NL Publicatieblad van de Europese Unie L 276/22

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 20 december 2006

betreffende de staatssteun C 12/05 (ex N 611/03) die Duitsland voornemens is toe te kennen ten gunste van e-glass AG

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2006) 6587)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2007/656/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Gelet op Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (1), en met name op artikel 9,

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (2) en rekening houdende met deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 15 december 2003, geregistreerd op 18 december 2003, heeft Duitsland de Commissie in kennis gesteld van voorgenomen investeringssteun ten gunste van e-glass AG, Osterweddingen, (N 611/03), overeenkomstig de aanmeldingsvereiste die is opgenomen in de multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten van 1998 (hierna „MSK 1998” genoemd) (3). Op 23 januari en 27 februari 2004 verzocht de Commissie om aanvullende inlichtingen. Duitsland verstrekte deze inlichtingen bij brieven van 13 februari 2004, geregistreerd op dezelfde dag, en van 4 maart 2004, geregistreerd op dezelfde dag.

(2) Op 20 april 2004 keurde de Commissie, onder referentienummer C (2004) 1350 def., de overeenkomstig de MSK 1998 aangemelde steunintensiteit voor e-glass AG goed.

(3) Bij schrijven van 25 oktober 2004, geregistreerd op 26 oktober 2004, stelde Duitsland de Commissie ervan in kennis dat de informatie over de eigenaren van e-glass AG in de eerste aanmelding gedeeltelijk incorrect was en verzochten zij de Commissie de beschikking van 20 april 2004 te wijzigen.

(4) Bij schrijven 8 februari 2005, geregistreerd op 9 februari 2005, verstrekte Duitsland aanvullende inlichtingen.

(5) Bij schrijven van 24 februari 2005, onder referentienummer D/51447, gaf de Commissie Duitsland de mogelijkheid om opmerkingen te maken over het voornemen van de Commissie om haar beschikking van 20 april 2004 te herroepen en de formele onderzoeksprocedure in te leiden. Duitsland formuleerde zijn opmerkingen bij brief van 4 maart 2005, geregistreerd op 8 maart 2005.

(6) Bij schrijven van 20 april 2005, met referentienummer C(2005) 1114 def., stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van de steun voor e-glass AG. Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Unie (4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen te maken.

(7) Duitsland heeft zijn opmerkingen bij brief van 7 juni 2005, geregistreerd op 9 juni 2005, bekendgemaakt.

(8) De Commissie heeft van de belanghebbenden opmerkingen ontvangen bij brieven van 3 oktober 2005, geregistreerd op 4 oktober 2005, 7 oktober 2005, geregistreerd op 10 oktober 2005 en 10 oktober 2005, geregistreerd op dezelfde dag. De Commissie heeft deze voor een reactie aan Duitsland doorgezonden en heeft bij brief van 22 november 2005, geregistreerd op 25 november 2005, zijn opmerkingen ontvangen.

2. BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

(9) Duitsland is voornemens regionale investeringssteun te verlenen aan de naamloze vennootschap e-glass AG (hierna „e-glass” genoemd) voor de bouw van een nieuwe fabriek voor de productie van onbewerkt floatglas in Saksen-Anhalt, Duitsland.

2.1. Ontvanger en wijziging van eigendomsstructuur

(10) E-glass heeft, volgens haar statuten, als doelstelling: „de productie, bewerking en distributie van alle soorten vlakglas”.

(11) Op 15 december 2003 werd de volgende aandeelhoudersstructuur aangemeld: — Luxfinpart SA, Luxemburg, met een aandeel van [...] (5) %; — Semco Glaskooperation GmbH („Semco”), Duitsland, met een aandeel van [...] %; — Heckmann, advocaat, handelend als trustee voor een Duitse onderneming („insteller van de trust”), met een aandeel van [...] %. Luxfinpart SA, opgericht in 1997, is een houdstermaatschappij, voor wie het aangemelde project op het tijdstip van de aanmelding een zuiver financiële investering leek uit te maken. Semco, opgericht in 1997, bewerkt floatglas. De aandeelhouders zijn Sawatzki GmbH & Co. Vermögensanlage KG en Hermann Schüler GmbH & Co. KG, met een belang van elk [...] %. De insteller van de trust is een [...] onderneming die glas en floatglas bewerkt en zuivert. De aandelen van de insteller van de trust zijn in eigendom van [...] alsook in handen van [...].

(12) Bij brief van 25 oktober 2004 wees Duitsland de Commissie erop dat de aanmelding onjuiste informatie bevatte over een van de eigenaren van e-glass en over diens activiteiten op de floatglasmarkt (6).

(13) Bij brief van 8 februari 2005 stelde Duitsland de Commissie in kennis van een verandering in eigendomsstructuur van e-glass, die op 21 december 2004 in werking was getreden. Aan de Commissie werd meegedeeld dat Luxfinpart SA haar belang in e-glass verkocht had aan Glass Trösch Holding GmbH, Bad Krozingen, Duitsland („Trösch”). Trösch verwierf een bijkomende [...], zodat haar aandeel in e-glass [...] % bedraagt.

(14) Trösch is de Duitse houdstermaatschappij van de Trösch-groep, met hoofdzetel in Bern, Zwitserland. Trösch heeft een meerderheidsbelang in Euro SA, Hombourg (Frankrijk) en Euroglas GmbH, Haldensleben (Duitsland). De Trösch-groep produceert floatglas en is ook actief op het gebied van de bewerking van floatglas.

(15) De advocaat Heckmann, die als trustee handelde voor een Duitse onderneming, droeg zijn aandelen over aan AD Augento GmbH, Stuttgart (Duitsland) („AD-GmbH”), met ingang van 21 december 2004. [...] (7).

(16) Na de transactie op 21 december 2004 zag de eigendomsstructuur van e-glass eruit als volgt: — Trösch [...] % — [...] [...] % — Derde eigenaar (aandelen in het kader van de trustrelatie met AD-GmbH) [...] %

2.2. Het project

(17) Het project wordt uitgevoerd in Sülzetal-Osterweddingen, een steungebied krachtens artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Het regionale steunplafond bedraagt 28 % bruto of, in uitzonderingsgevallen, 35 % bruto voor grote ondernemingen (8). Het project zou starten op 15 april 2003; de geplande einddatum was 31 december 2005. De steunaanvraag werd vóór de start van het project ingediend.

(18) Het project betreft de bouw van een nieuwe fabriek voor de productie van onbewerkt floatglas. Floatglas is veruit het meest gangbare soort vlakglas; andere vlakglascategorieën zijn bijvoorbeeld gegoten glas, spiegelglas en vensterglas („sheet glass”). Floatglas heeft een aandeel van meer dan 80 % in de totale vlakglasproductie wereldwijd (9). Binnen de EER is het aandeel van floatglas waarschijnlijk nog hoger dan 80 %. De markt voor floatglas wordt over het algemeen in twee niveaus ingedeeld, namelijk de productie van onbewerkt floatglas (niveau 1) en de bewerking van floatglas (niveau 2).

(19) Om onbewerkt floatglas te produceren, wordt eerst een doorlopend glaslint vervaardigd, waarbij gesmolten glas over een bad van vloeibaar tin wordt gegoten (floatingproces). Daardoor worden volkomen gladde glasoppervlakten verkregen. Na afkoeling wordt het glas versneden en is het klaar voor de verkoop. Het onbewerkte floatglas wordt in de regel verder bewerkt (veredeld), en kan dan overal gebruikt worden waar vlakglas nodig is, vooral in de bouw en de automobielindustrie.

(20) De nieuwe fabriek zal de eerste productie-installatie van e-glass zijn. De productie zou in [...] gestart worden en de fabriek zou in [...] volledig operationeel moeten zijn. Na afloop van de aanloopperiode [...], zal de jaarlijkse capaciteit naar verwachting ongeveer [...] ton (bruto) onbewerkt floatglas bedragen.

(21) De subsidiabele kosten van het project belopen 121 miljoen euro en kunnen als volgt worden opgesplitst: Post Subsidiabele kosten in EUR Terrein [...] Gebouwen [...] Externe faciliteiten [...] Installaties en machines [...] Immateriële activa (software) [...] Totaal 121 000 000

(22) Volgens de aanmelding zal het project rechtstreeks bijdragen tot de schepping van 186 arbeidsplaatsen, met inbegrip van tien stageplaatsen. Bovendien zullen in de gesteunde regio zelf en in aangrenzende gesteunde regio's naar verwachting indirect 358 arbeidsplaatsen worden gecreëerd (op NUTS-II-niveau).

