CONCLUSIES VAN DE RAAD

van 6 mei 1996

over het Witboek "Onderwijzen en leren. Naar een cognitieve samenleving"

(96/C 195/01)

I. INLEIDING

1. De Raad heeft op 6 mei 1996 het Witboek "Onderwijzen en leren. Naar een cognitieve samenleving" besproken. Dit Witboek is door de Europese Commissie op initiatief van de Commissarissen E. Cresson en P. Flynn en met instemming van Commissaris M. Bangemann ingediend.

Met de hiernavolgende beschouwingen wenst de Raad van de Ministers van Onderwijs een bijdrage te leveren aan het debat over een aantal fundamentele vraagstukken omtrent onderwijs ein opleiding op het niveau van de Lid-Staten en van de Europese Unie. Dit debat is reeds op gang gebracht in Venetië (2-3 februari 1996) naar aanleiding van de openingsconferentie van het Europees Jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven en zal in de loop van 1996 en de daaropvolgende jaren worden voortgezet.

De beschouwingen hebben derhalve niet het karakter van definitieve uitspraken. Zij zijn een tussenstap, zowel in de Staten als in het proces van analyse en verdieping dat ook tijdens het halfjaar van het Ierse en het Nederlandse voorzitterschap in de Europese Instellingen en andere technische organen aandacht zal krijgen.

2. De Ministers van Onderwijs zijn in de eerste plaats dank verschuldigd aan de Commissie voor deze nieuwe bijdrage aan de analyse van de belangrijke vraagstukken die rijzen bij de ontwikkeling van de onderwijs- en opleidingsstelsels in de Lid-Staten van de Unie. Deze analyse ligt in het verlengde van de ideeën die in het op initiatief van J. Delors opgestelde Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" en in de diverse Commissiedocumenten over beroepsopleiding, hoger onderwijs en onderwijs op afstand zijn ontvouwd.

In dit verband dienen ook de conclusies van de Europese Raad van Madrid van december 1995 en van de vorige Europese Raden van Essen en Cannes te worden vermeld. Zij hebben de aandacht gevestigd op de zorgwekkende economische en werkgelegenheidssituatie in de landen van de Unie, de maatregelen om de groei- en ontwikkelingsperspectieven ervan te verbeteren, en tenslotte de noodzaak om op nationaal en op communautair niveau investeringen in onderzoek, ontwikkeling en onderwijs te bevorderen.

Het lijdt geen twijfel dat het jaar 1996, dat bij besluit van het Europees Parlement en de Raad is uitgeroepen tot "Europees Jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven" een goede gelegenheid vormt om in de diverse Europese samenwerkingsstructuren en op het niveau van de afzonderlijke Lid-Staten dieper in te gaan op de thema's, de behoeften en de doelstellingen op middellange en lange termijn in de onderwijs- en opleidingssector in de Gemeenschap.

In dit perspectief biedt de indiening van het Witboek een kans die met beide handen moet worden aangegrepen. Het bevat een politieke analyse van vraagstukken op het gebied van onderwijs en opleiding, die met name belangrijk is gezien de periode waarin het werd ingediend, nu de artikelen 126 en 127 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap hun eerste vruchten afwerpen en de nieuwe communautaire samenwerkingsprogramma's Socrates en Leonardo van start zijn gegaan.

Een ander belangrijk aspect is de samenhangende kijk op de problemen van onderwijs en opleiding die het Witboek biedt. Voor het uittekenen van een perspectief waarin de politieke aandacht moet worden geplaatst, moet een gezamenlijke analyse worden gemaakt van de problemen rond de individuele opleiding en de problemen in verband met de economische groei en de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in hun samenhang met de beroepsopleidingsvraagstukken.

Tot slot dient opnieuw te worden beklemtoond dat het een goede zaak is dat de bezinning op communautair niveau spoort met deze in de afzonderlijke Lid-Staten, dat zij verloopt volgens de vernieuwings- en hervormingstendensen die het nationale beleid bepalen en tevens aandacht besteedt aan vraagstukken waarmee dat beleid te kampen heeft. In dit verband dient te worden gewezen op de cruciale rol van de onderwijsgevenden in de vernieuwing van de onderwijs- en opleidingsstelsels en in de verbetering van de kwaliteit ervan.

