MEDEDELING VAN DE COMMISSIE betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de mededingingsautoriteiten van de lidstaten bij de behandeling van onder de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag vallende zaken (97/C 313/03)

(Voor de EER relevante tekst)

I. ROL VAN DE LIDSTATEN EN VAN DE GEMEENSCHAP

1. Op het gebied van het mededingingsbeleid hebben de Gemeenschap en de lidstaten verschillende taken. Terwijl de Gemeenschap uitsluitend bevoegd is inzake de tenuitvoerlegging van de Gemeenschapsregels, passen de lidstaten niet alleen hun nationale wetgeving toe, maar nemen zij ook deel aan uitvoering van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag.

2. Dit betrekken van de lidstaaten bij het communautaire mededingingsbeleid zorgt ervoor, dat de besluiten zo dicht mogelijk bij de burger kunnen worden genomen (artikel A van het Verdrag betreffende de Europese Unie). Een gedecentraliseerde toepassing van de communautaire mededingingsregels leidt tevens tot een betere taakverdeling. Wanneer de te nemen maatregelen, gelet op de omvang of gevolgen ervan, het beste op Gemeenschapsvlak kunnen worden genomen, dient de Commissie op te treden. In alle andere gevallen is de betrokken nationale mededingingsautoriteit de aangewezen instantie om op te treden.

3. De tenuitvoerlegging van het Gemeenschapsrecht is een taak van enerzijds de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten en anderzijds de nationale rechtelijke instanties, overeenkomstig de beginselen die het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg in hun rechtspraak hebben ontwikkeld.

De nationale rechter heeft tot taak de subjectieve rechten van particulieren in hun wederzijdse betrekkingen te handhaven (1). Deze subjectieve rechten zijn een gevolg van de rechtstreekse werking die de verbodsbepalingen van artikel 85, lid 1, artikel 86 (2) en de vrijstellingsverordeninger (3) volgens het Hof van Justitie hebben. De onderlinge verhouding tussen de Commissie en de nationale rechters in verband met de toepassing van de artikelen 85 en 86 wordt beschreven in de bekendmaking van de Commissie van 1993 betreffende de samenwerking tussen de genoemde instanties voor de toepassing van die artikelen (4). De onderhavige mededeling vervult ten aanzien van de relaties met de nationale autoriteiten dezelfde rol als die welke de mededeling van 1993 vervult ten aanzien van de relaties met de nationale rechterlijke instanties.

4. De Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten hebben als administratieve autoriteiten gemeen dat zij, in het kader van hun algemene toezichthoudende en controlerende taak op mededingingsgebied, in het openbaar belang moeten handelen (5). Hun onderlinge verhouding wordt in de eerste plaats bepaald door deze gemeenschappelijke taak als instellingen ter verdediging van het algemeen belang. Daarom wordt in deze mededeling, hoewel zij gelijkt op die betreffende de samenwerking met de rechterlijke instanties, rekening gehouden met deze bijzondere omstandigheid.

5. De eigenheid van de rol van de Commissie en de mededingingsautoriteiten van de lidstaten komt met name tot uiting in de bevoegdheden die uit hoofde van artikel 87 van het Verdrag vastgestelde verordeningen van de Raad hun toekennen. Zo bepaalt artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 17 (6): "Onverminderd het toezicht van het Hof van Justitie (7) op de betreffende beschikking, is uitsluitend de Commissie bevoegd om de bepalingen van artikel 85, lid 1, van het Verdrag, overeenkomstig artikel 85, lid 3, buiten toepassing te verklaren". Lid 3 van dit artikel bepaalt echter: "Zolang de Commissie geen procedure heeft ingeleid krachtens de artikelen 2 (8), 3 (9) of 6 (10) blijven de autoriteiten van de lidstaten overeenkomstig artikel 88 van het Verdrag bevoegd artikel 85, lid 1, en artikel 86 toe te passen".

Daaruit volgt dat de nationale mededingingsautoriteiten, voorzover hun nationale recht hun daartoe de nodige bevoegdheden verleent, bevoegd zijn verbodsbepalingen van artikel 85, lid 1, en artikel 86 toe te passen. Ten aanzien van de toepassing van artikel 85, lid 3, daarentegen zijn zij niet bevoegd om in individuele gevallen ontheffingen te verlenen. Deze autoriteiten moeten de beschikkingen en de verordeningen die de Commissie krachtens artikel 85, lid 3, heeft vastgesteld, in acht nemen. Ook kunnen zij andere door de Commissie in die gevallen genomen maatregelen, met name administratieve brieven, als feitelijke gegevens in aanmerking nemen.

6. Volgens de Commissie zal een verruiming van de rol van de nationale mededingingsautoriteiten de doeltreffendheid van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag doen toenemen en, in het algemeen, de toepassing van de communautaire mededingingsregels in de gehele Gemeenschap bevorderen. Om de interne markt veilig te stellen en te ontwikkelen moeten deze bepalingen, naar het oordeel van de Commissie, immers een zo ruim mogelijke toepassing krijgen. Aangezien zij de te controleren activiteiten en ondernemingen van nabij kennen, zijn de nationale autoriteiten vaak beter dan de Commsisie in staat om de mededinging te beschermen.

7. Tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten dient derhalve een samenwerking te worden opgezet. Wil deze samenwerking vrucht kunnen afwerpen, dan moet in het kader ervan tussen beide een nauwe en duurzame band bestaan.

8. In deze mededeling wil de Commissie de principes toelichten die ten grondslag liggen aan de werkwijze die zij in de toekomst zal volgen bij de behandeling van de erin beschreven zaken. Het doel van deze mededeling is tevens de ondernemingen uit te nodigen zich vaker tot de mededingingsautoriteiten van de lidstaten te wenden.

9. Deze mededeling beschrijft welke praktische samenwerking tussen de autoriteiten van de lidstaten en de Commissie wenselijk is. Zij doet geen afbreuk aan de bevoegdheid die krachtens het Gemeenschapsrecht aan de Commissie of aan de autoriteiten van de lidstaten toekomt, om individuele gevallen te behandelen.

10. Om bij zaken die binnen de werkingssfeer van het Gemeenschapsrecht vallen, meerdere, voor de betrokken ondernemingen kostbare controles te voorkomen, dient het toezicht op de naleving van de toepasselijke mededingingsregels zoveel mogelijk door één enkele autoriteit te worden uitgeoefend. Dit kan ofwel de mededingingsautoriteit van een lidstaat, ofwel de Commissie zijn. Dat er maar één controle plaatsvindt, is voordelig voor de ondernemingen.

