NL Publicatieblad van de Europese Unie L 180/30

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 20 mei 2008

betreffende de steunmaatregel C 57/06 (ex NN 56/06, ex N 451/06) in verband met de financiering van „Hessische Staatsweingüter” door de deelstaat Hessen

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2008) 1626)

(Sechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2010/394/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Na de belanghebbenden overeenkomstig het genoemde artikel te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Het directoraat-generaal Landbouw en plattelandsontwikkeling (DG AGRI) heeft een onderzoek ingesteld naar de financiering van „Hessische Staatsweingüter” door de deelstaat Hessen, nadat het in oktober 2003 en november 2004 klachten had ontvangen.

(2) Naar aanleiding hiervan hebben twee besprekingen plaatsgevonden, namelijk op 26 januari 2005 tussen de Hessense autoriteiten en ambtenaren van DG AGRI, en op 29 september 2005 tussen de heer Koch, minister-president van Hessen, en de commissaris voor landbouw en plattelandsontwikkeling. In vervolg op de bespreking van 29 september 2005 heeft DG AGRI op 13 oktober 2005 een schrijven aan de Hessense autoriteiten doen uitgaan.

(3) Bij schrijven van 25 januari 2005, 25 april 2005 en 12 december 2005 hebben de Hessense autoriteiten DG AGRI schriftelijke inlichtingen verstrekt, waaraan wordt gerefereerd.

(4) Overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag heeft Duitsland de Commissie per e-mail van 6 juli 2006 in kennis gesteld van de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor een nieuwe wijnkelder. Volgens de verstrekte inlichtingen werd de maatregel aangemeld om rechtszekerheid te verkrijgen. Omdat een deel van de gelden al vóór de aanmelding was uitbetaald, werd de maatregel onder nummer NN 56/06 in het register van niet-aangemelde steunmaatregelen opgenomen. Op 21 september 2006 en 14 november 2006 heeft Duitsland per e-mail aanvullende inlichtingen verstrekt.

(5) Bij schrijven van 20 december 2006 (C(2006) 6605 definitief) heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van de betrokken steunmaatregel.

(6) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Unie (2) bekendgemaakt. De Commissie heeft de andere belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen binnen een maand na deze bekendmaking te maken.

(7) De Commissie heeft opmerkingen van een belanghebbende ontvangen, die bij brief van 15 februari 2007 in eerste instantie om vertrouwelijke behandeling verzocht.

(8) De opmerkingen werden bij brief van 2 maart 2007 aan Duitsland doorgezonden zonder de identiteit van de belanghebbende prijs te geven. De belanghebbende heeft het verzoek om vertrouwelijke behandeling bij schrijven van 7 maart 2007 ingetrokken. In een e-mail van 4 april 2007 heeft Duitsland nadere inlichtingen verstrekt.

II. BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

(9) Volgens de verstrekte inlichtingen exploiteert Hessische Staatsweingüter GmbH Kloster Eberbach, gevestigd te Eltville am Rhein, met een wijnbouwoppervlakte van ca. 190 ha het grootste domein van Duitsland en richt zij zich op de productie van hoogwaardige wijnen, hoofdzakelijk riesling en in toenemende mate ook rode wijnen. Ze is voor 100 % eigendom van de deelstaat Hessen.

(10) Tot 1998 ressorteerde het wijnbedrijf van de deelstaat Hessen onder het algemeen bestuur van de deelstaat („beheer volgens het kameralistische stelsel”). Daarna was het, tot 2003, een „Landesbetrieb” (bedrijf van de deelstaat). In verband met de financiering van „Hessische Staatsweingüter” dienen verscheidene maatregelen te worden onderzocht:

(11) Tot 2003 noteerde „Hessische Staatsweingüter” incidenteel verliezen. De verliezen werden gedragen door de deelstaat.

(12) Voordat Duitsland de steunmaatregel aanmeldde, hebben de Hessense autoriteiten uitvoerige informatie verstrekt over de toekenning van gelden door de deelstaat Hessen aan „Hessische Staatsweingüter” in de periode 1995-2002.

(13) Ten tijde van het beheer volgens het kameralistische stelsel viel de exploitatie van „Hessische Staatsweingüter” onder hoofdstuk 09 35 resp. 03 35 van de deelstaatbegroting. De tekorten van „Hessische Staatsweingüter” werden door de deelstaat Hessen volledig in het kader van zijn jaarrekeningen gedekt.

(14) Volgens de verstrekte informatie was het historische en cultuurhistorische monument Kloster Eberbach, een voormalige cisterciënzer abdij, in die tijd eveneens in bezit van „Hessische Staatsweingüter”. De kosten voor het onderhoud en de exploitatie van het klooster werden derhalve toegerekend aan „Hessische Staatsweingüter”. Volgens de verstrekte informatie ressorteert het klooster tegenwoordig onder een onafhankelijke publiekrechtelijke stichting.

(15) Volgens de verstrekte informatie behaalde „Hessische Staatsweingüter” in de periode 1995-1997 de volgende resultaten: in DM 1995 1996 1997 Inkomsten 10 424 594 10 970 002 12 043 717 Uitgaven 11 637 419 11 889 731 12 330 538 Resultaat -1 212 825 - 919 729 - 286 821

(16) De Hessense autoriteiten stelden dat de uitgaven voor het onderhoud en de exploitatie van het klooster Eberbach niet mogen worden meegeteld bij de bepaling van het totale bedrag aan subsidies van de deelstaat Hessen dat aan het wijnbedrijf van „Hessische Staatsweingüter” kan worden toegerekend.

(17) Inkomsten en uitgaven van het klooster Eberbach die aan „Hessische Staatsweingüter” zijn toegerekend, paraisseerden volgens de verstrekte informatie onder een aparte titel (titel 72) en kunnen derhalve duidelijk worden afgebakend.

(18) Volgens de Hessense autoriteiten bevatten de rekeningen van „Hessische Staatsweingüter” bovendien uitgaven voor overige overheidsdiensten die niet direct aan de exploitatie van het domein kunnen worden toegerekend, zoals wijnproeverijen voor representatiedoeleinden van parlement en regering van de deelstaat, alsmede investeringen in verband met ruilverkaveling. Volgens de verstrekte informatie werden deze uitgaven opgesomd in de toelichting bij hoofdstuk 09 35 resp. 03 35 van de jaarrekening.

(19) Daarom zouden de subsidies van de deelstaat Hessen die aan het wijnbedrijf van „Hessische Staatsweingüter” kunnen worden toegerekend, volgens de Hessense autoriteiten als volgt moeten worden gecorrigeerd: in DM 1995 1996 1997 Resultaat –1 212 825 – 919 729 – 286 821 Inkomsten Kloster Eberbach 570 825 826 672 966 948 Uitgaven Kloster Eberbach 1 344 793 1 331 987 1 533 826 Correctie voor Kloster Eberbach 773 968 505 315 566 878 Wijnproeverijen voor representatie (all-inbedragen) 140 000 140 000 140 000 Ruilverkaveling 63 918 99 568 47 963 Correctie voor uitgaven van niet-bedrijfseconomische aard 203 918 239 568 187 963 Gecorrigeerd totaalbedrag – 234 939 – 174 846 468 020 Gecorrigeerde subsidies in EUR 120 122 89 397 —

(20) Volgens de verstrekte informatie ontving het „Landesbetrieb Hessische Staatsweingüter” (dat op 1 januari 1998 als juridisch onzelfstandig, apart onderdeel van de deelstaat was opgericht) exploitatiesteun, die zowel exploitatiesubsidies als subsidies voor representatieve taken van de deelstaat (vaste bedragen voor wijnproeverijen van het parlement en de regering van Hessen) omvatte.

(21) Volgens de Hessense autoriteiten kunnen de volgende bedragen in de periode 1998-2002 als relevante subsidies voor „Hessische Staatsweingüter” worden aangemerkt: in DM 1998 1999 2000 2001 2002 Exploitatiesteun 145 000 670 000 100 000 120 000 61 400 waarvan subsidies voor representatieve doeleinden 65 000 100 000 100 000 120 000 61 400 Relevante steun 80 000 570 000 — — — Relevante steun in EUR 40 903 291 436 — — —

(22) Naar het oordeel van de Hessense autoriteiten kunnen de subsidies die voor de periode 1995-2002 relevant zijn, als volgt worden samengevat: EUR Beheer volgens het kameralistische stelsel 1995-1997 209 520 Landesbetrieb 1998-2002 332 339 Totaal 1995-2002 541 859

(23) Om de herstructurering van het wijnbedrijf voor te bereiden werd op verzoek van de deelstaat Hessen in de maanden augustus t/m november 2001 door „Hessische Staatsweingüter” in samenwerking met het wijnonderzoeksinstituut Forschungsanstalt Geisenheim een strategiedocument opgesteld met de titel „Situationsanalyse und Entwicklungsperspektiven”. Het stuk schetste verschillende scenario’s voor de mogelijke verdere ontwikkeling van de staatswijngebieden en ging uit van twee mogelijke rechtsvormen voor het wijnbedrijf: een GmbH (besloten vennootschap naar Duits recht) of een stichting. Met betrekking tot de ondernemingsstrategie lagen er twee opties voor, namelijk een volledige renovatie van de oude wijnkelder of de bouw van een nieuwe wijnkelder.

(24) Op basis van dit document werden de verschillende scenario’s in juni 2002 in een ondernemingsplan uitgewerkt. Het „status-quo”-scenario ging uit van een stapsgewijze renovatie van de oude bedrijfsruimten in Eltville in de komende tien jaar voor een bedrag van ca. 6,7 miljoen EUR. Volgens het ondernemingsplan zou de „status-quo”-optie echter niet leiden tot het herstel van de levensvatbaarheid van het wijnbedrijf. Voor de financiering van de staatswijnbouwgebieden zouden over een periode van tien jaar subsidies van de deelstaat Hessen nodig zijn van in totaal ca. 14,3 miljoen EUR (inclusief dekking van het kastekort uit eerdere bedrijfsactiviteiten sinds 2000) alsmede de opbrengst uit de verkoop van niet voor de bedrijfsuitoefening noodzakelijke vaste activa ten bedrage van ca. 7,7 miljoen EUR. Het wijnbedrijf zou nog in 2011 te kampen hebben met een jaarlijks tekort van ca. 2 miljoen EUR.

