Beschikking van de Commissie

van 17 oktober 2001

waarbij een concentratie onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak COMP/M.2187 - CVC/Lenzing)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3121)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/237/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte hierna ("EER-overeenkomst" genoemd), en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 3,

Gelet op het besluit van de Commissie van 22 juni 2001 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen betreffende de door de Commissie gemaakte bezwaren kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 4 mei 2001 ontving de Commissie een aanmelding overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (hierna de "concentratieverordening" genoemd) van een voorgestelde concentratie, waarbij CVC Capital Partners Group Ltd (hierna "CVC" genoemd) door de aankoop van aandelen indirect de uitsluitende zeggenschap, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening, verwerft over de Oostenrijkse onderneming Lenzing AG (hierna "Lenzing" genoemd).

(2) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie geconcludeerd dat de aangemelde transactie binnen de werkingssfeer van de concentratieverordening, zoals laatstelijk gewijzigd, viel en er ernstige twijfel bestond over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst.

(3) Na grondig onderzoek van de zaak is de Commissie nu tot de conclusie gekomen dat de voorgenomen concentratie een machtspositie in het leven zou roepen of versterken die tot gevolg heeft dat een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt alsmede de werking van de EER-overeenkomst op significante wijze worden belemmerd.

I. DE PARTIJEN

(4) CVC beheert en levert diensten op het gebied van advisering aan beleggingsfondsen. Zij heeft een beheersend belang in meer dan 70 bedrijven, waaronder de Acordis-groep(5) die actief is in kunstvezels en gespecialiseerde materialen voor gebruik in industriële, textiele, medische en hygiënische toepassingen.

(5) Lenzing is actief in de verkoop en productie van kunstmatige cellulosevezels voor gebruik in textiele en niet-textiele toepassingen, machinebouw, plastic films en papierproductie.

II. DE TRANSACTIE

(6) Om de exclusieve zeggenschap te verwerven over Lenzing, zal een speciaal daartoe opgerichte Oostenrijkse vennootschap onder de zeggenschap van CVC, Zellulosefaser Beteiligungsgesellschaft mbH genaamd, het meerderheidsbelang van Bank Austria in Lenzing kopen. Na deze transactie zal CVC ook haar aandelenkapitaal in bepaalde dochterondernemingen van Acordis, waaronder activiteiten op het gebied van viscosestapelvezels, lyocell (Tencel), viscosetextielfilament (Enka), industrieel viscosefilament (Cordenka) en het acrylvezelbedrijf van Acordis in Kelheim (Duitsland) en Grimsby (Verenigd Koninkrijk) onderbrengen bij Zellulosefaser Beteiligungsgesellschaft mbH. De overeenkomst inzake de verkoop van aandelen en converteerbare obligaties van 14 februari 2001 vervalt en verliest haar rechtsgeldigheid indien vóór [...]*(6) geen officiële toestemming wordt verkregen voor de voorgenomen transactie.

III. DE CONCENTRATIE

(7) CVC zal indirect de uitsluitende zeggenschap verwerven over Lenzing door middel van de aangemelde transactie, die derhalve een concentratie vormt in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

IV. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(8) De betrokken ondernemingen hebben samen een wereldwijde gezamenlijke omzet van meer dan 5 miljard EUR (CVC, [...]* miljoen EUR in 2000; Lenzing, [...]* miljoen EUR in 2000). Zij hebben elk een omzet in de Gemeenschap van meer dan 250 miljoen EUR (CVC, [...]* miljoen EUR in 2000; Lenzing, [...]* miljoen EUR in 2000), maar ze behalen niet meer dan twee derde van hun respectieve totale omzet in de Gemeenschap in een en dezelfde lidstaat(7). De aangemelde transactie heeft derhalve een communautaire dimensie in de zin van artikel 1, lid 2, van de concentratieverordening. De transactie vormt ook een geval van samenwerking in het kader van de EER-overeenkomst, en wel krachtens artikel 2, lid 1, onder c, van Protocol nr. 24 bij die overeenkomst.

V. PROCEDURE

(9) Op 30 mei 2001 deden de partijen toezeggingen overeenkomstig artikel 6, lid 2, van de concentratieverordening om eerste-fase-goedkeuring te verkrijgen voor de aangemelde transactie. Als gevolg van deze toezeggingen werd de periode van het initiële onderzoek uit hoofde van artikel 10, lid 1, van de concentratieverordening verlengd van één maand tot zes weken.

(10) Op 22 juni 2001 besloot de Commissie de procedure in te leiden overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening.

(11) Op 9 augustus 2001 zond de Commissie een mededeling op grond van artikel 18 van de concentratieverordening en Protocol nr. 21 van de EER-overeenkomst (hierna "mededeling van punten van bezwaar" genoemd) aan de aanmeldende partij. Nadat de aanmeldende partij op 13 augustus 2001 toegang had gekregen tot het dossier van de Commissie, diende de aanmeldende partij op 29 augustus 2001 een gezamenlijk antwoord van CVC, Acordis en Lenzing in op de mededeling van punten van bezwaar (hierna "antwoord" genoemd). CVC deelde de raadadviseur-auditeur van de Commissie op 21 augustus 2001 mee dat zij geen gebruik zou maken van haar recht op een formele hoorzitting. Op 11 september 2001 verstrekte de Commissie de aanmeldende partij aanvullende informatie, waarin zij bepaalde feiten uit haar dossier samenvatte. De aanmeldende partij gaf in haar schrijven van 17 september 2001 aanvullend commentaar op deze informatie (hierna "het schrijven" genoemd).

(12) Op 25 september 2001 deed de aanmeldende partij toezeggingen met het oog op het wegnemen van de concurrentiebezwaren, zoals die door de Commissie waren vastgesteld in haar mededeling van punten van bezwaar. Zij zullen hieronder worden beschreven en beoordeeld (in overweging 254 e.v.).

VI. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

1. INLEIDENDE OPMERKINGEN

(13) De aangemelde concentratie heeft betrekking op de vezelsector en in het bijzonder op de productie en levering van kunstmatige stapelvezels voor gebruik in textiele en niet-textiele toepassingen (de laatste worden ook omschreven als "vezelvlies" of "niet-gesponnen"-toepassingen). Hoewel Acordis actief is op het gebied van verschillende vezels(8), is het enige terrein waar overlapping tussen concurrerende bedrijven bestaat, de sector van cellulosestapelvezels, met name viscosestapelvezels en lyocellstapelvezels. Door deze transactie zou CVC's werelds grootste leverancier van deze vezels worden. Aangezien de partijen bij de concentratie de productmarkt beschouwen als het totaal van alle soorten natuurlijke, synthetische en cellulosestapelvezels (maar niet filamentvezels), zijn de volgende punten over de indeling van vezels bedoeld om de noodzakelijke achtergrondinformatie te geven.

a) Het onderscheid tussen stapelvezels en continufilamentgaren

Stapelvezels

(14) Stapelvezels vertegenwoordigen ongeveer 70 % van de mondiale vraag naar vezels en worden van oudsher voornamelijk gebruikt voor textiel. Natuurlijke vezels (behalve zijde), van dierlijke of plantaardige herkomst, zijn stapelvezels, dat wil zeggen vezels met een beperkte lengte. Katoen en wol bijvoorbeeld, de twee meest gangbare natuurlijke stapelvezels, worden gekenmerkt door stapellengtes van respectievelijk circa 40 mm en 70-80 mm. Stapelvezels worden ofwel tot garen gesponnen en vervolgens geweven of gebreid voor gebruik in textiele toepassingen, ofwel gebruikt in niet-gesponnen ("vezelvlies")-vorm, bijvoorbeeld - van oudsher - als vilt of vulmateriaal voor kussens, spreien, etc., maar de laatste tijd voor een nog breder scala van toepassingen.

(15) Kunstmatige stapelvezels zijn ontwikkeld om de kwaliteiten van natuurlijke vezels te imiteren, maar ook te verbeteren. Er zijn twee soorten kunstmatige stapelvezels: terwijl cellulosevezels (zoals viscose en lyocell) worden gemaakt van houtpulp, worden synthetische vezels (zoals polyester, polypropyleen, polyamide en acryl) gewoonlijk geproduceerd op thermoplastische basis. De vezels worden in een bundel geëxtrudeerd en later in stapels gesneden, waardoor er stapelvezels van worden gemaakt.

Continufilamentgaren

(16) In tegenstelling tot stapelvezels wordt (kunstmatig) continufilamentgaren met behulp van een totaal ander productieproces in andere fabrieken geproduceerd en bezit dit garen geheel eigen kenmerken; het wordt dan ook gebruikt in andere toepassingen. Hoewel het in principe is gebaseerd op dezelfde cellulose- of synthetische grondstof als kunstmatige stapelvezels, wordt filamentgaren geëxtrudeerd in één enkel continufilament en op een spoel gedraaid; het kan verscheidene kilometers lang zijn. De kwaliteitscriteria voor de grondstof voorafgaand aan de extrusie zijn aanzienlijk strenger (oneffenheden en onzuiverheden moeten worden uitgesloten) en de geproduceerde hoeveelheden zijn aanzienlijk kleiner dan in de stapelvezelsector; filamentgaren is daarom veel duurder dan stapelvezels(9). Een belangrijke toepassing van viscosefilamentgaren is bijvoorbeeld de versterking van autobanden, waarvoor de sterkte van gesponnen viscosestapelvezels absoluut onvoldoende zou zijn.

Praktijk van de Commissie

(17) In vorige beschikkingen(10) heeft de Commissie geoordeeld dat stapelvezels en continufilamentgarens tot verschillende productmarkten behoren en dit onderscheid wordt door de aanmeldende partij niet bestreden. Bovendien bestaat er geen horizontale overlapping tussen de partijen in de filamentgarensector: alleen de Acordis-groep is actief in de productie van verschillende kunstmatige soorten filamentgaren van cellulose- en synthetische vezels.

b) Het onderscheid in toepassingsgebied en vezeltypes

(18) Een ander fundamenteel onderscheid dat werd gemaakt in eerdere beschikkingen van de Commissie, was het toepassingsgebied. De Commissie was van oordeel dat vezels voor textiele toepassingen, industriële toepassingen en vloerbedekking (tapijten) tot verschillende productmarkten behoren(11). Wat deze markten betreft, was de Commissie voorts van oordeel dat vezels konden worden onderscheiden op basis van vezelsoort(12). Deze benadering wordt ook gehanteerd in de kaderregeling voor staatssteun aan de sector synthetische vezels uit 1996(13).

c) De definitie van de productmarkt, zoals voorgesteld door de partijen

(19) De partijen zijn van mening dat de relevante productmarkt niet slechts uit kunstmatige cellulosestapelvezels bestaat, maar uit alle kunstmatige (cellulose- en synthetische) alsmede natuurlijke stapelvezels. Zij stellen dat er tussen de verschillende vezels een hoge mate van substitueerbaarheid bestaat, met name tussen katoen, viscose en polyester.

2. METHODOLOGIE

(20) De Commissie heeft een diepgaand marktonderzoek verricht, waarbij zowel directe klanten van de partijen als klanten lager in de bedrijfskolom, alsmede de partijen zelf en hun concurrenten waren betrokken. Zij ontving antwoorden van meer dan 100 respondenten, waarvan de meeste directe klanten van de partijen zijn. Dit marktonderzoek stelde de Commissie in staat om zowel vanuit de vraag- als de aanbodzijde een analyse te maken van de relevante vraagstukken, namelijk of op de volgende gebieden onderscheid moet worden gemaakt:

- een onderscheid tussen kunstmatige cellulosestapelvezels (viscose en lyocell), synthetische stapelvezels (in het bijzonder polyester en polypropyleen) en natuurlijke vezels (met name katoen),

- een onderscheid tussen verschillende soorten kunstmatige cellulosestapelvezels (viscose en lyocell) en

- een onderscheid in toepassingen en tussen groepen klanten.

(21) Voorts heeft de Commissie uitgebreide informatie beoordeeld over de verkoopvolumes van de partijen en de prijzen die zij gedurende verscheidene jaren hebben berekend, en heeft zij een analyse van prijscorrelaties en -elasticiteit uitgevoerd.

(22) De vezels die de aanmeldende partij als de nauwste substituten voor kunstmatige cellulosestapelvezels beschouwt, zijn katoen, polyester en polypropyleen (de laatste in veel mindere mate, met name op het terrein van het vezelvlies). De argumentatie van de Commissie met betrekking tot de omschrijving van de relevante productmarkten zal zich derhalve richten op de vervangbaarheid van deze vezels door viscosestapelvezels en lyocellstapelvezels, alsmede op de substitueerbaarheid van viscosestapelvezels en lyocellstapelvezels.