Gelijktijdige procedures bij de Commissie en een mededingingsautoriteit van een lidstaat kosten ondernemingen wier activiteiten zowel binnen de werkingssfeer van het Gemeenschapsrecht als van het nationale mededingingsrecht vallen, veel geld. Zij kunnen ertoe leiden dat twee controles van eenzelfde activiteit, plaatsvinden, eenmaal door de Commissie en eenmaal door de mededingingsautoriteiten van de betrokken lidstaten.

Ondernemingen die aan het communautaire mededingingsrecht onderworpen zijn, kunnen er derhalve in bepaalde gevallen baat bij hebben dat sommige onder dit recht vallende zaken door de autoriteiten van de lidstaten worden behandeld. Wil dit voordeel ten volle worden bereikt, is het volgens de Commissie wenselijk dat de nationale autoriteiten zelf rechtstreeks het Gemeenschapsrecht toepassen of althans door de toepassing van hun nationale recht een soortgelijk resultaat bereiken als de toepassing van het Gemeenschapsrecht zou hebben opgeleverd.

11. Daarenboven zou de samenwerking tussen autoriteiten, behalve de voordelen voor de mededingingsautoriteiten inzake de inzet van middelen, het risico op tegenstrijdige beslissingen verminderen en derhalve diegenen ontmoedigen die geneigd zouden zijn de mededingingsautoriteit te zoeken, die hun belangen het best dient.

12. De mededingingsautoriteiten van de lidstaten hebben immers vaak een grondigere en nauwkeurigere kennis van de markten (met name die welke in belangrijke mate specifieke nationale kenmerken vertonen) en de betrokken ondernemingen dan de Commissie. Zij zijn met name wellicht beter dan de Commissie in staat niet-aangemelde mededingingsregelingen of misbruiken van machtsposities op te sporen, waarvan de gevolgen zich in hoofdzaak op hun grondgebied doen gevoelen.

13. Ten slotte wordt in vele door de nationale autoriteiten behandelde zaken zowel een beroep gedaan op argumenten die aan het nationale recht zijn ontleend, als op argumenten die aan het communautaire mededingingsrecht zijn ontleend. Met het oog op de procesefficiëntie geeft de Commissie er de voorkeur aan dat deze autoriteiten zelf rechtstreeks het Gemeenschapsrecht toepassen in plaats van de ondernemingen te verplichten zich tot de Commissie te wenden voor de behandeling van de aspecten van hun zaak die onder het Gemeenschapsrecht vallen.

14. Overigens is in de voorbije 30 jaar op een steeds groter aantal vragen uit het communautaire mededingingsrecht een duidelijk antwoord gegeven door de rechtspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg, alsmede door beschikkingen of vrijstellingsverordeningen van de Commissie. Dit vergemakkelijkt de toepassing van dat recht door de nationale autoriteiten.

15. De Commissie is voornemens deze samenwerking ten aanzien van de mededingingsautoriteiten van alle lidstaten aan te moedigen. Zij moet echter vaststellen dat de nationale wetgeving in verscheiden lidstaten aan die autoriteiten niet de proceduremiddelen ter beschikking stelt om artikel 85, lid 1, en artikel 86 toe te passen. In deze lidstaten kunnen de onder deze bepalingen vallende gedragingen door de nationale autoriteiten uitsluitend op grond van het nationale mededingingsrecht daadwerkelijk worden aangepakt.

Naar het oordeel van de Commissie is het wenselijk, dat de nationale autoriteiten de artikelen 85 en 86, eventueel in combinatie met hun interne mededingingsregels, toepassen bij de behandeling van zaken die binnen de werkingssfeer van deze Verdragsbepalingen vallen.

16. Ingeval deze autoriteiten deze mogelijkheid niet hebben en derhalve bij de behandeling van die zaken uitsluitend hun nationale recht kunnen toepassen, moet er bij de toepassing van dat recht op worden toegezien, dat "geen afbreuk wordt gedaan aan een uniforme toepassing - op het gehele gebied van de gemeenschappelijke markt - van de communautaire rechtsvoorschriften betreffende de ondernemersafspraken en de daarbij behorende uitvoeringsbesluiten onverminderd van kracht blijven" (11). In ieder geval moet de oplossing die wordt gegeven aan een zaak die binnen de werkingssfeer van het Gemeenschapsrecht valt daarmee verenigbaar zijn, daar de lidstaten op grond van het beginsel van de voorrang van het Gemeenschapsrecht (12) en "het in artikel 5 van het EG-Verdrag neergelegde beginsel van loyale samenwerking" (13) geen maatregelen mogen nemen welke aan de nuttige werking van de artikelen 85 en 86 afbreuk kunnen doen.

17. Het gevaar voor tegenstrijdige beslissingen is groter wanneer de nationale autoriteit haar nationale recht toepast dan wanneer zij het Gemeenschapsrecht toepast. Wanneer een mededingingsautoriteit van een lidstaat het Gemeenschapsrecht toepast, is zij immers verplicht eerder door de Commissie in dezelfde zaak genomen beslissingen in acht te nemen. Wanneer er in de zaak slechts een administratieve brief is verzonden, binden volgens het Hof van Justitie dergelijke brieven de nationale rechterlijke instanties weliswaar niet, maar vormt het door de diensten van de Commissie meegedeelde standpunt een feitelijk gegeven waarmee zij bij hun onderzoek naar de overeenstemming van de betrokken overeenkomsten of gedragingen met artikel 85 rekening kunnen houden (14). De Commissie is van oordeel dat hetzelfde geldt voor de nationale mededingingsautoriteiten.

18. Wanneer een inbreuk op artikel 85 of artikel 86 bij beschikking van de Commissie wordt vastgesteld, staat deze beschikking aan toepassing van het nationale recht in de weg, voorzover dit zou toestaan hetgeen de Commisie heeft verboden. Immers, de verbodsbepalingen van de artikelen 85, lid 1, en 86 van het EG-Verdrag hebben ten doel de eenheid van de gemeenschappelijke markt en de handhaving van een onvervalste mededinging op deze markt te waarborgen. Zij moeten onvoorwaardelijk worden nageleefd, omdat anders de grondslagen van de Gemeenschap gevaar zouden lopen (15).