2.3. Steunintensiteit

(23) Duitsland verzoekt om goedkeuring van een voorgenomen steunmaatregel met een bruto-intensiteit van maximaal 35 % van de totale subsidiabele kosten ten bedrage van 121 miljoen euro.

2.4. Steunmaatregel

(24) De steun voor e-glass omvat: — een investeringssubsidie op basis van de „gemeenschappelijke taak betreffende de verbetering van de regionale economische structuur” (Gemeinschaftsaufgabe „Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur”), in samenhang met het 32e kaderplan van de gemeenschappelijke taak (32. Rahmenplan der Gemeinschaftsaufgabe). De relevante bepalingen van het 32e kaderplan zijn identiek aan de voorloper daarvan, het 31e kaderplan, dat door de Commissie tot eind 2006 werd goedgekeurd (10); — een investeringspremie op basis van de wet inzake investeringspremies van 1999 (Investitionszulagengesetzes 1999), die door de Commissie werd goedgekeurd voor de productie of aankoop van economische goederen, die beide vóór 2005 afgehandeld zijn en gekoppeld zijn aan een project voor initiële investeringen (11). Duitsland had zich het recht voorbehouden aanspraak te maken op een potentiële opvolgregeling voor de wet inzake investeringspremies van 1999; — een garantie voor een banklening op basis van een in 1991 goedgekeurde steunregeling (12).

(25) Duitsland heeft bevestigd dat voldaan is aan de voorwaarden van de goedgekeurde regionale steunkaart en van de bovenvermelde goedgekeurde steunregelingen (13).

3. INLEIDING VAN DE PROCEDURE

3.1. De onjuiste informatie

(26) Bij brief van 25 oktober 2004 deelde Duitsland de Commissie mee dat een deel van de informatie in de oorspronkelijke aanmelding betreffende de eigenaars van e-glass, onjuist was. Duitsland en de bedrijfsleiding van e-glass beweren dat zij zich daar niet van bewust waren vóór de Commissie haar beschikking had gegeven.

(27) De nieuwe informatie betreft een van de eigenaren van e-glass (Luxfinpart SA) en haar activiteiten op de bewerkingsmarkt (niveau 2). Volgens de oorspronkelijke aanmelding waren er drie eigenaren, waarvan er twee reeds op de bewerkingsmarkt (niveau 2) actief waren, terwijl de derde eigenaar alleen als investeerder ((Luxfinpart SA) beschouwd werd, die noch actief was op de markt van de productie van onbewerkt floatglas (niveau 1), noch op de bewerkingsmarkt (niveau 2). Volgens de door Duitsland bij brief van 25 oktober 2004 verstrekte correcte informatie waren de eigenaren van e-glass op het tijdstip van de aanmelding alle drie actief op de bewerkingsmarkt (niveau 2).

(28) Sinds maart 2003 had Luxfinpart SA een commerciële relatie met [...]. [...] is actief op het gebied van de bewerking van floatglas (niveau 2). [...] droeg het economische risico van het belang van Luxfinpart in e-glass. Tegelijkertijd verplichtte [...] zich er bij overeenkomst toe [...] % van de productie van e-glass af te nemen.

3.2. Gevolgen van de onjuiste informatie voor de beoordeling

(29) In het oorspronkelijke besluit van 20 april 2004 was de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1) als relevante markt omschreven geworden. Hoewel twee van de drie eigenaren van e-glass actief waren op de bewerkingsmarkt (niveau 2), had Duitsland bewijsmateriaal verstrekt waaruit de Commissie kon concluderen dat de analyse beperkt kon worden tot de niveau 1-markt.

(30) De Commissie was in het bezit van kopieën van ontwerpcontracten tussen e-glass en een onafhankelijke afnemer. Uit het contract met de onafhankelijke afnemer bleek dat voor hem dezelfde voorwaarden en modaliteiten geldden als voor de eigenaars-afnemers. Derhalve werd geconcludeerd dat de eigenaars-afnemers en de andere, op de downstream-markt actieve afnemers een gelijke behandeling kregen, zodat de steun geen gevolgen zou hebben voor de bewerkingsmarkten en dat de Commissie de bewerkingsmarkt (niveau 2) niet in de omschrijving van de relevante markten diende op te nemen. Daarenboven werd aangevoerd dat de markten voor de productie (niveau 1) en voor de bewerking (niveau 2) zich op dezelfde wijze zouden ontwikkelen, omdat onbewerkt floatglas de belangrijkste grondstof voor de bewerkingsmarkt vormt.

(31) Uit de door Duitsland op 25 oktober 2004 verstrekte informatie bleek evenwel dat het bovengenoemde contract, in tegenstelling tot wat in de aanmelding was vermeld, niet met een onafhankelijke afnemer was gesloten, doch met een onderneming die op het tijdstip van de aanmelding een indirecte eigenaar van e-glass was, namelijk [...], die actief is op de markt voor de bewerking van floatglas (niveau 2). Derhalve kon de conclusie dat de steun geen verstorende impact op de bewerkingsmarkt (niveau 2) zou hebben en dat de Commissie derhalve de ontwikkelingen op de bewerkingsmarkt buiten beschouwing kon laten, niet langer staande worden gehouden. Uit de nieuwe informatie blijkt dat de Commissie de bewerkingsmarkt (niveau 2) in aanmerking moet nemen bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel.

(32) Aangezien de incorrecte informatie beslissend was voor de redenen voor de omschrijving van de relevante markt(en) en zij dus gevolgen had voor de factor mededinging en derhalve voor de maximaal toelaatbare steunintensiteit krachtens de MSK 1998, moet de onjuiste informatie beschouwd worden als een doorslaggevende factor voor de beschikking in de zin van artikel 9 van Verordening (EG) nr. 659/1999.

(33) Artikel 9 van Verordening (EG) nr. 659/1999 bepaalt: „Na de betrokken lidstaat de gelegenheid te hebben gegeven opmerkingen in te dienen, kan de Commissie een […] beschikking herroepen, indien de beschikking berustte op tijdens de procedure verstrekte onjuiste informatie die voor de beschikking doorslaggevend was. Alvorens een beschikking te herroepen en een nieuwe beschikking te geven, leidt de Commissie de formele onderzoeksprocedure uit hoofde van artikel 4, lid 4, in. […]”.

(34) Alvorens de oorspronkelijke beschikking die gebaseerd was op onjuiste informatie welke voor de beschikking doorslaggevend was, te herroepen en een nieuwe beschikking te geven, heeft de Commissie, overeenkomstig artikel 9 van Verordening (EG) nr. 659/1999, op 20 april 2005 de formele onderzoeksprocedure ingeleid.

4. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(35) Na de uitnodiging tot het indienen van opmerkingen overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het Verdrag, heeft de Commissie opmerkingen ontvangen van drie concurrenten.

(36) De eerste belanghebbende, Saint-Gobain, was van mening dat de Commissie niet kon voorbijgaan aan de marktontwikkelingen waarvan zij kennis had ten tijde van de vaststelling van een beschikking over de verenigbaarheid van staatssteun krachtens artikel 87 van het EG-Verdrag en de MSK 1998. In de huidige formele onderzoeksprocedure kan de Commissie haar beoordeling derhalve niet simpelweg baseren op de gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbaar verbruik in de periode 1997 tot 2002. Volgens Saint-Gobain moet de Commissie, gezien de onjuiste informatie in de aanmelding, thans de periode van 1999 tot 2004 in aanmerking nemen als de beslissende periode voor de beoordeling van de steunintensiteit.

(37) Volgens Saint-Gobain was de gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbaar verbruik van onbewerkt floatglas de voorbije vijf jaren negatief (1999-2004: -0,62 %), en dient de markt derhalve omschreven te worden als een „absoluut krimpende markt” in de zin van punt 7.8 van de MSK 1998.

(38) Saint-Gobain was eveneens van mening dat de Commissie — zelfs ten tijde van de beschikking van 20 april 2004 — rekening had moeten houden met de groeiprognoses van het schijnbaar verbruik, vooral indien zij wezen op een aanzienlijke wijziging van de gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbaar verbruik. De onderneming wees erop dat de Commissie zelf van de aanmeldende lidstaat verlangt dat hij ramingen en prognoses verstrekt betreffende de ontwikkeling van het schijnbaar verbruik van het (de) betrokken product(en) voor de drie boekjaren die volgen op de aanmelding (zie afdeling 5, punt 5.4.2, van de bijlage bij de MSK 1998).