Door de partijen ingediende stukken

Respons van de klanten

(23) In hun antwoord(14) stellen de partijen dat de respons op het marktonderzoek van de Commissie ver onder de 50 % ligt en dat het onvermijdelijk is dat de inhoud van het dossier niet representatief is voor de reactie van de markt in bredere zin.

(24) De Commissie heeft dit argument gewogen en handhaaft haar mening dat de resultaten van haar marktonderzoek een betrouwbare feitelijke basis vormen voor haar beoordeling van de aangemelde transactie. Het antwoordpercentage van directe klanten van de partijen in de EER, die cruciaal zijn voor de beoordeling van de effecten van de aangemelde transactie op de Europese markt, ligt ruim boven de 50 %, in absolute aantallen en als percentage van de verkoopvolumes van de partijen. Voorts dient opgemerkt te worden dat bij het marktonderzoek van de Commissie zowel kleine als grote klanten in alle segmenten van de relevante activiteiten van de partijen waren betrokken. De resultaten kunnen daarom als representatief worden beschouwd. De lagere respons van klanten buiten de EER en van klanten lager in de bedrijfskolom, wier deelname aan het marktonderzoek slechts een complementair karakter droeg, heeft geen invloed op de representativiteit van het onderzoek van de Commissie(15).

Methodologie bij de toepassing van de SSNIP-test

(25) In haar schrijven(16) stelt de aanmeldende partij voorts dat er een fundamentele fout is geslopen in de methodologie van de Commissie bij de toepassing van de SSNIP(17)-test en dat de benadering van de Commissie in de vragen 8-15 van haar vragenlijsten in fase II aan klanten onvolkomenheden vertoont(18). Volgens de aanmeldende partij zijn de resultaten van een dergelijke hypothetische test subjectief, onvermijdelijk willekeurig en onbetrouwbaar. De aanmeldende partij stelt dat de vragen van de Commissie aan de klanten van de partijen niet duidelijk maken dat prijsverhogingen voor één vezel gerelateerd kunnen worden aan de prijs van andere vezels en dat was nagelaten om in de vragen een periode aan te geven waarin die omschakeling kan plaatsvinden; volgens de aanmeldende partij zou een periode van ten minste één jaar op zijn plaats zijn geweest. Voorts geeft de aanmeldende partij in overweging dat de vragenlijsten geen optie bevatten voor de vermindering van de hoeveelheid op basis van viscose of lyocell geproduceerde producten. Tot slot voert de aanmeldende partij aan dat de Commissie had moeten vragen om empirische gegevens over de mate waarin klanten in het verleden hun viscose- en lyocellgebruik hebben verminderd als reactie op relatieve prijsverschillen van niet-voorbijgaande aard tussen viscose en lyocell en andere vezels.

(26) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar standpunt dat haar marktonderzoek en in het bijzonder haar vragen aan de klanten van de partijen tijdens het onderzoek in de tweede fase, een betrouwbare en objectieve basis vormen voor de definitie van de relevante productmarkten en voor de beoordeling van de aangemelde transactie vanuit het oogpunt van concurrentie. Het gebruik van de SSNIP-test voor deze zaak is in overeenstemming met het gangbare beleid van de Commissie(19). Met name dient opgemerkt te worden dat de SSNIP-test per definitie van hypothetische aard is. Voorts gaat de test over het algemeen uit van een prijsstijging van niet-voorbijgaande aard, en blijven tijdelijke prijsfluctuaties buiten beschouwing. Daarom was er in de vragenlijsten van de Commissie uitdrukkelijk sprake van "permanente" prijsstijgingen. De vaststelling van een concrete periode voor de omschakeling zou willekeurig zijn geweest en de partijen hebben geen redenen aangevoerd waarom een periode van "ten minste één jaar" voor de omschakeling naar hun mening op zijn plaats zou zijn geweest.

(27) Bovendien maakten alle betwiste vragen aan de klanten van de partijen duidelijk dat de onderliggende hypothetische prijsstijgingen voor viscosestapelvezels of lyocell, moesten worden gezien tegen de achtergrond van het bestaan van andere, alternatieve vezels; de Commissie vroeg uitdrukkelijk of klanten "andere soorten vezels zouden gebruiken in plaats van" of zouden "omschakelen van viscosestapelvezels of lyocell naar een ander type vezel"(20). Uit het voorgaande blijkt duidelijk dat het marktonderzoek van de Commissie betrekking had op hypothetische, relatieve prijsverschillen tussen viscosestapelvezels, lyocell en andere soorten vezels. Men zou ook kunnen opmerken dat de vragen slechts betrekking hadden op een prijsstijging van viscosestapelvezels of lyocell, waaruit, mede gezien de verwijzingen naar andere vezels, blijkt dat wordt verondersteld dat de prijzen van de laatstgenoemde statisch zijn.

(28) Bovendien bevatten de vragenlijsten van de Commissie, in tegenstelling tot de beweringen van de aanmeldende partijen, wel degelijk een vraag over vermindering van de hoeveelheid op basis van viscose en lyocell geproduceerde producten. Aan klanten werd gevraagd met hoeveel, afhankelijk van de situatie, hun totale gebruik van viscosestapelvezel of lyocell in het geval van een prijsstijging zou verminderen(21).

(29) Tot slot merkt de Commissie op dat haar beoordeling niet slechts is gebaseerd op een analyse die vooruitblikt op een hypothetische toekomstige omschakeling naar andere vezels, maar ook op empirische gegevens van marktbewegingen in het verleden. Het is zelfs zo dat de prijscorrelatieanalyse van de Commissie (zie hieronder, met name overweging 72 e.v.) gericht was op de vaststelling van substitutiepatronen in het verleden op basis van door de partijen zelf verstrekte gegevens. (Opgemerkt kan worden dat de bezwaren van de partijen ten aanzien van de toepassing van statistische technieken, zoals correlatie, op gegevens uit het verleden - zoals beschreven in het volgende hoofdstuk - niet in overeenstemming zijn met het feit dat zij in hun schrijven aandringen op het gebruik van gegevens over het verleden die, om bruikbaar te kunnen zijn, uiteraard moeten worden geanalyseerd.)

Gebruik van correlatiegegevens

(30) Tot slot brachten de partijen in hun antwoord(22) de mening naar voren dat de Commissie in haar mededeling van punten van bezwaar te veel nadruk heeft gelegd op correlatiegegevens in plaats van op feitelijke voorbeelden van omschakeling. Na afweging van deze argumenten is de Commissie tot de conclusie gekomen dat zij het standpunt van de partijen niet deelt. Hieronder zal zij een toelichting geven op haar gebruik van correlatiegegevens en de kwestie van de omschakeling naar andere vezels (zie de overwegingen 78 en 79 en 110-114).

3. HET FUNDAMENTELE ONDERSCHEID TUSSEN VISCOSESTAPELVEZELS, LYOCELLSTAPELVEZELS, KATOEN, POLYESTER EN POLYPROPYLEEN

(31) Het marktonderzoek heeft duidelijk gemaakt dat er een fundamenteel onderscheid moet worden gemaakt tussen viscosestapelvezels, lyocellstapelvezels, katoen, polyester en polypropyleen.

a) Substitueerbaarheid aan de vraagzijde

(32) Twee producten worden als substitueerbaar beschouwd als de directe klant het als een realistische en rationele mogelijkheid beschouwt om bijvoorbeeld op een kleine, maar significante permanente prijsstijging van één product te reageren door binnen relatief korte tijd over te schakelen op het andere product. De producten moeten in economische en technische zin een redelijk alternatief zijn voor het andere(23). Hoewel kan worden erkend dat verschillende soorten vezels in beperkte mate uitwisselbaar zijn, bestaat er aan de vraagzijde niet voldoende substitueerbaarheid tussen kunstmatige cellulosevezels en andere vezels, en tussen de twee belangrijkste soorten cellulosevezels (viscose en lyocell) om te concluderen dat zij tot dezelfde productmarkt behoren. Deze bevindingen werden bevestigd door de resultaten van het marktonderzoek.

Viscosestapelvezels

Onderscheidende producteigenschappen

(33) Viscosestapelvezels zijn een product met zeer specifieke kenmerken, waardoor het zich van alle andere vezels onderscheidt. In de context van het door de Commissie verrichte marktonderzoek wees een groot aantal klanten op deze kenmerken. De belangrijkste eigenschap van viscosestapelvezels is de hoge vochtabsorptie ervan in combinatie met de hoge vochtretentiecapaciteit, die groter is dan de absorptiecapaciteit van alle andere vezels die door de aanmeldende partij worden beschouwd als naaste substituten, namelijk katoen, polyester en polypropyleen. Door deze eigenschap komen viscosestapelvezels in aanmerking voor een grote verscheidenheid van toepassingen, zowel op het gebied van textiel (dankzij het draagcomfort dat het gevolg is van deze eigenschap) als in vezelvliestoepassingen (huishoudelijk gebruik, medische en hygiënische toepassingen, producten voor de persoonlijke verzorging en industriële toepassingen zoals filters en binnenvoeringsmateriaal voor kunstleder)(24).

(34) Een kenmerk dat viscosestapelvezels onderscheidt van polyester en polypropyleen, is de afbreekbaarheid ervan, wat een belangrijke factor is, met name voor wegwerpartikelen van vezelvlies. Vergeleken met katoen, is op textielgebied met name de zachtheid en soepelheid van viscosestapelvezels van belang(25). Bovendien hebben viscosestapelvezels specifieke verfeigenschappen, waardoor zij zich, zowel op textielgebied als voor vezelvliestoepassingen, onderscheiden van katoen en polyester.

(35) Anderzijds hebben viscosestapelvezels ook onderscheidende producteigenschappen die het gebruik ervan in bepaalde toepassingsgebieden beperken. Bijvoorbeeld de hoge rek in natte toestand en de lage sterktegraad in natte toestand maken viscosestapelvezels in pure staat ongeschikt om in de machine te wassen. Door de goede verwerkbaarheid ervan zijn viscosestapelvezels een populair materiaal om te vermengen met zowel katoen als polyester, waardoor gebruik wordt gemaakt van de respectieve voordelen van de vezels en de nadelen van iedere afzonderlijke vezel worden geminimaliseerd. Dit feit op zich kan worden gezien als een aanwijzing voor de eigenheid van viscosestapelvezels, vooral wanneer men rekening houdt met het feit dat viscosestapelvezels duurder(26) zijn dan andere vezels: als het gebruik van viscosestapelvezels geen toegevoegde waarde zou opleveren, zou dit materiaal, gezien zijn hogere prijs, niet worden gekozen.

Inflexibiliteit van de vraag

(36) Het door de Commissie verrichte marktonderzoek heeft aangetoond dat er aan de vraagzijde onvoldoende substitueerbaarheid tussen viscosestapelvezels en andere vezels bestaat om ze op te nemen in dezelfde relevante markt. Een meerderheid van de ondervraagde klanten verklaarde namelijk dat zij viscosestapelvezels in hun producten absoluut niet konden vervangen. Volgens hun antwoorden zouden sommige klanten de productie van het betreffende product moeten staken en een overgrote meerderheid van de klanten zou simpelweg niets veranderen als de prijs van viscosestapelvezels met 5-10 % zou stijgen. De meest genoemde redenen om niet om te schakelen waren de specifieke producteigenschappen van viscosestapelvezels en de eisen die worden gesteld door klanten lager in de bedrijfskolom.

(37) In hun antwoord(27) voeren de partijen voorts aan dat een meerderheid van de klanten (52 %) verklaarde dat zij hun productievolumes zouden verminderen als reactie op een kleine, maar permanente prijsstijging, dat de reactie van 18 % zou afhangen van de omstandigheden in de markt en dat slechts 24 % zei dat zij niet zouden omschakelen of hun volume verminderen. Voorts stellen de partijen dat een groter gewicht zou moeten worden toegekend aan feitelijk bewijs van omschakeling naar andere vezels(28).

(38) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar oorspronkelijke conclusies die zijn gebaseerd op de resultaten van het marktonderzoek. Ten eerste dient opgemerkt te worden dat de methodologie van de partijen voor de berekening van hun cijfers inconsequent is, omdat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen antwoorden op de vragenlijsten in de fases I en II, waardoor het onvermijdelijk was dat antwoorden van bepaalde klanten die op beide vragenlijsten reageerden, dubbel werden geteld. Voorts waren er aanzienlijke verschillen tussen de vragen die in fase I en fase II aan klanten werden gesteld en kunnen zij niet samen worden beoordeeld(29). Gezien ook het feit dat het antwoord slechts percentages vermeldt en noch absolute getallen noch precieze verwijzingen naar het dossier van de Commissie, is de Commissie niet in staat om deze cijfers te verifiëren. De Commissie kan zich derhalve niet verlaten op de cijfers van de partijen bij haar beoordeling van de aangemelde transactie en verwijst naar haar eigen analyse van de omschakeling van volumes, zoals vermeld in overweging 40.