19. Het antwoord op de vraag of de nationale autoriteiten hun strengere nationale mededingingsrecht mogen toepassen wanneer de door hen te beoordelen situatie vooraf het voorwerp is geweest van een individuele ontheffingsbeschikking van de Commissie dan wel onder een groepsvrijstellingsverordening valt, is uit juridisch oogpunt minder eenduidig. In het arrest Wilhelm heeft het Hof voor recht verklaard dat door het Verdrag "de gezagsorganen der Gemeenschap (. . .), zij het langs indirecte weg, in staat worden gesteld een zeker positief beleid te voeren, dat erop gericht is de harmonische ontwikkeling der economische activiteit binnen de gehele Gemeenschap te bevorderen" (r.o. 5). In zaak C-266/93, Bundeskartellamt/Volkswagen en VAG Leasing (16), heeft de Commissie reeds het standpunt verdedigd dat de nationale autoriteiten vrijgestelde overeenkomsten niet kunnen verbieden. De eenvormige toepassing van het Gemeenschapsrecht zou immers worden aangetast telkens wanneer de krachtens het Gemeenschapsrecht verleende vrijstelling afhankelijk zou worden gemaakt van de nationale regels terzake. Anders zou niet alleen een en dezelfde overeenkomst van lidstaat tot lidstaat verschillend worden behandeld, waardoor de eenvormige toepassing van het Gemeenschapsrecht wordt aangetast, maar zou ook de volle werking worden miskend van een uitvoeringsmaatregel van het Verdrag, namelijk een vrijstellingsbeschikking in de zin van artikel 85, lid 3. In de genoemde zaak behoefde het Hof over deze rechtsvraag echter geen uitspraak te doen.

20. Wanneer het Directoraat-generaal Mededinging van de Commissie een administratieve brief verzendt, waarin het standpunt wordt ingenomen dat een bepaalde overeenkomst of feitelijke gedraging onverenigbaar is met artikel 85 van het Verdrag, maar tevens wordt verklaard dat op grond van administratieve prioriteiten niet aan de Commissie zal worden voorgesteld terzake een besluit te nemen overeenkomstig de formele procedures van Verordening nr. 17, staat het de nationale autoriteiten van de lidstaten op wier grondgebied de overeenkomst of feitelijke gedraging gevolgen heeft, uiteraard vrij maatregelen te nemen ten aanzien van deze overeenkomst of gedraging.

21. In het geval van een administratieve brief waarin het Directoraat-generaal Mededinging het standpunt inneemt dat een overeenkomst de mededinging beperkt in de zin van artikel 85, lid 1, maar aan de voorwaarden voldoet om voor een ontheffing uit hoofde van artikel 85, lid 3, in aanmerking te komen, nodigt de Commissie de nationale autoriteiten uit haar te raadplegen, voordat zij beslissen of het wenselijk is een besluit, op grond van het Gemeenschapsrecht dan wel het nationale recht te nemen, dat in een andere richting gaat.

22. In het geval van administratieve brieven waarin de Commissie het standpunt inneemt dat er voor haar op grond van de gegevens waarvan zij kennis heeft geen aanleiding is om op te treden uit hoofde van artikel 85, lid 1, of artikel 86 van het Verdrag, "(kan) deze omstandigheid (. . .) op zichzelf niet beletten dat de nationale autoriteiten op deze overeenkomsten of gedragingen de bepalingen van intern mededingingsrecht toepassen die eventueel strenger zijn dan het Gemeenschapsrecht op dit gebied. Het feit dat de Commissie heeft geoordeeld dat een bepaalde praktijk niet valt onder het verbod van artikel 85, leden 1 en 2, [of artikel 86] waarvan de werkingssfeer beperkt is tot kartels [of misbruik van machtsposities] die de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden, staat er geenszins aan in de weg dat deze praktijk door de nationale autoriteiten wordt bezien vanuit het oogpunt van de beperkende gevolgen die zij in het nationale kader kan veroorzaken" (17).

II. RICHTSNOEREN VOOR DE TAAKVERDELING

23. De samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten vindt plaats binnen het bestaande wettelijke kader. Om te beginnen moet de betrokken gedraging om onder het communautaire en niet alleen het nationale mededingingsrecht te vallen, de handel tussen lidstaten merkbaar ongunstig kunnen beïnvloeden. Voorts heeft de Commissie de uitslutende bevoegdheid om artikel 85, lid 1, uit hoofde van artikel 85, lid 3, van het Verdrag buiten toepassing te verklaren.

24. Daarenboven kunnen de beslissingen van een nationale instantie in de praktijk slechts op een doeltreffende wijze worden toegepast op mededingingsbeperkingen waarvan de gevolgen zich in hoofdzaak voordoen op het grondgebied van de staat waaronder deze instantie ressorteert. Dit is met name het geval bij de in artikel 4, lid 2, punt 1, van Verordening nr. 17 bedoelde mededingingsbeperkingen, namelijk overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen waaraan slechts ondernemingen uit één lidstaat deelnemen en die, hoewel zij geen betrekking hebben op de invoer of de uitvoer tussen lidstaten, de intracommunautaire handel ongunstig kunnen beïnvloeden (18). Wanneer een nationale instantie een onderzoek instelt buiten haar landsgrenzen, met name wanneer daarbij verificaties in bedrijven noodzakelijk zijn, alsmede bij de extraterritoriale tenuitvoerlegging van de beslissingen van een dergelijke instantie doen zich immers grote juridische moeilijkheden voor. De Commissie moet bijgevolg in de meeste gevallen zelf de behandeling op zich nemen van zaken waarbij ondernemingen betrokken zijn, waarvan de relevante activiteiten in verschillende lidstaten worden uitgeoefend.

25. Voorts is het een vereiste dat een nationale autoriteit over afdoende personele en materiële middelen beschikt en de nodige bevoegdheden bezit, om de onder het Gemeenschapsrecht vallende zaken die zij wil behandelen ook tot een goed einde te kunnen brengen. De doeltreffendheid van het optreden van de nationale autoriteit hangt met andere woorden af van de onderzoeksbevoegdheden, maar ook van de rechtsmiddelen waarover zij beschikt om een zaak te beslechten, met name van haar bevoegdheid om in spoedeisende zaken voorlopige maatregelen te treffen en van de sancties die zij kan opleggen aan ondernemingen die schuldig worden bevonden aan inbreuken op de mededingingsregels. De Commissie wil niet dat de verschillen in de in de diverse lidstaten geldende procedureregels kunnen leiden tot oplossingen met een onderscheiden grad van doeltreffendheid bij de behandeling van gelijksoortige zaken.

