Beschikking van de Commissie

van 21 november 2001

inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst

(Zaak COMP/E-1/37.512 - Vitaminen)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3695)

(Slechts de teksten in de Duitse, de Engelse, de Franse en de Nederlandse taal zijn authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/2/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), inzonderheid op artikel 3 en artikel 15, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 6 juli 2000 tot inleiding van de procedure in deze zaak,

Na de partijen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(3), in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt terzake van de punten van bezwaar van de Commissie kenbaar te maken,

Gelet op het eindverslag van de raadadviseur-auditeur,

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

1. DE FEITEN

1.1. BEKNOPTE BESCHRIJVING VAN DE INBREUK

(1) Deze beschikking tot het opleggen van boeten wegens inbreuken op artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst is gericht tot de volgende ondernemingen:

- F. Hoffmann-La Roche AG (hierna ook "Roche" genoemd),

- BASF AG (hierna ook "BASF" genoemd),

- Aventis SA (voorheen Rhône-Poulenc), (hierna ook "Aventis" genoemd),

- Lonza AG (hierna ook "Lonza" genoemd),

- Solvay Pharmaceuticals BV (hierna ook "Solvay" genoemd),

- Merck KgaA (hierna ook "Merck" genoemd),

- Daiichi Pharmaceutical Co. Ltd (hierna ook "Daiichi" genoemd),

- Eisai Co. Ltd (hierna ook "Eisai" genoemd),

- Kongo Chemical Co. Ltd (hierna ook "Kongo" genoemd),

- Sumitomo Chemical Co. Ltd (hierna ook "Sumitomo" genoemd)

- Sumika Fine Chemicals Ltd (hierna ook "Sumika" genoemd),

- Takeda Chemical Industries Ltd (hierna ook "Takeda" genoemd),

- Tanabe Seiyaku Co. Ltd (hierna ook "Tanabe" genoemd).

(2) Voor de hieronder aangegeven perioden en verschillende vitamineproducten hebben de producenten van vitaminen A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, folinezuur en betacaroteen/carotenoïden welke de Gemeenschap en de EER-markten bevoorraden, deelgenomen aan een voortdurende overeenkomst en hun gedragingen onderling afgestemd, en dit in strijd met artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst. Zij hebben prijzen voor de verschillende producten vastgesteld, verkoopquota toegewezen, zijn prijsverhogingen overeengekomen en hebben deze ten uitvoer gelegd, hebben prijzen aangekondigd in overeenstemming met hun afspraken en de producten tegen de overeengekomen prijzen verkocht, hebben een systeem opgezet voor de controle op en de naleving van de overeengekomen regelingen, en hebben deelgenomen aan een structuur van regelmatige bijeenkomsten om hun plannen uit te voeren.

a) Deelnemers, product, duur

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

b) Deelnemers per product

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.2. DE BEDRIJFSTAK

1.2.1. VITAMINEN

(3) Vitaminen zijn een groep van microvoedingsstoffen van verschillende soorten organische verbindingen die in kleine hoeveelheden in de menselijke en dierlijke voeding vereist zijn voor de normale groei, de ontwikkeling en het levensbehoud. Hun fysiologische functie in het organisme en hun werking zijn verschillend. Bepaalde vitaminen zijn essentiële bronnen van bepaalde co-enzymen die nodig zijn voor het metabolisme; andere zijn betrokken bij het metabolisme van andere vitaminen. Alle bekende vitaminen kunnen op kunstmatige wijze worden vervaardigd.

(4) Op een zeer klein aantal uitzonderingen na kan het levend organisme zelf geen vitaminen aanmaken. Deze moeten worden geleverd door de voeding of door voedingssupplementen. Er zijn ongeveer 15 belangrijke vitaminen.

(5) Vitaminen worden vaak in groepen ingedeeld volgens hun oplosbaarheidskenmerken: van de voor deze zaak relevante producten zijn vitamine C en de vitaminen van het B-complex oplosbaar in water: vitaminen A, E en D zijn oplosbaar in vet.

(6) Mengveevoeder bevat de vitaminen die nodig zijn voor de gezondheid en groei van bepaalde diersoorten. Vitaminen worden aan menselijke voedingsproducten toegevoegd om verliezen bij de verwerking te compenseren of het product te versterken, en kunnen ook dienen als anti-oxydanten of kleurstoffen. Vitaminen voor farmaceutische doeleinden worden in tablet- of capsulevorm aan het publiek verkocht als voedingssupplementen. In de cosmetica-industrie worden vitaminen toegevoegd aan huid- en gezondheidsproducten.

(7) Bulkvitaminen worden verkocht in verschillende vormen, volgens het product en de toepassing: als kristallen, in olie, met een beschermend omhulsel of in een poedermatrijs.

(8) De producten waarop deze beschikking betrekking heeft, zijn deze synthetische bulkstoffen die behoren tot de volgende groepen van vitaminen en nauw daarmee verbonden producten: A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, biotine (H), folinezuur (M), betacaroteen en carotenoïden.

(9) Elke groep vitaminen omvat deze met elkaar verbonden stoffen die dezelfde eigenschappen hebben op hun eigen biologisch gebied. Ze hebben elk een specifieke metabolische werking en zijn derhalve niet uitwisselbaar met de andere groepen. Bovendien hebben de verschillende vitaminegroepen een complementair synergie-effect wanneer zij worden gecombineerd.

1.2.2. DE VITAMINEMARKTEN EN -PRODUCTEN - OVERZICHT

(10) De drie grootste vitamineproducenten ter wereld zijn Roche, BASF en Aventis (voorheen Rhône-Poulenc)(4), die een totaal marktaandeel bezitten van respectievelijk ongeveer [40-50] %, [20-30] %, en [5-15] %.

(11) Roche en BASF produceren beide een ruim assortiment van vitaminen voor zowel diervoeding als voor menselijk gebruik (farmaceutica en voedsel).

(12) De vitamineactiviteiten van Aventis zijn beperkt tot de diervoedersector, waarvoor zij zelf de vitaminen A en E produceert en bepaalde vitaminen van andere producenten koopt voor de wederverkoop.

(13) De totale wereldmarkt voor vitaminen in bulk (1999) wordt geraamd op 3,25 miljard EUR.

(14) In termen van volume bedraagt de productie van vitaminen voor diervoeder (met uitzondering van cholinechloride - vitamine B4, die niet onder de huidige procedure valt) wereldwijd ongeveer 60000 ton per jaar; het totale volume voor de farmaceutische/voedselsector bedraagt ongeveer 65000 ton.

(15) In de EER was de markt van de producten die het onderwerp van deze procedure zijn, in 1998 ongeveer 800 miljoen ECU (prijzen af-producent) waard.

(16) Vitaminen A en E tezamen maken de helft uit van de totale vitaminemarkt. In 1998 (het laatste volledige jaar van het kartel voor deze producten) was de markt van vitamine E (in de Gemeenschap) 250 miljoen ECU waard; de verkoop van vitamine A was goed voor ongeveer 150 miljoen ECU.

(17) De verkoop van vitamine C (in bulk), die in 1995 in de Gemeenschap 250 miljoen ECU beliep, daalde tot 120 miljoen ECU (de prijzen waren meer dan gehalveerd sinds de kartelovereenkomsten eind 1995 waren beëindigd).

(18) De waarde van de vitaminemarkt(5) in de Gemeenschap/EER van 1994 tot 1998 was als volgt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Statistieken van Roche betreffende marktaandelen.

Tabel I (opgenomen in de bijlage) bevat de specificatie voor elk vitamineproduct per lidstaat van de Gemeenschap over dezelfde periode.

(19) Ongeveer 70 % van de productie van de vitaminen A en E is van diervoederkwaliteit en 30 % van voedsel-/farmaceutische kwaliteit; bij vitamine C is 80 % bedoeld voor menselijke consumptie.

(20) Behalve de verkoop van afzonderlijke vitaminen van diervoederkwaliteit in bulk (het grootste deel daarvan aan zogenoemde "voormengers", die vitaminen combineren met andere voedingsstoffen om een pakket in poeder- of vloeibare vorm samen te stellen dat wordt gebruikt voor de productie van diervoeder), zijn de twee belangrijkste producenten, Roche en BASF, beide voorwaarts geïntegreerd en hebben zij eigen activiteiten voor de productie van voormengsels (evenals Rhône-Poulenc). Een aanzienlijk deel van hun vitamineproductie van "voederkwaliteit" wordt niet op de vrije markt verkocht, maar wordt intern gebruikt voor de vervaardiging van hun voormengsels (voormengsels zijn mengsels die naast vitamineconcentraten andere voedingsstoffen en medicijnen bevatten en die in kleine hoeveelheden worden toegevoegd aan het hoofdmengvoeder). Het overschot wordt aan groothandelaren, voormengers of rechtstreeks aan mengvoederproducenten verkocht.

(21) De vitamineproducenten verkopen het product van voedsel-/farmaceutische kwaliteit in "zuivere" vorm aan intermediaire afnemers, zoals andere vitamineproducenten of verwerkingsbedrijven van vitaminen (die het product in geconcentreerde vorm kopen), en aan distributeuren en wederverkopers. Vitamineproducenten die een bepaalde soort vitamine niet zelf produceren, kunnen deze inkopen bij andere vitamineproducenten.

1.2.2.1. De individuele vitaminemarkten

Vitaminen A en E

(22) Vitamine A is een in vet oplosbare chemische stof met vele soorten toepassingen, voornamelijk in de voederindustrie. Kleinere hoeveelheden vitamine A worden ook aan de voedsel- en farmaceutische industrie verkocht. De verkopen aan de cosmetica-industrie zijn zeer gering. Vitamine A is noodzakelijk voor een normale groei, alsook voor de gezonde huid, ogen, tanden, en gezond tandvlees en haar.

(23) Vitamine E is eveneens een in vet oplosbare chemische stof met een waaier van toepassingen in dierlijke en menselijke voedingsstoffen, alsmede in de farmaceutica- en cosmetica-industrie. Vitamine E is noodzakelijk voor de vorming en werking van rode bloedlichaampjes, spieren en andere weefsels. Vitamine E kan aan natuurlijke bronnen worden onttrokken of als een synthetisch product worden aangemaakt. Uit het oogpunt van de mededinging is er slechts een zeer beperkte overlapping tussen de synthetische en natuurlijke vitamine E, die alleen in menselijke toepassingen voorkomt.

(24) Het grootste deel van de synthetisch geproduceerde vitamine E wordt aangekocht door de voederindustrie, de rest wordt gebruikt door de farmaceutica- en voedselindustrie, alsmede door de cosmetica-industrie, die evenwel pas sinds 1996 een koper van enige betekenis van dit product is geworden.

(25) De vitaminen A en E maken tezamen ongeveer 60 % uit van de wereldwijde vraag naar diervoedervitaminen. Beide vitaminen worden hoofdzakelijk door dezelfde afnemers gekocht, voornamelijk in de diervoederindustrie. De wereldwijde vraag naar vitamine E bedraagt ongeveer 22000 ton per jaar, voor vitamine A is dit ongeveer 15000 ton.

(26) Roche was de eerste onderneming die de vitaminen A en E synthetisch bereidde; zij had een monopolie voor beide vitaminen tot het eind van de jaren 1960, toen Rhône-Poulenc begon met de verkoop van vitamine A voor veevoeder. BASF trad in 1970 tot de markt van beide producten toe, en kort daarna breidde Rhône-Poulenc haar activiteiten uit tot vitamine E (alleen voor veevoeder). De Japanse producent Eisai begon in 1967 met de verkoop van vitamine E voor menselijk en dierlijk gebruik in Europa; hij produceert geen vitamine A.

(27) Derhalve leveren Roche en BASF vitaminen A en E voor het gebruik in diervoeder en menselijk voedsel; Rhône-Poulenc produceert beide vitaminen alleen voor diervoeder, en Eisai vervaardigt vitamine E voor dierlijk en menselijk gebruik. De enige andere beduidende producent van vitamine A is de Russische onderneming Bel Vitamini met ongeveer 7 tot 9 % van het totale marktvolume. Wat vitamine E betreft, hebben kleine Chinese producenten hun totale aandeel geleidelijk aan verhoogd van minder van 1 % in 1989 tot 7 % aan het einde van de jaren negentig.

(28) De markt van vitamine A in bulk in de EER was in 1998 ongeveer 150 miljoen ECU waard; de markt voor vitamine E beliep 250 miljoen ECU. De gemiddelde prijs van vitamine A in de EER steeg van ongeveer 38,80 ECU/kg in 1990 tot 54,50 ECU in 1998 (zie tabel II in de bijlage). De prijzen voor vitamine E in de EER stegen van 18,60 ECU/kg in 1990 tot 31,10 ECU tegen 1998 (zie tabel III in de bijlage).

Vitamine B1

(29) Vitamine B1 (thiamine) is van wezenlijk belang voor het metabolisme van koolhydraten door haar co-enzymefuncties. Een tekort leidt tot groei- en nerveuze stoornissen. B1 is een in water oplosbare vitamine die wordt gebruikt voor de dierlijke en menselijke voeding en in de farmaceutische industrie. De chemische synthese is een complex proces waarbij 15 tot 17 verschillende stappen komen kijken.

(30) De belangrijkste producenten zijn Roche, Takeda en verscheidene Chinese producenten. BASF staakte haar eigen productie van vitamine B1 in 1989 en sloot een vijfjarige leveringsovereenkomst met Roche om in haar behoeften te voorzien.