(25) Een tweede strategische optie, namelijk de bouw van een nieuwe wijnkelder op het oude bedrijfsterrein in Eltville, werd vanuit bedrijfseconomisch oogpunt als de minst gunstige optie beoordeeld en daarom verder buiten beschouwing gelaten.

(26) De enige strategische optie die volgens het ondernemingsplan zou leiden tot levensvatbaarheid op lange termijn bestond uit de bouw van een nieuwe wijnkelder bij de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg en de verhuizing van het hoofdkantoor en de vinotheek van „Hessische Staatsweingüter” naar het klooster Eberbach. Bij deze optie werd ervan uitgegaan dat de deelstaat de schulden die het wijnbedrijf tot eind 2002 had opgebouwd, zou moeten overnemen. De investeringskosten voor de nieuwe wijnkelder werden in totaal op 15 miljoen EUR geraamd en zouden deels uit de verkoop van niet voor de bedrijfsuitoefening noodzakelijke percelen en deels uit vreemd vermogen moeten worden gefinancierd. Volgens het model van het ondernemingsplan zou in het boekjaar 2006/2007 een eerste positieve dekkingsbijdrage van „Hessische Staatsweingüter” zijn bereikt en in het boekjaar 2008/2009 een eerste positieve cashflow. De subsidies van de deelstaat die nodig zouden zijn om te voorzien in de cashflowbehoefte in de eerste jaren van de herstructurering vanaf 2003, zouden in totaal ca. 4,3 miljoen EUR bedragen.

(27) Naar aanleiding van een gewijzigde marktsituatie en door andere omstandigheden (o.a. als gevolg van de algemene economische situatie in Duitsland en een overstroming) moest het ondernemingsplan van juni 2002 in september 2002 worden geactualiseerd en het financiële model worden herzien. Volgens het herziene model zouden door de vertraging in het herstel van de levensvatbaarheid van „Hessische Staatsweingüter” verdere subsidies van de deelstaat van ca. 3,4 miljoen EUR nodig zijn.

(28) Bij kabinetsbesluit van 10 december 2002 besloot de regering van de deelstaat Hessen om het wijnbedrijf per 1 januari 2003 om te vormen tot een GmbH (besloten vennootschap naar Duits recht): „Hessische Staatsweingüter GmbH Kloster Eberbach” (hierna „GmbH” genoemd). Dit proces wordt door de Hessense autoriteiten als „formele privatisering” gekarakteriseerd. Bovendien besloot het kabinet tot de bouw van een nieuwe wijnkelder bij de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg en tot verplaatsing van het hoofdkantoor van Eltville naar Eberbach (realisatie van de derde strategische optie uit het ondernemingsplan).

(29) Het bedrijfskapitaal en de roerende vaste bedrijfsactiva van het voormalige „Landesbetrieb Hessische Staatsweingüter” ten bedrage van in totaal ca. 7,3 miljoen EUR alsmede enkele kortlopende schulden en reserveringen werden overgedragen aan de GmbH. De onroerende vaste bedrijfsactiva (de geëxploiteerde percelen en de gebouwen) werden ondergebracht in een „Betrieb gewerblicher Art” (een publiekrechtelijke commerciële instelling die voor 100 % eigendom is van de deelstaat) en worden door de GmbH gepacht. Volgens de verstrekte informatie werd de pachtprijs vastgesteld op basis van twee taxatierapporten voor de berekening van de huurwaarde. De taxatierapporten zijn door de Hessense autoriteiten overgelegd.

(30) Volgens de Hessense autoriteiten wilde de deelstaat Hessen de GmbH in het kader van een alomvattend investeringsplan kapitaal ter beschikking stellen dat voldoende zou zijn om haar levensvatbaarheid op middellange en lange termijn op de internationale wijnmarkten zonder overheidsfinanciering te waarborgen.

(31) Eind 2002 waren de schulden van het „Landesbetrieb” jegens de deelstaat Hessen opgelopen tot 1 792 000 EUR. De deelstaat heeft deze schulden per 31 december 2002 gezuiverd door een overeenkomstige raming in een wijziging op de begroting van 2002.

(32) Bij de oprichting in januari 2003 verstrekte de deelstaat Hessen de GmbH in eerste instantie 1 miljoen EUR (geplaatst kapitaal van de vennootschap). De overdracht van activa (en enkele schulden), de afschrijving van schulden en de kapitaalinjectie aan het begin leidden tot een eigen vermogen van de nieuw opgerichte GmbH van ongeveer 7,6 miljoen EUR (ca 91 % van het balanstotaal).

(33) Eind 2003 werd besloten tot een tweede kapitaalinjectie ten bedrage van 1,225 miljoen EUR. Dit bedrag werd uitbetaald in tranches, namelijk 400 000 EUR op 2 april, 300 000 EUR op 28 juni, 125 000 EUR op 11 augustus en 100 000 EUR op 15 september 2004. De laatste tranche van 300 000 EUR werd betaald op 27 februari 2006. Het ingebrachte kapitaal werd op de balans van de GmbH geboekt als vermogensreserve.

(34) Het ondernemingsplan van september 2002 werd in februari 2003 opnieuw geactualiseerd (ondernemingsplan van 26 februari 2003, aangevuld met een volledige winst- en verliesprognose) en nogmaals in november 2003 (ondernemingsplan van 28 november 2003). Het ondernemingsplan van 28 november 2003 ging ervan uit dat al in het boekjaar 2007 een eerste positieve EBITDA (3) zou worden bereikt, in 2010 een eerste positieve cashflow en vanaf 2014 winst over het boekjaar. Volgens de verstrekte informatie zou het financiële model dat hieraan ten grondslag lag, leiden tot een (op het resultaat vóór belasting gebaseerd) rendement op het eigen vermogen van meer dan 3 % in 2016 en van meer dan 7 % vanaf 2019.

(35) In dit verband overhandigden de Hessense autoriteiten de Commissie een rapport over de marktpositie en de rentabiliteit van vergelijkbare domeinen in Duitsland en de Europese Unie (Kurzgutachten - Die Marktstellung und Wirtschaftlichkeit von mit der Hessischen Staatsweingüter Kloster Eberbach GmbH, Eltville, vergleichbaren Weingütern in Deutschland und der Europäischen Union; von Prof. Dr. Dieter Hoffmann, Forschungsanstalt Geisenheim, April 2005; hierna „Hoffmann-rapport” genoemd). Om de gemiddelde rentabiliteitscoëfficiënt van de branche te kunnen bepalen heeft het rapport gebruikgemaakt van bedrijfsanalyses van meer dan 130 domeinen, die periodiek zijn uitgevoerd door het onderzoeksinstituut in Geisenheim.

(36) Volgens het Hoffmann-rapport hebben domeinen en eventuele branchevreemde eigenaren belang bij een langdurig en waardevast rendement op het eigen vermogen. De analyse leverde voor de periode 1992-2003 voor alle onderzochte domeinen een gemiddelde rentabiliteit op het eigen vermogen op van 1,9 %. De toonaangevende domeinen behaalden een gemiddelde rentabiliteit op het eigen vermogen van 11,7 %. Volgens de verstrekte informatie kunnen de toonaangevende domeinen die zijn onderzocht, niet direct met „Hessische Staatsweingüter” worden vergeleken, aangezien de eerstgenoemde familiebedrijven zijn en de rentabiliteitscoëfficiënt moet worden gecorrigeerd met de personeelskosten van een extern management. Na deze correctie (met inachtneming van de kosten van een technisch leidinggevende en twee commercieel leidinggevenden) komt het rapport voor de toonaangevende domeinen uit op een rendement op het eigen vermogen van ongeveer 2 % (1992-2003) resp. 3 % (1998-2003). Deze percentages moeten naar het oordeel van de Hessense autoriteiten als vergelijkingsnorm voor de financiering van „Hessische Staatsweingüter” worden gehanteerd.

(37) Het Hoffmann-rapport schat de periode die nodig is om bij de herstructurering van domeinen of bij langetermijninvesteringen van grotere omvang het break-evenpoint te bereiken, op minimaal tien jaar en gemiddeld op tien tot vijftien jaar.

(38) De Hessense autoriteiten merkten op dat de achterliggende financiële modellen waren gebaseerd op een zeer conservatieve prognose. Volgens de verstrekte informatie werd het ondernemingsplan van 26 februari 2003 door KPMG Deutsche Treuhand-Gesellschaft Aktiengesellschaft (KPMG) beoordeeld en als zeer conservatief, in de zin van een worst-case-scenario, geclassificeerd.

(39) De deelstaat Hessen verstrekt „Hessische Staatsweingüter GmbH Kloster Eberbach” vervolgens kapitaal voor de bouw van de nieuwe ondergrondse wijnkelder. Volgens de verstrekte informatie is deze investering onmisbaar voor het realiseren van de levensvatbaarheid op de middellange en lange termijn van de GmbH (overwegingen 23 t/m 26). Ook is de investering, gelet op de structurele tekortkomingen van de oude kelder in Eltville, noodzakelijk om de wijnkwaliteit op hetzelfde peil te houden en te waarborgen dat aan internationale voedselnormen wordt voldaan. De nieuwe wijnkelder wordt gebouwd naast de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg.

(40) De totale investering van ca. 15 miljoen EUR wordt gedeeltelijk door een kapitaalinbreng van de deelstaat Hessen gefinancierd. Anders dan oorspronkelijk in het herstructureringsplan was voorzien, geschiedt de financiering ten bedrage van 7,5 miljoen EUR, die op 6 juli 2006 werd aangemeld, niet in de vorm van een zuivere investering, maar in de vorm van een lening met winstdeelneming („partiarisches Darlehen”).

(41) Deze lening met winstdeelneming is gebaseerd op een jaarlijkse vaste rente van 3,7 %, met de mogelijkheid om de jaarlijkse rente tot 2014 resp. 2015 te kapitaliseren (d.w.z. aflossing van telkens 50 % van de opgelopen rente en samengestelde interest in 2014 resp. 2015).

(42) Bovendien geeft deze lening recht op deelname in de jaarlijkse winst met een percentage dat overeenkomt met het percentage waarin de lening zich tot het geplaatste kapitaal van de GmbH verhoudt, tot een maximum van 25 % van de resterende leensom. In oktober 2006 lag het percentage van de winstdeelname bij 88 %.