(39) Volgens Saint-Gobain dient de relevante markt de markt voor bewerkt glas (niveau 2) te behelzen. Er zou evenwel in deze zaak slechts een gedeelte van de totale markt voor bewerkt glas relevant zijn. Saint-Gobain maakt eerst een onderscheid tussen de markten voor autoglas en voor algemeen handelsglas (bouwglas), omdat volgens haar de productietechnologie voor autoglas, de klantenbasis en de wijze waarop autoglas op de markt wordt gebracht, volledig verschillen van de bouwsector. Vervolgens deelt de onderneming de bouwglassector verder op in vier afzonderlijke markten: i) thermopane glas (dubbel- of meervoudig glas), ii) verhard glas (veiligheidsglas), iii) gelaagd glas (veiligheidsglas) en iv) verzilverd glas (spiegels). Aangezien het glas voor thermopane glas (dubbel glas), in termen van volume, ongeveer 80 % vertegenwoordigt van het floatglas dat gebruikt wordt in de algemene handel (niet voor toepassingen in de auto-industrie), is de markt voor thermopane glas volgens Saint-Gobain in deze zaak de belangrijkste relevante markt.

(40) Wat de geografische omvang van de bovenvermelde markten betreft, argumenteerde Saint-Gobain dat de markt voor verzilverd glas (spiegels) en gelaagd glas beschouwd moeten worden als markten die de hele Gemeenschap omvatten. Voor de andere productmarkten, in het bijzonder voor verhard glas en thermopane glas, lijken er geen duidelijke aanwijzingen te bestaan dat deze de hele Gemeenschap omvatten. Bij deze markten leek het veeleer te gaan om nationale of zelfs regionale markten, voornamelijk als gevolg van de hogere transportkosten. Tegen de huidige prijzen voor dubbel glas laten de hogere kosten het transport over grotere afstanden niet langer toe, en — voor zover Saint-Gobain bekend is — leveren alle glasproducenten thermopane glas aan hun afnemers binnen een straal van ongeveer 250 km tot 300 km van de fabriek. Derhalve dient er volgens Saint-Gobain van worden uitgegaan dat de markt voor thermopane glas een nationale of zelfs regionale markt is.

(41) Saint-Gobain maakte ook een opmerking over de raming van het aantal nieuwe arbeidsplaatsen die door de investering geschapen zouden worden. Saint-Gobain wijst erop dat de geplande floatglasfabriek in Osterweddingen zich op 40 km zal bevinden van een reeds bestaande floatglasfabriek die door Euroglas geëxploiteerd wordt. Eén van de drie aandeelhouders in Euroglas is Trösch. Wegens mogelijke synergie-effecten tussen deze beide fabrieken en aangezien de nieuwe fabriek van e-glass uitgerust wordt met de modernste technologie, zal e-glass volgens Saint-Gobain voor haar fabriek waarschijnlijk minder dan 120 werknemers (met inbegrip van stageplaatsen) nodig hebben.

(42) De tweede belanghebbende, […] (14) verstrekte geactualiseerde cijfers in verband met de informatie over de markt voor onbewerkt glas (EG, volume en waarde), die de Commissie in haar beschikking van 20 april 2004 gebruikt had. Voorts werd aangevoerd dat de Commissie de marktsituatie in Duitsland in aanmerking moet nemen. Daarom verstrekte zij cijfers over volumes en waarde van het totale verbruik van onbewerkt floatglas in Duitsland (2001-2004).

(43) De tweede belanghebbende partij merkte ook op dat, hoewel het uiterst moeilijk was actuele cijfers over volumes en waarde van het totale verbruik van onbeperkt floatglas in de Gemeenschap te verkrijgen, deze cijfers de tendens in de sector van het onbewerkt floatglas weerspiegelen. Zij benadrukt dat, aangezien al het onbewerkte floatglas zonder uitzondering verder wordt bewerkt, de tendens die blijkt uit de gegevens betreffende de sector van het onbewerkt glas, gelijk zou moeten zijn aan die van de markt voor bewerkt glas. Ook zouden de schommelingen als gevolg van de invoer en uitvoer van bewerkt glas naar en uit de Gemeenschap, verwaarloosd kunnen worden.

(44) De tweede belanghebbende partij leverde ook commentaar op de door de Commissie gemaakte beoordeling van de factor kapitaal/arbeid. Zij wees er ten eerste op dat door de bouw van een soortgelijke floatglasfabriek door Trösch in het Franse Hombourg, 168 nieuwe banen geschapen werden. Ten tweede merkte zij op dat Trösch administratieve, technische, commerciële en andere diensten, managementondersteuning en opleidingsmaatregelen aan e-glass kan aanbieden. Derhalve zou het aantal nieuwe arbeidsplaatsen die in het kader van het project van e-glass zouden worden geschapen, nog minder dan 168 bedragen.

(45) De derde belanghebbende, Pilkington, gaf commentaar op de referentieperiode die in aanmerking moet worden genomen voor de berekening van de factor mededinging. Volgens haar zet de Commissie het oorspronkelijke onderzoek niet voort, maar voert zij thans een nieuw onderzoek uit. Tegelijk is de Commissie verplicht de meest recente gegevens in aanmerking te nemen. Derhalve dient de referentieperiode van vijf jaar, de periode 1999-2004 te zijn.

(46) Pilkington voert verder aan dat de relevante productmarkt, de markt voor bewerkt glas voor de algemene handel is, en niet die voor automobieltoepassingen. Van deze markt maakt de isolerende beglazing veruit het grootste deel uit. Volgens Pilkington strekt de relevante geografische markt voor bewerkt glas (niveau 2) zich in dit geval niet uit tot de hele Gemeenschap, maar slechts tot Duitsland (of hoogstens Duitsland en de onmiddellijk aangrenzende gebieden).

5. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(47) Duitsland maakte bij brief van 7 juni 2005, geregistreerd op 9 juni 2005, opmerkingen over het besluit tot inleiding van de procedure.

(48) Wat de voor de analyse relevante referentieperiode betreft, deelt Duitsland het standpunt van de Commissie zoals vermeld in het besluit van 20 april 2005 tot inleiding van de procedure, dat de gegevens van 1997 tot 2002 in aanmerking moeten worden genomen, aangezien dit de meest recente, op het tijdstip van de aanmelding beschikbare cijfers waren.

(49) Duitsland stelt voor om de niveau 2-markt onder te verdelen in veiligheidsglas (ESG en VSG), gelaagd vensterglas en technisch glas. Veiligheidsglas (ESG en VSG) wordt in de auto-industrie en de bouwsector gebruikt, gelaagd vensterglas daarentegen voornamelijk in de bouwsector. Aangezien de aandeelhouders van e-glass alle drie veiligheidsglas (ESG en VSG) en gelaagd vensterglas voor de bouwsector produceren, mogen alleen deze submarkten als relevant worden beschouwd. Voorts verstrekten zij informatie over de substitueerbaarheid van deze producten aan de aanbodzijde.

(50) Volgens Duitsland strekt de niveau 2-markt voor veiligheidsglas (ESG en VSG) en gelaagd vensterglas zich uit tot de gehele EER. Daarenboven verstrekte het land informatie over de positieve ontwikkeling van deze markt in de jaren 1997 tot 2002.

(51) Bij brief van 22 november 2005, geregistreerd op 25 november 2005, gaf Duitsland commentaar op de reacties van de concurrenten van e-glass. Het benadrukte dat de referentieperiode 1997-2002 moest behouden worden, omdat alleen de op het tijdstip van de aanmelding beschikbare informatie in aanmerking moet worden genomen. Door de inleiding van de formele onderzoeksprocedure, zou de Commissie een beoordeling voortzetten die na de aanmelding in december 2003 was gestart.

(52) Duitsland verstrekte bepaalde inlichtingen over de ontwikkeling van de markt voor onbewerkt floatglas in de jaren 2003 en 2004, waaruit de positieve ontwikkeling van deze markt kon worden afgeleid. Ook bleek daaruit dat de belangrijkste producenten van floatglas van plan waren hun productiecapaciteit te verhogen, hetgeen een bewijs was van de goede vooruitzichten op deze markt.

(53) Wat de markt voor bewerkt glas (niveau 2) betreft, bleef Duitsland bij zijn standpunt dat deze markt niet in de analyse moet worden opgenomen. Het land voerde aan dat een zeer groot aandeel van het onbewerkte floatglas direct op de markt wordt verkocht en dat de aandeelhouders van e-glass het onbewerkte floatglas tegen normale marktprijzen zullen aanbieden. Derhalve zou de steun op geen enkele manier een impact hebben op de niveau 2-markt.

(54) Wat de omschrijving van de relevante markt betreft, had Duitsland bezwaren tegen het standpunt dat alleen de markt voor gelaagd vensterglas relevant is, en het onderstreepte dat de relevante markt zich over de hele EER uitstrekt en zowel de markt voor veiligheidsglas (ESG en VSG) alsook de markt voor gelaagd vensterglas moet behelzen.

