UITVOERINGSBESLUIT (EU) 2018/210 VAN DE COMMISSIE

van 12 februari 2018

betreffende de vaststelling van het meerjarige werkprogramma LIFE voor 2018-2020

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,

Gezien Verordening (EU) nr. 1293/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2013 inzake de vaststelling van een programma voor het milieu en klimaatactie (LIFE) en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 614/2007 (1), en met name artikel 24, lid 1,

Gezien Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie en tot intrekking van Verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002 (2), en met name artikel 84, lid 2,

Na raadpleging van het Comité voor het LIFE-programma voor het milieu en klimaatactie,

Overwegende hetgeen volgt:

In het licht van de door de Europese Investeringsbank (EIB) opgedane ervaring en de geografische dekking van de EIB, die het mogelijk maakt om potentiële begunstigden in de gehele Unie te bereiken, moet de tenuitvoerlegging van de faciliteit voor de financiering van natuurlijk kapitaal en van het instrument voor de particuliere financiering van energie-efficiëntie, die met bijdragen uit het LIFE-programma worden gefinancierd, een aangelegenheid van die instelling blijven.

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

Het meerjarige werkprogramma

Het meerjarige werkprogramma LIFE voor 2018-2020, zoals opgenomen in de bijlage, wordt vastgesteld.

Artikel 2

Bijdrage van de Unie aan het meerjarige werkprogramma

De maximumbijdrage aan het meerjarige werkprogramma LIFE voor 2018-2020 wordt vastgesteld op 1 657 063 000 EUR en wordt als volgt gebruikt voor de financiering van de desbetreffende subprogramma's en prioritaire gebieden:

Artikel 3

Financiële instrumenten

1. Het volgende financiële instrument, zoals beschreven in de bijlage, ontvangt bijdragen overeenkomstig artikel 17, lid 1, van Verordening (EU) nr. 1293/2013:

2. De tenuitvoerlegging van de bijdrage aan het instrument voor de particuliere financiering van energie-efficiëntie en de faciliteit voor de financiering van natuurlijk kapitaal wordt toevertrouwd aan de Europese Investeringsbank.

Artikel 4

Dit besluit is van toepassing met ingang van 1 januari 2018.

Dit besluit treedt in werking op de dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.

(1) PB L 347 van 20.12.2013, blz. 185.

(2) PB L 298 van 26.10.2012, blz. 1.

BĲLAGE

1. INLEIDING

Overeenkomstig artikel 3 van Verordening (EU) nr. 1293/2013 (de „LIFE-verordening”) streeft het LIFE-programma de volgende algemene doelstellingen na:

— bijdragen aan de overgang naar een hulpbronnenefficiënte, koolstofarme en klimaatbestendige economie, aan de bescherming en de verbetering van de kwaliteit van het milieu en aan het tot staan brengen en ombuigen van het biodiversiteitsverlies, met inbegrip van steun voor het Natura 2000-netwerk en het tegengaan van de aantasting van ecosystemen;

— het verbeteren van de ontwikkeling, tenuitvoerlegging en handhaving van het beleid en de wetgeving van de Unie inzake milieu en klimaat, als katalysator fungeren voor milieu- en klimaatdoelstellingen en de integratie en mainstreaming van deze doelstellingen in het andere beleid van de Unie en in de praktijken van de publieke en private sector in gang zetten en bevorderen, mede door capaciteitsvergroting van deze sectoren;

— het ondersteunen van betere milieu- en klimaatgovernance op alle niveaus, inclusief grotere betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld, ngo's en lokale actoren, en

— het ondersteunen van de tenuitvoerlegging van het zevende milieuactieprogramma.

Bij het huidige, tweede meerjarige werkprogramma (MJWP) LIFE wordt rekening gehouden met de ervaring die in de periode 2014-2017 is opgedaan, en met name met de aanbevelingen van de tussentijdse evaluatie (1), die voornamelijk verband houden met:

1) de vereenvoudiging van de aanvraag- en rapportageprocedures;

2) de herhaling van projectresultaten, en

3) de verbetering van de communicatiestrategie.

De vereenvoudigingsmaatregelen in verband met de aanvraagprocedure maken integraal deel uit van het huidige MJWP LIFE (zie punt 5.1.1.1). De behoefte aan voortzetting, herhaling en/of overdracht van projectresultaten wordt sterker benadrukt in de gunningsfase (zie punt 5.1.1.2) en zal beter worden ondersteund door middel van aanbestedingen. Eenvoudigere rapportage zal worden nagestreefd met behulp van procedures voor projectbeheer en door begunstigden toegang te verlenen tot een onlinedatabank, zodat het verzamelen van gegevens over de belangrijkste projectindicatoren eenvoudiger wordt. De verbetering van de communicatiestrategie wordt gerealiseerd door middel van aanbestedingen. Deze maatregelen worden dus niet in detail behandeld in het huidige MJWP LIFE.

Het huidige MJWP LIFE houdt ook rekening met recente ontwikkelingen in het EU-beleid, bijvoorbeeld het actieplan voor de circulaire economie (2) en het actieplan voor de natuur, de mensen en de economie (3), en moet een brug slaan naar de toekomstige financiering van het duurzaamheidsbeleid, zoals uiteengezet in de discussienota over de toekomst van de EU-financiën (4). De volgende wijzigingen zijn aangebracht:

wat het subprogramma Milieu betreft:

— vermindering van het aantal projectthema's (van 87 naar 42) en sterkere prikkels om aanvragers te stimuleren om voor beleidsprioriteiten van de EU te kiezen, terwijl projecten in bepaalde deelgebieden — zoals biodiversiteit en circulaire economie — maar ook projecten met grote en rechtstreekse gevolgen voor de gezondheid van de meerderheid van de Europese burgers, meer kansen krijgen;

— heroriëntering van de projectthema's inzake governance en informatie teneinde meer aandacht te besteden aan specifieke kwesties in verband met bewustmaking en governance;

wat beide subprogramma's betreft:

— verdere verbetering van de resultaatgerichtheid door voor alle prioritaire gebieden de verplichting in te voeren om meetbare effecten op het milieu of de klimaatverandering voor te leggen;

— aanmoediging van betrokkenheid van particuliere entiteiten door de aandacht te vestigen op de voordelen van marktgerichte benaderingen als een instrument om de duurzaamheid van de projectresultaten te waarborgen. Ondersteunende acties die bijdragen aan de ontwikkeling van investeringswaardige, economisch en ecologisch haalbare projecten waarmee extra private en publieke financiële middelen worden aangetrokken om de resultaten te vergroten en te herhalen;

— vereenvoudiging van de procedures voor subsidiebeheer, met name door voor proefprojecten, demonstratieprojecten, projecten in verband met beste praktijken en informatie-, bewustmakings- en verspreidingsprojecten een aanvraagprocedure met twee stappen te testen, zoals voorgesteld in de tussentijdse evaluatie van het LIFE-programma.

De tussentijdse evaluatie van het LIFE-programma en het Europees Parlement (in verband met de uitgaven van de EU (5)) hebben de behoefte aan en het belang van meetbare effecten van projecten op het terrein bevestigd. Het LIFE-programma bevat prestatie-indicatoren en de MJWP's bevatten kwantitatieve (met betrekking tot de output) en kwalitatieve resultaatindicatoren die daarmee overeenstemmen. Om rapportage over deze indicatoren op programmaniveau mogelijk te maken, moeten begunstigden de gevolgen op het gebied van milieu, klimaat en governance en informatie (maatschappelijke gevolgen) op projectniveau voorspellen en meten ten opzichte van specifieke output- en resultaatindicatoren (6). Om de duurzaamheid van die effecten te waarborgen, moeten zij ook solide mechanismen tot stand brengen om ervoor te zorgen dat projecten — door middel van uitbreiding en herhaling — ook effect sorteren buiten het oorspronkelijke projectgebied. Een duidelijke en samenhangende toelichting over de wijze waarop de voortzetting, herhaling en/of overdracht van de activiteiten en effecten van projecten zal worden gewaarborgd, wordt daarom een nog belangrijker criterium bij de evaluatie van projectvoorstellen. Met succes gedemonstreerde marktgerichte oplossingen voor uitdagingen op het gebied van milieu en klimaatverandering maken door de aard ervan bijzonder veel kans om te worden voortgezet, herhaald en/of overgedragen. Voorstellen waarbij op een geloofwaardige en samenhangende wijze een strategie wordt voorgesteld om tegen het einde van het project verkoopbaarheid te bereiken, zullen dus een hoge score behalen voor dit criterium.

In overeenstemming met artikel 25 van de LIFE-verordening werd in het kader van de tussentijdse evaluatie het vermogen van het LIFE-programma om synergieën binnen het programma te bevorderen, geanalyseerd en bevestigd. In de discussienota over de toekomst van de EU-financiën (7) wordt gewezen op het belang van de sociale dimensie van het Europese beleid. Voor het LIFE-programma moet dit een impuls geven om nog meer synergieën tussen de economische, sociale en milieuaspecten van duurzame ontwikkeling na te streven. Goed doordachte multifunctionele benaderingen waarmee wordt getracht om — naast de primaire doelstellingen op het gebied van milieu of klimaatactie — bijvoorbeeld sociale integratie of economische groei na te streven, zullen daarom een bonus krijgen (8). Activiteiten voor natuur- en biodiversiteitsbescherming en activiteiten ter bevordering van de circulaire economie beschikken bijvoorbeeld over het potentieel om bij te dragen aan gemeenschapsopbouw en sociale integratie. Wat de circulaire economie betreft, is het niet altijd eenvoudig om de economische haalbaarheid van projecten aan te tonen, en in veel gevallen is het belangrijk dat de sociale dimensie (bijvoorbeeld de integratie op de arbeidsmarkt van kansarme personen) in aanmerking wordt genomen.