(39) Ten tweede: ten aanzien van het bewijs voor feitelijke (volledige en gedeeltelijke) omschakeling waarnaar de partijen verwijzen, ontkent de Commissie niet dat bepaalde klanten omschakelen op andere vezels. Er dient echter opgemerkt te worden dat dit geïsoleerde voorbeelden zijn die niet representatief zijn voor de algemene reactie van de markt, zoals het marktonderzoek van de Commissie aantoont(30).

(40) Voorts heeft de Commissie op basis van de geanonimiseerde samenvatting van het verwachte omschakelingsgedrag van klanten in geval van een kleine maar permanente prijsstijging van 10 %(31), de antwoorden van klanten op haar marktonderzoek gewogen naar de hoeveelheid per afzonderlijke klant gekochte vezel in het jaar 2000. Het resultaat van deze analyse is dat een prijsverhoging van viscosestapelvezels van 10 % zou leiden tot een minder dan 5 % lagere vezelverkoop van de partijen aan deze klanten vanwege het omschakelen van klanten op andere vezels(32), wat het standpunt van de Commissie dat er onvoldoende substitueerbaarheid tussen viscosestapelvezels en andere vezels bestaat om eerstgenoemde op te nemen in dezelfde relevante markt, volledig bevestigt.

(41) In haar schrijven voert de aanmeldende partij aan dat de Commissie bij het omschakelingseffect geen rekening heeft gehouden met de klanten die verklaarden dat zij de productie van producten op basis van viscosestapelvezels of lyocell zouden verminderen of staken in geval van een prijsverhoging van 5-10 % voor viscosestapelvezels of lyocell.

(42) Na afweging van dit argument blijft de Commissie bij haar standpunt dat de klanten die antwoordden dat zij hun productie op basis van viscosestapelvezels zouden staken of verminderen, niet tot dezelfde categorie behoren als de klanten die zouden omschakelen naar andere vezels. Klanten die zeiden dat zij zouden omschakelen, kunnen theoretisch worden beschouwd als indicatief voor een bredere productmarkt indien een dergelijke omschakeling in een zodanig hoge mate plaatsvindt dat een prijsverhoging van 5-10 % onrendabel wordt. Daarentegen moeten klanten die antwoordden dat zij hun productie zouden staken of verminderen, worden beschouwd als indicatief voor precies het tegenovergestelde wat de definitie van de productmarkt betreft. In feite geven de laatstgenoemde klanten door hun antwoord aan dat zij sterk afhankelijk zijn van een specifiek type vezel en niet kunnen omschakelen, zelfs in het geval van significante prijsverhogingen die niet van voorbijgaande aard zijn.

Tendensen in het gebruik op de lange en korte termijn

(43) De aanmeldende partij wijst op langetermijntendensen in het gebruik van stapelvezels, die bijvoorbeeld een daling in het gebruik van viscosestapelvezels laten zien na een piek rond 1970. Zij vergelijkt dit verschijnsel met de scherpe stijging van het polyestergebruik en met het stijgende gebruik van andere synthetische vezels zoals polypropyleen(33).

(44) De Commissie merkt echter op dat de daling in het gebruik van viscosestapelvezels(34), dat in Europa in de jaren negentig wel degelijk aanzienlijk is verminderd, op zich geen bewijs vormt voor de substitueerbaarheid van viscosestapelvezels met andere soorten stapelvezels. Integendeel: het feit dat men in staat is om nieuwe toepassingsgebieden voor viscosestapelvezels te vinden, zoals de zich snel ontwikkelende vezelvliessector(35), dient te worden gezien als een indicatie voor de eigenheid en ontoereikende substitueerbaarheid ervan met alle andere vezels. Als viscosestapelvezels, die over het algemeen duurder zijn dan andere vezels(36), volkomen uitwisselbaar zouden zijn met deze vezels, zouden zij volledig zijn vervangen(37).

(45) Bovendien wordt de vervanging van de ene vezel door de andere vaak veroorzaakt door belangrijke technologische ontwikkelingen en kan dit niet worden gezien als een indicatie voor een algemene en toereikende substitueerbaarheid tussen vezels. Ook dit blijkt met name in de vezelvliessector. Men is bijvoorbeeld allerminst afgestapt van het gebruik van viscosestapelvezels voor het buitenmateriaal van babyluiers dankzij belangrijke wijzigingen aan het product zelf, zoals de productie van uit meerdere lagen bestaande luiers en de ontwikkeling van superabsorberende polymeren. Wat de textielindustrie betreft, kunnen nieuwe spin- en afwerkingstechnologieën alsmede de ontwikkeling van nieuwe synthetische of cellulosematerialen een belangrijke invloed hebben op het gebruik van vezels. Het gebruik van verschillende vezels in aanzienlijk gewijzigde producten kan echter niet als een indicatie worden gezien voor het bestaan van een gemeenschappelijke productmarkt voor beide soorten vezels.

(46) In hun antwoord(38) ontkennen de partijen dat er zich in de afgelopen jaren belangrijke nieuwe ontwikkelingen op het gebied van spin- en afwerkingstechnologieën hebben voorgedaan.

(47) Na afweging van dit argument blijft de Commissie bij haar standpunt dat zich in het verleden belangrijke technologische ontwikkelingen in de sector van cellulosevezels hebben voorgedaan en dat deze zich ook in de toekomst kunnen voordoen, wat een belangrijke invloed heeft op de verwerkbaarheid van vezels en dus ook op het vezelgebruik. De Commissie verwijst naar de eigen productontwikkeling van de partijen, zoals de ontwikkeling van een niet-fibrillerende lyocellvezel en hun samenwerking met zowel spinnerijen als ververijen voor de behandeling van lyocell. Voorts zijn niet alle kwaliteiten even geschikt voor OE-rotorspinnen(39). Zelfs als belangrijke technologische ontwikkelingen achterwege blijven, kan het gebruik van verschillende producten in aanzienlijk gewijzigde producten niet als indicatie worden gezien voor het bestaan van een gemeenschappelijke productmarkt voor beide soorten vezels.

(48) Ten tweede voeren de partijen in hun antwoord(40) aan dat viscosestapelvezels in vezelvliestoepassingen onderhevig zouden zijn aan een cyclus van grote groei en sterke daling van het verbruik. Concurrerende leveranciers en klanten zouden op zoek gaan naar goedkopere alternatieve vezels, zodra het eindgebruik ervan groot genoeg wordt. Zij zouden investeren in alle technologische ontwikkelingen die noodzakelijk zijn om viscose te vervangen. Volgens de partijen moet dit worden beschouwd als een bewijs voor de kwetsbaarheid van viscose in de vezelvliessector.

(49) De Commissie is daarentegen van mening dat deze argumenten, die worden beschreven in het antwoord, haar analyse niet weerleggen. Haar belangrijkste verschil van mening met de partijen is de interpretatie van veranderende patronen van vezelgebruik vanwege technologische veranderingen. In dit opzicht blijft de Commissie bij haar standpunt dat dergelijke veranderingen, die slechts effectief zijn op de middellange tot lange termijn, niet kunnen worden beschouwd als een indicatie dat viscosestapelvezels en andere vezels tot dezelfde productmarkt behoren. Technische veranderingen die het gebruik van goedkopere alternatieve vezels mogelijk zouden kunnen maken, worden uit de aard der zaak gekenmerkt door onzekerheid en het effect ervan zou hoe dan ook slechts op de middellange tot lange termijn voelbaar zijn. Zelfs als de huidige afnemers van viscosestapelvezels sterk genoeg zijn om actief een strategie te volgen waarmee technologische productontwikkeling wordt bevorderd om het gebruik van goedkopere alternatieve vezels mogelijk te maken, kunnen zij niet omschakelen voordat een dergelijke technologische ontwikkeling zich voordoet. Het marktonderzoek van de Commissie heeft niet aangetoond dat er op de korte termijn belangrijke dalingen op de markt van standaardviscosestapelvezel te verwachten zijn vanwege huidige of te verwachten op handen zijnde technologische ontwikkelingen(41).

(50) Een soortgelijke afweging als voor technologische ontwikkelingen geldt voor de veranderingen in de mode, met het voor de hand liggende verschil dat mode, in tegenstelling tot technologische ontwikkelingen, leidt tot kortcyclische veranderingen in verbruikspatronen. De soorten vezelmengsels die worden gebruikt voor de productie van een bepaald kledingstuk, kunnen van jaar tot jaar verschillen, afhankelijk van de modetrends. Als er sprake is van veranderingen in de mode, zullen andere soorten vezelmengsels geen toereikend substituut zijn, omdat de op basis daarvan vervaardigde producten niet worden beschouwd als modieus en dus de moeite waard om te kopen. In het marktonderzoek van de Commissie gaf een aanzienlijk aantal textielklanten in hun antwoorden namelijk aan dat mode een belangrijk effect heeft op het verbruik van viscosestapelvezels(42).

(51) In hun antwoord(43) voeren de partijen aan dat in de beoordeling van de Commissie geen rekening wordt gehouden met de concurrentie tussen vezels op basis van prijs/kwaliteitverhouding. Voorts stellen de partijen dat mode een vluchtig karakter heeft.

(52) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar analyse. Ten eerste dient opgemerkt te worden dat de partijen zelf erkennen dat klanten "niet uitsluitend het prijsverschil tussen verschillende kledingstukken beoordelen; ze kijken naar het totaal van prijs, esthetische criteria, functionaliteit, merk, stijl, etc." bij kun keuze van bepaalde kledingstukken(44). Dit bevestigt volgens de Commissie dat de vezelkeuze niet in de eerste plaats afhangt van prijsafwegingen. Ten tweede is de Commissie het eens met het standpunt van de partijen over het overwegend vluchtige karakter van mode en is zij van oordeel dat dit feit op zich haar bovenstaande analyse over de beperkte substitueerbaarheid tussen vezels op elk willekeurig moment bevestigt.

(53) Derhalve kan de conclusie worden getrokken dat de keuze van klanten voor viscosestapelvezels niet in de eerste plaats afhangt van prijsafwegingen, maar meer van de specifieke kenmerken van viscosestapelvezels, productinnovatie en consumentenvoorkeuren op een bepaald moment(45). Substitutie kan niet als toereikend worden beschouwd om potentiële prijsstijgingen voor een hypothetische monopolist onrendabel te maken.

Lyocell

(54) De partijen hebben voorts het standpunt ingenomen dat er geen specifieke markt voor lyocell bestaat. Zij hebben aangevoerd dat lyocell een product is waarvoor nog een passende markt wordt gezocht en dat beschouwd moet worden als substitueerbaar met andere vezels, in het bijzonder met viscosestapelvezels, maar ook met katoen en polyester. Dit standpunt werd niet bevestigd door de resultaten van het marktonderzoek en de door de Commissie uitgevoerde analyse van de prijscorrelatie.

(55) Integendeel: de lyocellstapelvezel (hierna "lyocell" genoemd)(46) vertoont specifieke producteigenschappen die dit type vezel duidelijk onderscheiden van viscosestapelvezels. Deze producteigenschappen zijn met name de hoge sterktegraad in zowel droge als natte toestand en de geringe krimp in water, wat het mogelijk maakt afwerkingsverlies en krimp bij het wassen tot een minimum te beperken.

(56) Lyocell wordt vaak gebruikt als een mengvezel in combinatie met andere vezels zoals viscose, linnen, katoen, polyamide of polyester. Tot dusver zijn de specifieke eigenschappen van lyocell voornamelijk benut door producenten van merktextiel van hoge kwaliteit(47), hoewel lyocell momenteel veel duurder is dan alle andere vezels die onder de loep worden genomen(48). Voor de vervaardiging van luxe spijkerbroeken, één van de meest prominente toepassingen van lyocell, worden viscosestapelvezels namelijk als totaal ongeschikt beschouwd.

(57) Ook kunnen textiele toepassingen dienen als illustratie van het onderscheidende karakter van lyocell ten opzichte van katoen. Ondanks zijn beduidend hogere prijs, wordt lyocell bijvoorbeeld voor bepaalde soorten spijkerbroeken gebruikt omdat de vezel het product een bepaalde greep en soepelheid kan geven. Bovendien zijn de sterktegraad van lyocell in natte toestand en de vochtretentiecapaciteit van deze vezel ook beter dan katoen.

(58) Vergeleken met synthetische vezels, zorgt het cellulosekarakter van lyocell voor de hoge vochtabsorptie ervan en, in textiele toepassingen, voor een hoog draagcomfort, dat niet kan worden geëvenaard door synthetische materialen. Bovendien onderscheidt de afbreekbaarheid van lyocell, die het gemeen heeft met andere cellulose- en natuurlijke vezels, deze vezel duidelijk van alle synthetische vezels die als substituut worden genoemd. Afbreekbaarheid is een belangrijke factor, met name in vezelvlies voor wegwerpgebruik en is als zodanig genoemd in antwoord op het marktonderzoek van de Commissie.