26. Om te bepalen welke zaken zij zelf behandelt, houdt de Commissie rekening met de gevolgen van de mededingingsregeling of van het misbruik van een machtspositie en met de aard van de inbreuk.

In beginsel behandelen de nationale autoriteiten de zaken waarvan de gevolgen zich in hoofdzaak op hun grondgebied doen gevoelen en waarvan een eerste onderzoek uitwijst dat zij waarschijnlijk niet voor een vrijstelling uit hoofde van artikel 85, lid 3, in aanmerking komen. De Commissie behoudt zich echter het recht voor, bepaalde zaken met een bijzonder belang voor de Gemeenschap zelf te behandelen.

In hoofdzaak nationale gevolgen

27. Vooraf zij erop gewezen dat hier alleen zaken ter sprake komen die binnen de werkingssfeer van de artikelen 85 en 86 vallen.

Er kan van worden uitgegaan, dat de daadwerkelijke en voorzienbare gevolgen van een mededingingsregeling of van een misbruik van machtspositie nauw verband houden met het grondgebied waar de mededingingsregeling of de gedraging wordt uitgevoerd alsmede met de relevante geografische markt voor de betrokken producten of diensten.

28. Wanneer de relevante geografische markt beperkt is tot het grondgebied van een lidstaat en de mededingingsregeling of feitelijke gedraging enkel in deze staat wordt uitgevoerd, moet ervan worden uitgegaan dat de gevolgen ervan zich in hoofdzaak in deze staat zullen voordoen, zelfs wanneer deze mededingingsregeling of feitelijke gedraging in theorie de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden.

Aard van de inbreuk: zaken waarvoor geen ontheffing kan worden verleend

29. De navolgende geldt zowel voor zaken die voor de Commissie worden gebracht, als voor die welke bij een mededingingsautoriteit van een lidstaat aanhanging zijn gemaakt en voor die waarvan zowel de ene als de andere autoriteit kennis kan nemen.

Onderscheiden moet worden gemaakt tussen inbreuken op artikel 85 en inbreuken op artikel 86 van het Verdrag.

30. De Commissie is bij uitsluiting bevoegd krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag de bepalingen van artikel 85, lid 1, buiten toepassing te verklaren. Elke aangemelde mededingingsregeling die a priori voor een ontheffing in aanmerking komt, moet derhalve door de Commissie worden onderzocht. Zij houdt daarbij rekening met de dienaangaande door het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg ontwikkelde criteria, maar ook met haar eigen beschikkingspraktijk en met de verordeningen.

31. De Commissie moet haar rol ook zelf vervullen met betrekking tot klachten waarvan het voorwerp tot haar uitsluitende bevoegdheden behoort, zoals de intrekking van een voorheen uit hoofde van artikel 85, lid 3, verleende vrijstelling (19).

32. Een dergelijke beperking bestaat daarentegen niet ten aanzien van de tenuitvoerlegging van artikel 86 van het Verdrag. De Commissie en de lidstaten hebben terzake een samenlopende bevoegdheid om klachten te onderzoeken en misbruiken van een machtspositie te bestraffen.

Zaken met een bijzonder belang voor de Gemeenschap

33. Sommige zaken die naar het oordeel van de Comissie een bijzonder belang voor de Gemeenschap hebben, zullen in de meeste gevallen door de Commissie worden behandeld, zelfs indien zij voldoen aan de hierboven genoemde voorwaarden (punten 27 en 28, en 29 tot en met 32) om door een nationale autoriteit te kunnen worden behandeld.

34. Onder deze categorie vallen de zaken die een nieuw juridisch vraagstuk aan de orde stellen d.w.z. een vraagstuk waarover nog in geen beschikking van de Commissie of arrest van het Hof of het Gerecht uitspraak is gedaan.

35. Het economische gewicht van een zaak is op zichzelf geen reden haar door de Commissie te laten behandelen. Dat zou anders kunnen liggen wanneer de toegang van marktdeelnemers uit andere lidstaten tot de betrokken markt ernstig wordt belemmerd.

36. Een bijzonder belang voor de Gemeenschap kunnen voorts mededingingsbeperkende gedragingen hebben waarvan een van de volgende soorten ondernemingen wordt verdacht: een openbaar bedrijf, een onderneming waaraan een lidstaat bijzondere of uitsluitende rechten heeft verleend in de zin van artikel 90, lid 1, van het Verdrag, of een onderneming die belast is met het beheer van diensten van algemeen economisch belang of die het karakter dragen van een fiscaal monopolie in de zin van artikel 90, lid 2, van het Verdrag.

III. SAMENWERKING BIJ ZAKEN DIE EERST BIJ DE COMMISSIE AANHANGIG ZIJN GEMAAKT

37. De door de Commissie behandelde zaken kunnen op drieërlei wijze aanhangig zijn gemaakt: ambtshalve, door aanmelding of op klachte. Ambtshalve procedures komen door hun aard niet voor een gedecentraliseerde behandeling door de nationale mededingingsautoriteiten in aanmerking.

38. Wegens de uitsluitende bevoegdheid van de Commissie inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag in individuele zaken, is het uitgesloten dat zaken die krachtens artikel 4, lid 1, van Verordening nr. 17 bij de Commissie zijn aangemeld door partijen die zich op die Verdragsbepaling wensen te beroepen, op initiatief van de Commsisie door een nationale mededingingsautoriteit worden behandeld. Volgens de rechtspraak van het Gerecht van eerste aanleg volgt uit die uitsluitende bevoegdheid immers dat degene die een verzoek om ontheffing doet, het recht heeft van de Commissie een beslissing over de gegrondheid van zijn verzoek te verkrijgen (20).

39. De mededingingsautoriteiten van de lidstaten kunnen op verzoek van de Commissie de klachten behandelen waarbij de toepassing van artikel 85, lid 3, niet in het geding is, namelijk die welke mededingingsregelingen betreffen waarvoor aanmelding verplicht is uit hoofde van artikel 4, lid 1, artikel 5, lid 1, en artikel 25 van Verordening nr. 17, doch die niet bij de Commissie zijn aangemeld, en die welke zijn gebaseerd op een beweerde schending van artikel 86 van het Verdrag. Klachten waarvan het voorwerp tot de uitsluitende bevoegdheid van de Commissie behoort, zoals de intrekking van een vrijstelling, kunnen daarentegen niet naar behoren door een nationale mededingingsautoriteit (21) worden behandeld.