(43) De lening met winstdeelneming wordt vanaf 2021 met een percentage van 5 % per jaar afgelost.

(44) De uitbetaling van de lening met winstdeelneming geschiedt op verzoek van de directie van de GmbH, afhankelijk van de voortgang in de realisering van het investeringsproject.

(45) Volgens de verstrekte informatie werd een eerste tranche van 300 000 EUR in verband met de planning van de nieuwe wijnkelder al in augustus 2004 uitbetaald. In de periode maart tot september 2006 werden tranches ten bedrage van in totaal 2,3 miljoen EUR uitbetaald in verband met de bouw van de nieuwe wijnkelder. Deze bedragen werden verstrekt als subsidies in het kader van twee beschikkingen van het Hessense ministerie voor Milieu, Platteland en Consumentenbescherming d.d. 22 december 2004 en 21 juli 2006 ten bedrage van in totaal 1,2 miljoen EUR resp. 6,3 miljoen EUR. Deze subsidies waren bedoeld voor uitgaven in verband met de nieuwe wijnkelder. Volgens informatie die Duitsland op 14 november 2006 per e-mail verstrekte, dienen deze beschikkingen te worden ingetrokken en de in dat kader reeds uitgekeerde bedragen in verband met de nieuwe wijnkelder te worden opgenomen in de lening met winstdeelneming tegen de daarin vervatte voorwaarden.

(46) Op 16 november 2006 ontving de Commissie per e-mail een op 16 oktober 2006 geactualiseerd ondernemingsplan van de GmbH, dat voortbouwt op de oorspronkelijke prognose voor 2004-2020 en de financieringskosten van de nieuwe wijnkelder weerspiegelt. Volgens dit ondernemingsplan, dat de periode 2006 tot 2020 resp. 2025 beslaat en voor het beschikbaar gestelde kapitaal uitgaat van een gegarandeerde vaste rente van 3,7 %, kan worden verwacht dat het resultaat vanaf 2010 tot een positieve cashflow leidt (4). Winsten zouden vanaf 2014 moeten worden behaald.

(47) Het ondernemingsplan vertoont voor het jaar 2014 een totale renteopbrengst van de lening met winstdeelneming (inclusief het vaste minimumrendement van 3,7 %) van ca. 4,3 %, die in 2020 een niveau van meer dan 13 % zal bereiken.

(48) Volgens de verstrekte informatie heeft de GmbH in haar eerste twee boekjaren 2004 en 2005 de omzet- en winstverwachting duidelijk overtroffen.

(49) De overige benodigde middelen voor de nieuwe wijnkelder worden gefinancierd met een krediet van een handelsbank. Een dienovereenkomstige kredietofferte van de Commerzbank AG (met herfinanciering door de Kreditanstalt für Wiederaufbau) werd per e-mail van 22 september 2006 ter informatie aan de Commissie voorgelegd. De offerte bevat op de markt gebruikelijke covenants, waaronder een change-of-control-clausule (5) en de eis van een minimum aan eigen vermogen van 30 % gedurende de looptijd van het krediet.

(50) In haar brief van 20 december 2006 (C(2006) 6605 def.), waarmee de Commissie Duitsland in kennis stelde van haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, stelde de Commissie dat de deelstaat Hessen aan „Hessische Staatsweingüter” een voordeel heeft toegekend door de verliezen uit het wijnbedrijf in de periode vóór 2003 voortdurend te dekken, en dat de maatregel in kwestie derhalve staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhoudt.

(51) Bovendien betwijfelde de Commissie of de deelstaat Hessen zich in verband met de eerste twee kapitaalinjecties van 1 miljoen EUR resp. 1,225 miljoen EUR heeft gedragen als een investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt.

(52) Voorts merkte de Commissie op dat zou kunnen worden geconcludeerd dat de deelstaat Hessen als een particuliere investeerder handelt wanneer hij de lening met winstdeelneming als een op zich staande investering aan „Hessische Staatsweingüter GmbH” verstrekt.

(53) Volgens de Commissie moet de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor de wijnkelder evenwel worden beschouwd als een door de deelstaat Hessen verrichte follow-up-investering. Het is volgens de Commissie de vraag of een particuliere investeerder die in het verleden gemaakte verliezen van een onderneming heeft gedekt en aan diezelfde onderneming vervolgens kapitaal van in totaal 2,225 miljoen EUR heeft verstrekt, ook nog eens financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor een nieuwe wijnkelder ten bedrage van 7,5 miljoen EUR beschikbaar zou stellen tegen de in de lening met winstdeelneming opgenomen voorwaarden.

III. OPMERKINGEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

(54) Bij schrijven van 15 februari 2007 ontving de Commissie opmerkingen van de Interessensgemeinschaft der Rheingauer Winzer (belangenvereniging van wijnbouwers uit de Rheingau, hierna „belanghebbende” genoemd), die in eerste instantie verzocht om een vertrouwelijke behandeling, doch dit verzoek bij schrijven van 7 maart 2007 introk.

(55) In de opmerkingen van de belanghebbende, die zich keert tegen de bouw van de nieuwe wijnkelder van „Hessische Staatsweingüter”, wordt op vier punten ingegaan: de voorbereidingsfase 2002-2006, de zwakke punten in het ondernemingsplan, de investeringen die niet in het ondernemingsplan voorkomen, en de uitzonderingen volgens artikel 87 van het EG-Verdrag.

(56) Volgens de belanghebbende kon al in de voorbereidingsfase van de financiering van de nieuwe wijnkelder worden geconstateerd dat de regering van de deelstaat Hessen niet van plan was zich te gedragen als een investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt. Ter onderbouwing van deze stelling wordt het volgende naar voren gebracht: a) De leden van de raad van commissarissen van de GmbH zijn vrijwel zonder uitzondering afkomstig uit het overheidsapparaat. Slechts één lid komt uit het bedrijfsleven. b) Een alternatief voor de bouw van de nieuwe wijnkelder (d.w.z. renovatie van de oude wijnkelder) blijft buiten beschouwing. c) Andere staatswijnbouwgebieden in Duitsland, met name die in de deelstaat Rijnland-Palts, die decennialang niet rendabel konden worden geëxploiteerd en uiteindelijk werden verkocht, werden niet ter vergelijking in de overwegingen meegenomen. d) De eerdere kapitaalinjecties werden zonder rendementseisen verricht (wat erop wijst dat de regering van de deelstaat en de raad van commissarissen niet in de economische levensvatbaarheid van „Hessische Staatsweingüter” geloofden). e) De kapitaalinvestering ter financiering van de nieuwe wijnkelder werd pas na contacten met de Commissie omgezet in een lening met winstdeelneming.

(57) Bovendien werpt de belanghebbende de vraag op in hoeverre het behalen van de prestatiedoelstelling van de GmbH voor 2005/2006 kan worden toegeschreven aan eventuele bijzondere opbrengsten.

(58) Volgens de belanghebbende kan aan de hand van het ondernemingsplan van oktober 2006, waarin ook de lening met winstdeelneming is meegenomen, niet worden aangetoond dat de kapitaalverstrekkingen van 2003 en 2004 en de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor de nieuwe wijnkelder hebben plaatsgevonden met inachtneming van het beginsel van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt. Ter onderbouwing van deze stelling wordt het volgende naar voren gebracht: a) In het ondernemingsplan werd geen rekening gehouden met het feit dat opbrengst en kwaliteit kunnen fluctueren. b) Het ondernemingsplan gaat ervan uit dat de totale productiehoeveelheid kan worden afgezet (terwijl met het oog op natuurlijk verlies en kwaliteitsrisico’s een afslag van 3 % moet worden ingecalculeerd). c) De risico’s die verbonden zijn aan het bijkopen van druiven, most en wijn vanwege marktschommelingen, zijn in het ondernemingsplan niet ingecalculeerd. d) Er wordt geen rekening gehouden met de financiering van dergelijke aankopen. e) In het ondernemingsplan wordt geen onderscheid gemaakt tussen de verkoopprijs voor wijnen uit eigen productie en die voor bijgekochte wijnen (volgens de belanghebbende zou het ondernemingsplan voor bijgekochte wijnen moeten uitgaan van een gemiddelde verkoopprijs van ten hoogste 5 EUR). f) De schattingen voor de kostprijs verkopen zijn niet realistisch, omdat ze de te verwachten prijsontwikkeling voor flessen niet weerspiegelen. g) Voor de belanghebbende is niet duidelijk of in het ondernemingsplan rekening is gehouden met de financiering van vervangingsinvesteringen door middel van afschrijvingsbedragen.

(59) Op basis van dit commentaar presenteerde de belanghebbende een alternatieve berekening voor het jaar 2014. Uitgaande van een afslag door natuurlijke verliezen van 3 % op een eigen productie van 1,1 miljoen liter, een verkoopprijs voor de 300 000 l aan te kopen wijn van 5 EUR en materiaalkosten van 1,80 EUR per liter wijn, zou het resultaat van de GmbH bij een normale bedrijfsuitoefening in 2014 uitkomen op een tekort van 900 000 EUR in plaats van de geprognosticeerde winst van 164 000 EUR. Volgens de belanghebbende is het ondernemingsplan slecht onderbouwd en houdt het onvoldoende rekening met eventuele fluctuaties.

(60) Volgens de belanghebbende blijven het hoofdkantoor en de vinotheek van „Hessische Staatsweingüter” in het klooster Eberbach terwijl het gerestaureerd wordt. De belanghebbende maakt bezwaar tegen het feit dat de kosten van deze restauratie niet in het ondernemingsplan zijn opgenomen. Volgens de belanghebbende kan niet worden uitgesloten dat via huurvermindering kruissubsidiëring zal plaatsvinden.

(61) Voorts maakt de belanghebbende bezwaar tegen het feit dat particuliere wijnbouwers de vinotheek in het klooster Eberbach slechts in beperkte mate als verkooppunt kunnen gebruiken.