(59) Tot slot heeft lyocell een zeer bijzondere eigenschap die deze vezel niet deelt met de conventionele vezels: de neiging tot fibrilleren(49). Enerzijds kan deze neiging een nadeel vormen, omdat het speciale spin- en verftechnieken noodzakelijk maakt en bijdraagt tot het "vergrauwingseffect" na regelmatig wassen. Anderzijds kan het fibrilleren van de lyocellvezel worden benut om unieke materialen te vervaardigen met een buitengewone soepelheid en zachte greep - het zogenaamde "perzikhuideffect". Er bestaat geen andere vezel die dit effect in vergelijkbare mate kan veroorzaken.

(60) In hun antwoord(50) voeren de partijen aan dat in de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie geheel voorbij wordt gegaan aan het feit dat katoen de grootste concurrent van lyocell is. Voorst stellen de partijen dat de Commissie een fout maakt als zij stelt dat andere vezels niet in staat zijn om de specifieke eigenschappen van lyocell te reproduceren, met name de neiging tot fibrilleren; zij verwijzen naar aantekeningen van door Acordis met klanten gehouden telefoongesprekken en verstrekken monsters van materialen.

(61) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar analyse. Ten eerste dient opgemerkt te worden dat de concurrentieverhouding tussen lyocell en andere vezels, in het bijzonder tussen lyocell en katoen, zowel in het marktonderzoek van de Commissie als in haar analyse van de prijscorrelatie (zie overweging 74) een belangrijk thema is geweest.

(62) Ten tweede merkt de Commissie op dat de voorbeelden van omschakeling onder de klanten, zoals door de partijen uiteengezet in bijlage 9 van hun antwoord, niet representatief zijn voor de algemene tendens in de reacties van klanten op het marktonderzoek. Hoewel de Commissie niet ontkent dat omschakeling in zekere mate voorkomt, beschouwt zij deze voorbeelden van omschakeling als niet toereikend om lyocell op te nemen in een bredere productmarkt die andere soorten vezels omvat (zie de overwegingen 63 en 67).

(63) Het door de Commissie verrichte marktonderzoek heeft bevestigd dat er tussen lyocell en andere vezels niet voldoende substitueerbaarheid aan de vraagzijde bestaat om ze op te nemen in dezelfde relevante markt. De overgrote meerderheid van de ondervraagde klanten verklaarde zelfs dat ze in het geheel niet in staat waren om lyocell in hun producten te vervangen. Volgens hun antwoorden zouden bepaalde klanten de productie van het betreffende product moeten staken en de overgrote meerderheid van de klanten zou eenvoudigweg geen wijzigingen aanbrengen in geval van een prijsverhoging van lyocell met 5-10 %. De meest gangbare redenen om niet om te schakelen zijn de specifieke producteigenschappen van lyocell en de eisen van klanten lager in de bedrijfskolom(51).

(64) In hun antwoord(52) betogen de partijen dat de Commissie de reactie van rechtstreekse lyocellafnemers subjectief interpreteert. Zij stellen dat het percentage rechtstreekse lyocellafnemers dat verklaarde dat zij niet zouden omschakelen, slechts 11,5 % bedraagt.

(65) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar oorspronkelijke conclusies op basis van het marktonderzoek. Ten eerste dient opgemerkt te worden dat de methodologie van de partijen voor de berekening van hun cijfers inconsequent is, omdat geen onderscheid wordt gemaakt tussen antwoorden op de vragenlijsten in fase I en de antwoorden op de vragenlijsten in fase II, waardoor het onvermijdelijk is dat antwoorden van bepaalde klanten, die op beide vragenlijsten reageerden, dubbel worden geteld. Voorts waren er aanzienlijke verschillen tussen de vragen die in fase I en II aan klanten werden gesteld en kunnen deze niet tezamen worden beoordeeld. Bovendien hebben de partijen bepaalde antwoorden van klanten op het dossier van de Commissie, die zij opnemen in hun eigen analyse(53), verkeerd geïnterpreteerd. De Commissie kan zich daarom bij de beoordeling van de aangemelde transactie niet baseren op deze cijfers.

(66) Tot slot: ten aanzien van het bewijs voor feitelijke (volledige en gedeeltelijke) omschakeling waarnaar de partijen verwijzen, ontkent de Commissie niet dat bepaalde klanten omschakelen op andere vezels. Er dient echter opgemerkt te worden dat dit geïsoleerde voorbeelden zijn, die niet representatief zijn voor de algemene reactie van de markt, zoals het marktonderzoek van de Commissie aantoont(54).

(67) Voorts heeft de Commissie op basis van de geanonimiseerde samenvatting van het verwachte omschakelingsgedrag van klanten in geval van een kleine maar permanente prijsstijging van 10 %(55), de antwoorden van klanten op haar marktonderzoek gewogen naar de hoeveelheid per afzonderlijke klant gekochte vezel in het jaar 2000. Het resultaat van deze analyse is dat een prijsverhoging voor lyocell van 10 % zou leiden tot een ongeveer 15 % (voor klanten in de EER) of minder dan 10 % (voor klanten in de EER) lagere vezelverkoop van de partijen aan deze klanten vanwege de omschakeling van klanten op andere vezels(56). Een dergelijk omzetverlies van 10-15 % vanwege omschakeling op andere vezels kan niet als toereikend worden beschouwd om prijsverhogingen onrendabel te maken.

(68) Dit geldt zelfs als er rekening wordt gehouden met de huidige situatie van overcapaciteit, omdat de partijen een strategie kunnen volgen van sluiting of stillegging van volledige fabrieken (of alleen van afzonderlijke productielijnen) om zo hun vaste kosten te verlagen. In ieder geval zouden door productievermindering kosten worden bespaard. Deze kostenbesparingen en de verhoogde inkomsten door hogere prijzen zouden het verlies van inkomsten door omschakeling meer dan goedmaken(57). Productievermindering van ruim meer dan 10 % kan daarom rendabel zijn bij prijsverhogingen van 10 %.

b) Substitueerbaarheid aan de aanbodzijde

(69) Aan de aanbodzijde is er geen substitueerbaarheid tussen synthetische vezels en kunstmatige cellulosevezels; zij worden vervaardigd uit volkomen verschillende grondstoffen en in volkomen verschillende productieprocessen en fabrieken.

(70) Aan de aanbodzijde bestaat er evenmin substitueerbaarheid tussen lyocell en viscosestapelvezels. Hoewel zowel viscose- als lyocellstapelvezels kunstmatige cellulosevezels zijn, wordt lyocell geproduceerd in aparte fabrieken met behulp van een volkomen verschillend productieproces, een oplosmiddel-spinproces, waarbij de vezel wordt gevormd door de houtpulp direct op te lossen in organische oplosmiddelen (terwijl viscose een ander chemisch proces moet ondergaan, namelijk slurry- en xanthaatvorming, waarbij in tegenstelling tot het lyocellproces een derivaat wordt gevormd, waarna het xanthaat wordt opgelost in verdund natronloog voordat het kan worden geëxtrudeerd via spindoppen). Voor de productie van lyocell is speciale apparatuur en machinerie vereist. De productietechnologie is uiterst kapitaalintensief, waardoor lyocell momenteel verreweg de hoogste productiekosten van alle kunstmatige cellulosestapelvezels heeft(58). Anderzijds is de productie van lyocell milieuvriendelijk, vooral in vergelijking met de productie van viscose, omdat het oplosmiddel dat wordt gebruikt voor het oplossen van cellulose (NMMO) en het water dat wordt gebruikt voor het productieproces van lyocell voor een groot deel kunnen worden gerecycleerd.

(71) Naar de mening van concurrenten, welke door de aanmeldende partij niet wordt bestreden, komt de omschakeling van de productie tussen viscosestapelvezels en lyocell neer op het bouwen van een volledig nieuwe fabriek en is dit dus alleen mogelijk tegen hoge kosten en met een aanzienlijke vertraging.

c) Analyse van prijscorrelaties, prijselasticiteit van concurrerende producten

(72) Bij de definitie van de relevante productmarkten houdt de Commissie rekening met het beschikbare kwantitatieve bewijsmateriaal dat grondig onderzoek kan doorstaan, om substitutiepatronen in het verleden vast te stellen(59). Voor de onderhavige zaak heeft de Commissie een analyse gemaakt van de prijscorrelaties en prijselasticiteit tussen viscosestapelvezels en de potentiële vervangers ervan op basis van de door de partijen bij de aangemelde concentratie verstrekte gegevens over de omzet per maand. De onderzochte gegevens beslaan een periode van tien jaar tussen januari 1991 en mei 2001. De resultaten van de door de Commissie gemaakte analyse ondersteunen de bovenstaande bevindingen inzake de afzonderlijke productmarkten.

Analyse van prijscorrelaties: viscosestapelvezels en andere soorten vezels

(73) Een analyse van prijscorrelaties is bedoeld om de gevoeligheid van de prijs van één product voor de prijs van een vermeend substituut te meten. In de onderhavige zaak was het doel van de analyse het meten van de mate van concurrentiedruk die bestaat tussen viscosestapelvezels en andere soorten vezels. De resultaten van de analyse tonen aan dat viscosestapelvezels, noch in hun textiele noch in hun vezelvliestoepassingen, in voldoende mate correleren met katoen, polyester of polypropyleen om deze producten op te nemen in dezelfde relevante markt.

(74) De maat waarmee de algemene afhankelijkheid van de prijzen in twee periodes en daarmee de substitueerbaarheid tussen twee producten wordt gemeten, wordt de correlatiecoëfficiënt genoemd. Per definitie ligt de positieve correlatiecoëfficiënt tussen 0 en + 1: hoe hoger de correlatiegraad tussen twee producten is (dat wil zeggen: hoe dichter de correlatiecoëfficiënt bij + 1 komt), hoe waarschijnlijker het bestaan van een gecombineerde productmarkt is waartoe beide producten behoren. De gegevens in tabel 1 laten zien dat er geen significante prijscorrelatie bestaat tussen viscosestapelvezels en katoen, tussen viscosestapelvezels en polyester of tussen viscosestapelvezels en polypropyleen. Zelfs de hoogste coëfficiënt (σ = 0,44), die de correlatie tussen viscosestapelvezels en polyester uitdrukt, is niet hoog genoeg om aan te nemen dat er een gecombineerde productmarkt bestaat(60).

Tabel 1

Resultaten van de door de Commissie uitgevoerde analyse van de prijscorrelaties tussen viscosestapelvezels

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Analyse van de prijselasticiteit tussen viscosestapelvezels en andere soorten vezels

(75) De bovenstaande bevindingen ten aanzien van de definitie van de relevante productmarkten worden ook gestaafd door een analyse van de prijselasticiteit tussen viscosestapelvezels en andere soorten vezels. De prijselasticiteit tussen deze producten meet de verandering in de vraag naar een bepaald product, die voorkomt uit een verandering in de prijs van andere producten en geeft zo informatie over de mate waarin producten vanuit het perspectief van de vraagzijde substituten zijn. In de onderhavige zaak was het doel van de analyse het meten van de verandering in de vraag naar viscosestapelvezels, die voortkomt uit een verandering in de prijs van katoen, polyester en polypropyleen. De resultaten laten zien dat prijsfluctuaties van katoen, polyester en polypropyleen in het verleden niet hebben geleid tot een significante verandering in de vraag naar viscosestapelvezels en zijn daarom ook een indicatie voor het bestaan van een afzonderlijke productmarkt voor viscosestapelvezels.

(76) Hoe hoger de mate van elasticiteit tussen twee producten (dat wil zeggen: hoe hoger de coëfficiënt), des te waarschijnlijker is het bestaan van een gecombineerde productmarkt waartoe zij beide behoren. In algemene zin betekent een elasticiteit tussen producten van minder dan + 1 dat producten geen wezenlijke substituten zijn. Zoals tabel 2 laat zien, is de prijselasticiteit tussen enerzijds viscosestapelvezels en anderzijds katoen, polyester en polypropyleen bijna nihil. Deze producten kunnen daarom niet worden beschouwd als substituten voor viscosestapelvezels.

Tabel 2

Prijselasticiteit tussen viscosestapelvezels en andere vezels, zoals berekend door de Commissie

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Analyse van prijscorrelaties: viscosestapelvezels en lyocell

(77) De coëfficiënten van de correlatie tussen viscosestapelvezels en lyocell zijn laag, waarbij het niet uitmaakt of het textiele of het vezelvliessegment van lyocell (of submarkt) wordt onderzocht. Ongeacht het onderzochte segment (of submarkt) van viscosestapelvezels, is de correlatie tussen lyocell en viscosestapelvezels laag; de correlatie bedraagt slechts tussen de 0,08 en 0,47. Ook de analyse van correlaties tussen lyocell en polyester en tussen lyocell en katoen leidt tot coëfficiënten tussen de 0,23 en 0,6; deze waarden zijn eveneens een indicatie voor het bestaan van afzonderlijke productmarkten(61).