Het LIFE-programma erkent ook „andere projecten” en „andere activiteiten”. Die flexibiliteit kan worden gebruikt om te experimenteren met nieuwe benaderingen, nieuwe projectsoorten en ondersteuningsdiensten voor bestaande projecten, en/of belanghebbenden die niet worden aangetrokken door de traditionele projectvormen. De kloof tussen de succesvolle toepassing van oplossingen op het gebied van milieu of klimaatactie in LIFE-projecten en het werkelijk op de markt brengen van deze oplossingen kan bijvoorbeeld vaak worden overbrugd wanneer de meest veelbelovende LIFE-projecten specifieke steun zouden ontvangen om toegang te krijgen tot de markt en tot potentiële investeerders. Dit zou kunnen bestaan uit een aanvullend project, gericht op het ondersteunen van markttoegang, coaching over projectspecifiek bedrijfsbeheer en het aantrekken van financiering, ondersteuning van de opbouw van en/of de samenwerking binnen clusters van de circulaire economie, of jaarlijkse prijzen voor projecten met een bijzonder hoge toegevoegde waarde voor de EU. Mocht het nieuwe Financieel Reglement meer flexibiliteit bij de toekenning van forfaitaire bedragen voor specifieke resultaten mogelijk maken, dan zou hiervan ook gebruik kunnen worden gemaakt voor capaciteitsopbouw met het oog op de financierbaarheid van investeringsprojecten en markttoegang.

Het LIFE-programma wordt beheerd door de diensten van de Commissie zelf of door het uitvoerend agentschap (UA) waaraan deze taak in direct beheer is gegeven. Het UA handelt binnen de grenzen van de delegatie volgens Besluit C(2013) 9414 van de Commissie, of volgens besluiten van de Commissie ter vervanging daarvan, en onder toezicht van de diensten van de Commissie. De algemene verantwoordelijkheid voor het programma blijft bij de Commissie. Er kunnen externe deskundigen worden aangetrokken om de diensten van de Commissie en/of het UA te ondersteunen in hun werk.

Met toepassing van het beginsel van complementariteit met andere Europese financieringsprogramma's opgenomen in de overwegingen 5, 11 en 13 en artikel 8 van de LIFE-verordening, zal de tenuitvoerlegging van het MJWP zorgen voor samenhang en synergie, en overlappingen met andere beleidsterreinen en financiële instrumenten van de Unie zo veel mogelijk voorkomen, met het oog op complementariteit met het Horizon 2020-programma (9), het onderzoek- en innovatieprogramma van de Unie voor de periode 2014-2020, en met zijn werkprogramma's (10). Dit zal voornamelijk worden bereikt aan de hand van de subsidiabiliteitscriteria voor de verschillende soorten projecten en oriëntaties in de bij de oproepen behorende richtsnoeren voor aanvragen (11), waarbij complementariteit met Horizon 2020 wordt nagestreefd. Dubbele financiering zal worden voorkomen door vergelijkende controle tijdens de selectiefase en door verificaties achteraf. Projecten die zijn gericht op onderzoek of op de totstandbrenging van grote infrastructuurvoorzieningen die door andere EU-programma's worden bestreken, zijn uitgesloten van financiering via het LIFE-programma.

De structuur van het MJWP volgt de in artikel 24, lid 2, van de LIFE-verordening opgenomen structuur en behandelt de subprogramma's Milieu en Klimaatactie alleen afzonderlijk, waar nodig.

Het MJWP omvat de periode van 1 januari 2018 tot en met 31 december 2020.

1.1. Het subprogramma Milieu

Het subprogramma Milieu heeft betrekking op de prioritaire gebieden Milieu en efficiënt hulpbronnengebruik, Natuur en biodiversiteit, en Milieubeleid en -bestuur en informatie (artikelen 9 tot en met 12 van de LIFE-verordening). Elk van de prioritaire gebieden behandelt verschillende thematische prioriteiten, die in bijlage III bij de LIFE-verordening staan vermeld.

Het huidige MJWP 2018-2020 stelt projectthema's vast, waarmee de thematische prioriteiten ten uitvoer worden gelegd.

1.2. Het subprogramma Klimaatactie

Het subprogramma Klimaatactie behandelt de prioritaire gebieden Mitigatie van de klimaatverandering, Aanpassing aan de klimaatverandering, en Klimaatgovernance en informatie (artikel 13 tot en met 16 van de LIFE-verordening). Elk prioritair gebied omvat een aantal beleidsterreinen, zoals uiteengezet in punt 4, die geacht worden gedurende de gehele looptijd van het huidige MJWP van bijzonder belang te zijn.

2. VERDELING VAN MIDDELEN TUSSEN PRIORITAIRE GEBIEDEN EN TUSSEN VERSCHILLENDE SOORTEN FINANCIERING — ARTIKEL 24, LID 2, ONDER A)

Volgens artikel 4 van de LIFE-verordening bedraagt het totale budget voor het LIFE-programma voor de periode 2014-20203 456 655 000 EUR, waarvan 75 % is toegekend aan het subprogramma Milieu (2 592 491 250 EUR) en 25 % is toegekend aan het subprogramma Klimaatactie (864 163 750 EUR).

Voor de jaren 2014-2017 werd 1 349 miljoen EUR toegewezen aan het subprogramma Milieu en 446 miljoen EUR aan het subprogramma Klimaatactie. Voor de jaren 2018-2020 is nog 1 657 miljoen EUR beschikbaar.

De LIFE-verordening bepaalt tevens het minimumpercentage van het totale budget dat wordt gereserveerd voor projecten (81 %, artikel 17, lid 4, van de LIFE-verordening) en het maximumpercentage van de begrotingsmiddelen die worden toegewezen aan door middel van subsidies voor het uitvoeren van acties ondersteunde projecten, dat kan worden toegewezen aan geïntegreerde projecten (30 %, artikel 17, lid 5, van de LIFE-verordening).

Artikel 4 van de LIFE-verordening wordt momenteel herzien om hierin een bijdrage van 4 500 000 EUR aan het Europees Solidariteitskorps op te nemen, voor projecten om jonge vrijwilligers in de gehele EU te betrekken bij milieubescherming en klimaatactie (12).

LIFE-projecten worden gefinancierd met behulp van subsidies voor het uitvoeren van acties of in voorkomend geval met behulp van financiële instrumenten (artikel 17, lid 4, van de LIFE-verordening).

Overeenkomstig artikel 24, lid 2, onder a), van de LIFE-verordening specificeert dit MJWP de toe te wijzen bedragen per prioritair gebied en soort financiering.

Totale toewijzing per soort financiering voor beide subprogramma's

Budget 2018-2020 Miljoen EUR Projecten en exploitatiesubsidies Subsidies voor het uitvoeren van acties 1 263,44 Exploitatiesubsidies 36,00 Financiële instrumenten 75,00 Overheidsopdrachten 252,70 Uitgaven voor steun 29,92 Totaal-generaal 1 657,06





Totale toewijzing per prioritair gebied 2018-2020

Prioritaire gebieden Milieu en efficiënt hulpbronnengebruik Natuur en biodiversiteit Milieubeleid en -bestuur en informatie Europees Solidariteitskorps Mitigatie van de klimaatverandering Aanpassing aan de klimaatverandering Klimaatgovernance en informatie Totaal per gebied (miljoen EUR) 444,81 632,55 143,38 4,50 230,50 123,85 47,55 Subtotaal 1 627,14 Uitgaven voor steun (ATA) 29,92 Totaal-generaal 1 657,06

De toewijzingen per prioritair gebied en soort financiering zijn indicatief. Voor subsidies voor het uitvoeren van acties is de definitieve toewijzing afhankelijk van het werkelijke aantal subsidiabele projectvoorstellen op elk prioritair gebied. De toewijzingen van begrotingsmiddelen voor en tussen financiële instrumenten kunnen in de loop van het LIFE-programma worden aangepast op grond van het werkelijke gebruik. In overeenstemming met het Financieel Reglement (13) mogen binnen de door de LIFE-verordening vastgestelde drempelwaarden herverdelingen tussen prioritaire gebieden niet boven de 5 % van de totale toewijzing voor het desbetreffende prioritaire gebied uitkomen.

2.1. Het subprogramma Milieu

Voor de duur van het huidige MJWP is een budget van 1 243,81 miljoen EUR (14) toegewezen aan het subprogramma Milieu.

Een specifiek percentage van de begrotingsmiddelen die worden toegewezen aan projecten die door middel van subsidies voor het uitvoeren van acties in het kader van het subprogramma Milieu worden gesteund, wordt toegewezen aan projecten ter ondersteuning van natuur- en biodiversiteitsbehoud, met inbegrip van daarmee in verband staande informatie en governance, technische bijstand en voorbereidende projecten (artikel 9, lid 3, van de LIFE-verordening) (15). De rest van het aan projecten toegewezen budget wordt toegewezen aan projecten in het kader van de prioritaire gebieden Milieu en efficiënt hulpbronnengebruik en Milieubeleid en -bestuur en informatie.

Indicatieve toewijzing per soort financiering in het kader van het subprogramma Milieu

Budget 2018-2020 Miljoen EUR Subsidies voor het uitvoeren van acties (*1) — Projecten inzake capaciteitsopbouw 7,75 — Projecten voor technische bijstand 2,95 — Overige subsidies voor het uitvoeren van acties 992,37 Financieel instrument (*2) Faciliteit voor de financiering van natuurlijk kapitaal (NCFF) p.m. Exploitatiesubsidies 27,00 Overheidsopdrachten 193,67 Uitgaven voor steun (*3) 20,07 Totaal-generaal 1 243,81

De toewijzingen per prioritair gebied en soort financiering zijn indicatief.

De toewijzingen van begrotingsmiddelen voor en tussen financiële instrumenten kunnen in de loop van het LIFE-programma worden aangepast op grond van het werkelijke gebruik. Binnen de door de LIFE-verordening vastgestelde drempelwaarden mogen herverdelingen tussen prioritaire gebieden niet boven de 5 % van de totale toewijzing voor het desbetreffende prioritaire gebied uitkomen.