3. Het Witboek omschrijft de samenleving van de toekomst als een "cognitieve samenleving", waarop de onderwijs- en de opleidingsstelsels op passende wijze zullen moeten inspelen, met name via in een Europees perspectief geplaatste strategieën, met inachtneming van de autonome bevoegdheden van de Lid-Staten.

In de samenleving van de toekomst zullen onderwijs en opleiding niet beperkt blijven tot het zoeken naar specifieke oplossingen om jongeren in het beroepsleven in te schakelen, maar zal het accent moeten komen te liggen op de centrale betekenis van onderwijs en opleiding voor zaken als persoonlijke ontwikkeling op alle vlakken, sociale integratie, gemeenschappelijke waarden, doorgifte van cultureel erfgoed, ontwikkeling van persoonlijke zelfstandigheid.

Het Witboek stelt vast dat de Europese samenleving momenteel drie belangrijke impulsen kent:

- de verbreiding van de informatietechnologie en de ingrijpende inhoudelijke en organisatorische veranderingen op het punt van produktie en arbeid die dit meebrengt;

- de globalisering van de economie;

- de steeds snellere vooruitgang en de verbreiding van wetenschap en techniek als gevolg daarvan.

Vooreerst past een opmerking over het algemene kader waarin de problemen waarmee onze veranderende samenleving wordt geconfronteerd, worden geanalyseerd.

Het Witboek kan de indruk wekken dat de analyse hoofdzakelijk, zij het niet uitsluitend, aandacht besteedt aan de economische aspecten van de menselijke activiteit. Ook de keuze van de titel "Naar een cognitieve samenleving" kan verwarring wekken wanneer deze in beperkende zin wordt geïnterpreteerd en ervan wordt uitgegaan dat tussen de resultaten van het leerproces en de ontwikkeling van de economische activiteit en de werkgelegenheid een lineair verband bestaat.

De Raad is van mening dat bij de analyse van onderwijs- en opleidingsvraagstukken in het Europa van vandaag en morgen, naast de louter economische aspecten van de ontwikkeling, ook voldoende aandacht moet worden besteed aan de culturele en opvoedkundige aspecten ervan. Bij de economische activiteit, die ook deel uitmaakt van het civiele leven, mogen de ethische grondslagen van de sociale ontwikkeling niet uit het oog worden verloren. De filosofische en axiologische dimensie moet een tegengewicht vormen voor een visie van de sociale ontwikkeling die "verlicht" kan lijken, namelijk een visie waarin ten aanzien van de kennis als doel op zich buitensporig hoge verwachtingen worden gesteld.

Een ruimere interpretatie van de problemen en de uitdagingen waarmee de hedendaagse samenleving wordt geconfronteerd maakt het mogelijk recht te doen aan de rol die andere factoren, naast de informatietechnologieën en de globalisering van de economie, in de voorspelbare ontwikkelingen spelen. Bij wijze van voorbeeld kan worden verwezen naar de grote demografische verschijnselen, het contact tussen diverse culturen, de milieuproblematiek, de bedreiging van democratische samenlevingsvormen en het grote vraagstuk van de sociale marginalisering, dat in belangrijke mate te wijten is aan de kloof op het gebied van de kennis en de capaciteiten om deze te beheersen.

4. Het Witboek noemt twee mogelijke reacties op deze uitdagingen: toegang tot algemene ontwikkeling en ontwikkeling van de beroepsbekwaamheid.

Er wordt opgemerkt dat het gevaar bestaat dat er in de Europese samenleving een scheiding ontstaat tussen mensen die in staat zijn te begrijpen, mensen die slechts kunnen "consumeren" en mensen aan de zelfkant van een bijstandsmaatschappij. Deze scheiding kan samenvallen met de tweedeling tussen degenen die wèl en die niet geleerd hebben.

Het Witboek onderstreept derhalve dat de Europese dimensie van onderwijs en opleiding moet worden ontwikkeld. De Europese dimensie moet het uitgangspunt worden voor het optreden via een aantal voorbeelden en vormen van samenwerking tussen de Lid-Staten:

- qua procedure: door passende instanties voor de bespreking van de voorgestelde onderwerpen vast te stellen;

- qua financiering: door de keuze van elk van de Staten te respecteren; de Gemeenschap kan momenteel weliswaar geen nieuwe projecten financieren, maar in het Witboek wordt voorgesteld de prioriteiten op onderwijsgebied te handhaven;

- qua bevoegdheden: door strikt de hand te houden aan de beginselen van Maastricht wat betreft de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten voor de inhoud en organisatie van de onderwijs- en opleidingssystemen, en door het subsidiariteitsbeginsel te bevestigen.