Het antwoord van de partijen

(78) In hun antwoord(62) voeren de partijen aan dat de Commissie het belang en de betrouwbaarheid van de correlatieanalyse heeft overschat, terwijl zij geen volledig onderzoek heeft gedaan naar feitelijke voorbeelden van omschakeling.

(79) Na afweging van de argumenten komt de Commissie tot de conclusie dat zij deze niet overtuigend vindt. Het gebruik van econometrische en statistische tests strookt met het gangbare beleid van de Commissie, zoals vastgelegd in de mededeling inzake de definitie van de relevante markten(63). Bovendien is de analyse van prijscorrelaties en prijselasticiteit tussen de producten in de onderhavige zaak niet de belangrijkste basis voor de door de Commissie vastgestelde definitie van de productmarkt. Zoals hierboven uiteengezet (overweging 72), is gebleken dat de resultaten van deze analyse de bevindingen over het bestaan van afzonderlijke productmarkten staven, die op hun beurt zijn gebaseerd op een afweging van de substitueerbaarheid aan de vraag- en aanbodzijde en daarmee op het gebrek aan voldoende voorbeelden van omschakeling (zie de overwegingen 32-71).

d) Conclusie

(80) Om de bovengenoemde redenen komt de Commissie tot de conclusie dat viscosestapelvezels en lyocell niet tot dezelfde productmarkt behoren(64) en dat zij evenmin behoren tot een algemene markt van stapelvezels met katoen, polyester en polypropyleen naast viscosestapelvezels en lyocell.

4. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN VOOR VISCOSESTAPELVEZELS: STANDAARD- EN SPECIALE VISCOSESTAPELVEZEL

(81) Het marktonderzoek heeft ook aangetoond dat binnen de markt van viscosestapelvezels rekening moet worden gehouden met een verdere onderverdeling. Verschillende relevante productmarkten kunnen worden onderscheiden op grond van verschillende eigenschappen en toepassingen van de vezels. Het is met name noodzakelijk om een onderscheid te maken tussen standaard- en speciale viscosestapelvezel en binnen de laatste categorie tussen spinbadgeverfde viscosestapelvezel en viscosestapelvezel voor tampons.

a) Standaardviscosestapelvezels

Vraagzijde: twee belangrijke groepen klanten

(82) Standaardviscosestapelvezels worden zowel gebruikt voor textiele toepassingen (spinnen) als voor vezelvliestoepassingen. Vezels voor textiele toepassingen worden gekocht door spinnerijen(65), terwijl vezels voor vezelvliestoepassingen over het algemeen worden verkocht aan producenten van op de rol verkrijgbare goederen(66).

(83) Vanuit het perspectief van de vraagzijde heeft het marktonderzoek van de Commissie bepaalde verschillen tussen de behoeften van deze twee groepen klanten aan het licht gebracht. De vezels die worden gebruikt voor textiele toepassingen, zijn van een enigszins andere aard dan de vezels voor vezelvliestoepassingen. Vanwege specifieke eisen in het productieproces lager in de bedrijfskolom kunnen afnemers van viscosestapelvezels voor textiele toepassingen slechts onder zeer uitzonderlijke omstandigheden gebruik maken van vezels voor vezelvliestoepassingen en omgekeerd. Standaardviscosestapelvezels voor textiele toepassingen worden om esthetische redenen meestal geleverd in glanzende kwaliteit, terwijl de viscosestapelvezels voor vezelvliestoepassingen gewoonlijk worden geleverd in een matte kwaliteit.

Voldoende substitueerbaarheid aan de aanbodzijde

(84) Niettemin zijn de resultaten van het marktonderzoek van de Commissie een indicatie voor een voldoende mate van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde om beide soorten viscosestapelvezel op te nemen in dezelfde relevante markt. Vezels voor textiele en vezelvliestoepassingen kunnen op dezelfde productielijnen worden gemaakt. De vijf producenten van standaardviscosestapelvezel die momenteel actief zijn in de EER(67), produceren vezels voor beide soorten toepassingen en kunnen gemakkelijk omschakelen tussen standaardviscosestapelvezel voor textiele en voor vezelvliestoepassingen, zonder aanzienlijke kosten en risico's of aanpassingstijd.

Conclusie

(85) Ondanks de verschillen aan de vraagzijde die duiden op het bestaan van verschillende marktsegmenten, is de Commissie derhalve van oordeel dat de relevante productmarkt niet kleiner is dan een markt voor standaardviscosestapelvezel(68).

b) Spinbadgeverfde viscosestapelvezels

(86) Terwijl standaardviscosestapelvezel wordt verkocht in gebleekte of naturelkleurige staat, is het bijzondere van spinbadgeverfde viscosestapelvezels dat zij al worden geverfd in het bad met oplosmiddelen, dat wil zeggen voordat de substantie door spindoppen wordt geperst en zo de vezels worden gevormd.

(87) De aanmeldende partij stelt dat spinbadgeverfde viscosestapelvezel kan worden vervangen door naturelkleurige standaardviscosestapelvezel, aangezien de laatste ook in een latere fase van het productieproces kan worden geverfd. Het marktonderzoek van de Commissie heeft dit standpunt echter niet bevestigd. Integendeel: de resultaten wijzen op een onderscheid tussen standaardviscosestapelvezel en spinbadgeverfde viscosestapelvezel.

Lage mate van substitueerbaarheid aan de vraagzijde

(88) Vanuit het perspectief van de vraagzijde dient opgemerkt te worden dat de overgrote meerderheid van de klanten die reageerden op de vragenlijst van de Commissie en spinbadgeverfde vezels gebruiken, heeft ontkend dat zij zouden omschakelen op naturelkleurige standaardviscosestapelvezel in geval van een kleine maar permanente prijsstijging van 5-10 % voor spinbadgeverfde viscosestapelvezel. Klanten die spinbadgeverfde viscosestapelvezel kopen, stappen met tegenzin over en doen dit voornamelijk op basis van afwegingen ten aanzien van de prijs en kwaliteit.

(89) Door de Commissie ondervraagde klanten verklaarden dat spinbadgeverfde viscosestapelvezels vergeleken met later in het productieproces geverfde vezels, een betere kleurechtheid hebben, met name wanneer zij worden blootgesteld aan zonlicht (lichtechtheid). Voorts zeiden de klanten ook dat de investering die nodig is om vezels later in het productieproces te verven, aanzienlijk is(69). Ook werd erop gewezen dat er toepassingen zijn waarvoor het gebruik van spinbadgeverfde viscosestapelvezel absoluut noodzakelijk is, met name voor gekleurde huishouddoekjes en bepaalde soorten speciale garens (tweekleurige garens).

(90) Een groot aantal klanten dat reageerde op de vragenlijst van de Commissie, wees ook op prijsafwegingen. Enerzijds is het gemiddelde prijsniveau van spinbadgeverfde viscosestapelvezel ongeveer [...]* % hoger(70) dan de prijs voor ongeverfde standaardviscosestapelvezel voor textiele of vezelvliestoepassingen, aangezien de productie van spinbadgeverfde viscosestapelvezel arbeidsintensiever is en speciale reiniging vereist wanneer men overschakelt op andere kleuren. Anderzijds beschouwt men spinbadgeverfde viscosestapelvezel nog steeds als minder duur dan standaardviscosestapelvezel die later in het productieproces wordt geverfd, zelfs in geval van een hypothetische prijsverhoging van 5-10 % voor spinbadgeverfde viscosestapelvezel.

(91) In hun antwoord(71) voeren de partijen aan dat de prijsverschillen tussen spinbadgeverfde en ongeverfde ("ecru"-)vezels na het verven lager zijn dan het cijfer dat de Commissie noemde. De partijen geven cijfers tussen [...]*.

(92) Na afweging van dit argument blijft de Commissie bij haar standpunt dat er een aanzienlijk prijsverschil bestaat tussen spinbadgeverfde vezels en "ecru"-standaardvezels. Naast het feit dat de partijen rekening houden met de kosten voor verfmaterialen, is de discrepantie tussen de cijfers van de partijen in hun antwoord en de cijfers van de Commissie in hun mededeling van punten van bezwaar te verklaren uit het feit dat de partijen ook hogere loon- en afvalkosten aftrekken voor spinbadgeverfde vezels. De argumentatie van de Commissie is echter niet gebaseerd op de verschillen in de kostenstructuur aan de aanbodzijde van beide producten, maar meer op de perceptie van klanten aan de vraagzijde dat het verven van vezels later in het productieproces duurder is. Dit wordt door de partijen in hun antwoord niet betwist.

Lage mate van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde

(93) Bovendien bestaan er belemmeringen aan de aanbodzijde die omschakeling in de weg staan. Twee Europese leveranciers, die momenteel geen spinbadgeverfde vezels produceren, gaven aan dat een kleine maar permanente prijsstijging van 5-10 % voor spinbadgeverfde viscosestapelvezel voor hen niet genoeg zou zijn om dit soort vezel te gaan produceren. Ook zijn er extra investeringen nodig in speciale technologie voor het mengen, testen en injecteren van verfmateriaal, nabehandeling en droging(72). Voorts verklaarden enkele concurrenten dat in hun geval de productie van spinbadgeverfde viscosestapelvezel niet haalbaar zou zijn, zelfs in geval van een prijsverhoging van 5-10 %.

Analyse van prijscorrelaties

(94) Verdere aanwijzingen voor het bestaan van een afzonderlijke markt voor spinbadgeverfde viscosestapelvezel worden geleverd door de analyse van prijscorrelaties van de Commissie (zie de overwegingen 107-109 en tabel 3).

Conclusie

(95) Derhalve kan worden geconcludeerd dat standaardviscosestapelvezel en spinbadgeverfde viscosestapelvezel afzonderlijke productmarkten vormen.

c) Viscosestapelvezels voor tampons

(96) Behalve dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen standaard- en spinbadgeverfde viscosestapelvezel, moeten viscosestapelvezels voor tampons afzonderlijk worden behandeld. Deze vezels hebben andere afnemers, aangezien viscosestapelvezels voor tampons rechtstreeks worden verkocht aan producenten van eindproducten, terwijl standaardviscosestapelvezels voor zowel textiele als vezelvliestoepassingen(73) over het algemeen worden verkocht aan producenten van halffabrikaten, namelijk aan spinnerijen voor textiele toepassingen en aan producenten van op de rol verkrijgbare goederen voor vezelvliestoepassingen(74).

Bijzondere productkenmerken

(97) Ten eerste hebben de resultaten van het marktonderzoek aangetoond dat de fysische en antibacteriologische eigenschappen van viscosestapelvezel voor tampons vanwege hogere veiligheids-, kwaliteits- en wettelijke eisen aanzienlijk verschillen van alle andere soorten viscosestapelvezel. Producenten moeten microbiologische zuiverheid garanderen. De vezels moeten een grotere consistentie en absorptiecapaciteit hebben en moeten het vocht beter vasthouden. Tamponproducenten zijn het er unaniem over eens dat zij geen ander type viscosestapelvezel kunnen gebruiken, zoals standaardviscosestapelvezel voor textiele of vezelvliestoepassingen of spinbadgeverfde viscosestapelvezel (zie de overwegingen 82-85 en 86-95).

Lage mate van substitueerbaarheid met katoen aan de vraagzijde

(98) Ten tweede: hoewel de fuserende partijen aanvoeren dat katoen gebruikt kan worden als een substituut voor viscosestapelvezel, voor de productie van tampons van 100 % katoen of voor de productie van tampons op basis van een mengsel van katoen en viscose, ondersteunt het marktonderzoek van de Commissie dit argument niet. Tamponproducenten hebben unaniem verklaard dat het gehalte aan viscosestapelvezel in hun producten vanwege de betere absorptie en vochtretentie van viscosestapelvezel slechts in beperkte mate kan worden verlaagd zonder dat dit de kwaliteit van het product beïnvloedt. De productie van een tamponproduct van 100 % katoen werd zelfs vanwege kwaliteitsredenen gestaakt. In geval van een kleine maar permanente prijsstijging van 5 % zou geen tamponproducent het katoengehalte in zijn producten verhogen; als de prijs van viscosestapelvezel voor tampons met 10 % zou stijgen, zou slechts één klant het viscosegehalte in het mengsel met 5-10 % verlagen, terwijl geen enkele andere klant zijn mengsel op de korte of middellange termijn zou wijzigen. Eén klant heeft zelfs aangegeven dat hij, ongeacht de prijsontwikkelingen, overwoog om het katoengehalte in zijn tampons niet te verhogen, maar te verlagen.