(62) Om goedkeuring te verkrijgen voor haar subsidies, in de zin dat ze worden aangemerkt als steunmaatregelen die volgens artikel 87 zijn toegestaan, kan de regering van de deelstaat Hessen zich volgens de belanghebbende niet beroepen op onderstaande argumenten: a) De voorbeeldfunctie van „Hessische Staatsweingüter” voor de particuliere wijnbouw (wordt door de belanghebbende bestreden); b) Uitoefening van taken voor onderzoek op het gebied van wijnbouw door het onderzoeksinstituut van de deelstaat in Geisenheim (volgens de belanghebbende kan dat ook in samenwerking met particuliere bedrijven worden gedaan); c) Noodzaak van de instandhouding van het cultuurlandschap, in het bijzonder van de steile wijnhellingen (volgens de belanghebbende wordt slechts 20 % van alle steile wijnhellingen in de regio geëxploiteerd door „Hessische Staatsweingüter”).

IV. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(63) Op 4 april 2007 ontving de Commissie de opmerkingen van Duitsland. Deze volgen de indeling van de opmerkingen van de belanghebbende en bevatten argumenten die betrekking hebben op vier aspecten: de regering van de deelstaat Hessen als investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt; onderbouwing van het ondernemingsplan; huisvesting in het klooster Eberbach is in het ondernemingsplan ingecalculeerd; irrelevantie van de rechtvaardigingsgronden voor de verenigbaarheid van de steun. Daarnaast bevatten de opmerkingen informatie over de verkoop van percelen van het voormalige „Landesbetrieb”.

(64) Volgens Duitsland handelde de regering van de deelstaat Hessen al in de voorbereidingsfase van de bouw van een nieuwe wijnkelder als een investeerder in een markteconomie. De argumenten in de opmerkingen van de belanghebbende zijn volgens Duitsland inhoudelijk onjuist en juridisch irrelevant. Duitsland brengt ter onderbouwing van deze stelling het volgende naar voren: a) De deelstaat Hessen vaardigde als enige vennoot in de GmbH vertegenwoordigers van de deelstaat af naar de raad van commissarissen, zoals iedere particuliere investeerder zou doen. Bovendien werd een vertegenwoordiger van het bedrijfsleven, en daarmee deskundigheid van buiten, in de raad van commissarissen opgenomen. b) De beslissing om het hoofdkantoor te verplaatsen en een nieuwe wijnkelder te bouwen werd genomen op grond van economische overwegingen en was gebaseerd op een analyse van mogelijke strategische concepten. c) De regering van de deelstaat Hessen heeft zich overeenkomstig het beginsel van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt, georiënteerd op andere particuliere domeinen van gemiddeld niveau en zelfs op toonaangevende domeinen (en niet, zoals de belanghebbende stelt, op andere onrendabele staatswijnbouwgebieden).

(65) Volgens Duitsland strookt de economische ontwikkeling van de GmbH met het ondernemingsplan. In 2005 waren er geen bijzondere opbrengsten. De omzetprognose werd met 500 000 EUR overtroffen. Tegenover hogere overige bedrijfsopbrengsten ten gevolge van schaderegelingen van verzekeringen voor schade door overstroming stonden hogere personele en materiële kosten in verband met deze schade.

(66) Volgens Duitsland is het goed mogelijk dat het resultaat voor 2006 ondanks een slechte oogst in de jaren 2005 (21 % minder dan in 2004) en 2006 (32 % minder dan in 2004) zal overeenstemmen met het ondernemingsplan.

(67) Volgens de verstrekte inlichtingen werden de twee beschikkingen in het kader waarvan de eerste tranches voor de financiering van de nieuwe wijnkelder werden uitbetaald, ingetrokken en wordt het volledige bedrag van 7,5 miljoen EUR als lening met winstdeelneming verstrekt. De reeds uitgekeerde bedragen worden met terugwerkende kracht onder dezelfde voorwaarden in de lening opgenomen. De begroting van de deelstaat werd dienovereenkomstig gewijzigd.

(68) Volgens Duitsland is het ondernemingsplan gefundeerd en gebaseerd op conservatieve realistische veronderstellingen. Ter onderbouwing van dit standpunt wordt het volgende naar voren gebracht: a) De productieplanning gaat uit van gemiddelde opbrengsten bij gemiddelde oogsten (rekening houdend met zowel goede als slechte oogsten en met natuurlijke verliezen). De geplande productiehoeveelheid ligt onder de gemiddelde productiehoeveelheid van domeinen in de Rheingau. b) De planning van de aankopen is gefundeerd. De GmbH koopt op basis van pacht- en beheersovereenkomsten geen wijn, maar druiven bij. De kosten van deze aankopen worden in het ondernemingsplan volledig in aanmerking genomen. Het kwaliteits- en kwantiteitsrisico komt precies overeen met het risico van de eigen productie. De wijn die gemaakt wordt van de druiven die in het kader van de pacht- en beheersovereenkomsten zijn bijgekocht, mag onder de naam en het merk van de GmbH op de markt worden gebracht (botteling door de producent). Een tijdelijke en gedeeltelijke leegstand van de nieuwe wijnkelder in de periode 2007-2010 is in het ondernemingsplan ingecalculeerd. c) De berekening van de kostprijs verkopen is gebaseerd op correcte basisveronderstellingen. Schaalvoordelen en efficiëntieverhoging zullen leiden tot kostenbesparingen, die voor een deel al in 2005/2006 konden worden gerealiseerd. d) Het ondernemingsplan is, zoals door KPMG wordt bevestigd, gebaseerd op realistische en conservatieve basisveronderstellingen. De haalbaarheid van het ondernemingsplan wordt bevestigd door het feit dat de Commerzbank een bedrijfskrediet beschikbaar stelt voor de gedeeltelijke financiering van de bouw van de nieuwe wijnkelder. e) De vervangingsinvesteringen zijn in het ondernemingsplan opgenomen als kapitaalinvesteringen en afschrijvingen.

(69) Volgens de verstrekte inlichtingen is de restauratie van het klooster Eberbach, die naar verwachting meer dan 25 jaar zal duren, niet bedoeld als financiële ondersteuning van de GmbH, maar dient zij voor de instandhouding van een cultuurhistorisch monument. De GmbH zal tegen marktvoorwaarden ruimten huren voor de huisvesting van haar hoofdkantoor en de vinotheek. Er is tot nu toe geen overeenkomst gesloten tussen de GmbH en de Stiftung Kloster Eberbach. De geschatte huurkosten zijn in het ondernemingsplan ingecalculeerd.

(70) Volgens de verstrekte informatie houdt de financiering van de nieuwe wijnkelder geen steunmaatregel in in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, omdat de regering van de deelstaat Hessen gehandeld heeft als een particuliere investeerder. De argumenten die Hessen volgens de belanghebbende ter rechtvaardiging van een eventuele steunmaatregel zou kunnen aanvoeren, zijn voor de onderhavige zaak derhalve niet relevant.

(71) Verder deelde Duitsland de Commissie mee dat percelen van het voormalige „Landesbetrieb” voor een bedrag van 2 959 675 EUR werden verkocht en dat de opbrengst in de begroting van de deelstaat terugvloeide.

V. BEOORDELING VAN DE STEUNMAATREGEL

(72) „Hessische Staatsweingüter” is actief op het gebied van de productie en afzet van wijn. Overeenkomstig artikel 71 van Verordening (EG) nr. 1493/1999 van de Raad van 17 mei 1999 houdende een gemeenschappelijke ordening van de wijnmarkt (6) zijn op de productie van en de handel in de onder deze verordening begrepen producten de artikelen 87, 88 en 89 van het EG-Verdrag van toepassing. Derhalve dienen de maatregelen die hier ter discussie staan te worden onderzocht met het oog op de regels voor staatssteun.

(73) Krachtens artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

(74) Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen kan steun aan een onderneming het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden wanneer deze onderneming actief is op een markt die onderworpen is aan het intracommunautaire handelsverkeer (7). „Hessische Staatsweingüter” is actief op het gebied van de productie en afzet van wijn en opereert derhalve op een zeer concurrentie-intensieve internationale markt (8). De maatregelen in kwestie zijn bekostigd met staatsmiddelen (uit de begroting van de deelstaat Hessen) en ze zijn selectief, aangezien ze een bepaalde onderneming betreffen. Daarom moet worden onderzocht of de maatregelen in kwestie aan „Hessische Staatsweingüter” een voordeel hebben verschaft of verschaffen dat de mededinging vervalst en het handelsverkeer ongunstig beïnvloedt, en daarmee een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhouden. Om te beoordelen of de desbetreffende maatregel een voordeel oplevert, moet het beginsel worden toegepast van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt (9).

(75) Het onderzoek heeft bevestigd dat de deelstaat Hessen aan „Hessische Staatsweingüter” door het dekken van haar verliezen een voordeel heeft toegekend en dat de maatregel in kwestie derhalve staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhoudt.

(76) Onderzocht moet worden of „Hessische Staatsweingüter” kon worden beschouwd als een onderneming in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag toen zij volgens het kameralistische stelsel ressorteerde onder het algemeen bestuur van de deelstaat Hessen (tot eind 1997) en vervolgens een „Landesbetrieb” was, dus een apart onderdeel van het algemeen bestuur vormde, evenwel nog steeds zonder eigen rechtspersoonlijkheid.

(77) Wanneer een staat een economische activiteit uitoefent, is het volgens het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-118/85, Commissie/Italië (10), niet van belang of hij deze activiteit verricht via een afzonderlijk lichaam dan wel via een tot het centrale bestuur behorend orgaan, teneinde dit lichaam of dit orgaan als een openbaar bedrijf te beschouwen. Er kan daarom worden geconcludeerd dat „Hessische Staatsweingüter” al in de periode vóór 2003 als een onderneming in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag moest worden beschouwd.

(78) De Commissie komt tot de conclusie dat de beoordeling van de steun betrekking moet hebben op de periode 1995-2002. Ze wijst erop dat de bevoegdheden van de Commissie om steun terug te vorderen overeenkomstig artikel 15 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (11) na een termijn van tien jaar verjaren. Deze termijn gaat in op de dag waarop de onrechtmatige steun aan de begunstigde is verleend. Door elke maatregel van de Commissie of een op haar verzoek optredende lidstaat ten aanzien van de onrechtmatige steun wordt de verjaring gestuit.

(79) De Commissie stelde in haar besluit tot inleiding van de procedure dat de eerste bespreking op 26 januari 2005 tussen de Hessense autoriteiten en de ambtenaren van DG AGRI als een gebeurtenis kan worden beschouwd waardoor de verjaring overeenkomstig artikel 15 van Verordening (EG) nr. 659/1999 wordt gestuit.