40. De in de punten 23-26 genoemde beoordelingscriteria ter bepaling of een zaak door de Commissie dan wel door een nationale autoriteit moet worden behandeld, met name ten aanzien van de territoriale reikwijdte van de gevolgen van de mededingingsregeling of de machtspositie (punten 27 en 28) moeten in aanmerking worden genomen.

Recht van de Commissie om een klacht af te wijzen

41. Blijkens de rechtspraak van het Gerecht van eerste aanleg heeft de Commissie onder zekere voorwarden het recht een klacht af te wijzen waarvan het communautaire belang niet zodanig is dat de voortzetting van het onderzoek van de zaak gerechtvaardigd (22).

42. Het aldus aan de Commissie verleende recht vindt zijn grondslag in de samenlopende bevoegdheid van de Commissie, de rechterlijke instanties van de lidstaten en - voorzover die terzake bevoegd zijn - hun mededingingsautoriteiten inzake de toepassing van artikel 85, lid 1, en artikel 86 en de daaruit voortvloeiende bescherming van de klagers voor de rechterlijke en administratieve instanties. Het is vaste rechtspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg dat, gelet op deze samenlopende bevoegdheden, artikel 3 van Verordening nr. 17 - dat de juridische grondslag vormt voor het indienen bij de Commissie van een klacht wegens schending van de artikelen 85 en 86 - aan degene die op grond van dat artikel een verzoek heeft ingediend, geen recht geeft op een beschikking van de Commissie in de zin van artikel 189 van het Verdrag betreffende het al dan niet bestaan van de beweerde inbreuk (23).

Voorwaarden voor afwijzing van een klacht

43. Voor de behandelisng van een klacht door een nationale autoriteit is vereist dat voldaan is aan de hiervoor uiteengezette specifieke voorwaarden, voortvloeiend uit de rechtspraak van het Gerecht.

44. De eerste dezer voorwaarden bestaat erin dat de Commissie, teneinde voor elke zaak te kunnen vaststellen of er al dan niet sprake is van communautair belang bij het voortzeten van het onderzoek, de in de klacht aangevoerde feitelijke en juridische elementen zorgvuldig dient te onderzoeken (24). Krachtens het in artikel 190 van het Verdrag neergelegde motiveringsvereiste dient de Commissie aan de klager aan te geven op grond van welke juridische en feitelijke overwegingen zij heeft geconcludeerd dat er niet sprake was van voldoende communautair belang om het onderzoek voort te zetten. De Commissie kan dus niet volstaan met een abstracte verwijzing naar het communautaire belang (25).

45. Om te beoordelen of zij een klacht wegens het ontbreken van communautair belang mag afwijzen, dient de Commissie in het bijzonder een afweging te maken tussen het belang van de gestelde inbreuk voor de werking van de gemeenschappelijke markt, de waarschijnlijkheid dat zij het bestaan ervan kan aantonen en de reikwijdte van de onderzoeksmaatregelen die nodig zijn om onder optimale voorwaarden haar toezicht op de eerbiediging van de artikelen 85 en 86 uit te oefenen (26). Wanneer met name de gevolgen van de in een klacht gestelde inbreuken zich hoofdzakelijk op het grondgebied van slechts één lidstaat doen gevoelen, en wanneer de bevoegde rechterlijke en administratieve autoriteiten van die staat reeds zijn aangezocht voor geschillen tussen de klager en degene tegen wie de klacht is gericht, heeft de Commissie - zoals het Gerecht heeft geoordeeld in de zaak BEMIM (27) - het recht de klacht af te wijzen op grond dat er geen sprake is van een voldoende communautair belang voor het voortzetten van het onderzoek, mits de rechten van de klager op afdoende wijze kunnen worden beschermd. In verband met de lokalisatie van de gevolgen van een mededingingsregeling geldt dit met name ten aanzien van mededingingsregelingen waaraan slechts ondernemingen uit één lidstaat deelnemen en die, hoewel zij geen betrekking hebben op de invoer of de uitvoer tussen lidstaten, in de zin van artikel 4, lid 2, punt 1, van Verordening nr. 17 (28), toch de intracommunautaire handel ongunstig kunnen beïnvloeden. Aangaande de bescherming van de rechten van de klager acht de Commissie het noodzakelijk dat deze door de aanhangigmaking van de zaak bij de betrokken nationale autoriteit op volledige afdoende wijze wordt gewaarborgd. Wat dit laatste punt betreft, is het volgens de Commissie voor een doeltreffend optreden van de nationale autoriteit van essentieel belang dat deze de mogelijkheid heeft om, indien nodig, voorlopige maatregelen vast te stellen, onverminderd de in het recht van sommige lidstaten verankerde mogelijkheid dat dergelijke maatregelen met de vereiste doeltreffendheid door een rechterlijke instantie worden genomen.

Procedure

46. Wanneer de Commissie van oordeel is dat aan deze voorwaarden is voldaan, vraagt zij de mededingingsautoriteit van de lidstaat waarin de gevolgen van de gewraakte overeenkomst of feitelijke gedraging zich hoofdzakelijk doen gevoelen, of deze aanvaardt de klacht te onderzoeken en dienaangaande een beslissing te nemen. Zo het antwoord bevestigend is, wijst de Commsisie de bij haar ingediende klacht af wegens onvoldoende communautair belang, waarbij wordt verwezen naar het feit dat dezelfde zaak, ambtshalve of op verzoek van klagers, bij de nationale mededingingsautoriteit aanhangig is gemaakt. De Commissie stelt de in haar bezit zijnde relevante bescheiden ter beschikking van de autoriteit (29).

47. Met betrekking tot het onderzoek van de klacht moet worden verduidelijkt dat, overeenkomstig het arrest van het Hof van Justitie in de zaak "van de Spaanse banken" (30), de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, in het kader van de toepassing van de nationale en communautaire mededingingsregels, de niet bekendgemaakte inlichtingen in de antwoorden op de krachtens artikel 11 van Verordening nr. 17 tot de ondernemingen gerichte verzoeken om inlichtingen en de bij verificaties op grond van artikel 14 van Verordening nr. 17, verkregen inlichtingen niet als bewijsmiddel kunnen gebruiken. Niettemin vormen deze inlichtingen aanwijzingen die in voorkomend geval in aanmerking kunnen worden genomen om de inleiding van een nationale procedure te rechtvaardigen (31).