2.2. Het subprogramma Klimaatactie

Binnen dit MJWP is het budget voor het subprogramma Klimaatactie vastgesteld op 413,25 miljoen EUR. De toewijzing aan prioritaire gebieden is indicatief en afhankelijk van het werkelijke aantal voorstellen voor subsidies voor het uitvoeren van acties in het kader van elk prioritair gebied, evenals de daaraan gerelateerde marktintroductie onder het financiële instrument voor de particuliere financiering van energie-efficiëntie (uitsluitend voor dit subprogramma) en de faciliteit voor de financiering van natuurlijk kapitaal.

Indicatieve toewijzing per soort financiering in het kader van het subprogramma Klimaatactie

Budget 2018-2020 Miljoen EUR Subsidies voor het uitvoeren van acties (*4) Projecten inzake capaciteitsopbouw 3,00 Projecten voor technische bijstand 0,78 Overige subsidies voor het uitvoeren van acties 256,59 Financiële instrumenten (*5) Particuliere financiering van energie-efficiëntie (PF4eE) 75,0 Faciliteit voor de financiering van natuurlijk kapitaal (NCFF) p.m. Exploitatiesubsidies 9,00 Overheidsopdrachten 59,03 Uitgaven voor steun (*6) 9,85 Totaal-generaal 413,25

3. PROJECTTHEMA'S VOOR DE TENUITVOERLEGGING VAN DE IN BIJLAGE III BESCHREVEN THEMATISCHE PRIORITEITEN VOOR HET SUBPROGRAMMA MILIEU (ARTIKEL 24, LID 2, ONDER B), VAN DE LIFE-VERORDENING)

Overeenkomstig overweging 36 en artikel 24 van de LIFE-verordening bevat het MJWP een niet-exhaustieve lijst van projectthema's voor de tenuitvoerlegging van de thematische prioriteiten, waarbij de inspanningen zijn gericht op concrete prioriteiten en actiegebieden van het milieubeleid en daarmee in verband staande governance en informatie in het kader van het subprogramma Milieu. Overeenkomstig overweging 22 van de LIFE-verordening moet de Commissie bij de beoordeling van de toegevoegde waarde voor de Unie van projecten in het kader van het subprogramma Milieu in het bijzonder letten op de bijdrage ervan aan de thematische prioriteiten die via de projectthema's ten uitvoer worden gelegd. Derhalve vormen de projectthema's een hulpmiddel om een bonus toe te kennen aan projecten die betrekking hebben op strategisch belangrijke beleidsterreinen, terwijl het werkprogramma blijft openstaan voor degelijke voorstellen op andere gebieden en voor de integratie van nieuwe ideeën als antwoord op nieuwe uitdagingen.

Een specifiek percentage van de middelen die worden toegewezen aan door middel van subsidies voor het uitvoeren van acties gesteunde projecten, is bestemd voor projecten ter ondersteuning van natuur- en biodiversiteitsbehoud (16). De verhoogde toewijzing beperkt, in vergelijking met de LIFE+-verordening, het beschikbare budget voor projecten in andere thematische prioriteiten onder het subprogramma Milieu en vormt derhalve een reden te meer om gerichter gebruik te maken van de middelen op deze gebieden.

Financiering van projecten op het gebied van thema's die niet in deze lijst staan, is overigens niet uitgesloten. Hoogwaardige projecten die aan de toepasselijke subsidiabiliteits- en selectiecriteria voldoen, kunnen ook worden gefinancierd. Door deze lijst voor de duur van het MJWP vast te leggen, wordt dus zowel gezorgd voor de flexibiliteit die nodig is voor de verwezenlijking van de doelstellingen van het LIFE-programma, als voor de stabiliteit die potentiële aanvragers nodig hebben voor het plannen, opstellen en indienen van voorstellen.

3.1. Prioritair gebied Milieu en efficiënt hulpbronnengebruik

Op grond van artikel 10, onder a), van de LIFE-verordening moeten de met dit prioritaire gebied overeenkomende projectthema's en de aanverwante thematische prioriteiten in bijlage III bij de LIFE-verordening met name de volgende specifieke doelstelling nastreven: „het ontwikkelen, testen en demonstreren van beleids- of beheerbenaderingen, beste praktijken en oplossingen, met inbegrip van de ontwikkeling en demonstratie van innovatieve technologieën, voor milieu-uitdagingen die geschikt zijn voor herhaling, overdracht of mainstreaming, ook met betrekking tot de koppeling tussen milieu en gezondheid en ter ondersteuning van beleid en wetgeving inzake efficiënt hulpbronnengebruik, met inbegrip van het stappenplan voor efficiënt hulpbronnengebruik in Europa”. Innovatieve beheerbenaderingen omvatten met name gezamenlijke experimenten die door actoren uit de publieke sector, de private sector en het maatschappelijk middenveld binnen waardeketens worden uitgevoerd en die naar verwachting directe en meetbare positieve milieueffecten zullen hebben. Alle projecten in het kader van dit prioritaire gebied moeten daarom of proef- of demonstratieprojecten zijn in de zin van artikel 18, onder a) en b), van de LIFE-verordening, maar mogen niet op onderzoek zijn gericht. Beperkt toegepast onderzoek is toegestaan als onderdeel van de voorbereidende en/of monitoringacties. Met betrekking tot demonstratieprojecten in het kader van dit prioritaire gebied die onder een van de hieronder vermelde projectthema's vallen, moet prioriteit worden gegeven aan projecten die acties, methoden of benaderingen in praktijk brengen, testen, evalueren en verspreiden die nieuw of onbekend zijn binnen de Unie.

De prestaties van het LIFE-programma ten aanzien van de doelstellingen ervan in het kader van dit prioritaire gebied wat proef- en demonstratieprojecten betreft, en met name de bijdrage ervan aan de overgang naar een hulpbronnenefficiënte economie en aan de bescherming en de verbetering van de kwaliteit van het milieu, worden gemeten aan de hand van de milieuverbeteringen die aan LIFE-projecten kunnen worden toegeschreven. Daarom moeten alle LIFE-projecten in het kader van dit prioritaire gebied acties omvatten die in de loop van het project directe en meetbare effecten op het milieu tot gevolg hebben.

LIFE-verordening bijlage III a) Thematische prioriteiten voor water, met inbegrip van het mariene milieu : activiteiten voor de tenuitvoerlegging van de specifieke doelstellingen voor water, vastgelegd in de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa en het zevende milieuactieprogramma, in het bijzonder: i) geïntegreerde benaderingen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad (17); ii) activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2007/60/EG van het Europees Parlement en de Raad (18); iii) activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van het programma van maatregelen van Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad (19) met het oog op de bewerkstelliging van een goede milieutoestand van mariene wateren; iv) activiteiten om een veilig en efficiënt gebruik van waterreserves te waarborgen, het kwantitatieve waterbeheer te verbeteren, een hoog niveau van waterkwaliteit te behouden en misbruik en aantasting van waterreserves te voorkomen.

De aanpak van het beheer van waterkwaliteit, overstromingen en droogte op een kostenefficiënte manier is een grote uitdaging voor de EU. Inspelen op de uitdagingen en mogelijkheden binnen de watersector vereist een holistische aanpak door een aantal actoren. In overeenstemming met de tenuitvoerlegging van de kaderrichtlijn water, de richtlijn inzake overstromingen en de prioriteiten van het Europees innovatiepartnerschap inzake water, moeten projecten zijn gericht op het ontwikkelen en voornamelijk het uitvoeren van acties waardoor lidstaten op een werkelijk geïntegreerd waterbeheer kunnen overstappen, waarbij ecosysteemgerichte benaderingen worden bevorderd waar dit relevant is. In het kader van acties gericht op de tenuitvoerlegging van de kaderrichtlijn mariene strategie moet bijzondere nadruk worden gelegd op opkomende belastende en beïnvloedende factoren, en moet daarnaast een beter geïntegreerd beheer van kustgebieden en maritieme ruimtelijke ordening worden gestimuleerd. Binnen de watersector komen de technologieën en processen die worden gebruikt om de voorziening van waterdiensten te waarborgen (productie van drinkwater of afvalwaterbehandeling), volledig tot ontwikkeling. Overeenkomstig de prioritaire gebieden van het Europees innovatiepartnerschap inzake water is de huidige uitdaging tweeledig: i) zorgen voor een correcte tenuitvoerlegging op een wijze die leidt tot kosteneffectieve, hulpbronnenefficiënte en wettelijk conforme resultaten, en ii) zorgen dat opkomende vraagstukken op dit gebied kunnen worden aangepakt.

Daarom genieten de volgende projectthema's prioriteit:

Water, overstromingen en droogte — bijlage III, punt A, onder a), i) en ii)

1. Tenuitvoerlegging van acties met betrekking tot het risicobeheer inzake overstromingen en/of droogte door toepassing van ten minste een van de volgende elementen: — natuurgerichte oplossingen bestaande uit op natuurlijke processen gebaseerde waterretentiemaatregelen waardoor de infiltratie en opslag van water worden verbeterd en verontreinigende stoffen door middel van natuurlijke of zo natuurlijk mogelijke processen worden verwijderd, inclusief het herstellen van de morfologie van rivieren, meren, estuaria en kust en/of het opnieuw creëren van daarmee verbonden habitats, met inbegrip van uiterwaarden en moerassen; — instrumenten en technieken voor preventie en bescherming ter ondersteuning van het beleid, de ruimtelijke ordening, de risicobeheersing, de veerkracht na incidenten en het beheer in noodsituaties, en/of — geïntegreerde benaderingen voor risicobeoordeling en -beheer, rekening houdend met sociale kwetsbaarheid en gericht op grotere bestendigheid, waarbij wordt gezorgd voor sociale aanvaarding.