Het Witboek onderscheidt vijf algemene doelstellingen en een aantal steunmaatregelen om een en ander te verwezenlijken:

- de verwerving van nieuwe kennis aanmoedigen (de volgende steunmaatregelen worden voorgesteld: in voering van een Europees systeem voor de erkenning van basisvaardigheden, persoonlijke bekwaamheidskaarten, Europees systeem voor de erkenning van vaardigheden, bevordering van de mobiliteit van studenten, steun voor de ontwikkeling van educatieve multimediasoftware),

- school en onderneming nader tot elkaar brengen (openstelling van het onderwijs voor het beroepsleven, het betrekken van de onderneming bij de opleiding, ontwikkeling van de samenwerking tussen onderwijsstructuren en bedrijfsleven),

- uitsluiting bestrijden (ondersteuning van tweede-kansscholen door de concentratie van materiële en menselijke middelen in probleemgebieden, de bevordering van experimenten met Europees vrijwilligerswerk),

- beheersing van drie communautaire talen (ondersteuning van het taalonderricht vanaf het voorschoolse onderwijs en in de beroepsopleiding door evaluatie- en kwaliteitsbewakingssystemen voor het talenonderricht in te voeren),

- gelijke behandeling van materiële investeringen en investeringen in opleiding (voorzien in de mogelijkheid dat de boekhoudkundige en de fiscale behandeling van de uitgaven voor opleiding worden aangepast).

II. CONCLUSIES

De Raad van Ministers van Onderwijs beschouwt de in het Witboek vermelde doelstellingen als aanwijzingen voor de mogelijke ontwikkeling van het onderwijs en de opleiding in de Lid-Staten en in de Europese Unie; hij hoopt dat tijdens het Ierse en het Nederlandse voorzitterschap over de voorgestelde maatregelen een diepgaand debat kan worden gehouden, met name tegen de achtergrond van eventuele voorstellen van de Commissie.

Vooraf wenst de Raad er echter de aandacht op te vestigen dat bij de maatregelen waartoe na afronding van het debat over het Witboek kan worden besloten, rekening gehouden wordt met:

- de in de artikelen 126 en 127 van het Verdrag vervatte beginselen;

- het subsidiariteitsbeginsel;

- de eis dat de financiële vooruitzichten op het gebied van het onderwijs in acht worden genomen.

Wat de doelstellingen en de voorstellen voor maatregelen betreft, kan de problematiek van enkele punten niet over het hoofd gezien worden:

A. Erkenning van basisvaardigheden

In dit verband is de eis dat de certificering van de opleidingen mede met het oog op de mobiliteit op communautair niveau doorzichtig moet worden, vaak te horen, met name omdat de doorzichtigheid van de certificering een belangrijk instrument is om de kwaliteit van de opleidingen te verbeteren. Op dit moment lijkt het, met name gezien de diversiteit van de onderwijs- en opleidingsstelsels, moeilijk de niet-formele opleidingen te erkennen. Dit probleem dient derhalve grondig te worden onderzocht, onder meer in het licht van de experimenten die in sommige landen zijn uitgevoerd.

In de fase waarin wij ons thans bevinden, lijkt op basis van de resoluties van de Raad van 3 december 1992 en 5 december 1994 een vergelijking mogelijk en wenselijk tussen de lopende experimenten in de verschillende landen met betrekking tot de certificering van opleidingen en moet er steun gegeven worden aan de initiatieven van de Lid-Staten voor het opstellen van nieuwe certificeringsmodellen. Volgens vele Lid-Staten is het echter zaak, een te grote bureaucratisering, die negatieve gevolgen zou hebben voor de flexibiliteit en de mobiliteit van de markt, te voorkomen.