(31) De prijzen van vitamine B1 (voederkwaliteit) in Europa schommelden rond 32,50 ECU/kg; zij stegen in 1993 tot 38,00 ECU/kg alvorens scherp te dalen in 1994 en in 1996 een dieptewaarde te bereiken van 16 ECU/kg (zie tabel IV in de bijlage). De Europese markt voor vitamine B1 in 1994 was ongeveer 18 miljoen ECU waard (1998: 15 miljoen ECU).

Vitamine B2

(32) Vitamine B2 wordt in alle levende cellen gevonden en is betrokken bij talrijke reacties voor de werking van energie in het celmetabolisme. Riboflavine co-enzymen zijn van wezenlijk belang voor de omzetting van vitamine B6 en folinezuur in een goed functionerende actieve vorm.

(33) Vitamine B2 wordt hoofdzakelijk gebruikt in de diervoederindustrie. Slechts 30 % van de productie wordt gebruikt voor voedselverwerking en farmaceutica.

(34) De belangrijkste producenten van vitamine B2 zijn Roche en BASF, die in 1990 een aandeel op de wereldmarkt van respectievelijk 55 % en 30 % hadden. De op twee na grootste leverancier is Takeda met 11 % in 1990. Er zijn andere producenten in Rusland, China en de Verenigde Staten. Tot op heden vervaardigt alleen Roche de synthetische vitamine B2; de anderen gebruiken een fermentatieproces.

(35) In 1991 was de prijs in Europa van riboflavine ongeveer 43 ECU/kg; hij steeg tot ongever 56 ECU in 1994, waarna hij terug zakte tot het huidige niveau van 40 euro (zie tabel V in de bijlage). De Europese markt van vitamine B2 in 1995 was ongeveer 45 miljoen ECU waard (1998: 35 miljoen ECU).

Vitamine B5

(36) Vitamine B5 (pantotheenzuur, ook calpan genoemd) speelt een belangrijke rol in het metabolisme van koolhydraten, eiwitten en vetten, en is derhalve belangrijk voor de instandhouding en het herstel van alle cellen en weefsels. Een tekort aan calpan in de voeding bij mensen leidt tot een grote reeks klinische symptomen. Bij dieren uit een tekort aan vitamine B zich in een vertraagde groei, vermindering van de vruchtbaarheid, neuromusculaire en dermatologische aandoeningen en plotse dood.

(37) Calpan wordt geproduceerd in twee hoofdvormen: een zuivere vorm die bekend is als D-calpan en gebruikt wordt voor de menselijke consumptie evenals als ingrediënt in diervoeder, en een gemengde vorm, DL-calpan, die voor 45 % bestaat uit D-calpan en voor 55 % uit een neutrale vulstof, die alleen voor diervoeder wordt gebruikt. De prijs van D-calpan bedraagt, gezien de chemische samenstelling ervan, het dubbele van die van DL-calpan.

(38) Vitamine B5 is een andere vitamine waarvoor Roche en BASF tot de drie belangrijkste producenten ter wereld behoorden; de andere belangrijke producent voor dit product is het Japanse Daiichi. Er zijn een aantal kleine producenten in Japan, China, Polen en Roemenië.

(39) Roche en BASF hebben gezamenlijk ongeveer tweederde van de Europese en de wereldmarkt in handen.

(40) Roche, BASF en Daiichi produceren alleen D-calpan, waarvan het merendeel wordt geleverd aan de diervoederindustrie. Alps (Japan) en ondernemingen in Roemenië en Polen produceren DL-calpan.

(41) In de diervoedersector, die goed is voor de overgrote meerderheid van de productie, worden D-calpan en DL-calpan verkocht aan voormengers die calpan mengen met andere vitaminen en het voormengselpakket aan diervoerderproducenten verkopen.

(42) Daiichi produceert geen voormengsels. Roche en BASF zijn echter ook beiden in de lager gelegen productieketen van voormengsels geïntegreerd; elk van hen bezit en exploiteert omstreeks zeven voormengselfabrieken in Europa. Zij leveren D-calpan zowel aan de eigen voormengselbedrijven (eigen gebruik) als aan andere voormengers.

(43) In 1990 beliep de prijs van D-calpan in Europa ongeveer 12 ECU/kg. Thans wordt het product tegen ongeveer omstreeks 20 EUR/kg verkocht (zie tabel VI in de bijlage). In 1998 was de Europese markt van calpan ongeveer 35 miljoen ECU waard.

Vitamine B6

(44) Vitamine B6 (pyridoxine) dient als een co-enzym voor vele enzymen die betrokken zijn bij het metabolisme van aminozuren. Zij speelt een belangrijke rol in het metabolisme van eiwitten, koolhydraten en vetten. Volwassen herkauwers hebben gewoonlijk voldoende vitamine B6, maar jonge dieren hebben supplementen nodig voor de groei. Vitamine B6 wordt op verschillende manieren aangewend voor de menselijke en dierlijke voeding en in de farmaceutische industrie.

(45) De belangrijkste producenten van vitamine B6 zijn Roche, Takeda, Daiichi en verschillende Chinese producenten. BASF en Merck staakten hun productie in 1991-1992 en bevoorraden zich thans bij Roche.

(46) In 1989 bedroeg het wereldwijde marktaandeel van Roche voor vitamine B6 ongeveer 40 %; Daiichi had 12 % en Takeda 11 %. De Chinese producenten hadden in 1989 slechts 3 % van de wereldmarkt in handen; dit steeg tot 16 % in 1997 (met - volgens Roche - een uitzonderlijk tijdelijk hoogtepunt van ongeveer 48 % in 1993).

(47) De prijs van vitamine B6 in Europa beliep in 1990 ongeveer 25 ECU/kg; begin 1993 steeg hij tot 46,50 ECU/kg. Thans ligt hij om en bij de 20 EUR/kg (zie tabel VII in de bijlage). In 1994 had de markt van de Gemeenschap voor vitamine B6 een waarde van ongeveer 15 miljoen ecu. Thans is hij ongeveer 11 miljoen EUR waard.

Folinezuur

(48) Folinezuur behoort tot het vitamine B-complex. De naam wordt gebruikt voor een hele groep verbindingen die ook bekend zijn als folaten of folacine. Het speelt een belangrijke rol in het metabolisme van DNA en RNA, de dragers van genetische informatie in alle levende organismen. Folinezuur vermindert het risico op neurale buisdefecten bij pasgeborenen wanneer de moeder tijdens de zwangerschap voldoende hoeveelheden folinezuur heeft opgenomen. Bij mensen kan een tekort aan folinezuur ook bloedarmoede veroorzaken. Folinezuurtekorten bij dieren veroorzaken bloedarmoede; bij gevogelte leidt dit tot verminderde eierproductie en zwak gevederte.

(49) De producenten van folinezuur zijn Roche in Europe en Takeda, Sumika, een dochteronderneming van Sumitomo, en Kongo in Japan. Roche produceert vooral folinezuur voor gebruik in haar voormengsels. De Japanse folinezuurproducenten vervaardigen geen voormengsels, met uitzondering van een dochteronderneming van Takeda die het product plaatselijk in Japan levert.

(50) Tot 1989 vervaardigden de drie Japanse producenten zo goed als het volledige aanbod aan folinezuur op de wereldmarkt. Tot dat tijdstip produceerde Roche geen folinezuur maar betrok zij dit bij Takeda. In 1988-1989 beëindigde Roche de leveringsovereenkomst en begon zij met haar eigen productie.

(51) In 1991 bedroeg de wereldwijde vraag naar folinezuur ongeveer 300 ton, waarvan de waarde zo'n 30 miljoen USD (25 miljoen ECU) beliep. De Europese markt was ongeveer 9-10 miljoen ECU waard. De prijs van folinezuur (per kg) in Europa in 1991 bedroeg 160 DEM (80 ECU). Thans is deze omstreeks 100 DEM (ongeveer 51,13 EUR).

Vitamine C

(52) Vitamine C (ascorbinezuur) is een wateroplosbare vitamine die vooral voor de menselijke voeding en in de farmaceutische industrie wordt gebruikt. Zij is noodzakelijk voor de productie in levende organismen van collageen, de intercellulaire stof die structuur geeft aan spieren, beenderen, vaatweefsel en kraakbeen. Een tekort veroorzaakt scheurbuik (verzwakking van de weefsels en intercapillaire bloedingen).

(53) Aangenomen wordt dat vitamine C, tezamen met vitamine E en betacaroteen, als anti-oxyderende stof werkt met een preventieve werking op degeneratieve cardiovasculaire aandoeningen en kanker (zij verhindert de omzetting van nitraten in kankerverwekkende stoffen). De mens moet vitamine C uit het voedsel opnemen. De meeste voedselproducerende dieren (behalve vissen) kunnen zelf vitamine C synthetiseren, maar kunnen naast de natuurlijke productie een supplement nodig hebben. Vitamine C wordt ook gebruikt als anti-oxyderende stof ter bescherming van de kleur of smaak van levensmiddelen.

(54) Roche had een monopolie voor de productie van vitamine C tot 1970, toen Takeda (Japan), Merck (Duitsland) en BASF toetraden tot de markt. In 1990 had Roche 40 % van de wereldmarkt in handen, Takeda 23 % en Merck en BASF tezamen ongeveer 14 %. In Europa waren de marktaandelen als volgt: Roche 36 %, Takeda 11,5 % en BASF/Merck 24 %.

(55) In 1990 was de prijs van vitamine C in Europa 11,50 ECU/kg. Na een hoogtepunt in 1993-1994 van ongeveer 15 ECU/kg, bedraagt de prijs thans 7,5 EUR/kg (zie tabel VIII in de bijlage). De waarde van de wereldmarkt voor vitamine C in 1990 bedroeg 650 miljoen ECU (de Europese markt was ongeveer 210 miljoen ECU waard). In het laatste jaar van het kartel (1995) was de Europese markt ongeveer 250 miljoen ECU waard (huidige jaarlijkse waarde: 120 miljoen EUR).

Vitamine D3

(56) Vitamine D3 is evenals de vitaminen A en E een vetoplosbare vitamine; zij wordt in zuivere vorm verkocht, of vaker in een mengsel met vitamine A, het zogenoemde "AD3". Slechts 10 % van de vitamine D3-markt (gerekend naar waarde) komt voor rekening van toepassingen in de menselijke voeding; het overgrote deel van de productie wordt gebruikt in diervoeder.

(57) Vitamine D3 is vereist voor een gezonde botgroei: zij is nodig voor de opname van calcium en fosfor uit de dunne darm, de reabsorptie ervan in de nieren en mineralisatie van botten. Zij speelt ook een rol bij de goede werking van spieren, zenuwen, bloedstolling en celgroei. Een tekort leidt bij kinderen tot rachitis en bij volwassen tot osteomalacie; bij dieren leidt het tot verminderde groei en problemen met poten, en bij pluimvee tot dunne eierschalen.

(58) De eerste onderneming die vitamine D3 in industriële hoeveelheden produceerde was Duphar (voorheen een onderdeel van Philips, en thans eigendom van Solvay). Begin jaren negentig produceerde Solvay Pharmaceuticals ongeveer de helft van de mondiale behoefte aan vitamine D3, maar haar aandeel op de "derden-markt" was veel geringer. De reden hiervoor was dat 40 % van de vitamine D3-productie van Solvay als concentraat aan Rhône-Poulenc werd geleverd, die het product verwerkte in een AD3-combinatiemiddel (of mengsel) dat zij onder eigen naam op de markt bracht.

(59) Roche, BASF en Rhône-Poulenc zijn allen voorwaarts geïntegreerd in de markt en zijn zelf actief in de productie van eigen vitaminevoormengsels, waarin vitamine D3 wordt verwerkt. Solvay produceert geen mengsels of voormengsels; zij levert zuiver product aan andere vitamineproducenten (zoals Rhône-Poulenc), aan vitamineverwerkende bedrijven (die concentraten inkopen), aan distributeurs en wederverkopers, en aan producenten van voormengsels en voeder.

(60) Vitamine D3 wordt tegen verschillende prijzen in meerdere, uiteenlopende productvormen op de markt gebracht. De producenten gebruiken de D3 500-vorm (diervoederkwaliteit) als de marktkwaliteit. In Europa verschilde de prijs voor vitamine D3 van voederkwaliteit in 1993 van land tot land aanzienlijk. In 1998 was de Europese markt van vitamine D3 ongeveer 20 miljoen ECU waard.

Vitamine H

(61) Vitamine H (biotine) is een wateroplosbare vitamine die helpt bij het gebruik van eiwitten, folinezuur en vitamine B12 (deze laatste maakt niet het voorwerp uit van de onderhavige procedure). Biotine wordt aangemaakt door chemische synthese waarbij zo'n 20 verschillende processen betrokken zijn (Tanabe werkt aan een fermentatieproces, maar dit wordt nog niet op commerciële basis gebruikt). Het product wordt zowel zuiver als in verdunde vorm verkocht.

(62) De sector diervoeding neemt zo'n 90 % van de biotineproductie voor zijn rekening, het resterende deel wordt gebruikt in de farmaceutische industrie. Biotine van diervoederkwaliteit wordt in de Verenigde Staten verkocht in een verdunde vorm van 1 %; in Europa en elders wordt voor diervoederkwaliteit een oplossing van 2 % gebruikt. Biotine van farmaceutische kwaliteit wordt in zuivere vorm verkocht.