2. Projecten voor het aanpakken van hydromorfologische belastingen die zijn geconstateerd in stroomgebiedbeheerplannen en voortvloeien uit land- of watergebruik, om een goede watertoestand of een goed potentieel van de wateren te verwezenlijken, zoals vereist door de doelstellingen van de kaderrichtlijn water.

3. Geïntegreerd beheer van nutriënten en organische verontreiniging van menselijke en/of agrarische oorsprong door directe verwijdering van de verontreinigende stoffen. De voorgenomen acties moeten worden vastgesteld op basis van een uitgebreide kloofanalyse (20) waarin de maatregelen in kaart worden gebracht die nodig zijn op stroom- of riviergebiedschaal, zodat kan worden voldaan aan de eisen van de kaderrichtlijn water en de kaderrichtlijn mariene strategie, rekening houdend met datgene wat op basis van de eisen van de richtlijn inzake de behandeling van stedelijk afvalwater (21), de nitratenrichtlijn (22), de zwemwaterrichtlijn (23) en de grondwaterrichtlijn (24) is verwezenlijkt.

4. Vermindering van de belasting van het watermilieu door chemische verontreinigende stoffen door emissies van prioritaire stoffen en andere als stroomgebiedspecifieke verontreinigende stoffen geïdentificeerde chemische stoffen bij de bron terug te dringen door het gebruik van passende substituten (25) of alternatieve technologieën.

5. Tenuitvoerlegging van waterbesparende maatregelen ter vermindering van de in het desbetreffende stroomgebiedbeheerplan geconstateerde kwantitatieve en kwalitatieve belasting van waterlichamen in stroomgebieden met waterschaarste.

Mariene en kustgebieden — bijlage III, punt A, onder a), iii)

1. Toepassing van instrumenten, technologieën of praktijken om de duurzaamheid van menselijke activiteiten met betrekking tot het mariene milieu te waarborgen, inclusief het verminderen van de belasting van het mariene milieu door menselijke activiteiten en het aanpakken van ten minste een van de volgende belangrijke aandachtspunten: — onderwaterlawaai; — verstoring van de zeebodem; — diepzeemijnbouw; — visserij; — landbouw, en/of — navigatie.

2. Projecten gericht op het voorkomen en verminderen van zwerfvuil op zee of contaminanten, waarbij die bij de bron te land en/of ter zee worden aangepakt.

Waterindustrie — bijlage III, punt A, onder a), iv)

1. Toepassing van technologieën voor drinkwater en zuiveringssystemen van stedelijk afvalwater, door het gebruik van hulpbronnenefficiënte processen voor de levering van waterdiensten (26) en procedures en/of controleprocessen ter plaatse om emissies van opkomende verontreinigende stoffen en/of ziekteverwekkers als onderdeel van het afvalwater van zuiveringssystemen te verminderen of te elimineren.

2. Toepassing van instrumenten om te zorgen voor hulpbronnenefficiënte levering van waterdiensten aan de plattelandsbevolking (27), in overeenstemming met de drinkwaterrichtlijn en de richtlijn stedelijk afvalwater.

3. Verbetering van de efficiëntie en doeltreffendheid van oplossingen en/of zuiveringsopties met betrekking tot gerecycleerd/teruggewonnen water, waarbij een of meer van de volgende elementen ten uitvoer worden gelegd: — concepten voor (alternatieve) watervoorziening, de zuivering van afvalwater alsmede het hergebruik, de nuttige toepassing en de recycling van hulpbronnen (28); — methoden voor bronbeheer en kosteneffectieve technologieën ter plaatse voor emissies van opkomende verontreinigende stoffen en ziekteverwekkers in het afvalwaterzuiveringssysteem; — innovatiecentra voor waterzuivering in gebieden waar het momenteel ontbreekt aan een goede riolering en zuiverings- en sanitaire voorzieningen, waarbij slimme technologieën en decentrale systemen worden toegepast met een focus op alternatieve waterbronnen; — systematische benaderingen om verlies van water, energie en hulpbronnen tijdens de industriële productie en/of in de water- en afvalwaterinfrastructuur te voorkomen.

LIFE-verordening bijlage III b) Thematische prioriteiten voor afval : activiteiten voor de tenuitvoerlegging van de specifieke doelstellingen voor afval, vastgelegd in de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa en het zevende milieuactieprogramma, in het bijzonder: i) geïntegreerde benaderingen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van afvalplannen en -programma's; ii) activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging en ontwikkeling van afvalwetgeving van de Unie, met bijzondere aandacht voor de eerste stappen in de afvalhiërarchie van de Unie (preventie, hergebruik en recycling); iii) activiteiten met betrekking tot een efficiënt gebruik van hulpbronnen en de risico's van producten gedurende hun levenscyclus, consumptiepatronen en de „dematerialisatie” van de economie.

Met betrekking tot afval zijn de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa en het zevende milieuactieprogramma erop gericht om voor 2020 de volgende doelstellingen te bereiken:

— het geproduceerde afval terugdringen;

— recycling en hergebruik maximaliseren;

— verbranding beperken tot niet-recycleerbare materialen, en

— het storten van afval beperken tot niet-recycleerbare en niet nuttig toe te passen afvalstoffen.

Daarom genieten de volgende projectthema's prioriteit:

Tenuitvoerlegging van de afvalstoffenwetgeving — bijlage III, punt A, onder b), i) en ii)

1. Tenuitvoerlegging van methoden voor het beheer (gescheiden inzameling, sortering en recycling) van afval in de ultraperifere regio's van de EU (29) of op eilanden (30) met een bevolking van minder dan 250 000 inwoners (31).

2. Tenuitvoerlegging van innovatieve oplossingen die zijn gericht op een van de volgende elementen: — gescheiden inzameling en recycling van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur en/of batterijen en accu's, of recycling van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur en/of batterijen en accu's; — demontage en recycling van autowrakken; — selectieve deconstructie van bouwwerken of gebouwen, waarmee gerecyclede materialen of producten met toegevoegde waarde (32) worden verkregen; — sortering en recycling met toegevoegde waarde van kunststoffen (33); — gescheiden inzameling en recycling van bioafval, en/of — recycling van composietmaterialen voor de terugwinning van kritieke grondstoffen. Toelichting: In aanvulling op deze innovatieve oplossingen en het LIFE-project moeten tijdens en na de projectperiode ook de andere relevante afvalbeheeractiviteiten worden nagestreefd, in overeenstemming met de afvalhiërarchie.

3. Identificatie (34) en scheiding van gevaarlijke stoffen in afval met het oog op recycling met toegevoegde waarde (35) van het behandelde afval en veilige verwijdering van de gevaarlijke stoffen in het kader van het project.

Efficiënt afval- en hulpbronnengebruik — bijlage III, punt A, onder b), iii)

1. Tenuitvoerlegging van nieuwe bedrijfs- en/of consumptiemodellen en/of benaderingen voor het ondersteunen van efficiënt gebruik van hulpbronnen in de prioritaire industriële sectoren zoals vastgesteld in de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa (36) en het EU-actieplan voor de circulaire economie (37), toegespitst op duurzaamheid, hergebruik, reparatie en recycling van producten, en op alternatieve processen voor de verkoop van producten. De tenuitvoerlegging van nieuwe bedrijfsmodellen en benaderingen moet al in de loop van het project: — leiden tot een vermindering van het grondstoffengebruik (materiaal-, energie- en/of waterverbruik, afhankelijk van de belangrijkste effecten); — de transformatie in kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) (38) ondersteunen, en/of — de sociale dimensie integreren in het bedrijfsmodel. Toelichting: Alternatieve processen omvatten onder meer delen of leasing, verwerking, industriële symbiose, optimalisering van voedselketens, vervoer en mobiliteit alsmede duurzame gebouwen en bouw/sloop.

LIFE-verordening bijlage III c) Thematische prioriteiten voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen, met inbegrip van bodem en bossen, en een groene kringloopeconomie : activiteiten voor de tenuitvoerlegging van de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa en het zevende milieuactieprogramma die niet vallen onder andere thematische prioriteiten bedoeld in deze bijlage, in het bijzonder: i) activiteiten met betrekking tot industriële symbiose en overdracht van kennis, en de ontwikkeling van nieuwe modellen voor de overgang naar een groene kringloopeconomie; ii) activiteiten met betrekking tot de thematische strategie voor de bodem (mededeling van de Commissie van 22 september 2006 getiteld: „Thematische strategie voor bodembescherming”) met bijzondere aandacht voor mitigatie en compensatie van bodemafdekking, en voor een verbetering van het bodemgebruik; iii) activiteiten met betrekking tot bosbewakings- en informatiesystemen, en ter preventie van bosbranden.

Projecten in het kader van de thematische prioriteiten voor een efficiënt hulpbronnengebruik, met inbegrip van bodem en bossen, en een groene kringloopeconomie zijn gericht op de tenuitvoerlegging van het Stappenplan voor efficiënt hulpbronnengebruik in Europa, het EU-actieplan voor de circulaire economie (39), de thematische strategie voor bodembescherming (40) en de EU-bosstrategie van 2013 (41).

Met betrekking tot industriële symbiose, overdracht van kennis en de overgang naar een groene kringloopeconomie moet bijzondere aandacht worden besteed aan circulaire/hulpbronnenefficiënte, milieuvriendelijke prestaties van ondernemingen, consumentenbeleid, nieuwe bedrijfs- en consumptiemodellen, en waardeketens. Overheidssteun aan de circulaire economie was tot dusver vooral gericht op recycling, terwijl projecten voor hergebruik, reparatie en verwerking ondervertegenwoordigd zijn (42). Indien zij binnen (lokale) waardeketens ten uitvoer wordt gelegd, heeft de circulaire economie een groot potentieel om positieve sociale effecten te sorteren, bijvoorbeeld voor het integreren van kansarme personen op de arbeidsmarkt en het formaliseren van activiteiten in de grijze economie. Bij projecten met betrekking tot de circulaire economie moeten — naast de direct meetbare gevolgen voor het milieu — bij voorkeur ook die aspecten in aanmerking worden genomen. Deze waardeketens zullen betrekking hebben op de prioritaire sectoren en zullen dus ook de tenuitvoerlegging van de komende strategie voor kunststoffen in de circulaire economie (43) bevorderen.