IV. SAMENWERKING BIJ ZAKEN DIE EERST BIJ EEN NATIONALE MEDEDINGINGSAUTORITEIT AANHANGIG ZIJN GEMAAKT

Inleiding

48. Het gaat hier om zaken binnen de werkingssfeer van het communautaire mededingingsrecht, die door een nationale mededingingsautoriteit op eigen initiatief worden behandeld en waarbij deze zich baseert op artikel 85, lid 1, en artikel 86, alleen of in samenhang met de eigen nationale mededingingsregels, dan wel, zo dit niet mogelijk is, op de eigen nationale mededingingsregels alleen. Het gaat derhalve om alle zaken die binnen deze werkingssfeer vallen, waarnaar een nationale autoriteit een onderzoek instelt voordat de Commissie daartoe eventueel besluit, ongeacht de wijze waarop de zaak aanhangig is gemaakt (ambtshalve, door aanmelding of op klachte). Dit zijn dus de zaken die aan de in deel II (Richtsnoeren voor de taakverdeling) van deze mededeling genoemde voorwaarden voldoen.

49. Bij zaken die zij uit hoofde van het Gemeenschapsrecht behandelen, is het gewenst dat de nationale autoriteiten de Commissie stelselmatig op de hoogte houden van de door hen ingeleide procedures; de Commissie stelt de overige nationale autoriteiten daarvan in kennis.

50. Deze samenwerking is in het bijzonder noodzakelijk bij zaken met een bijzonder belang voor de Gemeenschap, zoals bedoeld in de punten 33 tot en met 36. Het betreft alle zaken die een nieuw juridisch probleem aan de orde stellen, zodat wordt voorkomen dat op grond van het nationale of Gemeenschapsrecht beslissingen worden genomen die met het laatstgenoemde onverenigbaar zijn; voorts van zaken die uit een economisch oogpunt van het grootste belang zijn, alleen die waarbij de toegang van marktdeelnemers uit andere lidstaten tot de betrokken nationale markt ernstig wordt belemmerd, en ten slotte alle zaken waarbij een openbare of daarmee gelijk te stellen onderneming (in de zin van artikel 90, leden 1 en 2, van het Verdrag) van een mededingingbeperkende gedraging wordt verdacht. Elke nationale autoriteit beoordeelt, eventueel na raadpleging van de Commissie, of een bepaalde zaak tot een van de genoemde categorieën behoort.

51. Het onderzoek van deze zaken wordt door de nationale mededingingsautoriteiten gevoerd volgens de procedures van hun nationale recht, ongeacht of zij optreden met het oog op de toepassing van het communautaire dan wel van het nationale mededingingsrecht (32).

52. Evenals de nationale rechters bij wie mededingingszaken aanhangig zijn waarop de artikelen 85 en 86 van toepassing zijn, kunnen de nationale mededingingsautoriteiten die deze artikelen moeten toepassen, naar het oordeel van de Commissie, voorzover het toepasselijke nationale procesrecht zulks toelaat en onverminderd artikel 214 van het EG-Verdrag, altijd bij de Commissie inlichtingen inwinnen over de stand van de procedure die deze instelling in voorkomend geval heeft ingeleid en over de waarschijnlijkheid dat zij zich krachtens Verordening nr. 17 officieel uitspreekt over de zaken die deze nationale autoriteiten op eigen initiatief in behandeling hebben genomen. Onder dezelfde voorwaarden kunnen de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, wanneer de concrete toepassing van artikel 85, lid 1, of artikel 86 bijzondere moeilijkheden oplevert, met de Commissie contact opnemen om de economische en juridische inlichtingen in te winnen die zij hem kan verschaffen (33).

53. De Commissie is ervan overtuigd, dat een nauwe samenwerking met de nationale autoriteiten tegenstrijdige beschikkingen kan voorkomen. Wanneer "in een procedure voor de nationale gezagsorganen blijkt, dat de Commissie een voor haar hangende procedure betreffende dezelfde [zaak] mogelijkerwijze zal afsluiten met een beschikking welke zich met de werking van de beschikking der nationale autoriteiten niet verdraagt, [ligt] het op de weg dier nationale gezagsorganen (. . .) passende maatregelen te nemen," teneinde te garanderen dat de uitvoeringsbesluiten van het communautaire mededingingsrecht hun volle uitwerking hebben. Deze maatregelen dienen naar het oordeel van de Commissie in de regel te bestaan in de opschorting van de uitspraak van de nationale autoriteiten in afwachting van de afloop van de procedure bij de Commissie. Wanneer de nationale autoriteit haar nationale recht toepast, wordt deze opschorting gemotiveerd door de beginselen van de voorrang van het Gemeenschapsrecht (34) en van de rechtszekerheid; wanneer zij het Gemeenschapsrecht toepast, alleen door het rechtszekerheidsbeginsel. De Commissie zal trachten de zaken die het voorwerp vormen van aldus opgeschorte nationale procedures bij voorrang te behandelen. Ook kan echter aan een tweede mogelijke oplossing worden gedacht, namelijk dat de Commissie wordt geraadpleegd, voordat de nationale beslissing wordt genomen. Deze raadpleging zou, met inachtneming van het genoemde arrest in de zaak van de Spaanse banken, bestaan in een uitwisseling van stukken ter voorbereiding van de voorgenomen beslissingen, zodat de autoriteiten van de lidstaten in staat zijn in hun eigen beslissing rekening te houden met het standpunt van de Commissie, zonder dat deze moet worden opgeschort totdat de beschikking van de Commissie is gegeven.

Procedure

Klachten

54. Omdat klagers de Commissie niet kunnen dwingen een beschikking over het bestaan van de door hen gestelde inbreuk te geven en de Commissie het recht heeft een klacht af te wijzen wegens het ontbreken van voldoende communautair belang, is er voor de mededingingsautoriteiten van de lidstaten geen bijzondere moeilijkheid om klachten te behandelen die in eerste instantie bij hen worden ingediend en die binnen de werkingssfeer van het communautaire mededingingsrecht vallen.