(63) De belangrijkste producenten van vitamine H zijn Roche, Sumitomo, Tanabe, Lonza en Merck. Lonza staakte de productie in 1996. Thans is Roche de grootste biotineproducent met zo'n [45-55] % van de wereldmarkt, gevolgd door Sumitomo en Tanabe, met elk [15-25] %. Merck heeft zo'n [5-15] % van de wereldmarkt in handen. Merck levert het overgrote deel van haar biotineproductie (90 %) aan BASF in de vorm van concentraten van 1 % en 2 % van diervoederkwaliteit.

(64) In Europa is de biotinemarkt thans zo'n 25 miljoen EUR waard (36 miljoen ECU in 1995). De prijs van biotine van voedings-/farmaceutische kwaliteit (100 % zuiver) wordt per gram berekend. In 1990 lag de prijs in Europa rond de 6,8 ECU/g (14 DEM/g); hij bleef tot ongeveer 1995 stabiel en is sindsdien blijven dalen. De huidige prijs is omstreeks 3,0 ECU/g. In 1990 bedroeg de prijs voor biotine van diervoederkwaliteit 3,5 ECU/g (voor het actieve bestanddeel). De prijs begon in 1995 te dalen en biotine van diervoederkwaliteit wordt thans verkocht tegen ongeveer 1 EUR/gram.

Betacaroteen en carotenoïden

(65) Strikt genomen zijn deze producten geen vitaminen. Betacaroteen wordt ook provitamine A genoemd, en komt in natuurlijke vorm in planten voor; wanneer het wordt opgenomen, wordt het door het levende organisme omgezet in vitamine A. Het grote merendeel van de betacaroteenproductie wordt aangekocht door de voedsel- en farmaceutische industrie.

(66) Carotenoïden worden meestal gebruikt als kleurstof in levensmiddelen en cosmetica en om het vlees van dieren een bepaalde kleur te geven. Carotenoïden worden gewoonlijk ingedeeld naar gelang de kleur die zij krijgen wanneer zij door dieren worden opgenomen. Canthaxantine en citranaxantine worden gebruikt om een rode of gouden kleur tot stand te brengen en worden de rode carotenoïden genoemd.

(67) De enige producenten ter wereld zijn Roche en BASF. Tot het begin van de jaren negentig was Roche de belangrijkste producent, met een marktaandeel van 90 %. In 1991 breidde BASF haar productie-installaties voor betacaroteen uit, en tegen eind 1992 was haar marktaandeel voor dit product verdubbeld tot 21 %.

(68) De Europese markt voor betacaroteen was in 1993 ongeveer 45 miljoen ECU waard, en was tegen 1998 toegenomen tot zo'n 80 miljoen ECU. Binnen de Gemeenschap/EER is Duitsland goed voor meer dan de helft van het totale verbruik. De prijs voor betacaroteen bedroeg in 1993677 ECU/kg; thans ligt hij om en bij de 748 EUR/kg. De markt van de Gemeenschap voor cantaxanthine (het voornaamste carotenoïde) bedraagt jaarlijks zo'n 50 miljoen EUR. De prijs voor cantaxanthine is thans omstreeks 1250 EUR/kg.

1.2.3. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT VOOR DE VITAMINEN A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, FOLINEZUUR, BETACAROTEEN EN CAROTENOÏDEN

(69) De Commissie is van oordeel dat de markten voor de vitaminen A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, folinezuur, betacaroteen en carotenoïden minstens de EER omvatten. Er zijn echter verscheidene aanwijzingen dat de markten voor elk van de vitamineproducten wereldwijd zouden kunnen zijn.

(70) Tijdens de relevante periode werden de vitaminemarkten voor alle hierboven vermelde producten voornamelijk gedomineerd door een wereldwijde marktleider, Roche, en een zeer sterke aanwezigheid van twee andere producenten, BASF en Takeda, de laatste voor de vitaminen B1, B6 en C. De combinatie van Roche met één van de andere beide producenten leidde in de EER en wereldwijd tot marktaandelen van meer dan 50 % voor elk van de relevante vitamineproducten.

(71) Vervoerkosten en tarifaire belemmeringen hebben misschien tot iets hogere kosten geleid, maar zij hebben de producenten van gelijk welke van de relevante vitamineproducten er niet van weerhouden om op wereldwijde basis handel te drijven. Dat wordt aangetoond door het feit dat een aantal in Japan gevestigde ondernemingen handel dreven in Europa. Bovendien verkochten alle grote ondernemingen de verschillende producten op de belangrijkste regionale markten (Amerika, Azië, Europa).

(72) Ten slotte wordt het wereldwijde karakter van de markten voor de vitaminen A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, folinezuur, betacaroteen en carotenoïden ook bevestigd door de structuur, de organisatie en de werking van elk van de kartels.

(73) De Commissie concludeert derhalve dat de markten voor de vitaminen A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, folinezuur, betacaroteen en carotenoïden wereldwijd zijn.

1.2.4. DE HANDEL TUSSEN LIDSTATEN

(74) De Europese productie van bulkvitaminen is geconcentreerd op een klein aantal locaties. Roche produceert vitamine A en E in Sisseln (Zwitserland), terwijl de fabriek van BASF zich in Ludwigshafen (Duitsland) bevindt en die van Rhône-Poulenc in Commentry (Frankrijk). Vitamine C wordt thans geproduceerd door Roche te Dalry (Schotland) (de Grenzach-fabriek in Duitsland voor vitamine C werd gesloten in 1994) en door BASF in Grenaa (Denemarken). De derde Europese producent is Merck in Duitsland. Roche vervaardigt vitamine B-complexen in Grenzach in Duitsland. BASF heeft fabrieken in Ludwigshafen en Grenaa.

(75) De meeste lidstaten van de Gemeenschap/EER voeren de totale hoeveelheid van de door hun benodigde bulkvitaminen in; het grote merendeel daarvan is afkomstig uit een andere lidstaat (Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Verenigd Koninkrijk).

1.2.5. DE PRODUCENTEN

1.2.5.1. Roche

(76) Hoffmann-La Roche AG is één van 's werelds grootste op onderzoek gebaseerde concerns op het gebied van farmaceutica en de gezondheidszorg. De hoofdzetel van de onderneming bevindt zich in Basel (Zwitserland). Zij heeft fabrieken in een aantal lidstaten van de Gemeenschap.

(77) De totale verkoop van het concern wereldwijd beliep in 1998 24,66 miljard CHF (15,3 miljard ECU), wat goed was voor netto-inkomsten van 4,4 miljard CHF (18 % van de verkoop). De afdeling vitaminen en fijnchemicaliën vertegenwoordigde 15 % van de omzet van het concern (3,63 miljard CHF). De totale verkoop wereldwijd van vitaminen bedroeg 1,96 miljard CHF en die van carotenoïden (die eveneens onder deze procedure vallen, hoewel zij strikt gesproken geen vitaminen zijn) beliep 650 miljoen CHF. De winst van deze afdeling vóór rente, belasting en afschrijvingen in 1998 bedroeg 869 miljoen CHF (24 % van de verkoop), of 539 miljoen ECU. De bedrijfswinst beliep 673 miljoen CHF (417 miljoen ECU). Roche is de grootste producent van vitaminen, zowel in de wereld als in Europa. De onderneming begon in 1935 met de productie van vitamine C door chemische synthese en breidde vervolgens haar activiteiten uit om het volledige assortiment vitaminen te vervaardigen. In de vitaminesector als geheel bezit zij een wereldwijd marktaandeel van ongeveer 50 %. Haar productieassortiment is het allergrootste van alle vitamineproducenten. Roche levert eveneens andere vitamineproducten, die van andere producenten worden gekocht, zodat zij de volledige reeks vitaminen op de markt brengt voor alle mogelijke doeleinden: diervoeder, voedsel, farmaceutica en cosmetica(6).

(78) De afdeling vitaminen en fijnchemicaliën van Roche is thans gevestigd in Kaiseraugst, bij Basel. Vitaminen en carotenoïden maken 72 % van de omzet van deze afdeling uit. Andere producten van de afdeling zijn diervoederenzymen, emulgatoren, citroenzuur en vetzuren.

(79) Het hoofdkantoor van de afdeling is verantwoordelijk voor "strategische kwesties", terwijl uitvoerende werkzaamheden vallen onder vijf "Area Centres" die respectievelijk Europa, Noord-Amerika, Latijns-Amerika, Azië-Stille Oceaan en China bestrijken.

(80) Roche Vitamins Europe SA, de afzet- en distributieorganisatie voor Europa, het Midden-Oosten, Afrika en India is gevestigd in Müttenz. [...](7). De distributiecentra voor Europa zijn gevestigd in Venlo (Nederland) en Village-Neuf (Frankrijk).

(81) Tijdens de relevante periode waren de belangrijkste personeelsleden die verantwoordelijk waren voor de vitamineactiviteiten, het hoofd van de afdeling vitaminen en fijnchemicaliën, die tevens ambtshalve lid is van het bestuurscollege van Roche en het hoofd van de afdeling "Vitamins Marketing".

1.2.5.2. BASF

(82) BASF AG is een multinationale chemieonderneming naar Duits recht; haar belangrijkste handelsactiviteiten bevinden zich in Ludwigshafen (Duitsland). Haar activiteiten omvatten onder meer olie en gas, chemicaliën in bulk, kunststoffen, hoogwaardige chemische producten, plantenbeschermingsproducten en farmaceutica. De geconsolideerde omzet van het BASF-concern (met inbegrip van dochterondernemingen waarin BASF ten minste een aandeel van 50 % bezit) bedroeg ongeveer 54 miljard DEM (27,45 miljard ECU) in 1997.

(83) De kernactiviteiten van BASF zijn onderverdeeld in vijf segmenten: chemicaliën; kunststoffen en vezels; kleurstoffen en afwerkingsproducten; gezondheid en voeding; olie en gas. Het segment gezondheid en voeding van BASF omvat de afdeling fijnchemicaliën waar vitaminen voor menselijke en dierlijke voeding worden geproduceerd. BASF produceert vitaminen als bulkchemicaliën en als onderdeel van voormengsels in Europa, Noord- en Zuid-Amerika en China.

(84) In Europa heeft zij vitaminefabrieken in Ludwigshafen (Duitsland), waar haar hoofdzetel is gevestigd, alsook op drie locaties in Denemarken: Grenaa, Ballerup en Dianalund. De vitamineproducten die zowel door Roche als door BASF worden geproduceerd zijn de vitaminen A, E, B2, B5, C, D3, betacaroteen en carotenoïden. Voor twee andere vitaminen (B1 en H) is BASF een belangrijke bulkleverancier hoewel zij het product niet zelf vervaardigt. BASF heeft haar eigen productie van vitamine B1 in 1989 gestaakt, maar bleef als een belangrijke leverancier fungeren door het product, dat zij bij andere producenten aankocht, te verkopen. Voorts kocht zij het grootste deel van de biotine (vitamine H)-productie van een andere Duitse producent, Merck, aan, om door te verkopen.

(85) Tijdens de relevante periode waren de personeelsleden die verantwoordelijk waren voor de vitamineactiviteiten bij BASF, de president van de afdeling fijnchemicaliën en het hoofd van de afdeling "Vitamins Marketing".

(86) De president van de afdeling fijnchemicaliën was het hoogste kaderlid met operationele verantwoordelijkheid voor vitaminen; hij rapporteerde rechtstreeks aan een daartoe aangewezen lid van de raad van bestuur van BASF (Vorstand).

(87) Het hoofd van "Vitamins Marketing" rapporteerde aan het hoofd van de afdeling fijnchemicaliën en was het hoogste kaderlid met exclusieve verantwoordelijkheid voor vitaminen.

1.2.5.3. Rhône-Poulenc (thans Aventis)

(88) Rhône-Poulenc SA, waarvan de hoofdzetel in Courbevoie (Frankrijk), was gevestigd, was een internationale onderneming die werkzaam was op het gebied van onderzoek, ontwikkeling, productie en verkoop van organische en anorganische intermediaire chemicaliën, specialiteitchemicaliën, vezels, kunststoffen, farmaceutica en landbouwchemicaliën.

(89) Haar drie kernactiviteiten waren farmaceutica, gezondheidsproducten voor planten en dieren en specialiteitchemicaliën. Het totale verkoopcijfer van het concern in 1998 beliep 86800 miljoen FRF (13,15 miljard ECU).

(90) Op 1 december 1998 kondigden Rhône-Poulenc en Hoechst AG, de Duitse chemieproducent, hun overeenkomst aan over een plan om hun biowetenschapactiviteiten te fuseren in een nieuwe entiteit, "Aventis", (voor de helft in het bezit van elk van beide moedermaatschappijen) en hun chemische activiteiten over een periode van drie jaar af te stoten. De volgende stap zou de volledige fusie van beide moedermaatschappijen worden.

(91) In mei 1999 werd een versneld programma voor het fusieproject aangekondigd, behoudens goedkeuring door regelgevende en andere instanties. Op 9 augustus 1999 heeft de Commissie besloten zich op basis van artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle van concentraties van ondernemingen(8), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(9), niet tegen de concentratie te verzetten en deze verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren(10).

(92) Op 15 december 1999 werd aangekondigd dat de fusie voltooid was. Aventis wordt geleid door een raad van beheer van vier leden en een bestuurscollege waarin de vier leden van de raad van beheer en vijf andere personeelsleden zetelen. Het nieuwe concern is onderverdeeld in twee bedrijfssectoren, Aventis Pharma en Aventis Agriculture. Aventis Agriculture omvat de activiteiten op het gebied van de landbouwplantenteelt, plantenbiotechnologie, diervoeding en diergezondheid. De chief executive officer van Aventis Agriculture, die voorheen de president was van de afdeling plant- en diergezondheid van Rhône-Poulenc, is tevens lid van het bestuurscollege van Aventis. De nieuwe onderneming heeft haar hoofdzetel in Straatsburg.