Met betrekking tot bodembescherming is er behoefte aan een verbeterd bodembeheer en, in het bijzonder, aan het beperken en mitigeren van bodemafdekking. In het kader van het project verzamelde gegevens aangaande de bodem moeten aan de relevante regionale, nationale en/of EU-databanken worden verstrekt.

Projecten die zijn gericht op bossen, worden geacht bij te dragen aan bosbewaking door alle relevante gegevens die ze opleveren, aan de huidige of toekomstige Europese informatiesystemen voor bossen te verstrekken. Anderzijds moet er worden gezocht naar kostenefficiënte natuurgerichte of soortgelijke alternatieve bosbouwkundige benaderingen voor aangeplante opstanden van gelijke leeftijd en soort om de biodiversiteit en de bestendigheid te stimuleren. Bijzondere inspanningen moeten worden geleverd om het uitbreken van bosbranden te voorkomen, de omstandigheden die de uitbreiding van bosbranden in de hand werken te beperken en de algehele bestendigheid van bossen te vergroten, met name in beschermde gebieden zoals de Natura 2000-gebieden, die voor een groot deel uit bossen bestaan en de ruggengraat van het EU-beleid inzake natuurbescherming vormen.

Daarom genieten de volgende projectthema's prioriteit:

Efficiënt hulpbronnengebruik en een groene kringloopeconomie — bijlage III, punt A, onder c), i)

Tenuitvoerlegging van het concept van de circulaire economie, gericht op minstens een van de prioritaire sectoren van het EU-actieplan voor de circulaire economie (44) en gebruikmakend van hoogwaardige secundaire grondstoffen, schroot en/of afval binnen een waardeketen of binnen verschillende waardeketens. De tenuitvoerlegging van de circulaire economie moet al in de loop van het project:

— de transformatie in kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) ondersteunen, en/of

— de sociale dimensie integreren in de waardeketen(s).

Bodem — bijlage III, punt A, onder c), ii)

1. Tenuitvoerlegging van acties met een verbeterde efficiëntie ten opzichte van marktoplossingen, in overeenstemming met de richtsnoeren inzake bodemafdekking (45), met het oog op de verwezenlijking van regionale of nationale ruimtelijke ontwikkeling zonder verder gebruik van land of verdere bodemafdekking. Dergelijke acties moeten uit ten minste een van de volgende elementen bestaan: — inperking en/of andere saneringsacties gericht op verontreinigde locaties; — mitigatie van bodemafdekking, en/of — compensatie van bodemafdekking.

2. Tenuitvoerlegging van geïntegreerde praktijken voor duurzaam bodembeheer in overeenstemming met de vrijwillige richtsnoeren voor duurzaam bodembeheer (46) via regionale, nationale of transnationale netwerken of organisaties.

Bossen — bijlage III, punt A, onder c), iii)

Naast de indicatorgegevens met betrekking tot de boshabitats en -ecosystemen en hun diensten moeten in het kader van op bossen gerichte LIFE-projecten ook gegevens worden verstrekt over de relevante indicatoren voor de criteria 1, 2, 4 en 5 van de geactualiseerde pan-Europese indicatoren voor duurzaam bosbeheer (47).

1. Doeltreffende en efficiënte toepassing van instrumenten, methoden, technieken, technologieën en apparatuur met het oog op de tenuitvoerlegging van natuurgerichte benaderingen voor bosbeheer en soortgelijke bosbouwkundige alternatieven (48) voor intensiever (49) bosbeheer en/of beheerbenaderingen op basis van aangeplante opstanden van gelijke leeftijd en soort, met een kosteneffectiviteit die vergelijkbaar is met die van middelgrote en grootschalige activiteiten in de context van een gelijkwaardig intensiever bosbeheer en/of beheer van bossen van gelijke leeftijd en soort (50). Toelichting: „Natuurgericht bosbeheer” (soms ook aangeduid als „ecologisch verantwoorde bosbouw” of „continuous cover forestry” (bosbouw met ononderbroken aanwezigheid van vegetatie)) wordt gekenmerkt door praktijken waarmee wordt getracht natuurlijke processen na te bootsen en het economische gebruik van bossen met natuurbehoud te combineren. Dit levert actief beheerde maar meerlagige en rijkelijk gemengde bossen op die relatief dicht aanleunen bij natuurlijke bossen. Het concept omvat actief bosbeheer met houtkap en mag dus niet worden verward met benaderingen die uitdrukkelijk zijn gericht op het behoud van de natuurlijke processen, bijvoorbeeld in wildenatuurgebieden. De praktijken die doorgaans worden gebruikt, kunnen per land enigszins verschillen, maar worden geacht de volgende elementen te omvatten: gebruik van inheemse en aan de locatie aangepaste boomsoorten, natuurlijke regeneratie, beperkt gebruik van machines, opneming van natuurbeschermingsmaatregelen, uitsluiting van het gebruik van kunstmest of bestrijdingsmiddelen, lange rotatieduur en kap per boom of groep (51).

2. Testen en ten uitvoer leggen van methoden (52) voor de omzetting van bestaande zeer brandgevoelige bossen in bestendiger opstanden met een lager risico van ophoping van brandbaar materiaal en uitbreiding van brandhaarden, op basis van bosbouwkundige en landbeheerpraktijken waarbij de voorkeur aan seminatuurlijke gemengde of loofbossen wordt gegeven, de overexploitatie van verbonden waterlichamen wordt uitgesloten en/of duurzaam landgebruik wordt gewaarborgd, om zo het brandgevaar en/of de intensiteit van de brand te verminderen.

LIFE-verordening bijlage III d) Thematische prioriteiten voor Milieu en gezondheid, met inbegrip van chemicaliën en geluidsemissies : ondersteunende activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van de in het zevende milieuactieprogramma opgenomen specifieke doelstellingen voor milieu en gezondheid, in het bijzonder: i) ondersteunende activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van Verordening (EG) nr. 1907/2006 van het Europees Parlement en de Raad (53) (REACH) en Verordening (EU) nr. 528/2012 van het Europees Parlement en de Raad (54) (biocidenverordening) met het oog op een veiliger, duurzamer of zuiniger gebruik van chemicaliën (inclusief nanomaterialen); ii) ondersteunende activiteiten om de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2002/49/EG van het Europees Parlement en de Raad (55) (geluidsemissierichtlijn) te vergemakkelijken, teneinde geluidsniveaus te bewerkstelligen die geen aanzienlijke schadelijke gevolgen en risico's met zich brengen voor de menselijke gezondheid; iii) ondersteunende activiteiten ter voorkoming van zware ongevallen, en met name ter vergemakkelijking van de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2012/18/EU van het Europees Parlement en de Raad (56) (Seveso III-richtlijn).

Met betrekking tot milieu en gezondheid moeten nieuwe methoden worden onderzocht om de effecten van chemicaliën, geluidshinder en industriële ongevallen op het milieu en de menselijke gezondheid te verminderen.

Daarom genieten de volgende projectthema's prioriteit:

Chemicaliën — bijlage III, punt A, onder d), i)

Vermindering van de effecten op het milieu of de menselijke gezondheid van ten minste één van de volgende elementen:

— stoffen die uit hoofde van de verordening betreffende de indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels (57) als gevaarlijk voor de gezondheid van de mens of voor het milieu zijn geïdentificeerd;

— combinatie-effecten van chemische stoffen, inclusief hormoonontregelaars;

— nanomaterialen;

— biociden en/of bestrijdingsmiddelen.

Dit moet worden verwezenlijkt door middel van een of meer van de volgende elementen:

— een veiliger of duurzamer gebruik;

— minimalisering van blootstelling aan giftige chemicaliën in producten of in het milieu, en/of

— vervanging door veiligere stoffen of niet-chemische oplossingen.

Geluidsemissies — bijlage III, punt A, onder d), ii)

In deze rubriek zal prioriteit worden gegeven aan projecten in stedelijke gebieden die de situatie voor een zo groot mogelijk aantal personen verbeteren.

Vermindering van geluidsoverlast van wegen in dichtbevolkte stedelijke gebieden door gebruik te maken van geluidsarme oppervlakken en/of banden met levenscycluskosten die vergelijkbaar zijn met die van standaardoppervlakken en/of -banden, terwijl ze tegelijkertijd een aanzienlijke geluidsreductie bewerkstelligen.

Industriële ongevallen — bijlage III, punt A, onder e), iii)

Vergemakkelijken van de tenuitvoerlegging van de Seveso III-richtlijn (Richtlijn 2012/18/EU) betreffende de beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken, door gebruik te maken van bijzonder kosteneffectieve methodologische instrumenten voor het in kaart brengen van risico's voor de gezondheid van de mens en voor het milieu, en voor de aanpak van domino-effecten. Projecten moeten voorzien in de demonstratieve toepassing van die instrumenten door verschillende verantwoordelijke partijen alsmede in de tenuitvoerlegging van daarop gebaseerde maatregelen voor risicopreventie of -beperking.

LIFE-verordening bijlage III e) Thematische prioriteiten voor luchtkwaliteit en emissies, met inbegrip van het stedelijk milieu : ondersteunende activiteiten voor de tenuitvoerlegging van de specifieke doelstellingen voor lucht en emissies, vastgelegd in de Routekaart voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in Europa en het zevende milieuactieprogramma, in het bijzonder: i) geïntegreerde benaderingen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van wetgeving inzake luchtkwaliteit; ii) ondersteunende activiteiten om de naleving van de normen van de Unie inzake luchtkwaliteit en hiermee samenhangende emissies in de lucht te vergemakkelijken, met inbegrip van Richtlijn 2001/81/EG van het Europees Parlement en de Raad (58) (richtlijn inzake nationale emissieplafonds); iii) ondersteunende activiteiten met betrekking tot de betere tenuitvoerlegging van Richtlijn 2010/75/EU van het Europees Parlement en de Raad (59) (richtlijn inzake industriële emissies) met bijzondere aandacht voor de verbetering van de procedure ter definitie van de beste beschikbare technieken, waarbij eenvoudige openbare toegang tot informatie wordt gewaarborgd en de bijdrage van de richtlijn inzake industriële emissies aan innovatie wordt vergroot.