Aanmeldingen

55. Hoewel het slechts om een zeer gering percentage van het totale aantal bij de Commissie gedane aanmeldingen gaat, moet bijzondere aandacht worden besteed aan mededingingsregelingen waarnaar door een nationale autoriteit een onderzoek is ingesteld en die bij de Commsisie worden aangemeld om de procedure te vertragen. Onder een vertragende aanmelding wordt verstaan, het geval van een onderneming die, bedreigd door een verbod van een mededingingsregeling ten gevolge van een door een nationale autoriteit op grond van artikel 85, lid 1, of van het nationale recht ingeleide procedure, de omstreden overeenkomst bij de Commissie aanmeldt met het verzoek hiervoor uit hoofde van artikel 85, lid 3, van het Verdrag ontheffing te verlenen. Deze aanmelding beoogt te bereiken dat de Commissie een procedure inleidt overeenkomstig artikel 2, artikel 3 of artikel 6 van Verordening nr. 17 en aldus krachtens artikel 9, lid 3, van deze verordening de autoriteiten van de lidstaten de bevoegdheid ontneemt artikel 85, lid 1, toe te passen. Een aanmelding wordt door de Commissie pas aangemerkt als vertragend, nadat zij contact heeft opgenomen met de betrokken nationale autoriteit en heeft vastgesteld dat deze haar zienswijze deelt. Daarenboven verzoekt de Commissie de nationale autoriteiten haar spontaan in kennis te stellen van bij hen gedane aanmeldingen die huns inziens vertraging beogen.

56. Hiermee moet het geval worden gelijkgesteld waarin de aanmelding bij de Commissie geschiedt om de ophanden zijnde inleiding van een nationale verbodsprocedure te verhinderen (35).

57. De Commissie ontzegt degene die een verzoek om ontheffing doet, niet het recht van haar een beslissing over de gegrondheid van zijn verzoek te verkrijgen (zie hierboven, punt 38). Wanneer de Commissie evenwel van oordeel is dat deze aanmelding als hoofddoel heeft, de nationale procedure te blokkeren door een beroep op haar uitsluitende bevoegdheid inzake ontheffingen, acht zij goede gronden aanwezig om deze niet bij voorrang te behandelen.

58. De nationale autoriteit die de zaak onderzoekt en die derhalve een procedure heeft ingeleid, dient normaal aan de Commissie haar voorlopig oordeel te vragen, over de waarschijnlijkheid dat zij een ontheffing verleent voor de zopas bij haar aangemelde overeenkomst. Deze vraag naar het oordeel van de Commissie is overbodig wanneer de nationale autoriteit "aan de hand van de criteria die in de rechtspraak van het Hof van Justitie en in die van het Gerecht van eerste aanleg alsmede in de verordeningen- en beschikkingenpraktijk van de Commissie besloten liggen" "de zekerheid heeft verkregen dat een individuele vrijstelling voor de betrokken mededingingsregeling niet mogelijk is" (36).

59. Nadat zij de inhoud van de overeenkomst in feite en in rechte aan een eerste onderzoek heeft onderworpen, deelt de Commissie zo spoedig mogelijk na ontvangst van de volledige aanmelding haar voorlopig oordeel mede, over de waarschijnlijkheid van een ontheffing. Ingeval bij het onderzoek van de aanmelding ten eerste blijkt dat de betrokken overeenkomst waarschijnlijk niet in aanmerking komt voor een ontheffing uit hoofde van artikel 85, lid 3, en ten tweede dat de gevolgen van deze overeenkomst zich in hoofdzaak in één lidstaat doen gevoelen, zal het oordeel luiden dat de behandeling van deze aanmelding voor de Commissie geen voorrang heeft.

60. De Commissie stelt de nationale autoriteit die dezelfde zaak onderzoekt, alsmede de aanmeldende partijen schriftelijk van dit oordeel in kennis. Zij deelt in haar brief mee, dat het zeer onwaarschijnlijk is dat zij over de bij haar aangemelde mededingingsregeling een uitspraak doet, voordat de aangezochte nationale autoriteit dienaangaande een eindbeslissing heeft gegeven.

61. In haar antwoord moet de nationale autoriteit, na kennis te hebben genomen van het oordeel van de Commissie, zich ertoe te verbinden, onverwijld contact met haar op te nemen indien het onderzoek van de zaak tot een andere conclusie zou leiden dan het oordeel waartoe de Commissie is gekomen. Dit zou het geval zijn wanneer de nationale autoriteit op basis van haar onderzoek tot de bevinding zou komen dat de betrokken overeenkomst niet behoort te worden verboden op grond van artikel 85, lid 1, of zo dit niet mogelijk is, op grond van het toepasselijke nationale recht. De nationale autoriteit dient zich er ten slotte toe te verbinden de Commissie een afschrift van haar eindbeslissing terzake te doen toekomen. De mededingingsautoriteiten van de andere lidstaten ontvangen ter informatie een afschrift van deze briefwisseling.

62. Slechts in zeer uitzonderlijke gevallen leidt de Commissie voordat de bij de nationale autoriteit lopende procedure is afgesloten, in dezelfde zaak zelf de procedure in, in de zin van artikel 9, lid 3, van Verordening nr. 17, met als gevolg dat de nationale autoriteit niet langer bevoegd is. Zij wijkt uitsluitend van de regel af, wanneer de nationale autoriteit tegen de verwachting in tot de conclusie zou komen, dat geen inbreuk op artikel 85, artikel 86 of haar nationale mededingingsrecht is gepleegd of wanneer de nationale procedur eonnodig lang aansleept.

63. Alvorens de procedure in te leiden raadpleegt de Commissie de nationale autoriteit, om te vernemen welke feitelijke en juridische gronden aan de gunstige beslissing van de nationale autoriteit ten grondslag liggen of wat de oorzaken van de vertraging van de procedure zijn.

V. SLOTOPMERKINGEN

64. Deze mededeling laat de uitleggingsbevoegdheid van het Gerecht van eerste aanleg en het Hof van Justitie onverlet.

65. Met het oog op een doeltreffende en eenvormige toepassing van het Gemeenschapsrecht op het gehele grondgebied van de Unie en ter bevordering van de duidelijkheid en de rechtszekerheid voor ondernemingen nodigt de Commissie lidstaten die er nog geen hebben uit, een wettelijke regeling tot stand te brengen die het hun mededingingsautoriteit mogelijk maakt artikel 85, lid 1, en artikel 86 op doeltreffende wijze toe te passen.

66. Bij de toepassing van deze mededeling nemen de Commissie en de bevoegde autoriteiten van de lidstaten, alsmede hun ambtenaren en andere personeelsleden overeenkomstig artikel 20 van Verordening nr. 17 het beroepsgeheim in acht.

67. Deze mededeling geldt niet voor de mededingingsregels voor de vervoersector, gezien het grote aantal specifieke kenmerken van de procedure voor zaken in de sector (37).