(80) Deze voorlopige constatering wordt noch in de opmerkingen van de belanghebbende noch in de opmerkingen van Duitsland bestreden, terwijl de Commissie de opmerkingen ontving na de bekendmaking van haar besluit tot inleiding van de procedure. De Commissie blijft daarom bij haar oordeel dat de eerste bespreking die op 26 januari 2005 tussen de Hessense autoriteiten en ambtenaren van DG AGRI werd gehouden, een gebeurtenis is waardoor de verjaring wordt gestuit.

(81) De steunmaatregel in kwestie, waarmee de deelstaat Hessen de verliezen van „Hessische Staatsweingüter” voortdurend dekte, bestaat derhalve uit de relevante subsidies aan het wijnbedrijf onder het kameralistische stelsel in de periode 1995-1997 (209 520 EUR) en de subsidies aan het „Landesbetrieb” in de periode 1998-2002 (332 339 EUR), en bedraagt in totaal 541 859 EUR (zie overweging 22).

(82) In haar schrijven van 20 december 2006 (C(2006) 6605 def.) stelde de Commissie bovendien vast dat het „Betrieb gewerblicher Art” de eigenlijke begunstigde van de steunmaatregelen uit het verleden lijkt te zijn.

(83) Volgens Duitsland is het „Betrieb gewerblicher Art” de wettelijke en economische opvolger van het „Landesbetrieb Hessische Staatsweingüter”, aangezien dit de wettelijke en economische eigenaar is van de vaste activa van „Hessische Staatsweingüter”, en moet dit bedrijf als de eigenlijke begunstigde van de steunmaatregelen uit het verleden worden beschouwd. De GmbH pacht van het „Betrieb gewerblicher Art” de onroerende vaste bedrijfsactiva. De pachtprijs werd vastgesteld op basis van twee taxatierapporten voor de berekening van de huurwaarde, die door de Hessense autoriteiten werden overgelegd (zie overweging 29). De Commissie constateert derhalve dat deze vaste activa tegen marktvoorwaarden worden gepacht.

(84) Naar het oordeel van de Commissie is aan de GmbH, die de exploitatie van het wijnbedrijf voortzette en het bedrijfskapitaal en de roerende vaste bedrijfsactiva van het „Landesbetrieb” verkreeg (zie overweging 29), door de maatregelen vóór 31 december 2002 echter een voordeel toegekend. Zij moet derhalve eveneens als begunstigde van deze steun uit het verleden worden beschouwd.

(85) De twijfels op grond waarvan de Commissie de procedure heeft ingeleid en de voorlopige constateringen die in het besluit tot inleiding van de procedure werden uiteengezet, zijn derhalve gerechtvaardigd gebleken.

(86) Het onderzoek heeft de twijfels van de Commissie bevestigd dat de deelstaat Hessen zich met de kapitaalverstrekkingen aan de GmbH van 1 miljoen EUR en vervolgens nog eens 1,225 miljoen EUR niet heeft gedragen als een investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt.

(87) Volgens Duitsland werd het kapitaal tegen marktvoorwaarden beschikbaar gesteld, aangezien de te verwachten rendementen — zoals door het Hoffmann-rapport is bevestigd — overeenkwamen met het branchegemiddelde of daar zelfs nog boven lagen, terwijl het ondernemingsplan van de GmbH volgens KPMG was gebaseerd op een conservatieve prognose.

(88) De Commissie merkt op dat een dergelijke interpretatie zou gelden voor de herstructurering als geheel, aangezien Duitsland het rendement op het eigen vermogen als vergelijkingsnorm hanteerde en het eigen vermogen van de GmbH alle getroffen herstructureringsmaatregelen weerspiegelde (d.w.z. niet alleen de kapitaalinjecties, maar ook de inbreng van activa en de afschrijving van schulden).

(89) De belanghebbende verklaart in zijn opmerkingen (vgl. overweging 54) dat de deelstaat Hessen ook al in de voorbereidingsfase van de financiering van de nieuwe wijnkelder niet handelde als een investeerder in een markteconomie. In de opmerkingen wordt o. a. gewezen op de samenstelling van de raad van commissarissen van de GmbH, op het feit dat ter vergelijking niet naar andere onrendabele domeinen is gekeken alsmede op het feit dat de kapitaalinjecties zonder rendementseisen werden verricht. De belanghebbende bekritiseert daarnaast vermeende zwakke punten in het ondernemingsplan en verklaart dat het plan slecht onderbouwd is en onvoldoende rekening houdt met eventuele fluctuaties.

(90) Duitsland wijst in zijn opmerkingen (vgl. overweging 63) de door de belanghebbende naar voren gebrachte argumenten als onjuist en juridisch irrelevant van de hand.

(91) Naar het oordeel van de Commissie worden de door de belanghebbende naar voren gebrachte bezwaren door de verklaring van Duitsland weggenomen en is het ondernemingsplan gefundeerd. Ook deelt de Commissie de mening van Duitsland dat voor het criterium van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt, andere vergelijkbare rendabele domeinen ter vergelijking moeten worden aangevoerd (zie overweging 64).

(92) De Commissie constateert derhalve dat de herstructureringsmaatregelen van de deelstaat Hessen ten gunste van de GmbH (inbreng van activa, afschrijving van schulden en twee kapitaalinjecties) op zichzelf gezien acceptabel zouden kunnen zijn voor een investeerder die tegen normale marktvoorwaarden handelt. Ze is echter van oordeel dat de kapitaalinjecties moeten worden beoordeeld in het licht van alle genomen maatregelen, inclusief de dekking van de verliezen uit de periode vóór 31 december 2002, toen het wijnbedrijf een geïntegreerd onderdeel vormde van het algemeen bestuur van de deelstaat Hessen. Aangezien de GmbH de exploitatie van dit wijnbedrijf heeft voortgezet, moet zij tot op zekere hoogte ook als begunstigde van deze eerdere steun worden beschouwd (zie overweging 83) (12).

(93) Naar het oordeel van de Commissie diende met name de afschrijving van schulden ten bedrage van 1 792 000 EUR, waarbij het ging om de opgelopen schulden van het „Landesbetrieb” jegens de deelstaat Hessen uit activiteiten uit het verleden, hetzelfde doel als de incidentele dekking van tekorten vóór 31 december 2002. Zij kan derhalve worden aangemerkt als subsidiëring achteraf van activiteiten uit het verleden.

(94) De Commissie is derhalve van oordeel dat de herstructureringsmaatregelen niet op behoorlijke wijze kunnen worden gescheiden van de maatregelen vóór 31 december 2002. Gelet op de exploitatiesteun die eerder aan het wijnbedrijf is verleend, concludeert de Commissie derhalve dat de deelstaat Hessen niet handelde als een investeerder in een markteconomie toen hij de verschillende herstructureringsmaatregelen ten gunste van de GmbH nam (inbreng van activa, afschrijving van schulden, twee kapitaalinjecties), en dat de herstructureringsmaatregelen derhalve staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhouden.

(95) De twijfels op grond waarvan de Commissie de procedure heeft ingeleid en de voorlopige constateringen die in het besluit tot inleiding van de procedure werden uiteengezet, zijn derhalve gerechtvaardigd gebleken.

(96) Met betrekking tot de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor de nieuwe wijnkelder heeft het onderzoek de twijfels van de Commissie bevestigd dat de deelstaat Hessen bij het verstrekken van de lening met winstdeelneming aan „Hessische Staatsweingüter GmbH” in het licht van haar eerdere investeringen niet heeft gehandeld als een investeerder in een markteconomie.

(97) De opmerkingen van de belanghebbende over de vermeende zwakke punten in het ondernemingsplan hebben ook betrekking op de financiering van de nieuwe wijnkelder. In de opmerkingen van Duitsland werd de kritiek van de belanghebbende van de hand gewezen (vgl. overweging 58 resp. 68). Ten aanzien van de financiering van de nieuwe wijnkelder is de Commissie eveneens van mening dat de door de belanghebbende naar voren gebrachte bezwaren door de verklaring van Duitsland zijn weggenomen en dat het ondernemingsplan gefundeerd is (zie overweging 91), aangezien het plan rekening houdt met mogelijke schommelingen in de opbrengst en kwaliteit en mogelijke natuurlijke verliezen en het alle noodzakelijke kostenaspecten bevat (overwegingen 68 en 69). Bovendien werd het ondernemingsplan door KPMG beoordeeld en als zeer conservatief geclassificeerd (zie overweging 38).

(98) Voorts spreekt de belanghebbende zich uit over het feit dat de kapitaalinvestering door de deelstaat Hessen ter financiering van de nieuwe wijnkelder pas na contacten met de Commissie in een lening met winstdeelneming werd omgezet. Bovendien zijn de kosten in verband met het hoofdkantoor en de vinotheek van „Hessische Staatsweingüter” volgens de belanghebbende niet in het ondernemingsplan opgenomen. Volgens de belanghebbende kan niet worden uitgesloten dat via huurvermindering kruissubsidiëring zal plaatsvinden.

(99) Duitsland deelt in zijn opmerkingen mee dat de middelen die in verband met de nieuwe wijnkelder reeds zijn uitbetaald, volledig in de lening met winstdeelneming zijn opgenomen en met terugwerkende kracht onder de voorwaarden voor deze lening vallen (vgl. overweging 67). Daarnaast verduidelijken de opmerkingen dat het ondernemingsplan ten volle rekening houdt met de kosten voor de te huren ruimten in het klooster Eberbach voor de huisvesting van het hoofdkantoor en de vinotheek van „Hessische Staatsweingüter” (overweging 69). De geschatte huurbedragen zijn in het ondernemingsplan volledig ingecalculeerd. De Commissie is derhalve van oordeel dat de door de belanghebbende naar voren gebrachte bezwaren door de verklaring van Duitsland konden worden weggenomen.

(100) De lening met winstdeelneming is gebaseerd op een jaarlijkse vaste rente van 3,7 % en geeft recht op deelname in de jaarlijkse winst (zie de overwegingen 41 t/m 44 voor een uitvoerige beschrijving van de financieringsvoorwaarden). Naar het oordeel van de Commissie vormen deze voorwaarden acceptabele marktvoorwaarden voor dit soort investeringen. Daarnaast stelt de Commissie vast dat het resterende deel wordt gefinancierd met een tegen marktvoorwaarden verstrekt bankkrediet, wat een indicator is voor de economische levensvatbaarheid van de onderneming.