De thematische prioriteit „luchtkwaliteit en emissies, met inbegrip van het stedelijk milieu” richt zich op de tenuitvoerlegging van de wetgeving inzake luchtkwaliteit en een alomvattende benadering van de stedelijke milieuproblematiek. Luchtverontreiniging is nog altijd het ernstigste milieuprobleem dat tot gezondheidsproblemen leidt in Europa, met een sterftecijfer dat tien keer zo hoog ligt als dat van verkeersongevallen. Luchtverontreiniging heeft ook een aanzienlijke impact op ecosystemen (zo heeft 70 % van de Natura 2000-gebieden van de EU last van eutrofiëring als gevolg van luchtverontreiniging). Luchtverontreiniging moet in overeenstemming met de komende EU-strategie inzake luchtkwaliteit voor de periode tot 2030 worden aangepakt. Projecten moeten betrekking hebben op stofdeeltjes en/of NO2, en niet op CO2. Wanneer het terugdringen van CO2-emissies het hoofddoel is, moet het project in het kader van het subprogramma Klimaatactie worden ingediend.

De richtlijn inzake industriële emissies is een belangrijk instrument voor de preventie en bestrijding van verontreiniging uit grote puntbronnen. Door ervaringen met de tenuitvoerlegging van de richtlijn inzake industriële emissies (en de voorganger ervan, de richtlijn inzake geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging) konden er aanvullende behoeften worden vastgesteld op het gebied van openbare informatie en de invoering van technieken in opkomst.

Daarom genieten de volgende projectthema's prioriteit:

Wetgeving inzake luchtkwaliteit en de richtlijn inzake nationale emissieplafonds — bijlage III, punt A, onder e), i) en ii)

Tenzij uitdrukkelijk anders vermeld, zijn projecten inzake luchtkwaliteit doorgaans gericht op stedelijke gebieden om zo veel mogelijk mensen te bereiken.

1. Verbetering van de luchtkwaliteit en vermindering van de emissies van stofdeeltjes in gebieden met een intensief gebruik van vaste brandstoffen zoals biomassa, steenkool en turf voor huisverwarming. Bij dergelijke projecten moet ten minste een van de volgende elementen ten uitvoer worden gelegd: — technische oplossingen (60); — beheeroplossingen; — regelgevingsoplossingen, en/of — oplossingen op basis van stimulansen (61).

2. Duurzaam wegvervoer, gericht op de vermindering van de emissies van luchtverontreinigende stoffen, wat essentieel is om bij te dragen aan de naleving van de luchtkwaliteitsnormen, waarbij de nadruk wordt gelegd op ten minste een van de volgende elementen: — schonere reële verkeersomstandigheden; — schonere of elektrische twee- of driewielers en/of analyse en tenuitvoerlegging op testschaal van aanverwante infrastructuurbehoeften; — het gebruik van elektrische voertuigen of voertuigen met een zeer lage uitstoot (62); — het gebruik van alternatieve brandstoffen; — innovatieve aanpassingsprogramma's voor voertuigen (63); — alternatieve aandrijftechnologie (64); — verkeersdeelnamesystemen met grote impact (zoals lage-emissiezones en tolsystemen) op basis van geavanceerde toegangscriteria en/of etikettering, en/of — het gebruik van innovatieve logistieke platforms (65).

3. Duurzame luchtvaart en duurzame niet voor de weg bestemde mobiele machines, gericht op de vermindering van de emissies, met name van bestaande niet voor de weg bestemde mobiele machines die (nog) niet onder Verordening (EU) 2016/1628 van het Europees Parlement en de Raad vallen (66).

4. Vermindering van ammoniak-, methaan- en deeltjesemissies in de landbouw ter ondersteuning van de tenuitvoerlegging van de verbeterde code van goede praktijken van de VN-ECE voor het terugdringen van emissies in de landbouw (67).

Richtlijn inzake industriële emissies — bijlage III, punt A, onder e), iii)

Toepassing van technieken ter voorkoming en vermindering van verontreiniging waar in de richtlijn inzake industriële emissies naar wordt verwezen als technieken in opkomst.

Stedelijke omgeving — bijlage III, punt A, onder e)

Tenuitvoerlegging van geïntegreerde stedelijke beleidsmaatregelen en regelgevingsbenaderingen voor duurzame planning en ontwerp en/of ter ondersteuning van innovatieve technische oplossingen ter verbetering van ten minste een van de volgende aspecten:

— openbaar vervoer en mobiliteit in de stad;

— energie- of hulpbronnenefficiëntie of oplossingen met emissieloze of emissiearme (68) hernieuwbare energie of materialen (69);

— lokale voedselproductie, en/of

— de toestand van stedelijke ecosystemen en hun diensten (70).

3.2. Prioritair gebied Natuur en biodiversiteit

Op grond van artikel 11, onder a), van de LIFE-verordening streven de projectthema's die overeenkomen met dit prioritaire gebied en de aanverwante in bijlage III bij de LIFE-verordening opgesomde thematische prioriteiten het specifieke doel na om bij te dragen „aan de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van beleid en wetgeving van de Unie inzake natuur en biodiversiteit, met inbegrip van de biodiversiteitsstrategie van de Unie voor 2020, en Richtlijn 92/43/EEG van de Raad (71) en Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad (72), […] door het toepassen, ontwikkelen, testen en demonstreren van benaderingen, beste praktijken en toepassingen”.

LIFE is tijdens de afgelopen 25 jaar een belangrijk instrument gebleken ter ondersteuning van de tenuitvoerlegging van de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn en heeft een belangrijke, en in sommige gevallen zelfs een cruciale, rol gespeeld bij het veiligstellen van de oprichting van het Natura 2000-netwerk. Uit de geschiktheidscontrole van de natuurrichtlijnen (73) en het actieplan voor de natuur, de mensen en de economie (74) blijkt duidelijk dat er behoefte is aan meer financiering voor dit prioritaire gebied, waarin wordt voorzien door de gedelegeerde verordening tot wijziging van artikel 9, lid 4, van de LIFE-verordening. De financiële middelen van LIFE Natuur en biodiversiteit zullen gericht blijven op Natura 2000, teneinde de volledige verwezenlijking van de verbintenissen betreffende streefdoel 1 van de biodiversiteitsstrategie voor 2020 te waarborgen en tegelijkertijd projecten die zijn gericht op de streefdoelen 2, 3, 4 en 5 van de biodiversiteitsstrategie voor 2020, te stimuleren.

Projecten in het kader van LIFE Natuur en LIFE Biodiversiteit worden geacht elkaar en in voorkomend geval andere natuur- en biodiversiteitsgerelateerde thematische prioriteiten aan te vullen; in het kader van een project dat op Natura 2000 is gericht, moeten bijvoorbeeld in voorkomend geval ook invasieve uitheemse soorten worden aanpakt. Om een gebrek aan samenhang te vermijden, zijn beginselen die in het kader van een van de thematische prioriteiten van toepassing zijn, dus ook van toepassing in het kader van de aanvullende thematische prioriteit. Wanneer projecten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van de streefdoelen 2, 3, 4 en/of 5 van de biodiversiteitsstrategie voor 2020 (gedeeltelijk) in Natura 2000-gebieden plaatsvinden, moeten de voorgestelde maatregelen in overeenstemming zijn met de instandhoudingsdoelstellingen van het gebied, het beheerplan van het gebied (of gelijkwaardige instrumenten) en/of het aanwijzingsbesluit van de speciale beschermingszones. Daarnaast moeten in het kader van op bossen gerichte LIFE-projecten ook gegevens worden verstrekt over de relevante indicatoren voor de criteria 1, 2, 4 en 5 van de geactualiseerde pan-Europese indicatoren voor duurzaam bosbeheer (75).

LIFE-verordening bijlage III a) Thematische prioriteiten voor natuur : activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van Richtlijnen 92/43/EEG en 2009/147/EG, in het bijzonder: i) activiteiten die erop zijn gericht de staat van instandhouding van habitats en soorten te verbeteren, met inbegrip van mariene habitats en soorten en vogelsoorten die voor de Unie van belang zijn; ii) activiteiten ter ondersteuning van de biogeografische seminars in het kader van het Natura 2000-netwerk; iii) geïntegreerde benaderingen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van prioritaire actiekaders.

De volgende projectthema's die bijdragen aan streefdoel 1 van de biodiversiteitsstrategie voor 2020 met het oog op de volledige tenuitvoerlegging van de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn, genieten prioriteit:

1. Verbetering van de staat van instandhouding van habitattypen of soorten van communautair belang (76) uit hoofde van de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn van de EU, gericht op de voor deze habitattypen of soorten voorgestelde of aangewezen Natura 2000-gebieden (77).

2. Projecten ter verbetering van de staat van instandhouding van habitattypen of soorten van communautair belang, op voorwaarde dat hun staat niet „gunstig/veilig en niet dalende” of „onbekend” is volgens de recentste algemene beoordelingen die de lidstaten op het desbetreffende geografische niveau hebben verstrekt krachtens artikel 17 van de habitatrichtlijn of volgens de recentste beoordelingen krachtens artikel 12 van de vogelrichtlijn en vogeltoetsen op EU-niveau.