(55) Voorts verstrekte Duitsland informatie over de transportkosten van onbewerkt floatglas en bewerkt floatglas. Het procentuele aandeel van onbewerkt floatglas in de transportkosten is hoger als dat van bewerkt glas, omdat het laatste duurder is. Dat spreekt in het voordeel van een markt die de hele EER omvat. Bovendien voert Duitsland aan dat de distributiegebieden van de productiefaciliteiten voor bewerkt glas elkaar overlappen in de EER, hetgeen leidt tot de conclusie dat de markt zich over de hele EER uitstrekt.

(56) Duitsland maakte opmerkingen over het standpunt van de concurrenten dat de factor kapitaal/arbeid aangepast moet worden, omdat Trösch gebruik kan maken van synergie-effecten tussen de fabriek van e-glass en andere fabrieken van de ondernemingsgroep in de regio. In het bijzonder argumenteerde Duitsland dat, aangezien Trösch slechts één van de drie aandeelhouders is die allemaal op de markt voor bewerkt glas concurreren, het niet mogelijk is om dergelijke synergie-effecten tot stand te brengen. Voorts verstrekte Duitsland correcte ramingen van het aantal werknemers en benadrukte het dat vergelijkingen tussen fabrieken, zoals de concurrenten hebben gedaan, onjuist zijn en tot valse conclusies leiden.

6. BEOORDELING VAN DE STEUN

6.1. Voorafgaande opmerkingen

(57) Op 20 april 2004 keurde de Commissie de steunintensiteit voor e-glass zoals op 15 december 2003 aangemeld door Duitsland goed. Aangezien Duitsland, na de vaststelling van de beschikking door de Commissie, meedeelde dat bepaalde informatie in de oorspronkelijke aanmelding onjuist was, en omdat deze informatie voor de beschikking doorslaggevend was, besloot de Commissie op 20 april 2005 de formele onderzoeksprocedure in te leiden met het oog op de herroeping van de oorspronkelijke beschikking van 20 april 2004 en het vaststellen van een nieuwe beschikking.

(58) De beschikking van 20 april 2004 behelst een volledige beoordeling van de aanmelding. Deze beoordeling werd in onderhavige beschikking overgenomen, met uitzondering van de delen die gecorrigeerd moeten worden op grond van de door Duitsland op 25 oktober 2004 verstrekte informatie en die het voorwerp uitmaken van het besluit van 20 april 2005.

(59) Duitsland heeft de steun voor e-glass op 15 december 2003 aangemeld; deze aanmelding werd op 18 december 2003 geregistreerd. Overeenkomstig punt 40 van de multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten van 2002 (15) (MSK 2002) worden projecten beoordeeld in het licht van de ten tijde van de aanmelding geldende criteria: „…, zal het bepaalde in de kaderregeling met ingang van 1 januari 2004 van toepassing zijn. De vorige multisectorale kaderregeling zal tot en met 31 december 2003 van toepassing blijven. Echter vóór 1 januari 2004 ingeschreven aanmeldingen zullen worden onderzocht in het licht van de ten tijde van de aanmelding geldende criteria”. Derhalve zijn voor de beoordeling van de steun voor e-glass, de criteria van de MSK 1998 van toepassing.

(60) In deze beoordeling worden de ten tijde van de aanmelding op 15 december 2003 bestaande feiten, cijfers en stand van zaken in aanmerking genomen.

(61) De Commissie moet een besluit ex-ante nemen op basis van prognoses en geraamde marktcijfers. Ook de lidstaat beschikt om te beslissen over de steun, over geen andere informatie dan de feiten, cijfers en stand van zaken zoals die bestonden op het tijdstip van de aanmelding. De steunintensiteiten worden achteraf niet aangepast wanneer enige jaren later de ex-postcijfers aantonen dat de markt zich bijvoorbeeld anders heeft ontwikkeld. Hoewel de Commissie in dit geval tweeëneenhalf jaar na de oorspronkelijke aanmelding een beschikking moet geven, moet haar beoordeling toch gebaseerd zijn op de feiten en stand van zaken op het tijdstip van de aanmelding.

(62) De referentieperiode in de beschikking van 20 april 2004 was de periode 1997 tot en met 2002. De concurrenten van e-glass voerden aan dat voor de analyse een andere referentieperiode gebruikt diende te worden om de meer recente gegevens die thans beschikbaar zijn, in aanmerking te nemen. Aangezien er tussen de oorspronkelijke aanmelding en de huidige beschikking enige tijd verstreken is, is de stand van zaken misschien veranderd, kunnen markten zich ontwikkeld hebben en kunnen relevante feiten anders zijn uitgedraaid als oorspronkelijk verwacht was. Wegens de hierboven vermelde redenen kan de Commissie hiermee in haar beoordeling geen rekening houden.

6.2. De vraag of er sprake is van steun overeenkomstig artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag

(63) De betrokken steunmaatregel werd verstrekt door de staat en bekostigd met staatsmiddelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag (zie punt 2.4 van onderhavige beschikking). De maatregel verschaft e-glass een voordeel omdat de onderneming anders alle investeringskosten zelf had moeten dragen. Aangezien aanzienlijke hoeveelheden floatglas over de landsgrenzen heen geleverd worden, is er sprake van grensoverschrijdende handel op de floatglasmarkt. Derhalve kunnen de aan de betrokken onderneming verstrekte financiële voordelen, de mededinging zodanig vervalsen dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloed wordt. Derhalve komt de Commissie in deze beoordeling tot de slotsom dat de aangemelde maatregel staatssteun vormt in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

6.3. Aanmeldingsplicht

(64) Aangezien voldaan is aan de twee criteria van punt 2.1, onder i), van de MSK 1998, moet het steunproject worden aangemeld en moet de maximale toegestane steunintensiteit worden vastgesteld overeenkomstig de MSK 1998. De Commissie merkt op dat de steun gebaseerd is op drie, reeds door de Commissie goedgekeurde regionale steunregelingen. Het gaat derhalve niet om zogenaamde ad-hocsteun in de zin van punt 2 van de richtsnoeren inzake regionalesteunmaatregelen (16), waarvan de fundamentele verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt individueel onderzocht moet worden. De onderzoeksplicht van de Commissie beperkt zich hier tot de verenigbaarheid van de aangemelde steunintensiteit van 35 % bruto overeenkomstig de criteria van de MSK 1998.

6.4. Beoordeling op basis van de MSK 1998

(65) De krachtens de MSK 1998 toegestane maximale steunintensiteit voor het project moet worden vastgesteld overeenkomstig het maximale steunplafond dat van toepassing is op regionale steun in het betrokken steungebied op het tijdstip van aanmelding van de steun.

(66) Voor Sülzetal-Osterweddingen, waar e-glass gevestigd is, bedraagt het regionale steunplafond 28 % bruto voor grote ondernemingen. Wanneer evenwel aan een aantal cumulatieve voorwaarden voldaan is, kan het regionale steunplafond verhoogd worden tot 35 % bruto. Op verzoek van een deelstaat kan, met toestemming van het subcomité van de Gemeinschaftsaufgabe „Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur” („GA-subcomité”), in gerechtvaardigde uitzonderlijke gevallen een hogere steunintensiteit toegestaan worden voor structureel uiterst werkzame maatregelen met betrekking tot de vestigingsplaats van ondernemingen. Volgens de door Duitsland verstrekte informatie is aan deze voorwaarden voldaan, aangezien het GA-subcomité de aanvraag van Sachsen-Anhalt op 23 juli 2003 heeft goedgekeurd (17).

(67) Bijgevolg is in dit geval een regionaal steunplafond van 35 % bruto van toepassing. Voor de berekening van de maximale steunintensiteit die voor het betrokken project toegestaan is, moet dit regionaal steunplafond aangepast worden overeenkomstig de bepalingen van de MSK 1998, om rekening te houden met verschillende coëfficiënten die resulteren uit de toepassing van drie beoordelingscriteria, namelijk de factor mededinging (T), die rekening houdt met de situatie op de relevante productmarkt, de factor kapitaal/arbeid (I), en de factor regionaal effect (M).

6.4.1. De factor mededinging

(68) De goedkeuring van steun aan ondernemingen die bedrijvig zijn in sectoren met een structurele overcapaciteit, houdt bijzondere gevaren in voor de vervalsing van de mededinging. Elke capaciteitsuitbreiding die niet door capaciteitsverminderingen elders wordt gecompenseerd, zal het probleem van structurele overcapaciteit verergeren. Om de factor mededinging vast te stellen, moet de Commissie derhalve onderzoeken of het voorgenomen project plaatsvindt in een sector of subsector met een structurele overcapaciteit.