(99) Tamponproducenten vinden de drempel om over te stappen hoog, aangezien vezels die voor tampons worden gebruikt, moeten voldoen aan de bovengenoemde kwaliteitseisen; toestemming van de overheid is in sommige gevallen verplicht. Omschakelingstijd en -kosten, het productieverlies dat men lijdt en het risico van kwaliteitstekortkomingen zijn eveneens van belang. Bovendien werd genoemd dat kopers van tampons steeds meer weerzin hebben tegen genetisch gemodificeerde producten, waaronder genetisch gemodificeerde katoen; de speelruimte om viscosestapelvezel voor tampons te vervangen door katoen wordt zo nog kleiner. Daarom kan uit het marktonderzoek van de Commissie worden geconcludeerd dat viscosestapelvezel voor tampons niet tot dezelfde productmarkt behoort als katoen. Deze conclusie wordt ook bevestigd door de prijscorrelatieanalyse van de Commissie (zie de overwegingen 107-109 en tabel 3).

Lage mate van substitueerbaarheid aan de vraagzijde met viscosestapelvezels voor watten

(100) Ten tweede stelt één van de partijen bij de concentratie dat viscosestapelvezel voor tampons vervangen kan worden door viscosestapelvezel voor watten, waarbij deze partij het voorbeeld noemt van een tamponproducent die hetzelfde type viscosestapelvezel zou gebruiken voor de productie van zowel tampons als watten(75).

(101) Hoewel het mogelijk zou kunnen zijn om viscosestapelvezel voor tampons te gebruiken voor de productie van watten ten behoeve van producten voor de persoonlijke hygiëne, is niet gebleken dat de substitueerbaarheid in de omgekeerde richting voldoende is om de twee soorten vezels onder te brengen in dezelfde relevante markt. Het marktonderzoek heeft daarentegen aangetoond dat slechts één tamponproducent vezels voor watten zou gebruiken voor zijn productie van tampons, wat te maken heeft met verschillen in producteigenschappen en de strengere klinische en microbiologische eisen voor tampons. Vezels voor de productie van watten, gemaakt van katoen of viscose, behoren daarom niet tot dezelfde productmarkt als viscosestapelvezel voor tampons.

Lage mate van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde met andere soorten viscosestapelvezels

(102) Ten derde voeren de partijen ook aan dat er een voldoende mate van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde bestaat met andere soorten viscosestapelvezel, wat producenten van viscosestapelvezel in staat stelt om gemakkelijk om te schakelen op de productie van viscosestapelvezel voor tampons. Dit standpunt werd niet bevestigd door het marktonderzoek. Hoewel omschakeling mogelijk zou zijn voor één van de Europese concurrenten van de partijen, die al een bepaalde hoeveelheid viscosestapelvezel voor tampons produceert(76), hebben de resterende twee Europese producenten van viscosestapelvezels die momenteel geen viscosestapelvezel voor tampons produceren, duidelijk aangegeven dat zij in geval van een permanente prijsstijging van 5-10 % niet zouden omschakelen op de productie van dat soort vezels. Eén producent verwees naar de grote investering die een dergelijke omschakeling zou vereisen(77), de andere producent noemde commerciële redenen.

Conclusie

(103) De Commissie komt daarom tot de conclusie dat viscosestapelvezels voor tampons een afzonderlijke productmarkt vormen.

d) Viscosestapelvezels in watten voor persoonlijke-hygiëneproducten

(104) De term watten wordt gebruikt voor watten ten behoeve van persoonlijke-hygiëneproducten, maar ook voor watten die gebruikt worden als vulling voor bijvoorbeeld anoraks, slaapzakken, autostoelen, etc. Watten in de laatste betekenis zijn opgenomen in de cijfers voor (vezelvlies-)standaardviscosestapelvezel, zoals voorgesteld door de aanmeldende partij(78). Een beslissing over het feit of viscosestapelvezel die wordt gebruikt voor watten voor persoonlijke-hygiëneproducten, een afzonderlijke productmarkt vormt of tot een grotere markt behoort, kan achterwege blijven. Gezien de kleine omvang van deze sector maakt de eventuele onderbrenging van viscosestapelvezel voor gebruik in watten voor persoonlijke-hygiëneproducten in de markt van standaardviscosestapelvezels geen groot verschil voor de beoordeling van de mededinging op de markt van standaardviscosestapelvezels, aangezien de totale omzet van watten voor producten voor de persoonlijke hygiëne in de EER minder dan [1-5 %]* (in volume) bedraagt van de markt van standaardviscosestapelvezels (ongeveer [< 10]* kiloton). Ook zou het geen bezwaren voor de mededinging opleveren indien een afzonderlijke markt voor viscosestapelvezel voor gebruik in watten voor persoonlijke-hygiëneproducten zou worden vastgesteld. Aangezien het gecombineerde marktaandeel van de partijen op een dergelijke markt de 15 % niet overstijgt, zou dit zelfs geen betrokken markt zijn.

e) Andere viscosestapelvezels en viscosekabel

(105) Zowel Lenzing als Acordis produceren andere speciale viscosestapelvezels die niet kunnen worden vervangen door één van de relevante omschreven viscosestapelvezelproducten. Lenzings Modal, een textielvezel met een hoge modulus in natte toestand en hogere prestaties op textielgebied, behoort tot een afzonderlijke markt(79) en Acordis' viscosekabel (die wordt geproduceerd in drie verschillende soorten, als vlok-, kort gesneden en nat gegoten kabel) behoort tot ten minste één afzonderlijke productmarkt(80). Zowel overwegingen aan de vraagzijde (de producten zijn uniek zowel qua eigenschappen als in de perceptie van de klant) en aan de aanbodzijde (voor de producten zijn speciale productielijnen nodig, zodat producenten niet kunnen omschakelen tussen deze producten en andere viscoseproducten) ondersteunen dit standpunt. De definitie van de productmarkt kan achterwege blijven voor een andere speciale vezel van Lenzing, namelijk vlamvertragende viscosestapelvezels, aangezien de geproduceerde hoeveelheid niet bijzonder groot is en de opneming van dit product in de markt van standaardviscosestapelvezels (het enige product waardoor het aan de aanbodzijde kan worden vervangen) de beoordeling van de aangemelde transactie in geen enkel opzicht zou veranderen. Hetzelfde geldt voor een aantal andere door Acordis geproduceerde specialiteiten die in nog kleinere hoeveelheden worden verkocht.

(106) Indien deze specialiteiten zouden worden gedefinieerd als afzonderlijke markten, zou geen enkele van hen een betrokken markt vormen, aangezien er voor geen van de producten overlapping bestaat tussen de activiteiten van de partijen.

f) Analyse van de prijscorrelaties

(107) De door de Commissie uitgevoerde analyse van de prijscorrelaties ondersteunt de bovenstaande bevindingen over de relevante productmarkten op het gebied van viscosestapelvezel (zie tabel 3).

Tabel 3

Resultaten van de door de Commissie uitgevoerde analyse van de prijscorrelaties voor de drie productmarkten op het gebied van viscosestapelvezel. De coëfficiënten zijn gebaseerd op door de partijen verstrekte gegevens

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(108) Wat de correlaties tussen de verschillende soorten viscosestapelvezel (standaardviscosestapelvezel en spinbadgeverfde viscosestapelvezel) betreft, is de hoogste coëfficiënt die werd verkregen ongeveer 0,7. De analyse van de Commissie heeft aangetoond dat deze coëfficiënt te hoog is vanwege gemeenschappelijke kosten en in zekere mate een gemeenschappelijke tendens. Op basis van de door de partijen verstrekte gegevens voor het jaar 2000 bestond namelijk [gemiddeld > 75 %]* van de kosten van spinbadgeverfde viscosestapelvezels uit kosten die dit type viscosestapelvezel gemeen had met standaardviscosestapelvezel. De prijsreeksen van beide producten worden in hoge mate bepaald door deze gemeenschappelijke kosten, aangezien de kosten voor beide producten meer dan [ > 75 %]* van de netto prijs bedragen. De verkregen correlatiecoëfficiënt is daarom niet het resultaat van een competitieve interactie tussen de twee producten, maar juist van gemeenschappelijke invloeden(81).

(109) Wat de correlaties tussen standaardviscosestapelvezel en polyester betreft (maximaal 0,76), blijven de coëfficiënten onder het niveau dat algemeen wordt beschouwd als indicatief voor het bestaan van een bredere productmarkt(82). Zoals hierboven uiteengezet, kan er echter een onechte hoge correlatie zijn als de prijzen van beide producten onderhevig zijn aan gemeenschappelijke invloeden. In dit specifieke geval heeft de analyse van de Commissie laten zien dat deze correlatiecoëfficiënten te hoog zijn vanwege een gemeenschappelijke tendens en niet door een onderlinge concurrentie tussen de twee producten(83).

(110) In hun antwoord(84) voeren de partijen aan dat aan daadwerkelijk bewijs van omschakeling een groter gewicht zou moeten worden toegekend dan aan correlatiegegevens. Voorts wijzen de partijen op vermeende inconsistentie en zwakke punten in de correlatieanalyse van de Commissie. Met name brengen zij naar voren dat:

- de Commissie in één deel van de mededeling van punten van bezwaar tot de bevinding komt dat de correlatie tussen viscose en polyester (HP) slechts 0,44 bedraagt, terwijl in een ander gedeelte een getal van 0,76 wordt genoemd(85);

- er bij een analyse van prijscorrelaties gebruik zou moeten worden gemaakt van transactiegegevens(86);

- de periodiciteit van de gegevens niet geschikt was(87) en

- zowel transitoire als niet-transitoire veranderingen in de prijs moeten worden onderzocht(88).

(111) Na afweging van deze argumenten is de Commissie van oordeel dat de door haar uitgevoerde analyse van prijscorrelaties en prijselasticiteit tussen de producten in dit geval een betrouwbaar middel is om haar bevindingen over de definitie van de relevante productmarkten te staven.

(112) Ten eerste: wat betreft het algemene punt van kritiek over het feit dat de Commissie voor haar definitie van de markt gebruik maakt van dergelijke analyses, moeten de volgende opmerkingen worden gemaakt:

- Zoals hierboven is toegelicht (zie overweging 79), heeft de Commissie zich nooit uitsluitend verlaten op een analyse van prijscorrelaties en prijselasticiteit tussen producten, maar heeft zij deze analyses gebruikt als een aanvullend element om de resultaten van haar marktonderzoek te staven.

- De Commissie heeft altijd duidelijk aangegeven dat een hoge mate van correlatie tussen twee prijsreeksen noch een noodzakelijke noch een toereikende voorwaarde is om twee producten onder te brengen in dezelfde markt. De Commissie ziet correlaties meer als een indicatie voor de mate van concurrentie op bepaalde markten. Bovendien is de Commissie het met de partijen eens dat een correlatieanalyse zeer omzichtig moet worden onderzocht. In het bijzonder is zij van mening dat er misplaatst hoge correlaties kunnen zijn (valse positieve correlatie of onechte correlatie) als de prijzen van twee producten onderhevig zijn aan een gemeenschappelijke input (d.w.z. gemeenschappelijke kosten) en/of een gemeenschappelijke tendens. Correlaties kunnen ook misplaatst laag zijn, bijvoorbeeld vanwege belangrijke vertragingen in de reactie. Dit soort nadelen kan echter worden vermeden door het gebruik van een coïntegratietest of een unit-roottest. Dit zijn ook de tests die in het onderhavige geval zijn uitgevoerd door de Commissie(89).

(113) Ten tweede is de Commissie van mening dat er geen inconsistenties zijn in de resultaten van haar analyse.

- Benadrukt moet worden dat de tests zijn uitgevoerd op basis van door de partijen zelf verstrekte gegevens(90).

- In grote lijnen is de prijs van viscosestapelvezel, zoals verstrekt door de partijen, noodzakelijkerwijs een kunstmatige prijs die is ontstaan door samenvoeging van de prijzen van de verschillende subsegmenten van de markt van viscosestapelvezel.

- Aangezien de resultaten van het marktonderzoek duidelijk maakten dat de Commissie de markt moest onderverdelen in verschillende subsegmenten, is de gehanteerde prijs van viscosestapelvezel de som van de waarde van de verschillende subsegmenten van de viscosestapelvezelmarkt (d.w.z. de prijzen van de verschillende subsegmenten vermenigvuldigd met de respectieve hoeveelheden ervan) gedeeld door de gezamenlijke hoeveelheid.

- De Commissie heeft een niet te verwaarlozen mate van correlatie vastgesteld tussen standaardviscosestapelvezel en polyester, maar niet tussen spinbadgeverfde viscosestapelvezel, viscosestapelvezel voor tampons en polyester. Op onafhankelijke wijze en op basis van de verschillende prijsgegevens die eveneens zijn verstrekt door de partijen, heeft de Commissie haar mening inzake het feit dat viscosestapelvezels ten minste één afzonderlijke productmarkt vormen, geverifieerd.