68. De concrete toepassing van deze mededeling, met name ten aanzien van de ter vergemakkelijking van de uitvoering wenselijk geachte maatregelen, zal jaarlijks door de autoriteiten van de lidstaten en de Commissie gezamenlijk wordt beoordeeld.

69. Deze mededeling zal uiterlijk vóór het einde van het vierde jaar na de vaststelling ervan opnieuw worden onderzocht.

(1) Zaak T-24/90, Automec/Commissie (Automec II), Jurispr. 1992, blz. II-2223, r.o. 85.

(2) Zaak 127/73, BRT/SABAM, Jurispr. 1973, blz. 51, r.o. 16.

(3) Zaak 63/75, Fonderies de Roubaix/Fonderies Roux, Jurispr. 1976, blz. 111.

(4) Bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechtererlijke instanties voor de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag (PB C 39 van 13. 2. 1993, blz. 6).

(5) Zie in die zin voetnoot 1, r.o. 85.

(6) Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962: Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62).

(7) Thans het Gerecht van eerste aanleg en, in hogere voorziening, het Hof van Justitie.

(8) Negatieve verklaringen.

(9) Beëindiging van inbreuken - Verbodsbeschikkingen.

(10) Beschikkingen bedoeld in artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag.

(11) Zaak 14/68, Wilhelm e.a./Bundeskartellamt, Jurispr. 1969, blz. 1, r.o. 4.

(12) Zaak 66/86 Ahmed Saeed Flugreisen e.a./Zentrale zur Bekämpfung unlauteren Wettbewerbs, Jurispr. 1989, blz. 803, r.o. 48.

(13) Zaak C-165/91, Van Munster/Rijksdienst voor Pensioenen, Jurispr. 1994, blz. I-4661, r.o. 32.

(14) Zaak 99/79, Lancôme/Etos, Jurispr. 1980, blz. 2511, r.o. 11; aangehaald in de reeds genoemde bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties voor de toepassing van de artikelen 85 en 86.

(15) Vierde Verslag over het mededingingsbeleid, 1974, nr. 45.

(16) Jurispr. 1995, blz. I-3477; zie ook de conclusie van advocaat-generaal Tesauro in dezelfde zaak, punt 51.

(17) Gevoegde zaken 253/78 en 1 tot en met 3/79, Procureur de la République/Giry en Guerlain, Jurispr. 1980, blz. 2327, r.o. 18.

(18) Het is mogelijk dat een overeenkomst, ofschoon "geen betrekking hebbend op de invoer of de uitvoer tussen lidstaten" in de zin van artikel 4 van Verordening nr. 17, nochtans "de handel tussen lidstaten nadelig beïnvloedt" in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (Zaak 43/69, Bilger/Jehle, Jurispr. 1970, blz. 136, r.o. 5).

(19) Zie voetnoot 1, r.o. 75.

(20) Zaak T-23/90, Peugeot/Commissie, Jurispr. 1991, blz. II-653, r.o. 47.

(21) Zie voetnoot 1, r.o. 75.

(22) Zie voetnoot 1, r.o. 85: herhaald in de arresten in zaak T-114/92, BEMIM/Commissie, Jurispr. 1995, blz. II-147, r.o. 80, en zaak T-77/95 SFEI e.a./Commissie, Jurispr. 1997, blz. II-1, r.o. 29 en 55.

(23) Met name: zaak 125/78, GEMA/Commissie, Jurispr. 1979, blz. 3173, r.o. 17, zaak T-16/91, Rendo e.a./Commissie, Jurispr. 1992, blz. II-2417 r.o. 98.

(24) Zie voetnoot 1, r.o. 82.

(25) Zie voetnoot 1, r.o. 85.

(26) Zie voetnoot 1, r.o. 86; herhaald in het arrest BEMIM/Commissie, r.o. 80.

(27) Zie voetnoot 22, r.o. 86.

(28) Zie voetnoot 18.

(29) In geval van inlichtingen waarbij met het oog op de bescherming van de anonimiteit van de informant om geheimhouding is verzocht, is de instelling die deze informatie aanvaardt, krachtens artikel 214 van het Verdrag ertoe gehouden die voorwaarde in acht te nemen (zaak 145/83, Adams, Jurispr. 1985, blz. 3539, r.o. 34). De Commissie zal derhalve aan de nationale autoriteiten niet de naam mededelen van haar anonieme informanten, behalve wanneer deze op verzoek van de Commissie hun eis om anoniem te blijven ten aanzien van de nationale autoriteit die hun klacht te behandelen zal krijgen, willen intrekken.

(30) Zaak C-67/91, Asociación Española de Banca Privada e.a., Jurispr. 1992, blz. I-4785, dictum.

(31) Zie voetnoot 30, r.o. 39 en 43.

(32) Zie voetnoot 30, r.o. 32.

(33) Zaak C-234/89, Delimitis, Jurispr. 1991, blz. I-935, r.o. 53.

(34) Zie voetnoot 11, r.o. 8, 9 en 5.

(35) Voor mededingingsregelingen die krachtens artikel 4, lid 2, punt 1, van Verordening nr. 17 niet behoeven te worden aangemeld, gelden de punten 56 en 57 van deze mededeling mutatis mutandis ten aanzien van het uitdrukkelijke verzoek om voor een vrijstelling in aanmerking te komen.

(36) Bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechtelrijke instanties, punten 29 en 30.

(37) Verordening nr. 141 van de Raad van 26 november 1962 houdende niet-toepassing op de vervoersector van Verordening nr. 17 van de Raad (PB 124 van 28. 11. 1962, blz. 2751/62, gewijzigd bij de Verordening nr. 165/65/EEG (PB 210 van 11. 12. 1965, blz. 3141/65) en nr. 1002/68/EEG (PB 306 van 16. 12. 1967, blz. 1)); Verordening (EEG) nr. 1017/68 van de Raad van 19 juli 1968 houdende de toepassing van mededingingsregels op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 175 van 23. 7. 1968, blz. 1); Verordening (EEG) nr. 4056/86 van de Raad van 22 december 1986 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag op het zeevervoer (PB L 378 van 31. 12. 1986, blz. 4); Verordening (EEG) nr. 3975/87 van de Raad van 14 december 1987 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de mededingingsregels op ondernemingen in de sector luchtvervoer (PB L 374 van 31. 12. 1987, blz. 1); Verordening (EG) nr. 870/95 van de Commissie van 20 april 1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen lijnvaartondernemingen (consortia) krachtens Verordening (EEG) nr. 479/92 van de Raad (PB L 89 van 21. 4. 1995, blz. 7).