(69) Volgens punt 7.6 van de MSK 1998 omvat de relevante productmarkt de producten waarop het investeringsproject betrekking heeft, alsmede waar passend die welke als substituten daarvoor worden beschouwd, hetzij door de consument (wegens de kenmerken van de producten, hun prijs en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd), hetzij door de producent (ten gevolge van flexibiliteit van de productie-installaties).

(70) Floatglas is veruit het meest voorkomende type van vlakglas. Omdat floatglas wegens zijn specifieke fabricageproces en zijn productkenmerken, noch aan de aanbodzijde, noch aan de vraagzijde vervangen kan worden door andere soorten vlakglas (bijvoorbeeld vensterglas, figuurglas of spiegelglas), moet de markt voor floatglas beschouwd worden als een afzonderlijke productmarkt (18). Deze productmarkt is op zijn beurt onderverdeeld in twee niveaus die afzonderlijk moeten worden beoordeeld, namelijk enerzijds de productie van onbewerkt floatglas (niveau 1) en anderzijds de verdere bewerking van floatglas (niveau 2) (19).

(71) De analyse van de Commissie in de beschikking van 20 april 2004 leidde tot de conclusie dat in dit bijzonder geval alleen de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1) dient te worden beoordeeld (20). Wegens de onjuiste informatie over de eigendomsstructuur, kan deze conclusie niet staande worden gehouden en moet de bewerkingsmarkt (niveau 2) in de omschrijving van de relevante markt worden opgenomen, omdat de steun de concurrentie op dit niveau ook zou kunnen vervalsen.

(72) Hieronder wordt eerst de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1) onderzocht, vervolgens komt de markt voor bewerkt floatglas (niveau 2) aan de orde.

(73) De in de oorspronkelijke beschikking van 20 april 2004 beschreven beoordeling van de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1) werd niet in vraag gesteld en was niet het onderwerp van het besluit van 20 april 2005 tot inleiding van de procedure. Hieronder wordt derhalve de beoordeling weergegeven zoals die in de beschikking van 20 april 2004 reeds werd gemaakt en beschreven.

(74) Overeenkomstig punt 7.6 van de MSK 1998 omvat de relevante geografische markt in beginsel de EER of, indien dit niet het geval is, een wezenlijk deel van de EER, voorzover de concurrentievoorwaarden in dat gebied in voldoende mate van die in andere gebieden in de EER kunnen worden onderscheiden. Waar passend kan de relevante markt als een wereldmarkt worden beschouwd.

(75) Wegens de relatief hoge kosten van het transport van onbewerkt floatglas (21), strekken de afzetmarkten van de individuele productievestigingen zich niet uit over het gehele gebied van de EER. Zij hebben veeleer de vorm van concentrische cirkels rond de relevante productievestiging waarvan de straal bepaald wordt door de economisch haalbare transportafstand, die in de regel niet meer dan 500 km tot maximaal 1 000 km bedraagt voor het vervoer over de weg, hetgeen de meest gebruikte vorm van transport is. Omdat de ondertussen meer dan 50 fabrieken van de Europese floatglasproducenten over de hele EER zijn verdeeld en hun afzetmarkten elkaar derhalve overlappen, bestrijken zij gezamenlijk de gehele EER.

(76) Om vast te stellen of, op basis van deze geografische overlapping van individuele markten, ook soortgelijke concurrentievoorwaarden bestaan in de verschillende gebieden van de EER, heeft de Commissie onderzocht of er afzonderlijke markten bestaan, waarop uitzonderlijke prijzen onafhankelijk van de andere afzetmarkten tot stand konden komen, dan wel of de prijsontwikkeling in de EER veeleer een uniform basispatroon volgt. Op basis van de beschikbare Eurostat-statistieken heeft de Commissie de prijsontwikkeling per ton in de belangrijkste floatglas-producerende lidstaten vergeleken, namelijk in Frankrijk, Duitsland, Italië, het Verenigd Koninkrijk en Spanje in de periode 1997-2002, alsmede in België — wegens ontbrekende cijfers — voor de jaren 1999-2002. Uit cijfers blijkt dat de prijzen voor onbewerkt floatglas in de verschillende lidstaten in de jaren 1997 tot 2002 een hoge mate van correlatie te zien geven. Deze parallelle ontwikkeling toont aan dat de afnemers van onbewerkt floatglas voldoende mogelijkheden hebben om over te schakelen naar producenten in andere lidstaten — een duidelijke aanwijzing voor het bestaan van één enkele geografische markt.

(77) Conclusie: De Commissie stelt vast dat de geografische markt voor onbewerkt floatglas de volledige EER omvat (22).

(78) De laagste categorie van de NACE-nomenclatuur, die overeenkomt met de productie van onbewerkt floatglas, is NACE-klasse 26.11 „vervaardiging van vlakglas”. Onbewerkt floatglas neemt ruim meer dan 80 % van de totale vlakglasproductie in de EER voor zijn rekening en kan derhalve beschouwd worden als representatief voor de NACE-klasse 26.11. In de vlakglassector wordt de capaciteit evenwel gemeten aan de hand van de benutbare (verkoopbare) capaciteit (23). Deze metingsmethode is niet te vergelijken met de meting van de capaciteit in de be- en verwerkende industrie als geheel.

(79) Derhalve is de Commissie van mening dat de situatie op het gebied van de capaciteit op de markt voor onbewerkt floatglas niet in aanmerking kan worden genomen voor de beoordeling van de factor mededinging (24).

(80) Punt 3.4 van de MSK 1998 bepaalt dat, wanneer onvoldoende gegevens over de capaciteitsbenutting beschikbaar zijn, de Commissie zich zal baseren op de cijfers betreffende de schijnbare consumptie, om vast te stellen of de investering plaatsvindt in een krimpende markt. De markt voor het betrokken product wordt geacht een krimpende markt te zijn indien gedurende de voorbije vijf jaren de gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbaar verbruik van het betrokken product meer dan 10 % lager was dan het jaargemiddelde van de EER-fabrieksnijverheid als geheel, tenzij er een sterk stijgende tendens is in het relatieve groeipercentage van de vraag naar het product. Een absoluut krimpende markt is een markt waarin het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbaar verbruik gedurende de laatste vijf jaren negatief is.

(81) De Commissie beschikt over de volgende gegevens betreffende het schijnbaar verbruik van onbewerkt floatglas voor de periode 1997-2002: Markt voor onbewerkt floatglas in de Gemeenschap 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Gemid-deld jaarlijks groeipercentage Totaal verbruik (in miljoen ton) in de Gemeenschap (25) 6,937 7,334 7,716 7,677 7,509 7,599 1,84 % Gemiddelde prijs per ton (in EUR) in de Gemeenschap (26) 293,87 285,20 291,79 333,26 349,15 346,92 Waarde van het totale verbruik (in miljoen EUR) 2 038,6 2 091,7 2 251,5 2 558,4 2 621,8 2 636,2 5,28 %

(82) In de periode 1997-2002 bedroeg het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van de totale EER-fabrieksnijverheid 4,8 %. Het plafond waaronder, overeenkomstig punt 7.8 van de MSK 1998, gesproken kan worden van een inkrimpende markt, is dienovereenkomstig 4,4 %. De Europese markt voor onbewerkt floatglas bereikte in dezelfde periode een gemiddelde jaarlijkse groei in termen van waarde van 5,28 %, hetgeen dus duidelijk boven het EER-gemiddelde ligt (27). De Commissie heeft ook aan de hand van de beschikbare Eurostat-/Comext-gegevens over de intracommunautaire handel onderzocht of de ontwikkeling van het schijnbaar verbruik van onbewerkt floatglas (in termen van waarde) in de afzonderlijke lidstaten dit resultaat bevestigt, en kan dit beamen.

(83) De positieve ontwikkeling van de markt voor onbewerkt floatglas wordt weerspiegeld in het gedrag van de producenten, want op de Europese markt, die toegespitst is op een gering aantal grote floatglasproducenten (28), werd in de voorbije jaren in Frankrijk (2001 — Pilkington/Interpane), in België (2001 — Glaverbel/Scheuten) en in Italië (2002 — Sangalli), geïnvesteerd in nieuwe productie-installaties (29).

(84) Conclusie: Derhalve concludeert de Commissie dat de markt voor onbewerkt floatglas geen krimpende markt is en dat de factor mededinging overeenkomstig punt 3.10.1, onder iv), van de MSK 1998, moet worden vastgesteld op 1,0.