- Het feit dat de Commissie gebruik heeft gemaakt van twee reeksen prijzen (zowel de gezamenlijke prijsreeksen voor viscosestapelvezel als de specifieke prijsgegevens van de partijen voor de drie verschillende submarkten van viscosestapelvezel) en dat zij al deze gegevens onder de loep heeft genomen, is absoluut niet inconsequent. Het is evenmin niet inconsequent dat correlaties van gezamenlijke prijsreeksen geen aritmetisch gemiddelde zijn van de correlaties van de prijsreeksen van de afzonderlijke onderdelen. Aangezien de relatief hogere mate van correlatie tussen polyester (HP) en standaardviscosestapelvezel wordt veroorzaakt door gemeenschappelijke tendensen, vindt de Commissie het niet verbazingwekkend dat deze gemeenschappelijke tendensen weer tot een normaal niveau worden teruggebracht wanneer andere viscosestapelvezelproducten (die wellicht geen invloed ondervinden van deze zelfde gemeenschappelijke tendensen) worden meegenomen in de correlatieanalyse(91).

(114) Tot slot moet, wat betreft de bezwaren van de partijen ten aanzien van transactiegegevens, periodiciteit en transitoire/niet-transitoire veranderingen van prijs, rekening worden gehouden met de volgende punten:

- Opgemerkt dient te worden dat de partijen geen transactiegegevens voor katoen, polyester en polypropyleen konden verstrekken, hoewel de Commissie hun heeft verzocht dit te doen. Niettemin is de Commissie van mening dat de door de partijen verstrekte verkoopgegevens een juiste afspiegeling zijn van de gemiddelde waarde van de transactieprijzen. Met name de gegevens voor polyester geven een goed beeld van zowel de grote als kleine klanten en kunnen worden beschouwd als een belangrijke maat voor de daadwerkelijke transacties.

- Teneinde de geschiktheid van de periodiciteit te bevestigen, heeft de Commissie de correlatieanalyse in verschillende periodes getest; de variaties in de testresultaten waren echter niet significant.

- Wat de bezwaren van de partijen ten aanzien van transitoire of niet-transitoire veranderingen van de prijs betreft, hebben de door de Commissie uitgevoerde unit-roottests naar behoren voorzien in dit aspect.

g) Conclusie

(115) Om bovengenoemde redenen komt de Commissie tot de conclusie dat standaardviscosestapelvezel, spinbadgeverfde viscosestapelvezel en viscosestapelvezel voor tampons ieder een afzonderlijke markt vormen.

5. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN OP HET GEBIED VAN LYOCELL

(116) Het is niet nodig om te bepalen of de lyocellmarkt zelf verder moet worden onderverdeeld, aangezien dit de beoordeling van de aangemelde transactie vanuit het oogpunt van de mededinging niet zou veranderen (zie de overwegingen 230-245 hieronder).

6. DE RELEVANTE PRODUCTMARKT VOOR DE PRODUCTIE- EN PROCESTECHNOLOGIE VAN LYOCELL

(117) De productie- en procestechnologie van lyocellstapelvezels en lyocellfilamentgaren verschillen volledig van elke andere vezelproductie- en -procestechnologie(92). Terwijl de technologie voor viscose (met inbegrip van de milieuvriendelijkheid) zich voldoende heeft bewezen en ruim voorhanden is, is de technologie voor lyocell vrij recent; deze is sinds de jaren zeventig ontwikkeld en werd in de jaren negentig voor het eerst commercieel toegepast. Deze technologie wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van een groot aantal octrooien. Hoewel sommige van de oorspronkelijke octrooien al zijn verlopen geldt dit niet voor de meeste octrooien die verband houden met het productieproces en de behandeling van lyocell (zie de overwegingen 246 en 247).

(118) Zowel Acordis als Lenzing zijn belangrijke spelers in deze markt, waarin voorts enkele Oost-Aziatische bedrijven en het Duitse ingenieursbureau Zimmer AG actief zijn, deels in samenwerking met onderzoeksinstellingen. Hoewel enkele van deze ondernemingen zich ook bezighouden met de productie van lyocell, doen andere, zoals Zimmer AG, dat niet. Acordis en Lenzing hebben in 1997 hun lyocelltechnologie in onderlinge licentie gegeven. [...]* Uit deze onderlinge-licentieovereenkomst wordt duidelijk dat Lenzing en Acordis op deze markt al actief zijn als sublicentiegevers en sublicentienemers en dat er dus handel is in licenties(93). Dezelfde overeenkomst voorziet er voorts in dat deze markt niet slechts technologie omvat voor de productie en verwerking van stapelvezels, maar ook voor andere lyocellproducten zoals geëxtrudeerde films en membranen en filament. Aangezien de technologie op deze gebieden door bepaalde, voor alle gebieden geldende octrooien verbonden is met de technologie voor de productie en verwerking van lyocellstapelvezels, behoren deze gebieden van de productie en verwerking van lyocell tot dezelfde productmarkt. Bovendien heeft de lyocellfilamenttechnologie nog niet het stadium van commerciële productie bereikt en kan er dus slechts concurrentie zijn op het gebied van de productie- en procestechnologie. Het marktonderzoek van de Commissie heeft voorts aangetoond dat er vraag is naar licenties voor lyocelltechnologie.

(119) In hun antwoord(94) voeren de partijen aan dat er geen markt voor lyocelltechnologie bestaat, in die zin dat er momenteel geen noemenswaardige licentieverlening van lyocelltechnologie en octrooirechten bestaat en dat het hoogst ongebruikelijk is om een afzonderlijke markt voor technologie vast te stellen. Ten tweede betogen zij dat de partijen zelf momenteel niet actief zijn in de sublicentieverlening en dat Zimmer AG op dit moment de enige belangrijke leverancier is.

(120) Na afweging van deze argumenten blijft de Commissie bij haar definitie van een afzonderlijke productmarkt voor de productie- en procestechnologie van lyocell (waaronder zowel stapelvezels als filamentgaren). Ten eerste dient opgemerkt te worden dat de definitie van een afzonderlijke markt voor technologie, in weerwil van het antwoord van de partijen, in overeenstemming is met het gangbare beleid van de Commissie en daarom niet als "hoogst ongebruikelijk" kan worden beschouwd(95).

(121) Ten tweede is de Commissie van oordeel dat de huidige activiteiten op dit gebied voldoende zijn om een afzonderlijke markt te vormen. Bij lyocellproducenten lijkt er namelijk een aanzienlijke vraag naar productie- en procestechnologie voor lyocell te bestaan; de partijen zelf geven een reeks voorbeelden in hun antwoord en wijzen er ook op dat Zimmer AG de afgelopen twee jaar haar technologie heeft verkocht(96). Bovendien is door de partijen zelf al een aantal licenties verleend(97); de omstandigheden waaronder deze licenties werden verleend ("buitengewoon uitzonderlijk") en het doel waarvoor ze worden gebruikt ("hebben niet betrekking op de productie van lyocellvezel")(98), kunnen niet doorslaggevend zijn voor de definitie van productmarkten. Integendeel: juist het feit dat licenties die geen verband houden met de productie van lyocellvezel, onder uitzonderlijke omstandigheden zijn verleend, bewijst volgens de Commissie dat de productie- en procestechnologie van lyocell enerzijds en de productie van lyocellvezel anderzijds niet per definitie met elkaar samenhangen en afzonderlijk dienen te worden beoordeeld(99).

(122) Ten derde zijn niet alle bedrijven en instellingen die productie- en procestechnologie voor lyocell ontwikkelen, tegelijkertijd ook actief in de productie van lyocell. Zoals hierboven werd genoemd (zie overweging 118) en door de partijen in hun antwoord is bevestigd(100), is de Duitse onderneming Zimmer AG actief in de ontwikkeling en verkoop van lyocelltechnologie, maar niet in de lyocellproductie; dit geldt eveneens voor het onderzoeksinstituut Thüringisches Institut für Textil- und Kunststoff-Forschung e.V. (TITK)(101). Het feit dat verschillende spelers actief zijn op het gebied van de productie- en procestechnologie van lyocell, pleit sterk voor het bestaan van een afzonderlijke technologiemarkt.

(123) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat er een technologiemarkt bestaat voor de productie en verwerking van lyocell, die zich onderscheidt van de markt voor de productie en verkoop van lyocell lager in de bedrijfskolom.

7. CONCLUSIE

(124) Gezien het bovenstaande komt de Commissie tot de conclusie dat de volgende categorieën de relevante productmarken zijn waarmee rekening dient te worden gehouden bij de beoordeling van de aangemelde transactie vanuit het oogpunt van de mededinging:

- standaardviscosestapelvezels

- spinbadgeverfde viscosestapelvezels

- viscosestapelvezels voor tampons

- lyocell

- productie- en procestechnologie voor lyocell.

B. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(125) Op basis van hun eigen definitie van de productmarkt (zie overweging 19) hebben de partijen verklaard dat de geografische reikwijdte van de markt die alle bovengenoemde productmarkten omvat, wereldwijd is. Dit wordt echter niet bevestigd door de uitkomsten van het door de Commissie verrichte marktonderzoek voor de drie relevante productmarkten van viscosestapelvezels en voor lyocell.

1. VISCOSESTAPELVEZELS (STANDAARDVISCOSESTAPELVEZELS, SPINBADGEVERFDE VISCOSESTAPELVEZELS EN VISCOSESTAPELVEZELS VOOR TAMPONS)

(126) Wat viscosestapelvezels betreft, was de import zeer laag; in 2000 werd ongeveer [< 10 %]* van het EER-gebruik van viscosestapelvezels uit derde landen geïmporteerd. Het importniveau is in de afgelopen zes jaar niet bijzonder gestegen(102). Het marktonderzoek heeft aangetoond dat een grote meerderheid van belanghebbenden die de vragen van de Commissie hebben beantwoord, geen gebruik maakte van viscosestapelvezels die worden geïmporteerd uit landen buiten de EER, voornamelijk om kwaliteitsredenen. Zij verklaarden dat de kwaliteit van de producten van buiten de EER gevestigde derden, aanzienlijk verschilt van de kwaliteit van in de EER vervaardigde vezels, met name van de kwaliteit van de eigen producten van de partijen(103). Veel respondenten waren van mening dat zij niet aan de vraag en de producteisen van hun klanten zouden kunnen voldoen indien zij geïmporteerde viscosestapelvezels moesten gebruiken. Een groot deel van de klanten die de vragenlijst van de Commissie beantwoordden, had zelfs geen enkele kennis over leveranciers van viscosestapelvezels buiten de EER. Bovendien twijfelden de respondenten aan de betrouwbaarheid en flexibiliteit van de levering van viscose door producenten buiten de EER. Transportkosten van [1-10 %]* en invoerrechten van 5,2 % (niet meer geldig in 2004) spelen ook een bepaalde, maar ondergeschikte rol als geografische belemmering voor de invoer.

(127) Opgemerkt dient te worden dat de import laag was ondanks het feit dat men van mening is dat de prijzen voor in de EER vervaardigde viscosestapelvezels hoger zijn dan de prijzen voor vezels die in andere geografische gebieden worden vervaardigd, met name in het Verre Oosten waar de belangrijkste niet-Europese producenten van viscose zijn gevestigd en actief zijn. Zelfs de minderheid van klanten die bereid zou zijn om over te schakelen op uit derde landen geïmporteerde goederen, verklaarde namelijk dat de prijzen verder zouden moeten dalen, volgens de meeste respondenten met meer dan 15 %, en dat de kwaliteit ten minste gelijk zou moeten zijn aan de Europese of Amerikaanse standaard. Deze tegenzin van Europese afnemers om over te schakelen op leveranciers van viscosestapelvezels buiten de EER werd ook bevestigd door bijdragen van de concurrenten van de partijen, die meenden dat de import naar de EER ten hoogste iets zou stijgen in geval van een permanente prijsstijging in de EER van 5-10 %.

(128) In hun antwoord(104) voeren de partijen aan dat in de beoordeling van de Commissie het belang van importconcurrentie sterk wordt onderschat.

(129) Na afweging van dit argument komt de Commissie tot de conclusie dat zij dit niet overtuigend vindt en blijft zij om de in de overwegingen 149-154 uiteengezette redenen bij haar analyse.

(130) Deze afwegingen, die volledig van toepassing zijn op standaardviscosestapelvezels, gelden in nog sterkere mate voor spinbadgeverfde viscosestapelvezels en viscosestapelvezels voor tampons. De import van spinbadgeverfde viscosestapelvezels werd op [< 10 %]* of lager geschat. De importbelemmeringen zijn groter dan voor standaardviscosestapelvezels, aangezien het scala aan geprefereerde kleuren afhankelijk is van culturele en kwalitatieve voorkeuren van klanten - de kwaliteit van de kleuren die worden gebruikt in Aziatische landen, de belangrijkste bron van potentiële import, verschilt van de Europese standaard. Bovendien is de betrouwbaarheid van levering en kwaliteit belangrijker dan in de sector van standaardviscosestapelvezels; achtereenvolgende leveringen van vezels moeten bijvoorbeeld een identieke kleur hebben en exact voldoen aan specificaties van de klant. Wat viscosestapelvezels voor tampons betreft, lijkt het importpercentage nul te zijn, en alle ondervraagde klanten hebben aangegeven dat de kwaliteitsbelemmeringen voor Aziatische import hoog zijn.