(93) Rhône-Poulenc Animal Nutrition (RPAN) was een volledige dochteronderneming van Rhône-Poulenc die voedingsadditieven, met inbegrip van vitaminen en aminozuren voor gebruik in diervoeder (pluimvee, varkens en herkauwers), produceerde en op de markt bracht. De naam van deze onderneming werd veranderd in "Aventis Animal Nutrition". RPAN was rechtstreeks verbonden met de afdeling plant- en diergezondheid van Rhône-Poulenc SA en rapporteerde derhalve rechtstreeks aan haar.

(94) RPAN's algemene hoofdzetel voor de gehele wereld bevindt zich in Antony, bij Parijs. De onderneming heeft tevens regionale verkoopvestigingen voor Europa, het Midden-Oosten en Afrika (gevestigd in Frankrijk); Noord-Amerika; Zuid-Amerika en Azië-Stille Oceaan. De voornaamste door RPAN geproduceerde voedingsadditieven zijn vitaminen A en E (gebruikt in pluimvee- en varkensvoeder) en methionine, een belangrijk aminozuur dat vooral wordt gebruikt voor pluimveevoeder (en dat niet onder de huidige procedure valt). Vitaminen A en E worden geproduceerd in Commentry (Frankrijk). Omstreeks 90 % van de vitamineproductie van Rhône-Poulenc wordt verkocht in "zuivere" vorm, de rest in voormengsels.

(95) RPAN vervaardigt alleen vitaminen voor de diervoedermarkt, daar haar voorganger, de onderneming AEC, de markt van de menselijke vitaminen rond 1988 had verlaten.

(96) Het hoogste kaderlid in Rhône-Poulenc met operationele bevoegdheid voor de vitamineactiviteiten was de president en chief executive officer van Rhône-Poulenc Animal Nutrition.

(97) Vóór de fusie met Hoechst was RPAN onderworpen aan het rechtstreeks toezicht van de president van de Agro-afdeling van Rhône-Poulenc (die in 1997 herdoopt werd in de afdeling plant- en diergezondheid). Sinds de fusie met Hoechst komt deze post tegenwoordig overeen met die van chief executive officer van Aventis Agriculture.

1.2.5.4. Lonza

(98) Lonza AG is een in 1897 opgerichte Zwitserse chemicaliënproducent. De onderneming werd in 1974 als een onafhankelijk bestuurde dochteronderneming overgenomen door het toenmalige Alusuisse en werd vervolgens opgenomen in het Alusuisse Lonza-concern (Algroup).

(99) Het concern, dat één van de grootste industriële ondernemingen van Zwitserland is, was gedurende 25 jaar actief op het gebied van aluminium, verpakkingen voor farmaceutica en cosmetica, chemicaliën en energie. In 1998 splitste Algroup haar chemicaliën- en energieactiviteiten af van de rest van het concern in afwachting van de voorgenomen fusie van haar aluminium- en specialiteitverpakkingsactiviteiten met die van Pechiney en Alcan(11).

(100) De afgesplitste eenheid is verantwoordelijk voor fijnchemicaliën, voedingsadditieven en biotechnologische producten in de hele wereld en energieopwekking in Zwitserland, en draagt de naam Lonza Group AG.

(101) Ondanks de verscheidene herstructureringen van de moedermaatschappijen van Lonza AG werd de onderneming nooit met een andere entiteit gefuseerd en bleef zij een afzonderlijk bestuurde onderneming.

(102) De netto-omzet (pro forma) voor 1998 van de entiteit die thans de Lonza Group AG vormt, bedroeg 2153 miljoen CHF (1340 miljoen ECU); de bedrijfswinst beliep 292 miljoen CHF (182 miljoen ECU). Het hoofdkantoor van Lonza Group AG bevindt zich in Zürich. De afdeling fijnchemicaliën en specialiteiten van Lonza Group verkreeg rechtspersoonlijkheid als de vennootschap Lonza AG (een volle dochteronderneming) en is gevestigd in Basel. De netto-omzet van Lonza AG in 1998 beliep 1012 miljoen CHF (627 miljoen ECU).

1.2.5.5. Solvay

(103) Solvay Pharmaceuticals NV, waarvan de hoofdzetel zich in Weesp (Nederland) bevindt, maakt deel uit van het farmaceutisch concern Solvay SA, de Belgische chemieproducent. Tot 1980 maakte de onderneming deel uit van het industrieconcern Philips. Zij produceert farmaceutica voor menselijk gebruik. De enige vitamine die zij produceert en verkoopt is vitamine D3. De totale omzet van de onderneming in 1998 bedroeg 788 miljoen NLG (355 miljoen ECU).

1.2.5.6. Merck

(104) Merck KgaA in Darmstadt (Duitsland) is een producent van farmaceutische en gezondheidsproducten. Zij is opgericht als de operationele dochteronderneming van E. Merck oHG, een algemene vennootschap onder firma uit het jaar 1827, die 75 % van het kapitaal bezit.

(105) Tot midden 1995 waren de activiteiten in handen van Merck oHG. In juli van dat jaar werd de KG (commanditaire vennootschap) opgericht, waarnaar de commerciële activiteiten werden overgedragen. E. Merck oHG fungeert thans alleen nog als houdstermaatschappij.

(106) De totale verkopen (alle producten) in 1998 beliepen 8,1 miljard DEM (4,12 miljard ECU). De relevante producten van Merck voor de doeleinden van deze procedure zijn de vitaminen C en H (biotine). Het overgrote deel van de biotineproductie van Merck wordt geleverd aan BASF, die deze in bulk wederverkoopt.

1.2.5.7. Daiichi

(107) Daiichi Pharmaceutical Co. Ltd in Tokio, Japan, werd opgericht in 1915 en produceert een ruim assortiment van alleen op recept verkrijgbare geneesmiddelen, zonder recept verkrijgbare gezondheidsproducten en veterinaire producten.

(108) De omzet in 1998 bedroeg 280805 miljoen JPY (1,92 miljard ECU). Relevant voor deze zaak is Daiichi's productie van de vitaminen B5 (calpan) en B6.

1.2.5.8. Eisai

(109) Eisai Co. Ltd in Tokio is een leidinggevende Japanse onderneming van farmaceutische producten en geneesmiddelen die gespecialiseerd is in op recept verkrijgbare geneesmiddelen.

(110) De totale omzet in 1998 (boekjaar afgesloten op 31 maart 1999) bedroeg 284860 miljoen JPY (1,95 miljard ECU), waarvan 3 % in Europa werd behaald. Het enige vitamineproduct van Eisai is vitamine E, dat goed is voor ongeveer [5-15] % van de totale omzet.

1.2.5.9. Kongo

(111) Kongo Chemical Company Ltd in Toyama (Japan) is een onderneming in particulier bezit die farmaceutische preparaten produceert.

(112) Haar totale omzet in 1998 beliep 4097 miljoen JPY (28 miljoen ECU). Het enige voor deze procedure relevante product is folinezuur.

1.2.5.10. Sumitomo

(113) Sumitomo Chemical Company Ltd in Osaka en Tokio is één van de grootste chemieproducenten van Japan, die onder meer basischemicaliën, petrochemische chemicaliën, fijnchemicaliën, landbouwchemicaliën en farmaceutische producten vervaardigt.

(114) De totale omzet van het concern in het boekjaar dat op 31 maart 1999 afliep, bedroeg 927700 miljoen JPY (6,3 miljard ECU). Biotine (vitamine H) en folinezuur zijn de relevante producten voor deze zaak.

1.2.5.11. Sumika

(115) Sumika Fine Chemicals Company in Osaka (Japan) is een volledige dochteronderneming van Sumitomo Chemical company.

(116) De onderneming werd in april 1992 opgericht door een fusie van Yodogawa Pharmaceutical met Daiei Chemical Industries en Okayama Chemicals, waarbij de nieuwe naam werd aangenomen.

(117) De totale omzet in het boekjaar dat eind 1999 afliep, bedroeg 19345 miljoen JPY (132,5 miljoen ECU). Het relevante product voor deze zaak is folinezuur.

1.2.5.12. Takeda

(118) Takeda Chemical Industries Ltd, eveneens in Osaka, die in 1925 werd opgericht, is actief op het gebied van industriële chemicaliën, geneesmiddelen, cosmetica en gezondheidsproducten en is een belangrijke producent van farmaceutica op wereldniveau; zij is de belangrijkste vitamineproducent in Japan en tevens één van de belangrijkste producenten ter wereld van vitaminen in bulk. De voor de huidige zaak relevante producten van Takeda zijn de vitaminen B1, B2, B6, C en folinezuur.

(119) De totale omzet van Takeda in 1998 bedroeg 841816 miljoen JPY (5,7 miljard ECU). De verkopen in het buitenland waren goed voor 16,1 % van de totale inkomsten. Levensmiddelen en vitamineproducten vertegenwoordigden 10 % van de verkopen.

1.2.5.13. Tanabe

(120) Tanabe Seiyaku Co. Ltd in Osaka is één van de meest toonaangevende farmaceuticaproducenten in Japan. De farmaceutische producten vertegenwoordigden 81 % van de inkomsten in 1998; het overige deel van de activiteiten omvatten voedingsadditieven en cosmetica. In 1998 bereikte de onderneming een totale omzet van 216 miljard JPY (1,6 miljard ECU). De verkopen in het buitenland vertegenwoordigden 13,8 % van de inkomsten in 1998.

(121) Het voor de huidige zaak relevante product van Tanabe is biotine. Tanabe koopt andere vitaminen in bulk in van andere producenten, waaronder Roche (vitamine B1 en C) en gebruikt deze zelf, verderop in het productieproces, of wederverkoopt deze als handelaar.

(122) De belangrijkste afnemer van biotine van Tanabe in Europa is [...] (*).

1.2.6. OMZET EN MARKTGROOTTE

(123) De volgende tabellen geven een overzicht van het relatieve belang van elk van de ondernemingen op de wereldmarkt en de EER-markt en van hun respectieve omvang(12):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

In de volgende tabellen wordt in de eerste kolom de naam van de betrokken onderneming aangegeven. De tweede kolom bevat de cijfers voor de wereldwijde omzet van het betrokken vitamineproduct in het laatste volledige kalenderjaar van de inbreuk; tussen haakjes staat het marktaandeel van de onderneming op de betrokken wereldwijde markt tijdens de duur van de inbreuk. De derde kolom bevat dezelfde informatie als de tweede kolom, maar met betrekking tot de EER-markt. Al deze cijfers zijn onvermijdelijk bij benadering aangegeven.

Vitamine A

Omzet (1998, in miljoen EUR) en marktaandeel (1990-1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine E

Omzet (1998, in miljoen EUR) en marktaandeel (1990-1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine B1

Omzet (1993, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1993)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine B2

Omzet (1994, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1994)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine B5

Omzet (1998, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine B6

Omzet (1993, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1993)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine C

Omzet (1994, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1994)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine D3

Omzet (1997, in miljoen EUR) en marktaandeel (1994-1997)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Vitamine H

Omzet (1993, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1993)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Folinezuur

Omzet (1993, in miljoen EUR) en marktaandeel (1991-1993)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Betacaroteen

Omzet (1998, in miljoen EUR) en marktaandeel (1992-1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Carotenoïden

Omzet (1998, in miljoen EUR) en marktaandeel (1993-1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.3. PROCEDURE

(124) Op 12 mei 1999 kondigde Rhône-Poulenc bij de Commissie aan dat zij (krachtens de mededeling inzake het niet opleggen of het verminderen van geldboeten - de "clementieregeling"(13)) de Commissie in kennis wilde stellen van haar deelname en die van andere producenten aan het Europese gedeelte van een [...] vitaminekartel, en dat zij aan de onderzoeken zou meewerken.

(125) Op 19 mei 1999 verstrekte Rhône-Poulenc de Commissie een schriftelijke samenvatting van de activiteiten op de markt van de vitaminen A en E, die, zoals zij zelf toegaf, een inbreuk vormden op artikel 81 van het EG-Verdrag.

(126) Op 25 mei 1999 verstrekte Rhône-Poulenc bijkomende informatie aan de Commissie waarin nog verdere bijzonderheden over het kartel waren opgenomen.

(127) Roche en BASF schreven respectievelijk op 4 en 6 mei 1999 een brief aan de Commissie, en namen vervolgens op 17 mei 1999 gezamenlijk contact op met de Commissie. Zij lieten de Commissie weten dat zij voornemens waren hun medewerking te verlenen aan alle onderzoeken, zonder evenwel op dat moment verklaringen af te leggen of bewijsmateriaal te verstrekken.

(128) Op 26 mei 1999 verzocht de Commissie Roche en BASF om inlichtingen op grond van artikel 11 van Verordening nr. 17 betreffende hun deelname aan vermeende heimelijke afspraken betreffende de vitaminen A, B2, B5, C, E, betacaroteen en de voormengsels (de producten waarop de procedures in de Verenigde Staten betrekking hadden, zie de overwegingen 148 tot en met 154).

(129) Beide ondernemingen verstrekten de Commissie een memorandum waarin inbreuken op artikel 81 werden toegegeven: Roche op 4 juni, BASF op 15 juni 1999. Deze verklaringen betroffen alleen de vitamineproducten die het onderwerp van de vervolgingen waren in de Verenigde Staten. Wat voormengsels betreft, beweerden de producenten dat, hoewel er sporadische besprekingen over voormengsels in Europa waren geweest, er nooit enige werkelijke overeenkomsten voor dit product hadden bestaan, aangezien de meeste verkopen in "zuivere vorm" waren gebeurd(14).