(85) Overeenkomstig punt 7.6 van de MSK 1998 omvat de relevante productmarkt de producten en/of diensten waarop het investeringsproject betrekking heeft, alsmede waar passend die welke als substituten daarvoor worden beschouwd, hetzij door de consument (wegens de kenmerken van de producten, hun prijs en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd), hetzij door de producent (ten gevolge van flexibiliteit van de productie-installaties).

(86) In deze zaak moet de markt voor bewerkt glas (niveau 2) evenwel verder onderverdeeld worden om de betrokken producten te bepalen en de relevante markt af te bakenen. Er kunnen duidelijk twee algemene categorieën onderscheiden worden, die noch door de consument, noch door de producent als substitueerbaar kunnen worden beschouwd: autoglas en bouwglas (30). Deze beide producten vormen twee afzonderlijke productmarkten omdat de productietechnologie, klantenbasis en het op de markt brengen ervan, sterk van elkaar verschillen. De markt voor bouwglas kan wederom in de volgende submarkten onderverdeeld worden: i) gelaagd glas (thermopane glas), ii) gehard glas (ESG — veiligheidsglas), iii) gelaagd glas (VSG — veiligheidsglas), en iv) verzilverd glas (spiegels).

(87) Veiligheidsglas (ESG en VSG) en gelaagd glas zijn substituten uit het oogpunt van de aanbodzijde, aangezien de fabrikanten de productie op korte tijd en zonder noemenswaardige meerkosten kunnen aanpassen aan de verschillende producten. Volgens Duitsland wordt ongeveer 70 tot 80 % van het bewerkt glas voor bouwdoeleinden geproduceerd door fabrikanten die de beide producten, veiligheidsglas en gelaagd glas, tegelijk aanbieden. Voorts zij erop gewezen dat veiligheidsglas zowel als eindproduct alsook als grondstof voor de productie van gelaagd glas verkocht kan worden. Bovendien vinden de verkoop en distributie van veiligheidsglas en gelaagd glas voor de bouwsector vaak gelijktijdig plaats.

(88) Op basis daarvan zou het onjuist zijn te concluderen dat de relevante productmarkt beperkt moet blijven tot uitsluitend thermopane glas, zoals de concurrenten in hun commentaar hebben gesuggereerd.

(89) De Commissie wijst erop dat alle drie de aandeelhouders van e-glass, veiligheidsglas (VSG en ESG) en gelaagd glas voor de bouwsector vervaardigen, doch geen technisch glas of glas voor de automobielindustrie.

(90) Conclusie: De Commissie concludeert dat de relevante productmarkt een deelmarkt is van de niveau 2-markt, namelijk de markt voor veiligheidsglas (VSG en ESG), en voor gelaagd glas voor de bouwsector, met de volgende Prodcom-codes: 26121230 (veiligheidsglas bestaande uit geharde platen, n.e.g.), 26121270 (veiligheidsglas bestaande uit opeengekitte glasplaten, n.e.g.) en 26121330 (meerwandig glas voor isoleringsdoeleinden)

(91) Volgens punt 7.6. van de MSK 1998 omvat de relevante geografische markt in beginsel de EER of, indien dit niet het geval is, een wezenlijk deel van de EER, voor zover de concurrentievoorwaarden in dat gebied in voldoende mate van die in andere gebieden in de EER kunnen worden onderscheiden. Waar passend kan de relevante markt als een wereldmarkt worden beschouwd.

(92) Volgens Duitsland moet, net zoals de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1), de markt voor bewerkt floatglas (niveau 2) geacht worden de hele EER te omvatten.

(93) Concurrenten van e-glass voerden in hun opmerkingen aan dat de markt voor bewerkt glas (niveau 2) nationaal, of zelfs regionaal is, omdat de hoge transportkosten een verderreikende distributie niet mogelijk maken.

(94) Volgens door Duitsland verstrekte bewijzen, is de klantenbasis van de aandeelhouders van e-glass voor de in de overwegingen 85-90 omschreven relevante markt, groter dan nationaal of regionaal, en bestrijkt zij verschillende gebieden van de EER (31).

(95) De afzetmarkten vormen concentrische cirkels rond de verschillende productievestigingen en, ondanks relatief hoge transportkosten, wordt bewerkt glas over grote afstanden getransporteerd (32). Deze concentrische cirkels overlappen elkaar en bestrijken gezamenlijk de gehele EER. Bovendien bestaan er in het EER-gebied geen verschillende technische normen of wettelijke handelsbarrières voor bewerkt glas (niveau 2), en wordt ongeveer 20 % van de Duitse productie ingevoerd.

(96) Overeenkomstig vroegere fusiecontrole- en staatssteunbeschikkingen, gaat de Commissie ervan uit dat de markt voor bewerkt glas (niveau 2) net zoals de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1), als een EER-markt beschouwd moet worden.

(97) In staatssteunzaak Pilkington/Interpane (N 291/00), SG (2000) D/106264 van 17 augustus 2000, concludeerde de Commissie dat de markt voor VSG en gecoat glas, met inbegrip van isolerende beglazing, de gehele EER omvat.

(98) In de fusiezaak IV/M/1230 Glaverbel/PPG, luidt overweging 16: „Met betrekking tot de algemene glashandel in de zaak Pilkington-Techint/SIV liet de Commissie de precieze afbakening van de geografische markt open. De Commissie wees erop dat, in het bijzonder, verzilverd glas en gelaagd glas door de grote producenten over grote afstanden getransporteerd worden. Derhalve is het volgens de partijen te rechtvaardigen deze markten eveneens als EU-markten te omschrijven. De partijen voeren aan dat deze conclusie ook geldt voor gehard glas en thermopane glas, omdat alle belangrijke producenten ten minste in de hele EU actief zijn en de marktomstandigheden in de verschillende lidstaten voldoende homogeen zijn. Het onderzoek van de Commissie in onderhavig geval heeft bevestigd dat de markten voor verzilverd glas (spiegels) en gelaagd glas de hele EU omvatten. Voor de andere productmarkten in het segment van de algemene glashandel, zijn de resultaten niet zo eenduidig (vertaling)”.

(99) Derhalve zou een omschrijving van de geografische niveau 2-markt als een nationale markt, zoals Pilkington in haar opmerkingen heeft gesuggereerd, in tegenspraak zijn met haar eigen verklaring die zij in het kader van het onderzoek in de fusiecontroleprocedure had afgelegd.

(100) Conclusie: De Commissie komt tot de conclusie dat de geografische markt voor bewerkt glas (niveau 2) in de hoedanigheid van veiligheidsglas en gelaagd glas voor de bouwsector, de gehele EER omvat. Voor de Commissie is er geen reden om ervan uit te gaan dat de geografische markt voor bewerkt glas op een andere wijze moet worden afgebakend dan de markt voor onbewerkt floatglas.

(101) De Commissie merkt op dat er geen gegevens over de capaciteitsbenutting voor de niveau 2-markt beschikbaar zijn of bestaan. De noodzakelijke informatie over het (jaarlijkse) productievolume en de (jaarlijkse) maximale productiecapaciteit van de fabrieken in de EER die onbewerkt floatglas verwerken tot veiligheidsglas en gelaagd glas voor de bouwsector, is noch bij Eurostat, noch bij onderzoeksinstellingen of brancheverenigingen te vinden.

(102) Derhalve kan de situatie op het gebied van de productiecapaciteit voor bewerkt glas in de vorm van veiligheidsglas en gelaagd glas voor de bouwsector, volgens de Commissie niet in aanmerking worden genomen bij de beoordeling van de factor mededinging.

(103) Zoals reeds in overweging 80 vermeld, zal de Commissie, overeenkomstig punt 3.4 van de MSK 1998, wanneer onvoldoende gegevens over de capaciteitsbenutting beschikbaar zijn, aan de hand van de ontwikkeling van de schijnbare consumptie onderzoeken of de investering plaatsvindt in een krimpende markt. Overeenkomstig punt 7.8 van de MSK 1998 wordt de markt voor het betrokken product geacht een krimpende markt te zijn indien gedurende de voorbije vijf jaren de gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbaar verbruik van het betrokken product meer dan 10 % lager was dan het jaargemiddelde van de EER-fabrieksnijverheid als geheel, tenzij er een sterk stijgende tendens is in het relatieve groeipercentage van de vraag naar het product. Een absoluut krimpende markt is een markt waarin het gemiddelde jaarlijks groeipercentage van het schijnbaar verbruik gedurende de laatste vijf jaren negatief is.