(101) De Commissie blijft derhalve bij haar conclusie, die in haar brief van 20 december 2006 (C(2006) 6605 definitief) werd toegelicht, dat de lening met winstdeelneming op zichzelf gezien zou kunnen worden beschouwd als een lening die verstrekt is tegen voorwaarden die acceptabel zijn voor een investeerder in een markteconomie, en daardoor aan de GmbH geen voordeel zou toekennen.

(102) De Commissie is echter van oordeel dat de financiering van de nieuwe wijnkelder niet op behoorlijke wijze kan worden gescheiden van de steun die de GmbH eerder heeft ontvangen. De nieuwe wijnkelder was een integraal onderdeel van het herstructureringsplan en dient te worden beschouwd als een volgende stap in het herstructureringsproces (in aansluiting op de afschrijving van schulden en de twee kapitaalinjecties). Bovendien komt de huidige economische en financiële positie van de GmbH, die haar in staat stelt voor de gedeeltelijke financiering van de wijnkelder een krediet van een handelsbank te verkrijgen, voort uit de herstructureringsmaatregelen die de deelstaat Hessen ten gunste van de GmbH heeft getroffen. Daarom moet deze positie tegen deze achtergrond worden beoordeeld.

(103) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat de deelstaat Hessen bij de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor de nieuwe wijnkelder ten bedrage van 7,5 miljoen EUR, welk bedrag als lening met winstdeelneming onder de daarvoor geldende voorwaarden werd verstrekt, in het licht van de eerder verleende herstructureringssteun niet handelt als een investeerder in een markteconomie en dat deze lening met winstdeelneming derhalve een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhoudt.

(104) De twijfels op grond waarvan de Commissie de procedure heeft ingeleid en de voorlopige constateringen die in het besluit tot inleiding van de procedure werden uiteengezet, zijn derhalve gerechtvaardigd gebleken.

(105) Het verbod op staatssteun overeenkomstig artikel 87, lid 1 sluit niet uit dat bepaalde vormen van steun op grond van de uitzonderingen waarin de leden 2 en 3 van hetzelfde artikel voorzien, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden aangemerkt.

(106) Er kan niet worden gesteld dat de maatregelen in kwestie van sociale aard zijn of dienen tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen, teneinde zich te beroepen op artikel 87, lid 2, onder a) of b), van het EG-Verdrag. Ook zijn de maatregelen duidelijk niet bedoeld om de economische ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is, een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang of de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. Derhalve zijn de uitzonderingen waarin artikel 87, lid 3, onder a), b) en d), van het EG-Verdrag voorziet, niet van toepassing op de onderhavige zaak.

(107) Onder toepassing van de uitzonderingen volgens artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag kan de Commissie steunmaatregelen als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt aanmerken, indien ze de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig wordt veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

(108) Volgens punt 15 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouw- en de bosbouwsector 2007-2013 (13) moeten steunmaatregelen een stimulerend element bevatten of een tegenprestatie van de begunstigde vergen om als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te kunnen worden beschouwd. Eenzijdige staatssteun die louter bedoeld is om de financiële situatie van producenten te verbeteren maar op geen enkele wijze tot de ontwikkeling van de sector bijdraagt, wordt als exploitatiesteun beschouwd die onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.

(109) De Commissie merkt op dat het niet duidelijk is dat „Hessische Staatsweingüter” in de periode vóór 2003 als een onderneming in moeilijkheden kon worden beschouwd. Het klopt dat het bij het bedrag van 541 859 EUR, dat „Hessische Staatsweingüter” in de periode 1995-2002 van de deelstaat Hessen heeft ontvangen, gaat om exploitatiesteun. Dat betekent echter niet per se dat „Hessische Staatsweingüter” een onderneming in moeilijkheden was, die niet in staat zou zijn geweest verdere geldmiddelen tegen marktvoorwaarden op te nemen. Bovendien ging het bij de incidentele dekking van tekorten om ad-hocmaatregelen die niet op een herstructureringsplan waren gebaseerd. Deze maatregelen werden lang voor het herstructureringsbesluit doorgevoerd. De laatste dekking van een tekort, die in de 541 859 EUR is vervat, vond plaats in 1999 (zie overweging 21), terwijl de voorbereidingen voor de herstructurering pas begonnen in 2001, een herstructureringsplan pas vanaf juni 2002 werd opgesteld en het officiële herstructureringsbesluit pas op 10 december 2002 werd genomen (zie de beschrijving van de herstructurering in de overwegingen 23 t/m 38 en met name in overweging 28). Derhalve kan het dekken van de tekorten niet worden gerekend tot het herstructureringsproces, dat feitelijk op 31 december 2002 begon.

(110) Ook hield deze steunmaatregel geen verband met investeringen, opleiding, het scheppen van werkgelegenheid of met een van de begunstigde gevraagde tegenprestatie. De steunmaatregel was louter bedoeld om de financiële situatie van de begunstigde te verbeteren.

(111) De Commissie is derhalve van oordeel dat deze steunmaatregel exploitatiesteun inhoudt die niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.

(112) De Commissie betreurt het feit dat Duitsland de steunmaatregel niet overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag heeft aangemeld, maar de maatregel op onwettige wijze ten uitvoer heeft gelegd.

(113) Aangezien werd vastgesteld dat de financiering in de vorm van aandelenkapitaal voor de nieuwe wijnkelder in het licht van de eerder verleende herstructureringssteun een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag inhoudt (zie overweging 103), wordt zij in het onderstaande beoordeeld als onderdeel van de herstructureringsmaatregelen.

(114) Steunmaatregelen voor de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden moeten normaal gesproken worden getoetst aan de communautaire richtsnoeren van 2004 inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (14). Overeenkomstig de overwegingen 103 en 104 van deze richtsnoeren toetst de Commissie steunmaatregelen die vóór 10 oktober 2004 zijn aangemeld alsmede niet-aangemelde reddings- en herstructureringssteun echter aan de richtsnoeren die golden op het tijdstip van de aanmelding dan wel op het tijdstip van de toekenning van de steun.

(115) Tot de herstructureringsmaatregelen ten gunste van de op te richten GmbH werd formeel besloten bij kabinetsbesluit van 10 december 2002 (overwegingen 28 t/m 33). Deze datum moet daarom als het tijdstip van de toekenning van de steun worden beschouwd. Op dat tijdstip waren de communautaire richtsnoeren van 1999 voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden van kracht (15) (hierna „herstructureringsrichtsnoeren” genoemd). Hoofdstuk 3.2 van deze richtsnoeren bevat de specifieke bepalingen voor herstructureringssteun.

(116) Volgens punt 30 van de herstructureringsrichtsnoeren moet de onderneming als een onderneming in moeilijkheden kunnen worden beschouwd om voor herstructureringssteun in aanmerking te komen.

(117) Volgens punt 4 van de herstructureringsrichtsnoeren wordt een onderneming door de Commissie als een onderneming in moeilijkheden beschouwd, wanneer zij niet in staat is, noch met haar eigen middelen, noch met middelen die haar eigenaren/aandeelhouders en haar schuldeisers bereid zijn in te brengen, haar verliezen, welke zonder steun van buitenaf op korte of middellange termijn vrijwel zeker tot haar faillissement zullen leiden, tot stilstand te brengen.

(118) In de onderhavige zaak beschikte de GmbH vanaf het tijdstip van haar oprichting aan het begin van 2003 over een solide financiële basis (overweging 32). De openingsbalans weerspiegelde echter al de situatie na de tenuitvoerlegging van de meeste herstructureringsmaatregelen (inbreng van activa, afschrijving van schulden en de eerste kapitaalinjectie). Zelfs onder deze omstandigheden zou de GmbH niet in staat zijn geweest haar verliezen tot het bereiken van het beoogde break-evenpoint met eigen middelen tot stilstand te brengen. In het ondernemingsplan van juni 2002 werden de noodzakelijke subsidies ter dekking van de cashflowbehoefte in de eerste jaren van de herstructurering op ca. 4,3 miljoen EUR geschat (overweging 26). Volgens het herziene model van september 2002 zou nog eens 3,4 miljoen EUR nodig zijn geweest (overweging 27). Ondanks de relatief sterke eigenvermogenspositie van de GmbH (eigen vermogen van in totaal ca. 7,6 miljoen EUR, wat neerkomt op ca. 91 % van het balanstotaal), zou de onderneming daarom niet in staat zijn geweest haar cashflowbehoefte tot aan het bereiken van de rentabiliteit met eigen middelen te dekken. Bovendien is het niet waarschijnlijk dat de GmbH voor haar normale bedrijfsuitoefening zonder een garantie van de deelstaat Hessen vreemde middelen zou hebben verkregen. Aangezien werd aangetoond dat de bijdragen van de vennoot in het kader van de herstructureringsmaatregelen niet beschikbaar werden gesteld tegen voorwaarden die voor een investeerder in een markteconomie acceptabel zouden zijn (zie overweging 94), zouden middelen die door de deelstaat Hessen beschikbaar werden gesteld tegen deze achtergrond moeten worden beschouwd als middelen die een vorm van steun inhouden. Deze middelen kunnen dan ook niet als bewijs worden aangevoerd om aan te tonen dat de onderneming in staat was zonder staatsinterventie te overleven.

(119) Dientengevolge kan de GmbH vanaf het tijdstip van haar oprichting als een onderneming in moeilijkheden in de zin van punt 4 van de herstructureringsrichtsnoeren worden beschouwd.

(120) Volgens overweging 7 van de herstructureringsrichtsnoeren komt een pas opgerichte onderneming niet voor reddings- of herstructureringssteun in aanmerking, zelfs niet wanneer haar aanvankelijke financiële positie onzeker is. Volgens voetnoot 9 van de herstructureringsrichtsnoeren wordt de oprichting van een dochteronderneming, uitsluitend met het doel daarin haar activa en eventueel haar passiva onder te brengen, niet als de oprichting van een nieuwe onderneming beschouwd.