3. Tenuitvoerlegging van de mariene component van de habitatrichtlijn en de vogelrichtlijn en de daarmee samenhangende bepalingen in het kader van de kaderrichtlijn mariene strategie, beschrijvend element 1, wanneer dergelijke projecten op een of meer van de volgende acties zijn gericht: — het aanvullen en afronden van nationale inventarissen voor het opzetten van het Natura 2000-netwerk van gebieden op open zee; — herstel en beheer van mariene Natura 2000-gebieden, met inbegrip van de opstelling en tenuitvoerlegging van gebiedsbeheerplannen; — maatregelen ter bestrijding van soorten-, habitat- of gebiedsgerelateerde conflicten tussen het behoud van het mariene milieu en vissers of andere „gebruikmakers van het mariene milieu”, evenals acties die instandhoudingsmaatregelen combineren met een duurzaam gebruik van Natura 2000-gebieden, en/of — demonstratieve of innovatieve benaderingen om het effect van menselijke activiteiten op kwetsbare mariene habitats en soorten te beoordelen of te monitoren, en de toepassing daarvan als een instrument om concrete instandhoudingsmaatregelen te begeleiden.

LIFE-verordening bijlage III b) Thematische prioriteiten voor biodiversiteit : activiteiten met betrekking tot de tenuitvoerlegging van de biodiversiteitsstrategie van de Unie voor 2020, in het bijzonder: i) activiteiten die erop zijn gericht bij te dragen aan de verwezenlijking van streefdoel 2; ii) activiteiten die erop zijn gericht bij te dragen aan de verwezenlijking van de streefdoelen 3, 4 en 5.

De volgende projectthema's zijn gericht op de tenuitvoerlegging van de streefdoelen 2, 3, 4 en 5 van de biodiversiteitsstrategie voor 2020, voor zover ze hoofdzakelijk zijn gericht op de algemene en specifieke doelstellingen uit hoofde van de artikelen 3 en 11 van de LIFE-verordening en dus in het kader van het LIFE-programma kunnen worden gefinancierd.

De volgende projectthema's genieten prioriteit:

1. Ontwikkeling en tenuitvoerlegging van plannen voor groene infrastructuur (78) en acties ter verbetering van de toestand van ecosystemen en de diensten die ze leveren (79) en/of van de connectiviteit tussen Natura 2000-gebieden en/of andere beschermde gebieden. Ontwikkeling en toepassing van breed reproduceerbare methoden en/of technieken met betrekking tot groene infrastructuur met het oog op de doeltreffende mitigatie van de negatieve impact van de energie- of vervoersinfrastructuur op de biodiversiteit door de verbetering van de connectiviteit. Die technieken en/of methoden moeten kosteneffectiever zijn dan kwalitatief gelijkwaardige oplossingen die al op de markt worden aangeboden, en in voorkomend geval leiden tot vrijelijk gedeelde oplossingen of de ontwikkeling van technische normen.

2. Ontwikkeling en toepassing van instrumenten voor de integratie van biodiversiteit in financiële en zakelijke beslissingen om — door middel van behoud en herstel van biodiversiteit tijdens het project — te waarborgen dat er geen nettoverlies van biodiversiteit en/of verbeterde ecosysteemdiensten die inkomsten opleveren (80) , wordt geleden.

3. Aanpakken van bedreigde soorten of habitats die niet in de bijlagen bij de habitatrichtlijn zijn opgenomen, maar die de staat „bedreigd” of erger dragen op de Europese rode lijst van soorten (81) of van habitats (82), of — voor de soorten die niet onder de Europese rode lijsten vallen — op de rode lijst van de IUCN (83).

4. Aanpakken van invasieve uitheemse soorten (84) door het testen en ten uitvoer leggen van de volgende drie stappen op een geschikte ruimtelijke schaal binnen een uitgebreid kader: — het voorkomen van de introductie van invasieve uitheemse soorten, met name door de prioritaire introductieroutes aan te pakken; — het instellen van een systeem voor vroegtijdige detectie en snelle uitroeiing, en — het uitroeien, bestrijden of beheersen van gevestigde invasieve uitheemse soorten. De projecten moeten worden opgezet met het oog op het verbeteren van bestaande — of het invoeren van nieuwe — technische, administratieve en/of juridische kaders op het desbetreffende niveau, met name in verband met, maar niet beperkt tot, de soorten die zijn opgenomen in de krachtens artikel 4, lid 1, van Verordening (EU) nr. 1143/2014 van het Europees Parlement en de Raad (85) vastgestelde lijst van voor de Unie zorgwekkende invasieve uitheemse soorten. Toelichting: Wanneer een stap al onafhankelijk van het project is aangepakt of wanneer deze niet in de context van het project kan worden aangepakt, moeten de acties van het project op zijn minst duidelijk zijn gesitueerd binnen een breder kader dat alle drie de stappen met elkaar verbindt.

3.3. Prioritair gebied Milieubeleid en -bestuur en informatie

Op grond van artikel 12, onder a), van de LIFE-verordening streven de projectthema's die overeenkomen met dit prioritaire gebied en de aanverwante thematische prioriteiten in bijlage III bij de LIFE-verordening, de volgende specifieke doelstelling na: „het bevorderen van bewustmaking inzake milieukwesties, met inbegrip van het verwerven van steun van het publiek en van de belanghebbenden voor beleidsvorming van de Unie op milieugebied, en het bevorderen van kennis over duurzame ontwikkeling en nieuwe duurzame consumptiepatronen”.

LIFE-verordening bijlage III Prioritair gebied Milieubeleid en -bestuur en informatie: a) informatie-, communicatie- en bewustmakingscampagnes in overeenstemming met de prioriteiten van het zevende milieuactieprogramma; b) activiteiten ter ondersteuning van doeltreffende controle evenals maatregelen ter bevordering van de naleving van milieuwetgeving van de Unie, en ter ondersteuning van informatiesystemen en informatiehulpmiddelen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van milieuwetgeving van de Unie.

Informatie-, communicatie- en bewustmakingscampagnes — bijlage III, punt C, onder a)

Bij de beoordeling van de toegevoegde waarde van voorgestelde projecten voor Europa zal rekening worden gehouden met de geografische reikwijdte van informatie-, communicatie- en bewustmakingscampagnes.

Bewustmaking van milieuproblemen en beleidsmaatregelen, instrumenten en/of wetgeving van de EU op milieugebied onder de relevante doelgroepen, gericht op het wijzigen van hun beeldvorming en het stimuleren van milieuvriendelijke handelswijzen en praktijken en/of rechtstreekse betrokkenheid van de burger. Aanvragers moeten substantieel bewijsmateriaal leveren waaruit blijkt dat een wijziging van de mate waarin mensen zich bewust zijn (86) van de kwestie(s) waarop het project betrekking heeft, een cruciale factor is die de correcte tenuitvoerlegging en/of toekomstige ontwikkeling van beleidsmaatregelen, instrumenten en/of wetgeving van de EU op milieugebied ondersteunt. Het toepassingsgebied van de bewustmakingsactiviteiten moet zo breed zijn als relevant is voor de specifieke kwestie waarop ze zijn gericht (87). De desbetreffende milieuproblemen en beleidsmaatregelen, instrumenten en/of wetgeving van de EU moeten rechtstreeks verband houden met een of meer van de thema's die onder de volgende drie prioriteiten vallen (88):

Groene groei: — duurzame consumptie met aandacht voor afvalpreventie, met name met betrekking tot plastic afval, voedselafval en zwerfvuil op zee; — de overgang naar een circulaire economie, met name de tenuitvoerlegging van duurzame bedrijfsmodellen en duurzame productie, producten en diensten (89);

Contact met de burgers: — Natura 2000 en de voordelen van de tenuitvoerlegging van de Europese natuurwetgeving, in overeenstemming met het actieplan voor de natuur, de mensen en de economie (90); — invasieve uitheemse soorten; — een veilig gebruik van chemicaliën; — de voordelen van de natuur, inclusief groene infrastructuur en aanverwante ecosysteemdiensten;

Op weg naar verwezenlijking: — de luchtkwaliteit in stedelijke gebieden en de gevolgen daarvan voor de gezondheid, en/of — de voordelen van de tenuitvoerlegging van de waterwetgeving.

Activiteiten ter ondersteuning van doeltreffende controle evenals maatregelen ter bevordering van de naleving — bijlage III, punt C, onder b)

Informatiesystemen, kwaliteit van de overheidsdiensten en vrijwillige benaderingen

1. Verbetering van de door overheidsinstanties gebruikte milieu-informatiesystemen voor het elektronisch verzamelen, verwerken, opslaan en delen van milieu-informatie, door nieuwe systemen te ontwikkelen en te leveren of in voorkomend geval bestaande systemen te verbeteren. Projecten moeten leiden tot een betere tenuitvoerlegging van het milieubeleid van de EU en in overeenstemming zijn met de rapportageverplichtingen van de EU. Toelichting: Verbeteringen kunnen de vorm aannemen van verminderde administratieve lasten, betere informatie-uitwisseling binnen en tussen instanties, beter eindgebruik van milieu-informatie, inclusief rapportage, en betere dienstverlening aan eindgebruikers, inclusief het publiek. Wat chemische monitoringgegevens betreft, moeten projecten leiden tot een betere beschikbaarheid en toegankelijkheid van die gegevens in regelgevingsprocedures door gebruik te maken van het informatieplatform voor chemische monitoring (IPCHeM), waarbij de chemische monitoringgegevens worden gekoppeld aan en in verband worden gebracht met gegevens over de gezondheid van mens en milieu.