(130) Bij brief van 23 juni 1999 verstrekte BASF de Commissie een omvangrijke bundel documenten die voornamelijk betrekking hadden op de volumecontrole- en toezichtsystemen die in het kader van het kartel voor de bovengenoemde vitamineproducten vanaf 1989 werden toegepast.

(131) Bij brief van 22 juni 1999 verstrekte Roche de Commissie eveneens uitgebreide documentatie over het volumecontrolesysteem voor de vitaminen A, E, B5, betacaroteen en carotenoïden.

(132) Bij brieven van 9 en 16 juli 1999 verstrekte Roche, in antwoord op het verzoek van de Commissie om inlichtingen van 26 mei 1999, gedetailleerde informatie en documenten betreffende de regelingen voor de vitaminen A, E, B5, C en betacaroteen; op 30 juli 1999 zond zij inlichtingen over de overeenkomsten voor de vitaminen B1, B6, D3, H en carotenoïden. Op 16 juli 1999 verstrekte BASF, eveneens ingevolge het verzoek om inlichtingen, informatie over de bijeenkomsten betreffende de vitaminen A, E, B5 en C.

(133) Bij brief van 29 juni 1999 verstrekte Solvay Pharmaceuticals BV een memorandum betreffende mededingingbeperkende regelingen voor vitamine D3, dat op 14 september 1999 werd aangevuld met bijkomende informatie en bewijsmateriaal.

(134) Op 19 en 20 augustus 1999 verzocht de Commissie Takeda, Daiichi, Tanabe, Sumitomo, Lonza en Merck om inlichtingen betreffende hun vermeende deelname aan prijsafspraken voor bepaalde vitaminen. De verzoeken hadden geen betrekking op alle producten ten aanzien waarvan heimelijke afspraken werden vermoed(15).

(135) Op 9 september 1999 ontving de Commissie van Takeda een verzameling documenten betreffende de vitaminen B1, B2, B6, C en folinezuur. Takeda beweerde dat zij deze documenten reeds had voorbereid alvorens zij het verzoek op grond van artikel 11 had ontvangen. Op 18 en 20 oktober 1999 antwoordde zij op het verzoek om inlichtingen betreffende de vitaminen B1 en B6. Zij verstrekte eveneens bijkomende documenten over folinezuur en antwoordde op 10 januari 2000 op een verzoek om inlichtingen van 15 november 1999 betreffende folinezuur.

(136) Daiichi had de Commissie reeds op 2 juli 1999 een aanzienlijk aantal documenten verstrekt betreffende vitamine B5, alvorens haar het verzoek krachtens artikel 11 (dat verband hield met vitamine B6) werd toegezonden.

(137) In antwoord op het verzoek om inlichtingen van 19 augustus 1999 ontkende Daiichi haar betrokkenheid bij de heimelijke afspraken inzake vitamine B6 niet, ten minste tot medio 1994.

(138) In haar antwoord van 11 oktober 1999 gaf Tanabe toe dat zij had deelgenomen aan heimelijke afspraken met de andere producenten van biotine van oktober 1991 tot 1994.

(139) Op 12 oktober 1999 ontving de Commissie van Eisai een reeks documenten en een memorandum betreffende mededingingbeperkende regelingen voor vitamine E.

(140) In haar antwoord van 5 november 1999 gaf Sumitomo toe frequent contact te hebben gehad met andere producenten van biotine, maar beweerde dat daarbij geen sprake was van mededingingbeperkende gedragingen van haar kant.

(141) Lonza gaf, bij brief van 24 september 1999 in antwoord op het verzoek van de Commissie, toe deel te hebben genomen aan een aantal multilaterale bijeenkomsten met andere producenten van biotine, die concurrentiebeperkend van aard waren.

(142) Merck gaf in haar antwoord van 26 oktober 1999 toe dat zij had deelgenomen aan besprekingen met concurrenten over prijzen voor biotine. Op 22 november 1999 verstrekte zij een aantal relevante documenten betreffende de afspraken voor dit product.

1.3.1. DE ADMINISTRATIEVE PROCEDURE

(143) Op 6 juli 2000 leidde de Commissie de procedure in de onderhavige zaak in en nam een mededeling van punten van bezwaar aan ten aanzien van de ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht.

(144) De ondernemingen hadden toegang tot het onderzoekdossier van de Commissie door middel van een cd-rom die al het toegankelijke materiaal van het dossier bevatte. Zij ontvingen deze cd-rom kort nadat de mededeling van punten van bezwaar was aangenomen.

(145) Sumitomo en Sumika voeren aan dat zij geen volledige toegang tot het dossier hadden aangezien de Commissie niet in alle gevallen een niet-vertrouwelijke versie of een gedetailleerde beschrijving van de inhoud van die documenten ter beschikking had gesteld, waardoor het recht op verdediging van beide ondernemingen kan zijn geschonden.

(146) Dit argument moet worden afgewezen. Op de cd-rom die naar alle adressaten van de mededeling van punten van bezwaar werd gestuurd, heeft de Commissie een volledige kopie verstrekt van alle toegankelijke en gedeeltelijk toegankelijke documenten in haar dossier, met inbegrip van niet-vertrouwelijke versies van gedeeltelijk toegankelijke documenten. Er werd een beschrijvende lijst van de inhoud van de niet-toegankelijke documenten opgesteld en aan dezelfde adressaten verstrekt.

(147) Alle adressaten van deze beschikking, behalve Solvay Pharmaceuticals BV, Kongo Chemical Co. Ltd en Sumika Fine Chemicals Ltd, namen, na schriftelijk te hebben geantwoord op de mededeling van punten van bezwaar, deel aan de mondelinge hoorzitting van 12 december 2000 betreffende deze zaak. Op de mondelinge hoorzitting kregen de ondernemingen ook de gelegenheid opmerkingen te maken over de schriftelijke antwoorden van de andere partijen die hun eerder ter beschikking waren gesteld.

(148) Geen van de producenten, behalve Sumitomo en Sumika, betwistten in hun schriftelijk antwoord op de mededeling van punten van bezwaar de feiten waarop de Commissie haar mededeling van punten van bezwaar had gebaseerd wezenlijk.

1.3.2. PROCEDURE VOOR ANDERE RECHTERLIJKE INSTANTIES

(149) Op 8 mei 1998 heeft de arrondissementsrechtbank (District Court) van Noord-Texas de dochteronderneming van Roche in de Verenigde Staten gedagvaard voor de Kamer van inbeschuldigingstelling in verband met door het ministerie van Justitie uitgevoerde onderzoeken op de vitaminemarkt.

(150) Volgens de bij het United States District Court in Noord-Texas op 20 mei 1999 neergelegde informatie werden Roche en BASF ervan beschuldigd deel te hebben genomen aan onwettige kartelvorming ("combinations and conspiracy"), in strijd met artikel 1 van de Sherman Act 1890 (15 USC §1), met als doel de mededinging te onderdrukken en uit te schakelen door de vaststelling van prijzen en het toewijzen van verkoopvolumes voor bepaalde vitaminen in de Verenigde Staten en elders. Een aantal individuele personen werd eveneens beschuldigd van inbreuken op de Sherman Act. De betrokken vitaminen en periodes waren de volgende:

- vitaminen A en E: van januari 1990 tot februari 1999;

- vitamine B2: van januari 1991 tot ten minste het najaar van 1995;

- vitamine B5: van januari 1991 tot ten minste december 1998;

- vitamine C: van januari 1991 tot ten minste het najaar van 1995;

- betacaroteen: van januari 1991 tot ten minste december 1998;

- vitaminevoormengsels: van januari 1991 tot ten minste december 1997.

(151) In ruil voor strafvermindering pleitten BASF en Roche in de Verenigde Staten schuldig ten aanzien van de beschuldiging van onwettige kartelvorming en zij kregen een boete van respectievelijk 225 miljoen USD en 500 miljoen USD. Twee van de hoogste personeelsleden van Roche, de heren [...] (*) en [...] (*), die beiden lid van de raad van bestuur waren, pleitten schuldig en kregen bij akkoordvonnis een gevangenisstraf van respectievelijk vier en vijf maanden, alsmede persoonlijke geldboetes.

(152) Op 9 september 1999 kwamen Takeda, Eisai en Daiichi overeen schuldig te pleiten en boetes te betalen voor in totaal 137 miljoen USD voor hun deelname aan de onwettige kartelvorming met betrekking tot vitaminen.

(153) Rhône-Poulenc kreeg voorwaardelijke immuniteit van vervolging in het kader van het immuniteitsprogramma voor ondernemingen van het ministerie van Justitie, nadat zij had samengewerkt met de autoriteiten van de Verenigde Staten.

(154) De belangrijkste geldboetes die de ondernemingen in de Verenigde Staten werden opgelegd wegens deelname aan het vitaminekartel, zijn de volgende:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(155) De Canadese commissaris voor Mededinging heeft eveneens diepgaande onderzoeken gevoerd naar het prijskartel, omdat dit de mededinging beïnvloedde op het gebied van de verkoop en levering van vitaminen in bulk in Canada.

(156) Op 22 september 1999 pleitten Roche, BASF, Rhône-Poulenc, Daiichi en Eisai schuldig voor het Federale Gerechtshof van Canada (afdeling procesrecht) met betrekking tot aanklachten wegens onwettige kartelvorming met het oog op de verhindering of onrechtmatige beperking van de concurrentie, wat in strijd is met artikel 45 van de Competition Act 1985.

(157) De volgende strafrechtelijke boetes werden opgelegd:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.3.3. HET BEWIJSMATERIAAL

(158) Het belangrijkste door de Commissie verkregen bewijsmateriaal omvat het volgende:

- verklaring van Rhône-Poulenc van 19 mei 1999, plus bijlagen ("verklaring van Rhône-Poulenc");

- aanvullende verklaring van Rhône-Poulenc van 25 mei 1999, plus bijlagen ("aanvullende verklaring van Rhône-Poulenc");

- verklaring van Roche van 2 juni 1999 ("verklaring van Roche");

- verklaring van BASF van 15 juni 1999 ("verklaring van BASF");

- verklaring van Solvay Pharmaceuticals BV (betreffende vitamine D3) van 29 juni 1999 ("eerste verklaring van Solvay");

- door Roche bij brief van 22 juni 1999 verstrekte documentatie (bundel A);

- door BASF bij brief van 23 juni 1999 verstrekte documentatie (bundel B);

- antwoord van Roche krachtens artikel 11 betreffende vitamine E, van 9 juli 1999, plus bijlagen 1-14 (bundel C);

- verklaring van Daiichi van 9 juli 1999 (verklaring van Daiichi) betreffende vitamine B5, plus bewijsmateriaal (bundel D);

- antwoord van Roche (vitaminen A, E, B2, B5, C, enz.) krachtens artikel 11, van 16 juli 1999, plus bijlagen;

- antwoord van BASF (vitaminen A, E, B5, C) krachtens artikel 11, van 16 juli 1999, plus tabellen;

- brief van Roche van 30 juli 1999 betreffende de vitaminen B1, B6, D3, biotine en carotenoïden, plus bijlagen;

- verklaring van Solvay Pharmaceuticals BV van 14 september 1999, plus bijlagen ("tweede verklaring van Solvay");

- door Takeda op 7 september 1999 verstrekte documentatie betreffende afspraken over de vitaminen B1, B2, B6, C en folinezuur (bundel E);

- door Takeda op 18 oktober 1999 verstrekte documentatie betreffende afspraken over folinezuur (bundel F);

- antwoord van Takeda van 18 en 20 oktober 1999 op het verzoek om inlichtingen betreffende de vitaminen B1 en B6;

- verklaring van Eisai van 12 oktober 1999, plus bijgevoegde documenten ("verklaring van Eisai");

- antwoord van Tanabe van 11 oktober 1999 op het verzoek om inlichtingen betreffende biotine, plus bijlagen;

- antwoord van Merck van 26 oktober 1999 op het verzoek om inlichtingen betreffende biotine;

- brief van Merck van 22 november 1999 op het verzoek om inlichtingen betreffende de vitaminen B1 en B6;

- antwoord van Takeda van 10 januari 2000 op het verzoek om inlichtingen betreffende folinezuur.

1.4. HET KARTEL

(159) In dit deel volgt een beschrijving van de feiten met betrekking tot elk van de kartels in de verschillende betrokken vitamineproductmarkten, namelijk de markten voor de vitaminen A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, folinezuur, betacaroteen en carotenoïden.

1.4.1. VITAMINEN A EN E

1.4.1.1. Oorsprong en basisstructuur van het kartel

(160) Volgens de Europese producenten zijn de prijzen voor zowel vitamine A als E daadwerkelijk aanzienlijk gedaald aan het eind van de jaren 1980, als gevolg van de concurrentie. De "dramatische" prijsdaling bij vitamine E wordt door Roche toegewezen aan het "prijsoffensief" van Eisai in 1989 (voor vitamine A stelt Roche de agressieve prijspolitiek van Rhône-Poulenc verantwoordelijk). Tijdens de zomer van 1989 werden ten minste twee bijeenkomsten op hoog niveau gehouden: de eerste op 7 juni, tussen Roche en BASF in Basel, en de tweede in Zürich, waaraan tevens Rhône-Poulenc deelnam. In of rond september 1989 ontmoetten hoge personeelsleden van Roche, BASF en Rhône-Poulenc elkaar opnieuw in Zürich. De bijeenkomst duurde twee dagen. Eisai was niet aanwezig; volgens Roche was het de bedoeling om Eisai er in een tweede fase bij te betrekken.