(104) De Commissie beschikt over de volgende gegevens over het schijnbaar verbruik, in termen van waarde, voor de referentieperiode 1997-2002 (bron: COMEXT/Eurostat): Markt voor bewerkt floatglas (niveau 2) in EUR Prodcom 1997 2002 Gemiddeld jaarlijks groeipercentage (1997-2002) 26121230 (veiligheidsglas bestaande uit geharde platen, n.e.g.) 807 949 414 1 272 280 870 9,51 % 26121270 (Veiligheidsglas bestaande uit opeengekitte glasplaten, n.e.g.) 717 692 284 1 085 038 665 8,62 % 26121330 (Meerwandig glas voor isoleringsdoeleinden) 2 171 614 199 3 090 852 791 7,31 % (33)

(105) Duitsland heeft volumecijfers verstrekt van de branchevereniging CIPV (34), waaruit blijkt dat de markt voor veiligheidsglas (ESG en VSG) en gelaagd glas in de referentieperiode 1997-2002 groeide met 5,54 %. Deze cijfers over volumes werden omgerekend naar omzetcijfers op basis van de beschikbare informatie over de prijzen van de begunstigde en van prijsramingen. Het gemiddelde groeipercentage in termen van waarde werd berekend op 7,6 % voor de referentieperiode 1997 tot 2002. Dit cijfer is in overeenstemming met de bovenstaande COMEXT/Eurostat-gegevens.

(106) Het jaarlijks groeipercentage van het schijnbaar verbruik naar waarde van alle betrokken producten (veiligheidsglas in de vorm van VSG en ESG, alsook gelaagd glas), is zowel per land afzonderlijk alsook voor alle landen samen (zie bovenstaande tabel), hoger (35) dan het jaargemiddelde van de EER-fabrieksnijverheid als geheel gedurende dezelfde periode, die met name 4,8 % bedroeg.

(107) Conclusie: De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat de markt voor bewerkt glas zoals hierboven omschreven, geen krimpende markt is en dat de factor mededinging overeenkomstig punt 3.10.1, onder iv) van de MSK 1998, moet worden vastgesteld op 1,0.

(108) De beoordeling van de bewerkingsmarkt (niveau 2), tezamen met de analyse van de markt voor onbewerkt floatglas (niveau 1), laat zien dat deze markten zich in de referentieperiode 1997-2002 in dezelfde richting ontwikkeld hebben, namelijk met een groeipercentage dat boven het jaargemiddelde van de fabrieksnijverheid ligt. De Commissie wijst erop dat de mededingingsfactor voor beide markten (niveau 1 en 2) is vastgesteld op 1,0, hetgeen betekent dat de mededingingsfactor voor het gehele project eveneens vastgesteld wordt op 1,0 (36).

6.4.2. De factor „Kapitaal/Arbeid”

(109) De in de oorspronkelijke beschikking van 20 april 2004 beschreven beoordeling van de factor kapitaal/arbeid werd niet in vraag gesteld en was niet het onderwerp van het besluit tot inleiding van de procedure van 20 april 2005. Derhalve wordt hieronder de beoordeling weergegeven zoals deze in de beschikking van 20 april 2004 werd gemaakt en beschreven.

(110) Overeenkomstig de MSK 1998 heeft de factor kapitaal/arbeid tot doel de toegestane maximale steunintensiteit aan te passen ten gunste van projecten die er daadwerkelijk en beter toe bijdragen de werkloosheid terug te dringen door het scheppen van een relatief hoger aantal nieuwe arbeidsplaatsen of het behoud van bestaande arbeidsplaatsen.

(111) Volgens de door Duitsland verstrekte informatie zal het project zorgen voor de schepping van 186 langdurige arbeidsplaatsen, die als volgt kunnen worden opgesplitst: Bedrijfsactiviteit Direct geschapen arbeidsplaatsen Administratie 3 Verkoop 4 Productie — management 8 Productie — mengsels/scherven 11 Productie — warme behandeling (hot end) 27 Productie — Bad/afkoeling/koude behandeling 31 Productie — versnijding 1 Productie — opslag/distributie 44 Productie — kwaliteit/laboratorium 9 Technische diensten 38 Stageplaatsen 10 Totaal 186

(112) Deze ramingen zijn gebaseerd op een vergelijking met een andere fabriek in Saksen-Anhalt, die op het tijdstip van de aanmelding reeds minstens zes jaar actief was en waarvan de floatglasdivisie, met een productie van [...] ton bruto per dag, 187 personen (zonder stagiairs) tewerkstelde. E-glass zal, met een productie van [...] ton bruto per dag, een iets kleiner aantal arbeidsplaatsen dan de vergelijkingsfabriek hebben, omdat bij e-glass bepaalde activiteiten (veiligheid) uitbesteed zullen worden en omdat de modernste technologieën gebruikt zullen worden. De Commissie acht deze cijfers plausibel.

(113) Subsidiabele investeringskosten van 121 miljoen euro en de schepping van 186 arbeidsplaatsen komen overeen met een waarde van 650 538 euro per arbeidsplaats. Overeenkomstig punt 3.10.2 van de MSK 1998 moet de factor kapitaal/arbeid derhalve worden bepaald op 0,8.

6.4.3. Factor „regionaal effect”

(114) De in de oorspronkelijke beschikking van 20 april 2004 beschreven beoordeling van de factor regionaal effect werd niet in vraag gesteld en was niet het onderwerp van het besluit tot inleiding van de procedure van 20 april 2005. Derhalve wordt hieronder de beoordeling weergegeven die in de beschikking van 20 april 2004 werd gemaakt en beschreven.

(115) Bij de factor „regionaal effect” wordt rekening gehouden met de gunstige gevolgen van een nieuwe investering voor de economieën van de ondersteunde gebieden. Volgens de Commissie kan het scheppen van arbeidsplaatsen worden gebruikt als een indicator dat een project bijdraagt tot de ontwikkeling van een gebied. Een kapitaalintensieve investering kan indirect arbeidsplaatsen scheppen in het betrokken ondersteunde gebied en in nabijgelegen ondersteunde gebieden, waarbij in dit verband onder het scheppen van arbeidsplaatsen wordt verstaan, arbeidsplaatsen die rechtstreeks door het project of door de rechtstreekse leveranciers en klanten worden geschapen.

(116) Het project zal bijdragen tot het indirect scheppen van arbeidsplaatsen op de volgende economische gebieden: Gebied van economische activiteit Beweerde indirect geschapen arbeidsplaatsen Intentie (37) Te erkennen Grondstofproductie — soda 24 24 24 Grondstofproductie — zand 10 8 8 Grondstofproductie — dolomiet 2 2 2 Grondstofproductie — kalk 2 2 2 Grondstofproductie — glasscherven 20 15 15 Grondstoftransport — zand, kalk en soda 29 29 29 Grondstoftransport — overige 8 8 8 Transport floatglas 81 81 81 Verdere verwerking (kleine ondernemingen) 30 6 6 Exploitatie en onderhoud van de bevoorradingsinstallaties — stikstof, waterstof 5 — 5 Exploitatie en onderhoud van de bevoorradingsinstallaties — stroom, aardgas (gemeentebedrijven) 3 — 3 Afvalverwijdering 12 12 12 Verpakkingsproducenten 28 28 28 Service, vervangingsonderdelen, onderhoud, reparatie (machines, productie-installaties, kranen, pompen, verwarming, ventilatie, sanitaire uitrusting, elektronica, airconditioning, transport, voertuigen) 60 60 60 Permanente verfwerkzaamheden 1 — 1 Onderhoud/service van computers, communicatiemiddelen en industriële televisiesystemen 8 8 8 Schoonmaakdiensten 5 — 5 Reiniging/Verzorging van externe installaties, Winterdiensten 6 5 5 Bewaking/Veiligheid 12 7 7 Kantine 2 2 2 Toeleveranciers van vervangingsonderdelen en gebruiksgoederen 10 — 0 Totaal 358 297 311

(117) Voor de activiteiten waarvoor de gecontacteerde ondernemingen intentieverklaringen hebben afgelegd, erkent de Commissie de in deze intentieverklaringen opgenomen cijfers (in totaal 297 arbeidsplaatsen).

(118) Voor 24 andere arbeidsplaatsen werden geen intentieverklaringen afgelegd. De door Duitsland gegeven verklaringen en cijfers voor deze arbeidsplaatsen lijken evenwel sluitend te zijn. Alleen voor de activiteit „toeleveranciers van vervangingsonderdelen en gebruiksgoederen” bestaat twijfel: de 10 hiervoor gesuggereerde arbeidsplaatsen lijken de Commissie te hoog gegrepen, omdat de levering van vervangingsonderdelen reeds grotendeels vervat lijkt te zijn in de 60 arbeidsplaatsen die vermeld zijn onder de post „service, vervangingsonderdelen, onderhoud, reparatie ...”. Derhalve erkent de Commissie slechts 14 van het totaal van 24 arbeidsplaatsen die niet door intentieverklaringen worden bevestigd, hetgeen neerkomt op een totaal van 311 erkende indirecte arbeidsplaatsen.

