultaten kunnen de hoge exploitatiekosten ervan een KMO ertoe nopen met grotere ondernemingen samen te werken. Al deze risico's doen KMO's van deelneming afzien.

HET DOEL ECONOMISCHE EN SOCIALE SAMENHANG

Draagwijdte

2.18. Artikel 130B van het EEG-Verdrag bepaalt dat het doel economische en sociale samenhang niet alleen door middel van de structuurfondsen moet worden nagestreefd, maar ook door middel van de "andere bestaande financieringsinstrumenten". Dit betekent dat het ESPRIT-programma zijn bijdrage aan de verwezenlijking van dit doel moet leveren. Het zou immers gevaarlijk zijn bij het bevorderen van geavanceerde technologie de minst ontwikkelde landen en regio's te verwaarlozen, waardoor zij riskeren definitief buitenspel te worden gezet op een gebied waar scherpe concurrentie heerst.

2.19. De landen waaraan de Commissie dus, in het kader van ESPRIT, de meeste aandacht besteedt zijn Spanje, Griekenland, Ierland, Italië en Portugal. Nuances zijn in deze lijst niet aangebracht, maar verder in dit hoofdstuk worden deze landen gemakshalve de "ESPRIT-cohesielanden" genoemd. De Commissie treedt ter wille van de economische en sociale samenhang immers alleen op ten gunste van Lid-Staten in hun geheel, niettegenstaande er in de basisteksten op wordt aangedrongen specifiek de deelneming van de regio's met een ontwikkelingsachterstand te bevorderen. De Commissie maakt geen gebruik van de kaarten waarop de regio's met een ontwikkelingsachterstand (doelstelling nr. 1 van de structuurfondsen) en de regio's met kwijnende industrie (doelstelling nr