(161) Volgens Rhône-Poulenc was Roche tevreden met haar marktaandeel van 50 %, wilde BASF een stijging van haar toenmalige 30 % van de markt, en had Rhône-Poulenc graag meer gekregen dan haar 15 %, maar realiseerde zij zich dat dit niet mogelijk zou zijn.

(162) BASF heeft een enigszins gedetailleerde beschrijving gegeven van de bijeenkomst in september in Zürich, waarbij het kartel voor de vitaminen A en E werd opgericht.

(163) De eerste dag stelden de hoge personeelsleden die verantwoordelijk waren voor de vitamineverkoop in elk bedrijf, tezamen met een aantal productmanagers, de omvang van de markt van de vitaminen A en E vast en zij kwamen vervolgens overeen de wereldwijde en regionale markten te verdelen tussen de vier producenten, op basis van de verkopen die zij respectievelijk in 1988 hadden behaald.

(164) Samenvattend was de achterliggende doelstelling het wereldwijde marktaandeel van elke producent te stabiliseren. De marktaandelen werden bevroren op het niveau van 1988; indien de markt zou uitbreiden kon iedere onderneming haar omzet slechts overeenkomstig de overeengekomen quota en afhankelijk van de marktgroei, en niet ten koste van een concurrent verhogen.

(165) De tweede dag voegden de voorzitters van de afdeling fijnchemicaliën (of het equivalent daarvan) en de hoofden van "Vitamins Marketing" voor elke onderneming zich bij de bijeenkomst om de overeengekomen quota goed te keuren en "vertrouwen" tussen de deelnemers te scheppen zodat de afspraken zouden worden geëerbiedigd. De stelregel "prijs vóór volume" werd aanvaard als het onderliggende beginsel van het kartel. Specifieke prijsniveaus werden eveneens besproken.

(166) Volgens door BASF verstrekte informatie waren de marktaandelen van elk van de producenten van vitamine A in 1988, dat als "basisjaar" fungeerde voor het vastleggen van de quota, de volgende:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(167) Voor vitamine E verstrekte BASF ook informatie over de in 1988 behaalde omzet, die overeenkwam met de volgende percentages:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(168) Deze cijfers kunnen een kleine aanpassing hebben ondergaan om de toegewezen quota weer te geven. Volgens BASF werden op de bijeenkomst in Zürich de volgende totale marktaandelen overeengekomen:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Roche bevestigt de hierboven weergegeven quota voor vitamine A.

(169) In het najaar van 1989 hielden de Europese producenten een tweede bijeenkomst in Basel om het raamwerk en de procedures van het kartel meer in detail uit te werken. Voor elke regio, met inbegrip van Europa, werden de marktaandeelquota verder opgesplitst per land, zodat het totaal van de toewijzingen overeenkwam met het toegewezen regionale marktaandeel en de som van de regionale marktaandelen overeenkwam met het wereldquotum.

(170) Er werden een raming gemaakt van de markt voor 1990 en prognoses overeengekomen; de procentuele quota voor elke onderneming werden vervolgens omgezet in verkoopcontingenten op tonnagebasis voor de wereld, de regio en elke nationale markt.

(171) Tijdens de duur van het kartel vond deze berekening elk jaar plaats in de late zomer/het najaar, en dit werd bekend als "het budget"

Structuur en deelnemers

Structuur van de regelmatige bijeenkomsten

(172) In de loop van de tenuitvoerlegging van het kartel ontstond een complexe structuur van regelmatige bijeenkomsten. Er waren vier niveaus:

Topniveau

(173) Op dit niveau waren de hoogste leidinggevende personeelsleden met verantwoordelijkheden voor de vitamineactiviteiten vertegenwoordigd, waaronder de hoofden van de afdelingen en soms de hoofden van "Vitamins Marketing". Hun taak bestond erin de afspraken op hoog niveau te ondersteunen, de algemene strategie vast te stellen en ervoor te zorgen dat alle partijen zich aan de afspraken hielden.

Hoofden van marketing

(174) De hoofden van "Vitamins Marketing" (die ook konden deelnemen aan de topniveaubijeenkomsten) namen beslissingen over de praktische uitvoering van de afspraken en legden de laatste hand aan de "budgets". Soms waren ook de directeuren van de afdelingen (divisional chairmen) aanwezig op hun bijeenkomsten. Zij kwamen twee of drie keer per jaar samen.

Algemeen productmarketingniveau

(175) Dit niveau bestond uit de managers met verantwoordelijkheid voor productmarketing van de vitaminen A en E op wereldniveau. Hun bijeenkomsten werden eenmaal per kwartaal gehouden en waren bedoeld om toezicht uit te oefenen op de uitvoering van de quotaregelingen.

Regionaal productmarketingniveau

(176) Deze bijeenkomsten, die georganiseerd werden door de regionale managers en waaraan de hoofden van de afdeling marketing voor elke regio (met inbegrip van Europa) deelnamen, vonden ongeveer vier keer per jaar plaats. Er werden onder meer de prijzen voor individuele afnemers besproken. De groep was eveneens verantwoordelijk voor:

- het toezicht op de verkopen in vergelijking met het "budget" op regionaal niveau en het maken van aanpassingen indien nodig;

- het vaststellen van relevante marktontwikkelingen binnen hun regio;

- de tenuitvoerlegging van de op de hogere niveaus overeengekomen prijsstijgingen.

(177) Vaak werden de regionale bijeenkomsten voor Europa gecombineerd met algemene operationele bijeenkomsten op een hoger niveau.

(178) BASF gaf de namen van de gebruikelijke deelnemers aan de bijeenkomsten over de relevante periode.

De wisselwerking tussen de verschillende groepen

(179) De activiteiten van het kartel waren gericht op de voorbereiding en uitvoering van het jaarlijkse "budget". In dit en andere opzichten waren de mechanismen ervan inderdaad gevormd naar het voorbeeld van het interne financiële beleid en het toezicht op een individuele onderneming.

(180) De door BASF genoemde hoofden marketing (waarnaar Rhône-Poulenc verwijst als de "top vitamins operations managers") kwamen, meestal in augustus, bijeen om de algemene verkoopcijfers en ramingen inzake marktgrootte en -groei voor het volgende jaar uit te wisselen en het "budget" voor het volgende jaar voor te bereiden.

(181) Deze bijeenkomsten, die "budget meetings" werden genoemd, werden steeds door Roche georganiseerd in hotels in of rond Basel. Volgens Rhône-Poulenc gaf Roche eerst een overzicht van de huidige stand van de markt aan de hand van tabellen op grond van de informatie die de anderen vooraf per telefoon hadden verstrekt.

(182) Het was in dit forum dat normaal werd beslist over prijsstijgingen: meestal werd de prijs verhoogd in stappen van 5 %. De uiteindelijke beslissingen over de prijzen werden gewoonlijk in het tweede halfjaar genomen, waarbij de datum van inwerkingtreding voor een stijging meestal 1 april van het volgende jaar was.

(183) Wanneer over een prijsstijging was besloten, nam Roche meestal de leiding en kondigde deze als eerste aan (hoewel zij blijkbaar soms BASF verzocht om de stijging als eerste bekend te maken).

(184) Na de "budget meeting" van augustus kwamen de drie voorzitters van de afdelingen samen (in het geval van Rhône Poulenc was dat de president van RPAN), zodat de operations managers en hoofden van marketing die hadden deelgenomen aan de "Budget"-bijeenkomsten de resultaten van het vorige jaar konden presenteren.

(185) Die bijeenkomsten vonden ook plaats in hotels in of bij Basel. Op deze vergaderingen, die georganiseerd en geleid werden door Roche, presenteerde Roche de marktontwikkelingen en bespraken de voorzitters van de afdelingen de grootte van de markt, de stijging van marktaandelen en prijsbewegingen, en zochten zij oplossingen voor potentiële problemen.

(186) De hoogste leidinggevende personeelsleden van Roche, BASF en Rhône-Poulenc, die toezicht hielden op de vitamineactiviteiten, organiseerden nog andere bijeenkomsten een- of tweemaal per jaar in Basel, Parijs en Frankfurt; zij werden blijkbaar bij toerbeurt georganiseerd door elk van de betrokken ondernemingen. Volgens Rhône-Poulenc was er geen specifieke agenda. Het gaat hier evenwel waarschijnlijk over de bijeenkomsen die door Roche werden beschreven. Het doel ervan was te tonen dat het kartel op hoog niveau werd ondersteund en om de algemene strategie vast te stellen.

(187) De regionale bijeenkomsten voor Europa werden eveneens gewoonlijk georganiseerd door Roche en vonden plaats in Basel, in de maand na het eind van elk kwartaal. De regionale marketingmanagers brachten over de marktontwikkelingen verslag uit aan het hogere niveau, waar dan de noodzakelijke beslissingen werden genomen.

(188) De aan de Europese regionale bijeenkomsten deelnemende managers hadden wekelijks telefonische contacten om toezicht uit te oefenen op de afspraken over prijzen en verkoopvolumes en gesprekken te voeren over individuele afnemers. Elke maand wisselden zij de cijfers uit over de op elk van de nationale markten verkochte hoeveelheden vitaminen A en E. (Roche verstrekte de anderen de maandelijkse verkoopcijfers van Eisai op de Europese markt als geheel in plaats van voor elk land afzonderlijk.)

Volumecontrolemechanisme: "budgets"

Algemeen

(189) Het belangrijkste grondbeginsel van het kartel bestond erin de marktaandelen voor beide producten te bevriezen op het niveau van 1988.

(190) De drie belangrijkste Europese producenten hebben de Commissie allen tabellen en rekenbladen verstrekt die werden opgesteld en gebruikt om de verkoopquota voor de vitaminen A en E voor elke regionale en nationale markt te berekenen, te herzien en overeen te komen.

(191) BASF heeft waarschijnlijk de meest volledige reeks documenten in verband met het "budget" verstrekt, en deze kunnen worden gebruikt om de werking van het volumecontrolemechanisme te demonstreren. Voor het grootste deel bestaan de BASF-documenten uit a) werkbladen of ondersteunende documenten die werden gebruikt om het jaarlijkse "budget" voor elke producent per land vast te leggen, en b) grafieken waarin de werkelijke verkopen van elke producent werden vergeleken met zijn "toegewezen volumes", d.w.z. zijn quotum voor elke regionale en nationale markt, zowel op jaarbasis als voor interimperioden (verkoopcijfers in termen van volume werden op maandbasis uitgewisseld).

(192) De door Roche verstrekte documentatie bestaat uit a) rekenbladen die werden opgesteld aan de hand van de door de andere producenten verstrekte gegevens waarin de afspraken inzake de toewijzing van volumes en de door de deelnemers uitgewisselde maandelijkse en jaarlijkse resultaten tot uiting komen, en b) door Roche opgestelde grafieken voor besprekingen en bijeenkomsten over het "budget".

(193) De documentatie over het "budget" voor het jaar 1998 is representatief voor het geheel en kan als voorbeeld worden genomen(16).

Vitamine A

(194) Voor de gehele "regio" (die ook Oost-Europa, Afrika en het Midden-Oosten omvat), zijn de voorgestelde quota 45,3 % voor Roche, 31,6 % voor BASF en 23,3 % voor Rhône-Poulenc.

(195) Voor West-Europa als geheel werden de volgende quota gegeven: 44,3 % voor Roche, 32,1 % voor BASF en 23,6 % voor Rhône-Poulenc.

(196) De informatie voor het gehele jaar werd op cumulatieve maandelijkse basis opgetekend om ervoor te zorgen dat alle deelnemers hun overeengekomen marktaandeel respecteerden; indien één van hen meer verkocht dan zijn toegewezen quotum, zou hij de verkopen moeten "afremmen" om de anderen in staat te stellen hem in te halen. Indien een producent aan het eind van het jaar zijn quotum aanzienlijk had overschreden, moest hij vitaminen van de anderen kopen om hen te compenseren voor de overeenkomstige tekorten in hun quota.

Vitamine E

(197) Voor vitamine E werd een soortgelijke geautomatiseerde gegevensbank opgesteld, hoewel 1. er afzonderlijke grafieken zijn voor "diervoeder", "farmaceutica" en "totaal"; en 2. de hoeveelheden in metrische ton worden opgegeven.

(198) De door BASF voor het jaar 1998 verstrekte documentatie is eveneens illustratief voor de werking van het systeem, dat volgens dezelfde lijnen werd voortgezet in de jaren 1989 tot 1997.

(199) In de rekenbladen voor vitamine E worden de drie belangrijkste producenten eveneens aangeduid als "1", "2" en "3"; "4" verwijst naar Eisai en "5" naar andere producenten.

Minimumprijzen en richtprijzen

(200) Op hun "topniveau"-bijeenkomst in Zürich in september 1989, waren de voorzitters van de afdelingen van Roche, BASF en Rhône-Poulenc een beleid van "prijs vóór tonnage" overeengekomen.

(201) De beslissingen over of, wanneer, en met hoeveel de prijzen moesten worden verhoogd, werden genomen door de hoofden van "Vitamins Marketing" op hun op regelmatige tijdstippen gehouden bijeenkomsten. De uiteindelijke beslissingen werden gewoonlijk genomen in de tweede helft van ieder jaar, waarbij de datum van inwerkingtreding voor de "stijging" in de regel 1 april van het daaropvolgende jaar was.