B. School en arbeid nader tot elkaar brengen

Door het probleem van de werkloosheid in verscheidene landen en met name de jeugdwerkloosheid, staat dit thema centraal in het beleid inzake onderwijs en sociale zaken. Zowel in de Lid-Staten als op Europees niveau lopen er vele verschillende experimenten in het kader van communautaire programma's (laatstelijk Leonardo), om het overgangsproces te vergemakkelijken. De verscheidenheid van die experimenten vormt een rijke bron om de activiteiten van de scholen en onderwijsinstellingen te combineren met de samenwerking met de bedrijven. Eén enkel referentiemodel zou te beperkt zijn, ook al wordt het uitgewerkt in het kader van de organisatie van de onderwijs- en opleidingsstelsels.

Voorts dient te worden onderstreept dat het doel er niet in mag bestaan de opleidingen uitsluitend, en slaafs, aan de eisen van de arbeid aan te passen, maar dat het zaak is ieder individu het vermogen te geven zich aan te passen aan het proces van veranderingen.

Zoals in OESO-verband is benadrukt, moet het partnerschap van alle burgers versterkt worden om de betrekkingen tussen school en arbeid te verbeteren.

Bovendien moet een nauwere samenwerking tot stand komen tussen de organen die belast zijn met de analyse van de nieuwe behoeften op het gebied van beroepsbekwaamheden.

Zoals in het vorige Witboek van Jacques Delors is aangegeven, moet er gestreefd worden naar een maatschappij van de opleiding waarin de resultaten van het leerproces en de opleiding niet alleen nuttig zijn om de arbeidsmarkt op te gaan, maar ook om de potentiële kwaliteiten van ieder individu optimaal te benutten.

C. Uitsluiting bestrijden

Paradoxaal dreigen de ontwikkeling van het wetenschappelijk onderzoek en de verspreiding van de technologieën een diepere kloof te scheppen tussen degenen die kennis bezitten en gebruiken en degenen die niet tot de groep van de nieuwe geletterden behoren.

De werkelijke uitdaging voor de onderwijsstelsels bestaat erin de nodige voorwaarden tot stand te brengen om iedereen passende onderwijs- en opleidingsmogelijkheden te bieden in het perspectief van scholing tijdens de gehele loop van het leven.

Er moeten derhalve meer inspanningen worden gedaan om de kwaliteit van de basisonderwijs- en basisopleidingsstelsels te verbeteren, teneinde achterstelling en mislukking te voorkomen. Iedere Lid-Staat neemt hiertoe de maatregelen die hij nodig acht en bevordert hierbij de intensievere uitwisseling van ervaringen.

Teneinde jongeren die het onderwijssysteem voortijdig en zonder kwalificatie hebben verlaten, een tweede kans te geven, dienen de Lid-Staten zich te beijveren de mechanismen in te voeren en te ontwikkelen die zij nodig achten om deze jongeren verschillende mogelijkheden te verstrekken; tevens dienen zij de uitwisseling van ervaringen die meer inzicht in deze zaken kunnen verschaffen, te bevorderen.

D. Talenkennis

Bij de communautaire samenwerking is dit altijd beschouwd als een fundamentele doelstelling om de mobiliteit van de burgers en de interculturele opvoeding te bevorderen. Met het oog hierop moet ten volle gebruik worden gemaakt van de lopende communautaire programma's. Enkele Lid-Staten zijn van oordeel dat hun aandacht voor de talen van de EU - die op grond van de resolutie betreffende de meertaligheid van 1995 belangrijk en prioritair worden geacht - uiteraad niet mag uitsluiten dat in het kader van hun nationale beleid, aandacht wordt geschonken aan andere, niet-communautaire Europese talen.

Teneinde het gestelde doel, de beheersing van drie talen van de EU, te bereiken, stelt de Commissie met name voor een erkenning van kwaliteit in te voeren voor het onderwijs van instellingen die het leren van talen het beste hebben aangemoedigd. Een dergelijk idee roept echter bezwaren op van de Lid-Staten, die het niet uitvoerbaar achten. De Commissie meent dat dit punt tijdens het lopende debat bijzondere aandacht verdient.

E. Gelijke behandeling van materiële investeringen en investeringen in opleiding

Ook dit aspect, waarbij wordt voorgesteld om alle niveaus van financiering door de diverse actoren in het onderwijs- en opleidingsproces te consolideren, is zeer gecompliceerd, ook wat de gevolgen voor de besteding van de overheidsmiddelen betreft. Er zijn boekhoudkundige en fiscale problemen in verband met de middelen die voor onderwijs en opleiding uitgetrokken worden.