(121) In de onderhavige zaak werd de GmbH op 1 januari 2003 opgericht, waardoor zij op het tijdstip waarop de herstructureringsmaatregelen werden getroffen, onder de definitie van een pas opgerichte onderneming zou vallen. De onroerende vaste activa bleven weliswaar bij de deelstaat Hessen (ingebracht in het „Betrieb gewerblicher Art”) en werden aan de GmbH verpacht, maar het bedrijfskapitaal en de roerende vaste bedrijfsactiva ter waarde van in totaal ca. 7,3 miljoen EUR alsmede enkele kortlopende schulden en reserveringen werden aan de GmbH overgedragen. De GmbH kan daarom worden beschouwd als dochteronderneming die uitsluitend werd opgericht om daarin bepaalde activa en passiva van het „Landesbetrieb” onder te brengen. Naar het oordeel van de Commissie valt de GmbH daarmee onder de uitzondering overeenkomstig voetnoot 9 van de herstructureringsrichtsnoeren en komt zij in principe conform punt 30 van dezelfde richtsnoeren in aanmerking voor herstructureringssteun.

(122) Volgens de punten 31 t/m 34 van de herstructureringsrichtsnoeren is de tenuitvoerlegging van een herstructureringsplan voorwaarde voor de toekenning van steun. Het herstructureringsplan, waarvan de looptijd zo kort mogelijk moet zijn, dient binnen een redelijk tijdsbestek de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming te herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden. Het herstructureringsplan moet een omschakeling van de onderneming beogen zodat deze na voltooiing van de herstructurering alle kosten, met inbegrip van aflossingen en financiële lasten, kan dekken. De verwachte kapitaalopbrengst van de onderneming na de herstructurering moet voldoende zijn zodat zij geen staatssteun meer nodig heeft en op eigen kracht op de markt kan concurreren.

(123) In de onderhavige zaak werd ter voorbereiding van de herstructurering in de maanden augustus t/m november 2001 een strategiedocument („Situationsanalyse und Entwicklungsperspektiven”) opgesteld, dat verschillende scenario’s schetste voor de mogelijke verdere ontwikkeling van de staatswijngebieden (zie overweging 23). Op basis van dit document werd in juni 2002 een ondernemingsplan voor de verschillende scenario’s opgesteld. De enige strategische optie die „Hessische Staatsweingüter” op lange termijn levensvatbaar zou maken, bestond uit de bouw van een nieuwe wijnkelder bij de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg en de verhuizing van het hoofdkantoor en de vinotheek naar het klooster Eberbach. Bij deze optie werd ervan uitgegaan dat de deelstaat de schulden die het wijnbedrijf tot eind 2002 had opgebouwd, zou moeten overnemen. De investeringskosten voor de nieuwe wijnkelder werden in totaal op 15 miljoen EUR geraamd en moesten deels uit de verkoop van niet voor de bedrijfsuitoefening noodzakelijke percelen en deels uit vreemd vermogen worden gefinancierd. Volgens het model van het ondernemingsplan zou in het boekjaar 2006/2007 een eerste positieve dekkingsbijdrage van „Hessische Staatsweingüter” worden bereikt en in het boekjaar 2008/2009 een eerste positieve cashflow. Naar aanleiding van een gewijzigde marktsituatie en door andere omstandigheden moest het financiële model in september 2002 worden herzien. Ten opzichte van het model van juni 2002 zou de levensvatbaarheid van „Hessische Staatsweingüter” nu op een wat later tijdstip worden bereikt. De regering van de deelstaat Hessen koos bij kabinetsbesluit van 10 december 2002 voor deze strategische optie (overwegingen 24 t/m 28).

(124) Het ondernemingsplan van september 2002 werd in februari 2003 opnieuw geactualiseerd (en aangevuld met een volledige winst- en verliesprognose) en nogmaals in november 2003. Het ondernemingsplan van november 2003 ging ervan uit dat een positieve EBITDA (16) al in het boekjaar 2007 zou worden bereikt, een positieve cashflow in 2010 en winst vanaf 2014. Volgens de verstrekte informatie zou het financiële model dat eraan ten grondslag lag, hebben geleid tot een (op het resultaat vóór belasting gebaseerd) rendement op het eigen vermogen van meer dan 3 % in 2016 en van meer dan 7 % vanaf 2019.

(125) Naar het oordeel van de Commissie kan het herstructureringsplan dat in december 2002 door de regering van de deelstaat Hessen werd vastgesteld, binnen een redelijk tijdsbestek de levensvatbaarheid op lange termijn van de GmbH herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden.

(126) Voorts is zij van oordeel dat de verwachte kapitaalopbrengst van de onderneming na de herstructurering voldoende is om op eigen kracht op de markt te kunnen concurreren. In dit verband verwijst de Commissie ook naar het door de Hessense autoriteiten voorgelegde Hoffmann-rapport. Dit rapport komt voor domeinen die met „Hessische Staatsweingüter” vergelijkbaar zijn uit op een rendement op het eigen vermogen van ca. 2 % tot 3 %. Verder schat het rapport de periode die nodig is om bij de herstructurering van domeinen of langetermijninvesteringen van grotere omvang het break-evenpoint te bereiken, op minimaal tien en gemiddeld op tien tot vijftien jaar (overwegingen 35 t/m 37). Volgens de verstrekte informatie werd het ondernemingsplan van 26 februari 2003 door KPMG beoordeeld en als zeer conservatief, in de zin van een worst-case-scenario, geclassificeerd. (zie overweging 38).

(127) De Commissie is bovendien van oordeel dat de in het plan voorgestelde omschakeling van de onderneming van dien aard is dat de onderneming na voltooiing van de herstructurering alle kosten, met inbegrip van aflossingen en financiële lasten, kan dekken en haar levensvatbaarheid kan herstellen (zie overweging 30).

(128) Het herstructureringsplan waarop de steun is gebaseerd, is derhalve in overeenstemming met de punten 31 t/m 34 van de herstructureringsrichtsnoeren.

(129) Volgens de punten 35 t/m 39 van de herstructureringsrichtsnoeren moeten maatregelen worden genomen om de nadelige gevolgen van de steun voor concurrenten zoveel mogelijk te beperken, waarbij deze maatregelen meestal inhouden dat de onderneming na de herstructurering geen even belangrijke positie op haar markt(en) meer mag innemen als voordien. Wanneer het aandeel van de onderneming van deze markt(en) verwaarloosbaar is, gaat de Commissie ervan uit dat zich geen ongerechtvaardigde mededingingvervalsing voordoet (zie punt 36 van de herstructureringsrichtsnoeren).

(130) Volgens de verstrekte informatie is „Hessische Staatsweingüter” met een wijnbouwoppervlakte van ca. 190 ha het grootste domein van Duitsland. Het verkoopvolume van de GmbH werd in het ondernemingsplan van juni 2002 geschat op ca. 1 miljoen liter per jaar. Volgens de verstrekte inlichtingen produceerde „Hessische Staatsweingüter” vóór 2003 hoofdzakelijk riesling. In de hele Europese Unie (EU-25) werd in 2002/2003 in totaal ongeveer 15,6 miljard liter wijn geproduceerd (17). Het aandeel van „Hessische Staatsweingüter” in deze totale productie bedroeg minder dan 0,01 %. Volgens informatie van de Duitse autoriteiten beslaat het areaal voor riesling in de Europese Unie in totaal 26 413 ha (waarbij Duitsland met 21 197 ha tekent voor het grootste deel). „Hessische Staatsweingüter” heeft met een wijnbouwoppervlakte van ca. 190 ha een aandeel in het totale areaal voor riesling in de Europese Unie van ca. 0,7 %. Dientengevolge kan ervan worden uitgegaan dat haar aandeel van deze markt verwaarloosbaar is en in de onderhavige zaak kan worden afgezien van de voorgeschreven compenserende maatregelen.

(131) In overeenstemming met de mogelijkheid waarin punt 42, onder iii) van de herstructureringsrichtsnoeren voorziet, gaat de Commissie er in ieder geval van uit dat „Hessische Staatsweingüter” gedurende de herstructureringsperiode (dus, uitgaande van het in november 2003 geactualiseerde ondernemingsplan, tot 2014) geen andere steun zal ontvangen.

(132) Volgens de punten 40 en 41 van de herstructureringsrichtsnoeren moeten het bedrag en de intensiteit van de steun tot het voor de uitvoering van de herstructurering strikt noodzakelijke minimum worden beperkt. De begunstigden van de steun dienen met eigen middelen, zo nodig door de verkoop van activa wanneer deze niet onontbeerlijk zijn voor het voortbestaan van de onderneming of door externe financiering tegen marktvoorwaarden, een belangrijke bijdrage te leveren aan het herstructureringsplan. De steun moet in zodanige vorm worden verleend dat de onderneming niet de beschikking krijgt over extra middelen die zouden kunnen worden gebruikt voor agressieve, marktverstorende activiteiten die geen verband met het herstructureringsproces houden. Evenmin mag de steun worden gebruikt voor de financiering van nieuwe investeringen die niet noodzakelijk zijn om de levensvatbaarheid te herstellen. Aangetoond moet worden dat de steun slechts dient om de levensvatbaarheid van de onderneming te herstellen en niet om de begunstigde in staat te stellen de productiecapaciteit tijdens de uitvoering van het herstructureringsplan uit te breiden, behalve indien dit voor het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming noodzakelijk is, zonder dat de mededinging evenwel wordt vervalst.

(133) Bij de voorbereiding van de herstructurering werden drie strategische opties in overweging genomen, namelijk de stapsgewijze renovatie van de oude bedrijfsruimten in Eltville, de bouw van een nieuwe wijnkelder in Eltville en de bouw van een nieuwe wijnkelder bij de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg (overwegingen 24 t/m 26). De Commissie onderschrijft dat de enige strategische optie die voor „Hessische Staatsweingüter” zou leiden tot herstel van de levensvatbaarheid op lange termijn bestond uit de bouw van een nieuwe wijnkelder bij de bedrijfsgebouwen van het domein Steinberg en de verhuizing van het hoofdkantoor en de vinotheek van „Hessische Staatsweingüter” naar het klooster Eberbach (zie overweging 26). Volgens de verstrekte informatie zou de nieuwe wijnkelder „Hessische Staatsweingüter” in staat stellen hoogwaardige rode wijnen te produceren. De Commissie is daarom van oordeel dat de in het ondernemingsplan beoogde uitbreiding van de productiecapaciteit noodzakelijk is voor het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming. Voorts is zij van oordeel dat de steun tot het voor de uitvoering van de herstructurering strikt noodzakelijke minimum wordt beperkt De GmbH ontving bij haar oprichting per 1 januari 2003 een eerste kapitaalinjectie van 1 miljoen EUR. Daarnaast beschikte zij volgens de voorgelegde balans over een liquiditeit van ca. 538 000 EUR. Volgens het ondernemingsplan zou de GmbH echter pas in het boekjaar 2008/2009 een eerste positieve cashflow behalen. De noodzakelijke subsidies ter dekking van de cashflowbehoefte in de eerste boekjaren van de GmbH werden in totaal op nog eens 4,3 tot 7,7 miljoen EUR geschat. Derhalve kan worden vastgesteld dat de onderneming ondanks een eerste kapitaalinjectie niet beschikte over extra middelen die ze had kunnen gebruiken voor agressieve, marktverstorende activiteiten die geen verband met het herstructureringsproces hielden.