(202) Bij het begin van het kartel waren de partijen een prijsstijging overeengekomen van ongeveer 10 % voor zowel vitamine A als E.

(203) Normaal kwamen de partijen overeen dat één producent de stijging als eerste zou "aankondigen", hetzij in een vaktijdschrift of door rechtstreekse communicatie met de grootste afnemers. Wanneer de prijsstijging eenmaal aangekondigd was door een van de kartelleden volgden de anderen over het algemeen.

(204) Op die manier zou de gezamenlijke prijsstijging, indien nodig kunnen worden uitgelegd als het gevolg van prijsleiderschap in een oligopolistische markt.

(205) De Commissie heeft zowel van Roche als van BASF documentatie over het interne prijsbeleid en het beheer verkregen waaruit blijkt dat de beide producenten in de regel werkten op basis van "catalogus"-prijzen (of "Target/Ziel"- en "minimum"-prijzen).

(206) Het gebruik van de richtprijzen wordt geïllustreerd door het "prijzenrekenblad" voor de vitaminen A en E van Roche dat in maart 1991 aan de bedrijfsafdelingen werd verstrekt.

(207) De doelstelling voor vitamine A was een prijsstijging (in CHF) met 5-10 % voor 1991 (en daarbij het prijsverschil USD/DEM te compenseren om makelaars te ontmoedigen). Terwijl de managers als instructie krijgen het aandeel van 48 % van de wereldmarkt in stand te houden, moeten zij ook het principe volgen: "richtprijs vóór hoeveelheid/marktaandeel-streefdoel: overschrijdt niet de hoeveelheid door niet te voldoen aan de richtprijs" (vertaling uit het Engels) (zie het beginsel "prijs vóór tonnage", overweging 200).

(208) Het rekenblad bevat de "catalogus"- en "minimum"-prijzen die moeten worden toegepast voor elke productvorm in DEM en USD voor het tweede en derde kwartaal van 1991.

(209) Voor de tenuitvoerlegging van de prijsstijging krijgt de bedrijfsafdeling de volgende waarschuwing voor Europa: "De huidige DEM-prijzen voor veevoeder moeten strikt worden toegepast in het tweede kwartaal van 1991. Prijsstijging van + 10 % moet worden voorbereid en aangekondigd in mei met onmiddellijke inwerkingtreding voor locozaken en alle contracten voor het derde kwartaal. Voeding-/farmaceuticaprijzen moeten strikt worden toegepast." (vertaling uit het Engels). (Soortgelijke instructies werden gegeven voor vitamine E.)

(210) Tijdens de onderling afgesproken initiatieven van 1991 werden de prijzen ieder kwartaal verhoogd; vanaf begin 1993 werden de prijzen in de regel een keer per jaar verhoogd, meestal op 1 april, waarbij 1 oktober als bijkomende reservedatum werd achtergehouden.

Werking van het kartel in de periode 1989-1997

(211) Tijdens het eerste jaar van het kartel kwamen de personeelsleden van Roche, BASF en Rhône-Poulenc vaak samen om hun regelingen te concretiseren: Rhône-Poulenc heeft ongeveer negen bijeenkomsten in Basel tussen januari 1990 en januari 1991 vermeld.

(212) Er zijn ook afzonderlijke bijeenkomsten geweest tussen Roche en Eisai over vitamine E, die beschreven zijn in een intern memorandum van Roche met als titel "Eisai history", en die begonnen zijn met een bijeenkomst op topniveau in Japan in september 1990.

(213) Op 25 oktober 1990 vond in Basel een vervolgbijeenkomst plaats waarop de vertegenwoordigers van Eisai bevestigden dat hun onderneming bereid was toe te treden tot de "club", op voorwaarde dat de leden hun verkoopgegevens zouden uitwisselen.

(214) Op een trilaterale bijeenkomst in Basel op 30 oktober 1990 kwamen de drie Europese producenten overeen Eisai voor een eerste periode van vijf jaar in de regeling op te nemen en haar 1600 ton toe te wijzen met voorbehoud van een stijging overeenkomstig de marktgroei. Het voordeel voor Eisai zou een gegarandeerd verkoopvolume en hogere prijzen zijn.

(215) Aangezien Eisai tijdens het grootste deel van 1990 niet definitief was opgenomen in de regeling voor vitamine E en meer volume had geleverd dan was verwacht, hebben de regelingen blijkbaar niet geleid tot een grote prijsstijging tijdens dat jaar.

(216) In december 1990 werd de vitamine E-fabriek van Rhône-Poulenc ernstig beschadigd door brand. De belangrijkste producenten concludeerden dat de afnemers bereid zouden zijn hogere prijzen te betalen in het licht van een productschaarste (zij meenden ook dat het tekort aan vitamine E kon worden gebruikt om tegelijkertijd de prijzen van vitamine A te verhogen).

(217) Hoewel Rhône-Poulenc deze onvoorzienbare gebeurtenis als de katalysator voor de consolidatie van het kartel voorstelt, valt duidelijk uit het door BASF en Roche gemaakte relaas van de gebeurtenissen op te maken dat het raamwerk van het kartel en de mechanismen voor de uitvoering ervan reeds eind 1989 waren overeengekomen.

(218) Na een zogenoemde "topbijeenkomst" in Japan op 8 en 9 januari 1991 tussen hogere leidinggevende personeelsleden van de drie Europese producenten en Eisai (zie overweging 234), bevestigde deze laatste dat zij bereid was deel te nemen aan de wereldwijde volumetoewijzingsregeling voor vitamine E, en haar quotum werd verhoogd van 10 naar 11 %. Eisai lijkt de besprekingen met de concurrenten in termen van antitrustwetgeving te hebben gerationaliseerd door elk van hen afzonderlijk 20 minuten te ontmoeten; zij noemt deze ontmoetingen oneerlijkerwijze "beleefdheidsbezoeken". Welke dubbelzinnigheden Eisai met deze schoonschijnende manoeuvre ook hoopte te scheppen, het effect ervan werd tenietgedaan door haar uitnodiging aan alle drie concurrenten op een "gezamenlijke bijeenkomst" onmiddellijk nadien in een restaurant, waarop (naar zij zelf toegeeft) een "methodisch marketing"-systeem werd voorgesteld en besproken.

(219) De overeenkomst werd een paar weken later bevestigd toen hogere personeelsleden van Roche een bezoek brachten aan Japan en Eisai ontmoetten (zie overweging 236).

(220) Dankzij de definitieve opname van Eisai in de volume- en prijsregeling voor vitamine E en de schaarste van het product, konden de vier producenten de prijzen voor dat product in de loop van 1991 aanzienlijk verhogen. Rhône-Poulenc werd door Roche en BASF bevoorraad met leveringen van "co-producenten" totdat haar fabriek opnieuw bedrijfsklaar zou zijn. Terzelfder tijd en parallel met de prijsstijging voor vitamine E, kwamen de drie Europese producenten overeen de prijzen voor vitamine A aanzienlijk te verhogen.

(221) De prijzen voor beide vitaminen stegen tussen 1991 en 1994 aanzienlijk. De eerste prijsstijging, in 1991, bedroeg ongeveer 10 % (zie overweging 202). Volgens Roche was het de bedoeling om na 1994 de bereikte prijsniveaus in stand te houden.

(222) De gelijktijdigheid en eenvormigheid van de prijsstijgingen voor de vitaminen A en E leidden tot klachten van de plaatselijke voormengselondernemingen bij de autoriteiten in Frankrijk. De Franse autoriteiten voerden een inspectie uit op 28 januari 1993. Roche bracht Takeda op 8 februari 1993 op de hoogte van de resultaten op een bijeenkomst over vitamine C. Takeda nam prompt nota van hun afwijzende houding ten aanzien van de inspecties:"Tijdens de inspecties werd niets gevonden. Er werd ook een inspectie uitgevoerd bij RPAN, maar er werd niets gevonden. Dit soort inspectie vond ook in 1991 plaats, maar er waren geen bewijzen. R beschouwt deze inspecties niet als problematisch: zij is evenwel voorzichtig met de manier waarop met documenten wordt omgegaan." (vertaling uit het Engels).

(223) Tegen begin 1994 was een aanzienlijk prijsverschil (ongeveer 10 %) ontstaan tussen Europa en de Verenigde Staten voor de vitaminen A en E. Makelaars maakten van deze gelegenheid gebruik om "arbitrage"-transacties uit te voeren. Roche gaf haar area managers tussen 1 en 4 februari 1994 de instructie: "De hoogste prioriteit inzake het vaststellen van prijzen in 1994 gaat derhalve naar Europa ... Onze doelstelling is de prijzen voor A te verhogen met 2 DEM en voor E met 1 DEM. Volumes moeten strikt worden gecontroleerd." (vertaling uit het Engels). BASF had de aandacht van haar Europese verkoopvestigingen reeds in september 1993 op dit fenomeen gevestigd.

(224) Op 14 februari 1994 kondigde BASF via de vakpers stijgingen van 5 % voor de vitaminen A en E aan. De verkoopvestigingen kregen instructies om met onmiddellijk effect de nieuwe "limiet"-prijzen toe te passen: het minimumbedrag voor de stijging was 2 DEM voor vitamine A en 1 DEM voor vitamine E.

(225) In 1994 maakte de snelle stijging van de vraag naar vitamine E voor menselijk verbruik een herziening van de quota van Rhône-Poulenc noodzakelijk. Om haar overeengekomen aandeel van 16 % van de totale markt te behouden, moest Rhône-Poulenc haar omzet in de diervoedersector verhogen. In augustus 1994 kwamen de producenten overeen dat het aandeel van Rhône-Poulenc in het voedersegment gelimiteerd zou worden op 21 %; indien Rhône-Poulenc echter met dit gestegen quotum in deze sector haar volledige 16 % van de totale markt niet zou bereiken, zouden de andere twee Europese producenten van haar producten kopen om haar te compenseren voor het tekort. In 1996 werden compenserende aankopen gedaan door Roche en in 1997 door Roche en BASF.

(226) BASF verklaarde dat de deelnemers tijdens de duur van het kartel maatregelen overwogen en onderzochten om marginale concurrenten (in China en Rusland) te verwijderen van, of te doen afzien van toetreding tot de Europese markt.

De voortzetting van de kartels na de onderzoeken in de Verenigde Staten

(227) Eind 1997 werd in de Verenigde Staten bekendgemaakt dat het ministerie van Justitie een "Federal Grand Jury" had bijeengeroepen om mogelijke inbreuken op artikel 1 van de Sherman Act in de vitaminesector te onderzoeken.

(228) De deelnemers van de bijeenkomsten hadden de interesse van de antitrustautoriteiten voor hun heimelijke regelingen reeds gemerkt en probeerden het aantal contacten en de frequentie ervan te verminderen. De laatste trilaterale bijeenkomst werd gehouden in november 1997 in Basel, toen werd besloten dat de toekomstige bijeenkomsten alleen nog op bilaterale basis zouden plaatsvinden.

(229) Rhône-Poulenc verklaart dat de toenmalige president van haar afdeling dier- en plantgezondheid, in december 1997 telefoneerde met zijn collega's van Roche en BASF en met hen bijeenkomsten organiseerde om zogenaamd de "terugtrekking" van zijn onderneming uit de overeenkomsten aan te kondigen; op 22 december 1997 heeft hij naar verluidt eerst BASF in Ludwigshafen en vervolgens Roche in haar hoofdzetel in Basel bezocht om de overeenkomsten betreffende de vitaminen A en E te beëindigen.

(230) Deze maatregel werd begin januari 1998 "aangekondigd" aan de branchedirecteuren van Rhône-Poulenc Animal Nutrition.

(231) Welke formele of officiële instructies echter ook mogen zijn gegeven, de realiteit was anders: de hogere personeelsleden van alle drie ondernemingen besloten de samenwerking in een gewijzigde vorm en op een "meer discrete basis" voort te zetten, zoals BASF dit formuleert. Dit gebeurde blijkbaar op initiatief van Roche. Op 15 januari 1998 vond een bijeenkomst plaats tussen Roche en Rhône-Poulenc, en een paar dagen later met BASF. Beide ontmoetingen worden door Roche beschreven als een "topniveau- en operationele bijeenkomst". Besloten werd dat er geen groepsbijeenkomsten meer zouden zijn, maar alleen bilaterale contacten indien nodig. Roche heeft een lijst van deze bijeenkomsten verstrekt. Gedurende meer dan een jaar wisselden deze hoge personeelsleden ook maandelijkse verkoopcijfers uit vanuit hun privé-woningen, wat ten doel had een eventuele afwijking van de overeengekomen quota te controleren.

(232) Het feit dat BASF de verantwoordelijkheid voor de voortzetting van deze contacten bij "een paar individuele personen" in elke onderneming legt, moet worden gezien in het licht van de posten die zij bekleedden: de hoofden van "Vitamins Marketing" in Roche en de commercieel directeur van RPAN.

(233) Voorzover bekend vonden deze contacten voor de laatste maal plaats in februari 1999; daarbij werden de verkoopgegevens uitgewisseld voor de maand januari.

Betrokkenheid van Eisai

(234) Eisai produceerde alleen vitamine E en nam aan geen enkele bijeenkomst voor vitamine A deel. Wat vitamine E betreft, had Roche reeds in Tokio op 22 en 23 november 1989 de eerste contacten tot stand gebracht met het oog op de oprichting van een kartel, en deze werden gevolgd door de bijeenkomst in Basel op 8 december 1989 met de drie Europese producenten, zoals Eisai heeft beschreven. Eisai beweert echter geen toezeggingen te hebben gedaan betreffende de vermindering van haar productie. Na nog andere bijeenkomsten met Roche in Europa en Japan en permanente druk vanwege Roche, nodigde Eisai de hoge personeelsleden van de drie Europese producenten uit op een "topbijeenkomst" op 8 en 9 januari 1991. Eisai's bewering dat zij bij die gelegenheid een onwillige gastvrouw was die "verrast" werd door een grof misbruik van het bedrijfsprotocol wordt tegengesproken door de manier waarop de uitnodiging aan Roche was geformuleerd.