Concluderend is de Raad van mening dat het Witboek een goede en stevige basis vormt waarop de komende maanden de belangrijkste thema's aangaande de vooruitzichten voor onderwijs en opleiding in de komende jaren verder ontwikkeld kunnen worden.

In ieder geval mag bij het uitzetten van een koers voor verdere communautaire samenwerking niet worden voorbijgegaan aan twee fundamentele aspecten van de ontwikkeling van de onderwijs- en opleidingsstelsels:

- de rol, de verantwoordelijkheid en de beroepsbekwaamheden van de onderwijsgevenden waaraan de politieke besluitvorming de grootste aandacht moet besteden;

- de kwaliteit van de onderwijs- en opleidingsstelsels die bepaald wordt door de behoeften van de hele maatschappij die tot uitdrukking komen in de verwachtingen en verlangens die de leerlingen, hun ouders en de samenleving in het algemeen ten aanzien van de school hebben.

Zoals de ministers ook bij andere gelegenheden meermalen hebben verklaard, is ook in het licht van de permanente educatie de doelstelling van een degelijke basisopleiding van fundamenteel belang opdat elk individu zichzelf als mens kan ontplooien en een volledige beroepsbekwaamheid kan verwerven.

Het debat daarover moet worden voortgezet, gezien het gecompliceerde karakter van de onderwijs- en opleidingsproblemen in een maatschappij die voortdurend en snel verandert en rekening houdend met de toenemende verantwoordelijkheid die de overheid, maar ook de sociale partners hebben bij het opzetten van geïntegreerde onderwijsstelsels en in het vooruitzicht van permanente educatie, waarbij heel het leven van de burgers in het geding is.

De uit te voeren analyse zal derhalve waarschijnlijk verdere ruimte voor samenwerking op communautair niveau tot stand kunnen brengen. De verslagen die de Commissie, mede in het licht van de resultaten van de aangekondigde themaconferenties zal indienen, zullen daartoe bijdragen.

Een confrontatie van ideeën is zeker nuttig, ook omdat de in het Witboek genoemde kwesties behandeld zijn of behandeld worden in andere internationale fora, zoals de OESO, de Raad van Europa en de Unesco, waar men zich ook terdege bewust is van de globalisering van de problemen in verband met onderwijs en opleiding, niet alleen vanwege de relatie met de arbeidsmarkt- en de werkgelegenheidsproblematiek, maar ook vanwege de culturele en strikt onderwijskundige implicaties.

Het initiatief van de Commissie om dit Witboek voor te leggen maakt deel uit van een geheel van analyses en voorstellen met betrekking tot de belangrijkste thema's waarover het internationale debat gaat: de mobiliteit en het vrije verkeer van de menselijke hulpbronnen, bevordering van meertaligheid en intercultureel onderwijs, de overgangsprocessen, opwaardering van het sociale partnerschap in de opleidingsstelsels, het invoeren van de nieuwe informatietechnologieën in de onderwijssector, gelijke kansen zonder de kwaliteit van de opleidingsstelsels in het gedrang te brengen.

In voorkomend geval moet van de op Europees communautair niveau uitgevoerde analyse een politiek signaal uitgaan voor de samenwerkingsactie van de Lid-Staten die ernaar streven om samen de gronden te vinden om, mede via acties in de onderwijs- en opleidingssector, de algemene doelstellingen van de Europese Unie te verwezenlijken langs de drie lijnen van de geïntegreerde economische ruimte, de gemeenschap van de burgers en het voortrekkerschap in de internationale betrekkingen.

De communautaire instellingen moeten, elk in haar eigen rol, bijdragen aan de definiëring van gemeenschappelijke richtsnoeren die de Verdragsbepalingen strikt naleven. De reserves en terughoudendheid van de Lid-Staten ten aanzien van enkele voorstellen voor acties (erkenning van vaardigheden, Europees leerlingstelsel, controle op de kwaliteit van scholen, tweede-kansscholen) moeten dan ook gezien worden als inherent aan complexe vraagstukken waarover eerst nog nagedacht moet worden en in verband waarmee de experimenten in de verschillende Lid-Staten nog nader bekeken moeten worden, alvorens coherente en specifieke actieprogramma's, voorzien van de nodige financiële middelen, worden opgesteld.