(134) De nieuwe wijnkelder, met een totaal investeringsvolume van ca. 15 miljoen EUR, wordt gedeeltelijk gefinancierd door middel van de lening met winstdeelneming ten bedrage van 7,5 miljoen EUR. De overige benodigde middelen voor de nieuwe wijnkelder worden gefinancierd met een zakelijk krediet (zie overweging 49). De Commissie stelt vast dat dit zakelijke krediet een belangrijke bijdrage met eigen middelen inhoudt. Aan de bepalingen uit de punten 40 en 41 van de herstructureringsrichtsnoeren is in de onderhavige zaak derhalve voldaan.

(135) Volgens punt 43 van de herstructureringsrichtsnoeren dient de onderneming het herstructureringsplan volledig uit te voeren.

(136) Naar het oordeel van de Commissie is aan deze voorwaarde voldaan. Volgens de verstrekte informatie heeft de GmbH de omzet- en winstprognose in haar eerste twee boekjaren duidelijk overtroffen. Na de oprichting van de GmbH en de eerste kapitaalinjectie gaf de deelstaat alleen nog een kapitaalinjectie van 1,225 miljoen EUR (zie overweging 33). De nieuwe wijnkelder (geraamde investeringskosten van in totaal 15 miljoen EUR) wordt voor een deel gefinancierd met een door de deelstaat beschikbaar gestelde lening met winstdeelneming met een gegarandeerde vaste minimumrente (overwegingen 40 t/m 45) en voor een deel met het krediet van een handelsbank (zie overweging 49). Het hoofdkantoor en de vinotheek zullen worden gehuisvest in de gebouwen van het klooster Eberbach.

(137) Volgens punt 48 van de herstructureringsrichtsnoeren mag herstructureringssteun slechts eenmaal in de tien jaar worden verleend (gerekend vanaf het moment waarop de herstructurering is beëindigd of de uitvoering van het plan is gestaakt) om misbruik van steun te voorkomen. Volgens punt 49 van dezelfde richtsnoeren hebben wijzigingen van de eigendomssituatie van de begunstigde onderneming na de toekenning van de steun geen enkele invloed op de toepassing van deze regel.

(138) Naar het oordeel van de Commissie is in de onderhavige zaak aan het beginsel van de eenmalige steun voldaan, aangezien „Hessische Staatsweingüter” in de afgelopen tien jaar geen reddings- of herstructureringssteun heeft ontvangen. Zoals in overweging 109 werd uiteengezet, heeft de Commissie niet vastgesteld dat „Hessische Staatsweingüter” als een onderneming in moeilijkheden moest worden beschouwd toen zij ressorteerde onder het algemeen bestuur en vervolgens een „Landesbetrieb” was. Bij de incidentele dekking van tekorten in de periode 1995-2002 was enkel sprake van ongeoorloofde exploitatiesteun (zie overweging 111).

(139) De Commissie is derhalve van oordeel dat de herstructureringsmaatregelen van de deelstaat Hessen ten gunste van „Hessische Staatsweingüter” in overeenstemming zijn met de desbetreffende bepalingen uit de communautaire richtsnoeren van 1999 voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden en derhalve verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt.

(140) De Commissie betreurt het feit dat Duitsland de steunmaatregel niet overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag heeft aangemeld, maar de maatregel op onwettige wijze ten uitvoer heeft gelegd.

VI. CONCLUSIE

(141) De Commissie stelt vast dat Duitsland op onwettige wijze maatregelen ten uitvoer heeft gelegd teneinde „Hessische Staatsweingüter” in strijd met de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag steun te verlenen in de vorm van een voortdurende dekking van tekorten ten bedrage van 541 859 EUR. Deze steunmaatregelen hebben zowel het „Betrieb gewerblicher Art” als de GmbH begunstigd. Gelet op de bijzondere omstandigheden van deze zaak kan worden vastgesteld dat het verkregen voordeel in verhouding staat tot het bedrijfskapitaal dat het voormalige „Landesbetrieb Hessische Staatsweingüter” telkens voor zijn rekening nam.

(142) Voorts stelt de Commissie vast dat de herstructureringsmaatregelen van de deelstaat Hessen ten gunste van de GmbH staatssteun inhouden die met het EG-Verdrag verenigbaar is.

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De staatssteun ten bedrage van 541 859 EUR, die Duitsland in de periode 1995-2002 in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag op onwettige wijze aan „Hessische Staatsweingüter” heeft toegekend, is niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

De staatssteun die Duitsland in de periode na 2002 in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag op onwettige wijze in de vorm van herstructureringsmaatregelen heeft toegekend aan „Hessische Staatsweingüter GmbH Kloster Eberbach”, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

1. Duitsland vordert de in artikel 1, lid 1 bedoelde steun terug van het „Betrieb gewerblicher Art” en van „Hessische Staatsweingüter GmbH Kloster Eberbach” voor een bedrag dat evenredig is aan de verkregen steun.

2. Het terug te vorderen bedrag omvat tevens rente die wordt toegepast vanaf de datum waarop de steun werd uitbetaald tot de datum waarop de steun daadwerkelijk is terugbetaald.

3. Het rentepercentage wordt overeenkomstig de bepalingen van hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (18) op samengestelde grondslag toegepast.

Artikel 3

1. De in artikel 1, lid 1 bedoelde steun wordt met onmiddellijke ingang teruggevorderd.

2. Duitsland ziet erop toe dat deze beschikking binnen vier maanden na kennisgeving ervan ten uitvoer wordt gelegd.

Artikel 4

1. Binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking dient Duitsland de navolgende informatie aan de Commissie te verstrekken:

— Het totaalbedrag (hoofdsom en rente) dat van de ontvangers zal worden teruggevorderd;

— Een uitvoerige beschrijving van de maatregelen die reeds zijn genomen en zullen worden genomen met het oog op de naleving van deze beschikking;

— Documenten waarmee de ontvangers is aangezegd de steun terug te betalen.

2. Duitsland dient de Commissie op de hoogte te houden van de voortgang van zijn maatregelen die worden genomen om deze beschikking ten uitvoer te leggen tot de dag waarop het in artikel 1, lid 1 bedoelde steunbedrag volledig is terugbetaald. Op verzoek van de Commissie dient Duitsland onmiddellijk informatie te verstrekken over de maatregelen die reeds zijn genomen en nog zullen worden genomen met het oog op de naleving van deze beschikking. Tevens dient Duitsland uitvoerige informatie te verstrekken over de reeds door de ontvangers terugbetaalde steunbedragen en rente.

Artikel 5

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 20 mei 2008. Voor de Commissie Mariann FISCHER BOEL Lid van de Commissie

(1) PB C 19 van 27.1.2007, blz. 2.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Earnings before interest, tax, depreciation and amortization (resultaat vóór belastingen, interesten, reserves en afschrijvingen).

(4) In het gepresenteerde ondernemingsplan werden voor de berekening van de cashflow de winst en het verlies over het boekjaar uitsluitend gecorrigeerd met de afschrijvingen als niet-contante kosten.

(5) Bepaling volgens welke de bank (extra) bancaire zekerheden voor het krediet kan verlangen wanneer de deelneming van de deelstaat Hessen in „Hessische Staatsweingüter GmbH” tot onder de 51 % zakt.

(6) PB L 179 van 14.7.1999, blz. 1.

(7) Zie met name het arrest van het Hof van Justitie van 13 juli 1988 in zaak 102/87, Frankrijk/Commissie, jurispr. 1988, blz. 4067.

(8) De intracommunautaire handel in wijn is zeer omvangrijk. Ongeveer 20 % van alle in de EU25 geproduceerde wijn wordt op de interne markt verhandeld. In 2005 ging er ca. 37,1 miljoen hl (ingaand) en 38,8 miljoen hl (uitgaand) in de intracommunautaire handel (EU25) om. In 2004/2005 had Duitsland een aandeel van ca. 5,5 % in de totale wijnproductie van de EU25 (bron: Eurostat).

(9) Vgl. de mededeling van de Commissie over de toepassing van de artikelen 92 en 93 (thans artikel 87 en 88) van het EEG-Verdrag en van artikel 5 van Richtlijn 80/723/EEG op openbare bedrijven in de industriesector (PB C 307 van 13.11.1993, blz. 4).

(10) Jurispr. 1987, blz. 2599.

(11) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1

(12) Volgens het arrest van het Gerecht van eerste aanleg in zaak T 11/95 (BP Chemicals Limited/Commissie, jurispr. 1998, blz. II-3235) sluit het loutere feit dat een overheidsonderneming in een dochtermaatschappij reeds kapitaal heeft ingebracht dat als steun is aangemerkt, niet a priori uit, dat een latere kapitaalinjectie kan worden beschouwd als een investering die voldoet aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie, indien deze kapitaalinjectie redelijkerwijs los van de eerste kan worden beschouwd en als een aparte investering kan worden aangemerkt (zie punt 170 van het arrest). In punt 171 van het BP-Chemicals-arrest spreekt het Gerecht als zijn oordeel uit dat bij een dergelijk onderzoek moet worden gelet op de chronologie van de betrokken kapitaalinjecties, hun doel, en de situatie van de dochteronderneming ten tijde van de vaststelling van de besluiten om de betrokken kapitaalinjecties te verrichten.

(13) PB C 319 van 27.12.2006, blz. 1.

(14) PB C 244 van 1.10.2004, blz. 2.

(15) PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2.

(16) Earnings before interest, tax, depreciation and amortization (resultaat vóór belastingen, interesten, reserves en afschrijvingen).

(17) Bron: Eurostat.

(18) PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1.