(119) Rekening houdend met het bovenstaande komt de Commissie tot de conclusie dat, in vergelijking met de 186 direct geschapen arbeidsplaatsen, het aantal indirect gecreëerde arbeidsplaatsen sterk zal stijgen (meer dan 100 %). Overeenkomstig punt 3.10.3, onder i), van de MSK 1998, bedraagt de factor regionaal effect derhalve 1,5.

6.4.4. Toegestane maximale steunintensiteit

(120) Rekening houdend met bovenstaande uiteenzetting en op basis van de door Duitsland verstrekte cijfers is de formule, overeenkomstig de MSK 1998, voor de berekening van de maximale steunintensiteit voor dit project als volgt: 35 % bruto × 1,0 × 0,8 × 1,5 = 42 % bruto, begrensd door het regionaal steunplafond van 35 % bruto.

(121) De steunintensiteit van maximaal 35 % bruto van de in aanmerking komende investeringskosten, die Duitsland voornemens is aan e-glass toe te kennen, is derhalve verenigbaar met de maximale toelaatbare steunintensiteit die op basis van de MSK 1998 berekend werd.

7. CONCLUSIE

(122) De aangemelde steunintensiteit van maximaal 35 % bruto, die Duitsland voornemens is toe te kennen ten gunste van e-glass AG, voldoet aan de voorwaarden om als verenigbaar te worden beschouwd met de multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten (1998),

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De op 20 april 2004 in zaak N 611/03 gegeven beschikking wordt hierbij herroepen.

Artikel 2

De staatssteun van maximaal 35 % bruto van de in aanmerking komende kosten ten gunste van e-glass die Duitsland op 15 december 2003 bij de Commissie heeft aangemeld, is met de gemeenschappelijke markt verenigbaar in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 20 december 2006. Voor de Commissie Neelie KROES Lid van de Commissie

(1) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1. Verordening gewijzigd bij de Toetredingsakte van 2003.

(2) PB C 220 van 8.9.2005, blz. 3.

(3) PB C 107 van 7.4.1998, blz. 7.

(4) Zie voetnoot 1.

(5) [...] Bedrijfsgeheim.

(6) Voor meer details, zie hoofdstuk 3.1.

(7) Op bepaalde plaatsen in deze tekst werd vertrouwelijke informatie weggelaten; het weggelaten gedeelte wordt aangegeven met vierkante haken.

(8) Besluit van de Commissie van 2 april 2003 in steunzaak N 641/02 betreffende de Duitse regionalesteunkaart (PB C 186 van 6.8.2003, blz. 18).

(9) Volgens de studie „Pilkington and the flat glass industry 2003”, die gepubliceerd werd door een van de grootste floatglasproducenten, Pilkington plc, werd in 2002 wereldwijd circa 35 miljoen ton vlakglas geproduceerd, waarvan ongeveer 29 miljoen ton floatglas.

(10) Besluit van de Commissie van 1.10.2003 in steunzaak N 642/02 (SG (2000) D/232040 van 2.10.2003).

(11) Besluit van de Commissie van 9.12.1998 in steunzaak N 702/97 (SG (1998) D/12428 van 31.12.1998), van 28.2.2001 in steunzaak C 72/1998 (SG (2001) D/286551 van 2.3.2001) en van 10.12.2003 in steunzaak N 336/03 (SG (2003) D/233359 van 11.12.2003).

(12) Programm für unmittelbare Bürgschaften des Bundes und der Länder in den neuen Bundesländern und Berlin Ost, N 297/91, SG (91) D/1344 van 15.7.1991, E 24/1995, SG (96) D/5500 van 18.6.1996 en SG (98) D/54570 van 11.11.1998.

(13) Alle door de Commissie goedgekeurde Duitse steunregelingen bevatten een bepaling volgens welke minstens 25 % van de totale subsidiabele kosten geen steunelement mogen inhouden.

(14) Deze concurrent verzocht in zijn reactie om anonimiteit.

(15) PB C 70 van 19.3.2002, blz. 8.

(16) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(17) Zie notulen van de 255e bijeenkomst van het GA-subcomité.

(18) Zie Beschikking 94/359/EG in fusiezaak Pilkington-Techint/SIV, overweging 11 (PB L 158 van 25.6.1994, blz. 24) en de beschikking van 7 augustus 1998 in fusiezaak Glaverbel/PPG, overwegingen 7 tot en met 12 (PB C 282 van 11.9.1998, blz. 2).

(19) Zie voetnoot 18: Beschikking 94/359/EG, overweging 13, en de beschikking in fusiezaak Glaverbel/PPG, overweging 7.

(20) De redenen daarvoor zijn uiteengezet in punt 3.2.

(21) Volgens de studie Pilkington and the flat glass industry 2003 bedragen de transportkosten over het algemeen 10 % van de totale kosten.

(22) De Commissie kwam in de volgende beschikkingen tot dezelfde conclusie: fusiecontrolezaak Pilkington-Techint/SIV (zie voetnoot 18), overweging 16; staatssteunzaak Sangalli Manefredonia Vetro (beschikking van 26 juli 1999, PB L 137/1 van 8.6.2000, blz. 1), overweging 32 en volgende; staatssteunzaak Pilkington/Interpane (beschikking van 26.7.2000 in zaak N 291/00, SG(2000) D/106264 van 17.8.2000), punt 4.4.2; staatssteunzaak Glaverbel Kavala (nr. N 553/99 van 26 juli 2000, SG(2000) D/106281 van 17.8.2000), overweging 58.

(23) De Europese vereniging van vlakglasproducenten GEP-VP (Groupement Européen des Producteurs de Verre Plat) gaat uit van een effectieve maximale capaciteit van 90 % van de maximale smeltcapaciteit.

(24) De Commissie kwam tot een soortgelijke conclusie in deel 4.4.3. van haar beschikking betreffende staatssteunzaak Pilkington/Interpane, en in overweging 51 van haar beschikking betreffende staatssteunzaak Glaverbel Kavala — zie voetnoot 21.

(25) Bron: CPIV (Comité Permanent des Industries du Verre de l'Union Européenne).

(26) Bron: Intra-EU-handelsstatistieken van Eurostat/Comext.

(27) Voor de vergelijking gebruikt de Commissie het groeipercentage van de markt voor onbewerkt floatglas in termen van waarde, omdat de vergelijkingsgrondslag (de ontwikkeling van de fabrieksnijverheid als geheel, gemeten wordt in termen van volume, waarvan de waarde bepaald wordt door de relevante prijzen van de individuele producten, d.w.z. dat het groeiritme conceptueel gebaseerd is op waardecijfers.

(28) Volgens ramingen in de studies Pilkington and the flat glass industry van 2002 en 2003 was 90 %, respectievelijk 91 % van de totale Europese capaciteit In 2002, respectievelijk 2003, toe te schrijven aan vijf ondernemingen (Saint-Gobain, Pilkington, Asahi (Glaverbel), Guardian en Sisecam).

(29) Studie Pilkington and the flat glass industry van 2002 en 2003. Voor eerdere jaren zijn er geen cijfers beschikbaar.

(30) Dit onderscheid is in overeenstemming met de omschrijving van de relevante markt in de staatssteunbeschikking van 17 augustus 2000 in de zaak Pilkington/Interpane (N 291/00).

(31) De Commissie ontving afschriften van facturen waarop de leveringplaats van het in de EER bewerkte glas aangegeven was.

(32) Concurrenten van e-glass vermeldden in hun commentaar transportafstanden van 250 km tot 300 km.

(33) Voor Ierland, Griekenland, Oostenrijk, Luxemburg, IJsland en Noorwegen zijn er geen gegevens beschikbaar.

(34) Comité Permanent des Industries Du Verre de L'Union Européenne.

(35) De positieve ontwikkeling van de markt voor veiligheidsglas (ESG en VSG) en voor gelaagd glas voor de bouwsector kan door verschillende factoren worden verklaard. In het bijzonder zijn nieuwe vormen van architectuur (bijvoorbeeld façades uit glas) maar ook energiebesparingsprogramma's, belangrijke factoren.

(36) Duitsland heeft bevestigd dat het marktaandeel van e-glass en haar aandeelhouders op geen enkele van de relevante markten meer dan 40 % bedraagt. Derhalve is punt 3.6 van de MSK 1998 niet van toepassing.

(37) Er bestaan intentieverklaringen (Letter of Intent) van de gecontacteerde ondernemingen, waarin het aantal verwachte geschapen langdurige arbeidsplaatsen wordt aangegeven.