(131) De Commissie komt daarom tot de conclusie dat de relevante productmarkten voor viscosestapelvezels (standaardviscosestapelvezels, spinbadgeverfde viscosestapelvezels en viscosestapelvezels voor tampons) de EER omvatten maar geen wereldwijd bereik hebben. Het marktonderzoek heeft geen indicaties opgeleverd die wijzen op het bestaan van nationale of regionale geografische markten.

2. LYOCELL

(132) Wat lyocell betreft, [...]* maar ook een vergelijking van verschillende patronen van fluctuaties in de vraag binnen en buiten de EER en de eigen verkooporganisatie van de partijen(105) erop dat de relevante geografische markt zich waarschijnlijk ook beperkt tot de EER en niet wereldwijd is. Een exacte definitie van de markt kan echter achterwege blijven, aangezien deze, ongeacht de geografische reikwijdte van de lyocellmarkt, de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging niet zou veranderen (zie de overwegingen 230-245).

3. LYOCELLPRODUCTIE- EN PROCESTECHNOLOGIE

(133) De reikwijdte van de markt voor lyocellproductie- en procestechnologie kan als wereldwijd worden beschouwd. Het marktonderzoek van de Commissie heeft geen indicaties opgeleverd die wijzen op het bestaan van nationale of regionale geografische markten.

4. CONCLUSIE

(134) Om de hierboven uiteengezette redenen is de Commissie van oordeel dat het bereik van de markten voor standaardviscosestapelvezels, spinbadgeverfde viscosestapelvezels en viscosestapelvezels voor tampons zich tot de EER beperkt, terwijl de markt voor de productietechnologie van lyocell wereldwijd is. Wat lyocell betreft, bestaat de markt ten minste uit de EER, maar een exacte definitie van de relevante geografische markt kan buiten beschouwing blijven.

C. BEOORDELING VANUIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING

(135) Overeenkomstig artikel 2, lid 3, van de concentratieverordening moet een concentratie die leidt tot de totstandkoming of versterking van een machtspositie, die tot gevolg heeft dat een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel daarvan op significante wijze wordt belemmerd, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden verklaard

(136) Het Europese Hof van Justitie(106) heeft het begrip machtspositie omschreven als een economische machtspositie welke een onderneming in staat stelt de instandhouding van een daadwerkelijke mededinging op de relevante markt te verhinderen en het haar mogelijk maakt zich jegens haar concurrenten, haar afnemers en, uiteindelijk, de consumenten, in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen. Een dergelijke positie sluit het bestaan van enige mededinging niet uit, doch stelt het betrokken bedrijf in staat de voorwaarden waaronder bedoelde mededinging zich zal ontwikkelen, zo al niet te bepalen, dan toch aanmerkelijk te beïnvloeden en biedt haar in ieder geval ruimschoots de gelegenheid zich grotendeels te gedragen zonder rekening te houden met de concurrentie, zolang zulks haar geen nadeel berokkend.

(137) Het bestaan van een machtspositie kan voortvloeien uit verschillende factoren die afzonderlijk niet noodzakelijkerwijs beslissend zouden zijn; van deze voorwaarden is een uiterst belangrijke het bezit van omvangrijke marktaandelen. Voorts is de verhouding tussen de marktaandelen van de betrokken onderneming en die der concurrenten, met name ook dat van de eerstvolgende concurrent, een relevante indicatie voor het bestaan van een machtspositie(107).

(138) Met de hierna volgende factoren is rekening gehouden bij de conclusie dat de aangemelde concentratie een machtspositie op de markten voor standaardviscosestapelvezels, spinbadgeverfde viscosestapelvezels, viscosestapelvezels voor tampons, lyocell en de productietechnologie van lyocell tot stand zal brengen of versterken.

1. DE MARKTEN VOOR VISCOSESTAPELVEZELS

a) Algemene marktomstandigheden

(139) De aangemelde transactie zou leiden tot de totstandkoming van het wereldwijd grootste bedrijf op het gebied van viscosestapelvezels met een marktaandeel van ongeveer [25-35 %]* in de totale sector van viscosestapelvezels wereldwijd. Wat diezelfde sector in de EER betreft, zou het gecombineerde marktaandeel van de entiteit ongeveer [60-70 %]* bedragen (Lenzing [35-45 %]*; Acordis [20-30 %]*), terwijl haar concurrenten veel kleiner zijn (Säteri in Finland, 15 %; Svenska Rayon in Zweden en SNIACE in Spanje ieder [0-10 %]*).

Europese capaciteit: een geschiedenis van fabriekssluitingen

(140) In Europa werd de industriële geschiedenis van deze sector in de afgelopen 25 jaar gekenmerkt door capaciteitsvermindering en fabriekssluitingen. Terwijl er in de jaren tachtig fabrieken werden gesloten in West-Europa, betroffen sluitingen in de jaren negentig voornamelijk fabrieken in Oost-Europa. In de jaren negentig bleef de capaciteitsreductie in de EER bijna uitsluitend beperkt tot Oost-Duitsland. In deze periode vergrootte Lenzing haar capaciteit aanzienlijk, namelijk met meer dan 20 %. De capaciteitsdaling door sluiting van fabrieken van Oost-Duitse producenten was echter meer dan drie keer zo groot dan Lenzings capaciteitsstijging, zodat de totale capaciteitsreductie in de EER in de jaren negentig ongeveer 19 % bedroeg.

(141) In het jaar 2000 was de productiecapaciteit van de vijf Europese producenten van viscosestapelvezels, die 6 fabrieken in de EER hebben, als volgt (zie tabel 4):

Tabel 4

Productiecapaciteit voor viscosestapelvezels in de EER in kiloton (2000)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Aanmeldende partij.

(142) Acordis heeft onlangs haar capaciteit verminderd door sluiting van haar fabriek in Grimsby (Verenigd Koninkrijk) met een hypothetische capaciteit van [15-35]* kiloton, maar een daadwerkelijke jaarproductie van [15-30]* kiloton in het afgelopen jaar, waardoor Acordis' productiecapaciteit voor viscosestapelvezels met [15-35]* kiloton werd verminderd. Bij Lenzing daarentegen werden in juli 2001 plannen verwezenlijkt voor een verdere capaciteitsstijging van [130-160]* naar [140-180]* kiloton. Uiterlijk in 2004 wil Lenzing haar capaciteit verder vergroten naar ongeveer [150-200]* kiloton(108). De aangemelde concentratie zou dus leiden tot het verdwijnen van de enige speler in de markt van viscosestapelvezels die de afgelopen jaren haar capaciteit aanzienlijk heeft vergroot. Er is geen ander bedrijf dat de Commissie heeft medegedeeld dat het zijn capaciteit in de nabije toekomst aanzienlijk zal vergroten(109). Concurrenten kunnen echter capaciteitsvergroting overwegen door middel van programma's voor het wegnemen van knelpunten(110). Een totale hoeveelheid van 15-20 kiloton binnen een periode van twee jaar werd haalbaar genoemd(111).

(143) Marktspelers zijn van mening dat in twee landen in het Midden-Oosten fabrieken met een capaciteit van 30 kiloton kunnen worden gebouwd. Behalve dat Lenzings en Acordis' export naar deze regio mogelijk zal worden beïnvloed, is de Commissie van mening dat een dergelijke opbouw van capaciteit in derde landen, die niet in de nabijheid van het EER-gebied zijn gelegen, weinig effect zal hebben op de aanbodsituatie in de EER, gezien de tegenzin van Europese klanten om producten van producenten buiten de EER te kopen (zie de overwegingen 126 en 127). Daarom kan worden geconcludeerd dat de aanbodsituatie in de EER waarschijnlijk krap zal blijven, met name bij een cyclische opleving van de vraag, zoals het geval was in 2000.

Vraag

(144) Sinds 1990 is de vraag naar viscosestapelvezels in West-Europa redelijk stabiel (zie tabel 5):

Tabel 5

Vraag naar viscosestapelvezels in West-Europa in kiloton

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Aanmeldende partij.

(145) In dezelfde periode werd de vraag in de EER gekenmerkt door een belangrijke verschuiving van textiele naar vezelvliestoepassingen. Terwijl het percentage van het viscosestapelvezelgebruik voor textiele toepassingen in 1991 [60-70 %]* was, daalde dit tot [50-60 %]* verleden jaar, toen vezelvliestoepassingen goed waren voor [40-50 %]* van de vraag.

(146) De vraag naar viscosestapelvezels voor textiele toepassingen is sinds de jaren zeventig niet alleen gedaald, maar is ook onderhevig geweest aan grote en onregelmatige cyclische bewegingen, die variaties tot [20-30 %]* in één jaar met zich meebrachten(112). Terwijl de opleving van een dergelijke cyclus [...]* duurde, duurde de gehele cyclus tussen de [...]* (pieken in [...]*)(113). Voorts dient opgemerkt te worden dat de vraag niet afneemt in alle segmenten van de viscosestapelvezels voor textiele toepassingen. [...]*(114)

(147) De vraagcurve van viscosestapelvezels voor vezelvlies is daarentegen niet cyclisch. Na een zekere daling in het begin van de jaren negentig, is de vraag sinds 1993 onafgebroken gestegen met jaarlijkse groeicijfers tussen de [1-5 %]* en [10-20 %]*. Binnen de vezelvliessector is deze stijging niet homogeen geweest. Terwijl sommige toepassingen, zoals schoeisel en leder(115), zijn gestagneerd, zijn andere explosief gestegen. Het gebruik van viscosestapelvezels voor medische toepassingen(116) in de EER is van 1986 tot 1997 met [ > 100 %]* gestegen en het gebruik in doekjes(117) steeg in die periode met [ > 70 %]*; de totale groei van de vraag naar viscosestapelvezels voor vezelvliestoepassingen in deze periode was [30-40 %]*.

(148) De algemene verwachting is dat de huidige tendens van de vraag zal doorzetten, d.w.z. dat enige daling in het gebruik van viscosestapelvezels voor textiele toepassingen zal worden gecompenseerd door een verhoging van het gebruik voor vezelvliestoepassingen(118) en dat het textiele gebruik cyclisch zal blijven(119).

Handel met derde landen: export is hoger dan import

(149) In 2000 is naar schatting [70-90]* kiloton viscosestapelvezels naar derde landen geëxporteerd, de laagste hoeveelheid sinds jaren, terwijl in 2000 slechts ongeveer [15-30]* kiloton in de EER is geïmporteerd ([5-20]* kiloton in 1999)(120), ondanks het feit dat het jaar 2000 werd gekenmerkt door een zeer hoge capaciteitsbezetting in Europa en dus een geschikt moment zou zijn geweest om een commerciële start te maken met de import vanuit derde landen naar de EER. Een aanzienlijk deel van de import was zelfs afkomstig van Lenzings en Acordis' eigen dochterondernemingen in de Verenigde Staten en Indonesië; [...]*(121).

(150) Gegevens uit het statistische handboek van het Internationaal Comité voor rayon en kunstvezels (CIRFS), een handelsorganisatie van Europese producenten van synthetische en kunstvezels, geven aanwijzingen over de herkomst van de geïmporteerde goederen. Deze gegevens hebben betrekking op alle cellulosestapel en -kabel en omvatten dus ook andere producten dan viscosestapelvezels, voornamelijk lyocell en acetaatstapel en -kabel. De import van viscosestapelvezels zal daarom gelijk zijn aan of lager dan de aangegeven hoeveelheden. Volgens het CIRFS was slechts een fractie van de cellulosestapel- en -kabelimport in 1999 afkomstig uit Oost-Aziatische landen (ongeveer [< 5]* kiloton)(122). Het land in Azië met de grootste export was Indonesië; er dient echter opgemerkt te worden dat Lenzing de zeggenschap heeft over SPV, de Indonesische producent van viscosestapelvezels met de hoogste productiecapaciteit. De import vanuit India, waar de Birla-Grasim-groep is gevestigd, de grootste viscoseproducent ter wereld, bedroeg niet meer dan [< 2]* kiloton; dezelfde onbeduidende hoeveelheid was afkomstig uit Taiwan, waar de op twee na grootste producent ter wereld, FCFC, is gevestigd. Oost-Aziatische producenten lijken op dit moment niet in staat te zijn om grotere hoeveelheden viscosestapelvezels naar de EER te exporteren, aangezien Europese klanten sceptisch blijven (zie de overwegingen 126 en 127). Europese concurrenten verwachten geen grote sti