(235) Zoals in de uitnodiging uitdrukkelijk is vermeld, was de bijeenkomst bedoeld om de voornemens van het topmanagement te bevestigen, een vertrouwensrelatie tussen de partijen tot stand te brengen en de aard van de volgende "top" overeen te komen.

(236) Enkele weken later, op 30 en 31 januari 1991, gingen hoge personeelsleden van Roche naar Japan om een aantal Japanse vitamineproducenten apart te ontmoeten, waaronder Eisai. Een prijsstijging van omstreeks 10 % werd overeengekomen (zie overweging 207). Bovendien werd overeengekomen dat al hun toekomstige contacten alleen op bilaterale basis zouden plaatsvinden: Roche zou BASF en Rhône-Poulenc op de hoogte brengen van de resultaten. Roche zou op haar beurt haar standpunt op de andere twee Europese producenten afstemmen en bij haar contacten met Eisai in hun naam handelen.

(237) Daarna hebben er geen multilaterale bijeenkomsten meer plaatsgevonden waarbij Eisai was betrokken, en de communicatie met het kartel verliep steeds via Roche.

(238) De gebruikelijke procedure bestond erin dat de drie Europese producenten eerst samen kwamen, zij het voor topniveau-, "budget"-, kwartaal- of regionale bijeenkomsten, en dat Roche dan één of twee weken later Eisai op het passende niveau ontmoette.

(239) Eisai verstrekte Roche de cijfers over haar verkoopvolumes in elk van de regio's; Roche gaf Eisai op haar beurt de totale verkoopcijfers voor de drie Europese producenten, gecombineerd op wereldwijde en regionale basis. Zij verstrekte geen individuele gegevens.

(240) Eisai's pogingen om zichzelf in deze procedure voor te stellen als een onwillige deelnemer aan de afspraken waarbij het alleen om de "uitwisseling van informatie" ging, worden tegengesproken door de van Eisai afkomstige documentatie die Roche aan de Commissie heeft verstrekt, waarin de actieve betrokkenheid van Eisai bij de totstandkoming van een quotasysteem wordt aangetoond. Eisai heeft de Commissie zelf documenten verstrekt in verband met deze bijeenkomsten die haar beweringen weerleggen.

(241) Een door een werknemer van Eisai opgestelde grafiek voor een bijeenkomst in februari of maart 1995, bevat de resultaten van Eisai in Noord-Amerika, Europa, Azië en Zuid-Amerika voor 1990, 1993 en 1994, en haar plan voor 1995. Uit een "toespraaknota" voor dezelfde bijeenkomst blijkt eveneens duidelijk dat het beleid van Eisai ten aanzien van haar concurrenten erin bestond hen te overtuigen van haar goede voornemens betreffende de kartelovereenkomsten:

"De in januari 1991 gehouden bijeenkomst werd erkend als 'basis' en het resultaat in 1990 was basishoeveelheid.

Als onderneming met het kleinste marktaandeel, zijn wij begonnen met een aandeel van 11,2 % (1990) en werden door u aanvaard met 11,9 % van het aandeel van het plan (1991).

Door instandhouding van ons aandeel van 11 %, hebben wij het basisplan gevolgd dat door u was voorgesteld in ieder jaar van samenwerking [sic] CLUB.

Wij hebben de positie en status van de anderen gerespecteerd.

Vanaf de eerste bijeenkomst hebben wij ons voornemen vermeld om [5-15] % van het marktaandeel te verkrijgen op middellange termijn (vijf jaar) en eveneens een aandeel van [10-20] % op lange termijn (tien jaar).

Zoals het resultaat tot 1994 in de totale tabel, zijn wij nooit afgeweken van de fundamentele overeenkomsten en afspraken."

(vertaling uit het Engels).

(242) De actieve betrokkenheid van Eisai bij het kartel (welke kunstmatige middelen ook werden aangewend om de bijeenkomsten te "rechtvaardigen") stelde de Europese producenten in staat de prijsniveaus in Europa te verhogen zonder te moeten vrezen dat deze Japanse producent zou onderbieden. Eisai geeft zelf toe dat "zij een beleid had dat was gericht op prijsstijgingen en dat zij door anderen uitgevoerde prijsstijgingen zou volgen". In deze context moet iedere suggestie dat de normale marktkrachten speelden, worden beoordeeld in het licht van de eigenaardige definitie die het kartel gaf van het begrip "prijsleiderschap": zie de overwegingen 200 tot en met 203.

1.4.2. VITAMINE B1 (THIAMINE)

1.4.2.1. Oorsprong en basisstructuur van het kartel

(243) In 1989 bedroeg het aandeel van Roche op de wereldmarkt 44 %, dat van BASF 13 % en dat van Takeda ongeveer 31 %; de Chinese producenten hadden ongeveer 9 %.

(244) Volgens Roche namen de kartelafspraken voor vitamine B1 een aanvang op 30 en 31 januari 1991 tijdens het bezoek aan Tokio van het hoofd van "Vitamins Marketing", toen hij vertegenwoordigers van Takeda ontmoette (alsook de andere Japanse vitamineproducenten). De deelnemers wisselden gegevens uit over tonnages en marktaandelen in 1990.

(245) De afspraken over vitamine B1 hadden tot doel de prijzen te verhogen door de marktaandelen te stabiliseren en verkoopvolumes toe te wijzen op basis van de in het vorig jaar bereikte omzet.

(246) Roche verstrekte de Commissie geen details over de toewijzing van de quota voor elke regio, maar deze kunnen worden afgeleid uit de documenten die BASF aan de Commissie heeft verstrekt.

(247) In het "referentiejaar" 1990 worden de bereikte omzet en marktaandelen in Europa als volgt aangegeven: Roche 280 t (38 %), BASF 142 t (20 %) en Takeda 300 t (42 %). Prognoses voor elke regio voor 1991 en de "streefdoelen" voor 1992 worden eveneens opgegeven.

(248) BASF was niet aanwezig op deze bijeenkomst en Roche verwijst in haar verklaring niet naar de betrokkenheid van deze onderneming, maar het is duidelijk dat BASF deelnam aan de volumecontroleregeling: zie de overwegingen 260 tot en met 269.

1.4.2.2. Systeem voor volumecontrole en toezicht

(249) Hoewel de belangrijkste protagonist Roche de Commissie geen "budget"-documentatie verstrekte over vitamine B1 (in tegenstelling tot de informatie over de vitaminen A en E), heeft Takeda een aanzienlijk aantal van haar documenten uit die periode ter beschikking gesteld, met inbegrip van tabellen en verslagen van bijeenkomsten die de werking van het volumecontrole- en toezichtsysteem illustreren:

- een document, gedateerd 5 juni 1991, heeft als titel "Vitamine B1 toezicht 1990" en laat voor elke regio (Noord-Amerika, Latijns-Amerika, Japan, Europa, enz.) de omzet in ton zien van Roche, BASF, Takeda en de Chinese producenten (voor deze laatste waarschijnlijk een raming) voor het jaar 1990;

- een document (met dezelfde datum) heeft als titel "Marktprognose 1991" en laat op basis van een hypothese over de marktgroei voor elke regio (voor Europa 1,5 %) het aan iedere producent voor 1991 toegewezen volume zien;

- een ander document (met dezelfde datum) heeft als titel "Markttoezicht eerste kwartaal 1991" en bevat voor Roche, BASF en Takeda een vergelijking tussen de werkelijke omzet en de prognoses voor elke regio;

- een document (gedateerd 20 mei 1993) heeft als titel "Markt- en concurrentietoezicht - Vitamine B1" en bevat gegevens over de omzet die Roche, BASF en Takeda per regio hebben bereikt in 1992 in vergelijking met hun quota;

- een document, gedateerd 5 november 1993, laat een vergelijking zien van de omzet die Takeda in 1992 heeft bereikt met haar quotum voor elke regio en bevat een sjabloon (nog te vervolledigen) voor een vergelijking tussen de "prestaties" en het "plan" van elke producent voor de periode januari-december 1993;

- een reeks sjablonen (waarin details zijn ingevuld) voor de vergelijking op een lopend-kwartaalbasis tussen de "toewijzing" en het "resultaat" voor Roche, Takeda en BASF voor 1993;

- voor andere jaren zijn soortgelijke documenten beschikbaar.

1.4.2.3. Kartelbijeenkomsten

(250) Na de eerste bijeenkomst in januari 1991 kwamen de personeelsleden van Roche en Takeda regelmatig samen, zowel op "top"- als op "operationeel" niveau in Tokio en Basel, om toezicht uit te oefenen op de toepassing van het quotasysteem en prijzen vast te stellen.

(251) BASF nam niet deel aan de bijeenkomsten maar zij kreeg een quotum voor vitamine B1 dat op de bijeenkomsten werd besproken.

(252) Aangezien er kartelafspraken bestonden voor het hele assortiment vitaminen die zowel Roche als Takeda produceerden (vitaminen B1, B2, B6, C en folinezuur), werden deze vijf producten vaak allemaal op hun regelmatige bijeenkomsten behandeld. De deelnemers van Roche op het technisch niveau wisselden telkens wanneer het volgende product aan de orde kwam (zie bijvoorbeeld aantekening van Takeda van de twee dagen durende operationele bijeenkomst in Tokio in november 1992; de eerste dag werd besteed aan vitamine C, terwijl de vergadering 's voormiddags op de tweede dag besteed werd aan de vitaminen B1, B2 en B6).

(253) De aantekening van Takeda over een bijeenkomst in november 1992 is typisch voor de manier waarop de operationele bijeenkomsten verliepen:

"VB1

1. Uitwisseling van resultaten voor januari tot en met september

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Alle onder verwachtingen. Marketingpositie van B is zwak.

Overgenomen door Chinese producten.

Meer geïnteresseerd in behoud van prijs dan hoeveelheid.

2. Quota voor 1993

Groeicijfers stegen met ongeveer 2 %.

1992

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3. Prijs

Onveranderd: 43,00 USD, 74,00 DEM.

4. Chinese producten

Takeda zou haar traditionele afnemers graag beschermen door 'off-spec'-producten van diervoederkwaliteit te gebruiken. Het is moeilijk afnemers terug te winnen nadat zij Chinese producten zijn begonnen te gebruiken."

(vertaling uit het Engels)

(254) Er vonden in Basel eveneens bilaterale bijeenkomsten plaats tussen Roche en Takeda waarop hun gemeenschappelijk assortiment van producten werd behandeld: vitamine B1, B2, B6, C en folinezuur. Af en toe had Takeda ook bilaterale gesprekken met BASF, waarbij ook vitamine B1 werd besproken.

1.4.2.4. De werking van het kartel in de periode 1991-1994

(255) Van 1991 tot ongeveer 1993 werd de prijs van vitamine B1 geleidelijk verhoogd door het kartel. In 1991 verhoogden de producenten de marktprijs van minder dan 65 DEM tot 68 DEM/kg. Op een door Takeda verstrekte tabel (gedateerd 29 maart 1994) staan de "catalogus"- en "minimum"-prijzen voor het product in iedere geografische zone, met inbegrip van Europa, aangegeven.

(256) Vanaf 1 januari 1992 bedroeg de "catalogus"-prijs 76 DEM/kg franco aan huis en de "minimum"-prijs 74 DEM/kg (de prijsinstructies van BASF van 11 december 1991 bevestigen de minimumprijs van 74 DEM/kg).

(257) Tegen eind 1992 werden de gevolgen van de mededinging van de Chinese producten gevoeld, en de producenten overlegden of zij deze concurrentie zouden "negeren", zoals zij in het verleden hadden gedaan, of de Chinese productie zouden absorberen. Tegen juni 1993 hadden de producenten besloten de concurrentie aan te gaan op het gebied van de prijs bij specifieke klanten die Chinese producten gebruikten.

(258) Eind 1993 werd dit beleid bevestigd. Het basisplan zou in 1994 in stand worden gehouden. De producenten kwamen overeen dat, om hun klantenbasis te behouden, zij zich moesten aanpassen aan de Chinese prijzen voor diervoederkwaliteit voor belangrijke klanten, maar dat deze lage prijs niet mocht worden veralgemeend; voor producten van voedsel- en farmaceutische kwaliteit moesten de hoge prijzen in stand worden gehouden.

(259) Volgens Roche besloten de twee producenten tegen 1994 dat de overeenkomst niet langer haalbaar was, en de samenwerking werd in het eerste halfjaar van 1994 afgebroken. De laatste bijeenkomst voor vitamine B1 vond plaats op 10 juni van dat jaar. Tegen het tweede halfjaar van 1994 was de marktprijs voor diervoederkwaliteit gedaald tot ongeveer 28 ECU/kg (van een maximum van 38 ECU/kg). De prijsontwikkeling van vitamine B1 over de periode van het kartel (en na beëindiging ervan) wordt aangegeven in tabel IV in de bijlage).

1.4.2.5. Betrokkenheid van BASF

(260) BASF staakte haar productie van vitamine B1 in 1989 en bevoorraadde zich vervolgens bij Roche, oorspronkelijk met een vijfjarig leveringscontract. Zij was tijde