2. Verbetering van de capaciteit en de kwaliteit van de overheidsdiensten met betrekking tot plannen, programma's, analyses, evaluaties en beoordelingen en/of vergunningen, afwijkingen en andere besluiten over specifieke activiteiten, in voorkomend geval ook in samenwerking met particuliere entiteiten, teneinde de administratieve lasten te verminderen en tegelijkertijd de milieuresultaten te optimaliseren en in voorkomend geval natuurbehoud te integreren. Projecten moeten op een of meer van de volgende elementen zijn gericht: Plannen, programma's, analyses, evaluaties en beoordelingen: — luchtkwaliteitsplannen (91); — nationale programma's ter beheersing van de luchtverontreiniging (92); — stroomgebiedbeheerplannen (93) en daarmee samenhangende programma's met maatregelen, analyses en evaluaties; — mariene ruimtelijke plannen en daarmee samenhangende programma's met maatregelen alsmede mariene strategieën om te zorgen voor synergieën met Natura 2000 en stroomgebiedsbeheerplannen; — overstromingsrisicobeheerplannen (94); — nitraatactieplannen (95); — afvalbeheerplannen (96); — Natura 2000-beheerplannen (97); — bosbeheerplannen zoals vereist uit hoofde van de verordening inzake plattelandsontwikkeling, met het oog op het versterken van de biodiversiteit van de bossen; — bestemmingsplannen en andere plannen die een strategische milieubeoordeling vereisen (98), opdat daarbij meer rekening wordt gehouden met ecosystemen (99) en hun diensten (100); — beoordelingen van ecosysteemdiensten en aanverwante werkzaamheden (101), en/of Besluiten in verband met: — industriële emissies; — afvalbeheer; — waterverontreiniging en waterwinning (102); — natuurbescherming (103). Toelichting: Wat de beoogde plannen, programma's of andere maatregelen betreft, kan de verbetering van de capaciteit en de kwaliteit van de overheidsdiensten betrekking hebben op een of meer van de volgende elementen: betrekken en ondersteunen van belanghebbenden, raadplegen van het publiek, optimaliseren van de inhoud van documenten, monitoren van de tenuitvoerlegging en naleving van de beoogde maatregel, uitwisselen van beste prakijken en toepassen van doeltreffende methoden voor de voorbereiding, herziening en milieubeoordeling van de beoogde maatregelen. Een verhoging van de monitoringcapaciteit, bijvoorbeeld met behulp van wijdverspreide technieken voor realtimemonitoring die op samenhangende wijze op verschillende plaatsen worden toegepast, leidt tot meer kansen en informatie, niet alleen voor de beoordeling van plannen, maar ook voor de opstelling van nieuwe, dynamische plannen. Wat Natura 2000-beheerplannen en besluiten met betrekking tot natuurbescherming betreft, moet ook rekening worden gehouden met de aanbevelingen van de biogeografische seminars in het kader van Natura 2000. Besluiten met betrekking tot natuurbescherming houden verband met de vergunningsvoorschriften uit hoofde van artikel 6, leden 3 en 4, van de habitatrichtlijn en de regels ter bescherming van soorten uit hoofde van de artikelen 12 en 16 van de habitatrichtlijn en de artikelen 5 en 9 van de vogelrichtlijn. Beoordeling omvat meten, modelleren en het vaststellen en/of verbeteren van emissie-inventarissen. Besluiten worden door de bevoegde instanties genomen met het oog op de naleving van de relevante milieuwetgeving van de EU.

3. Ontwikkeling, bevordering, tenuitvoerlegging en/of harmonisering van een of meer van de volgende vrijwillige benaderingen en het gebruik daarvan door entiteiten die de milieueffecten van hun activiteiten, producten en diensten willen verminderen: — controle door derden van de prestaties van innovatieve technologieën wanneer deze gereed zijn voor de markt, bijvoorbeeld milieutechnologietoetsing (ETV) (104); — regels voor de milieuvoetafdruk van een productcategorie (PEFCR's) en/of regels voor de milieuvoetafdruk van een organisatiesector (OEFSR'S) op Europees niveau voor producten en sectoren die nog niet onder de bestaande PEFCR's/OEFSR's vallen en daarmee in verband staande hoogwaardige databanken, gebaseerd op de Europese methodiek voor de ecologische voetafdruk (105) en de recentste richtsnoeren (106); — acties, diensten, netwerken en nieuwe bedrijfsmodellen voor de bevordering van het gebruik van verwerkte, gerepareerde, gerenoveerde en/of hergebruikte producten, tevens verband houdend met de duurzaamheid en de geplande veroudering van producten, en/of voor de bevordering van het gebruik van officieel erkende milieukeuren zoals het EU-milieukeur; — gemeenschappelijke aanbestedingseisen en/of instrumenten voor de monitoring van het gebruik voor overheidsinstanties met soortgelijke aankoopbehoeften om het gebruik van groene en circulaire overheidsopdrachten te stimuleren; — stimulansen met betrekking tot regelgeving, financiële vergoeding of naamsbekendheid koppelen aan milieuprestaties door gebruik te maken van EMAS; — beoordeling van de milieuprestaties van gebouwen aan de hand van het bouwkader met kernindicatoren (107).

Toezicht op de naleving van de milieuwetgeving en toegang tot de rechter

1. Ondersteuning van het toezicht op de naleving van de milieuwetgeving door het ontwerpen en ten uitvoer leggen van nieuwe of het ten uitvoer leggen van bestaande grensoverschrijdende, nationale of regionale risicogebaseerde strategieën voor de bevordering, controle en handhaving van de naleving met behulp van een combinatie van administratief recht, strafrecht en milieuaansprakelijkheid met betrekking tot een of meer van de volgende elementen: — misdaden en misdrijven met betrekking tot afval; — handel in wilde dieren en planten; — misdaden en misdrijven in verband met wilde dieren en planten en de natuur, inclusief illegale houtkap; — waterverontreiniging (diffuus en/of uit een puntbron) en/of illegale waterwinning; — mobiele en puntbronnen van luchtverontreiniging. Toelichting: Met „risicogebaseerd” wordt een beoordeling bedoeld van, ten eerste, de waarschijnlijkheid dat bepaalde categorieën personen misdrijven plegen en, ten tweede, de ernst van de verwachte gevolgen voor de gezondheid van mens en milieu. Hoe groter de waarschijnlijkheid van het plegen van misdrijven en hoe groter de verwachte gevolgen, hoe dringender er moet worden ingegrepen. De gekozen wijze van interventie moet stroken met de aard van de risico's en beogen deze zo veel mogelijk te mitigeren.

2. Ondersteuning van het toezicht op de naleving van de milieuwetgeving door het oprichten van nieuwe of in voorkomend geval het verbeteren van bestaande grensoverschrijdende, nationale of regionale netwerken van beroepsbeoefenaren of deskundigen op het gebied van het toezicht op de naleving van de milieuwetgeving, en/of het invoeren van nieuwe of in voorkomend geval het verbeteren van bestaande professionele kwalificaties en opleidingen (108) om de naleving van bindende milieu-instrumenten van de EU te verbeteren door middel van de bevordering, controle en handhaving van de naleving met behulp van een combinatie van administratief recht, strafrecht en milieuaansprakelijkheid. Toelichting: Tot de beroepsbeoefenaren op het gebied van het toezicht op de naleving van de milieuwetgeving kunnen personen worden gerekend die werkzaam zijn voor instanties en organen die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op de naleving, bijvoorbeeld lokale en regionale instanties, politie- en douane-instanties, milieuagentschappen en -inspectoraten, de hoogste openbare controleorganen en de rechterlijke macht. Ook niet-gouvernementele organisaties alsmede academici en onderzoekers die gespecialiseerd zijn in een of meer aspecten van het toezicht op de naleving, kunnen daartoe behoren. Projecten moeten de in het kader van professionele kwalificaties en opleidingen uitgereikte academische certificaten of diploma's waarborgen en het potentieel van de informatietechnologie maximaliseren met behulp van bijvoorbeeld webinars en open onlinecursussen voor een groot publiek (MOOC's), om ervoor te zorgen dat met afstandsonderwijs zo kosteneffectief mogelijk zo veel mogelijk beroepsbeoefenaren worden bereikt.

3. Ontwikkeling en gebruik van innovatieve instrumenten en acties voor de bevordering, controle en handhaving van de naleving door de ontwikkeling en het gebruik van nieuwe of in voorkomend geval de verbetering van bestaande instrumenten en acties die tot een of meer van de volgende categorieën behoren: — risicogebaseerde systemen en technieken ter bevordering van de naleving; — risicogebaseerde systemen en technieken voor een doeltreffende monitoring van de naleving van bindende milieu-instrumenten van de EU en voor het verkrijgen van bewijsmateriaal over en analyses van problemen in verband met de naleving die als betrouwbare basis voor follow-upacties kunnen dienen; — risicogebaseerde systemen en technieken voor een doeltreffende follow-up en handhaving naar aanleiding van niet-naleving van of verplichtingen in verband met bindende milieu-instrumenten van de EU, gebruikmakend van administratief recht, strafrecht en milieuaansprakelijkheid. Toelichting: Risicogebaseerde systemen en technieken zijn gericht op het begrijpen van de mate waarin landeigenaren, de industrie, kmo's, openbare nutsbedrijven of anderen („verantwoordelijke partijen”) zullen voldoen aan hun verplichtingen uit hoofde van bindende milieu-instrumenten van de EU en welke gevolgen niet-naleving zal hebben voor de gezondheid van mens en milieu. Op basis daarvan wordt met dergelijke systemen en technieken gestreefd naar aanmoediging van naleving en ontmoediging van niet-naleving door middel van bevordering, monitoring en handhaving. Bevorderingssystemen en -technieken kunnen bestaan in het gebruik van richtsnoeren, adviesdiensten, bewustmakingscampagnes, partnerschapsovereenkomsten of systemen voor interne monitoring om verantwoordelijke partijen te helpen aan hun verplichtingen te voldoen. Monitoringsystemen en -technieken kunnen betrekking hebben op inspecties ter plaatse, toezicht (inclusief toezicht via satellieten of drones), steekproeven, verzameling van inlichtingen, industrieanalyse, politieonderzoek, gegevensanalyse en milieuaudits. Het toepassingsgebied van follow-up- en handhavingstechnieken kan even breed zijn.

4. Verbetering van de behandeling van milieuklachten en opmerkingen van het publiek door overheidsinstanties, in voorkomend geval ook in samenwerking met particuliere entiteiten, door middel van de ontwikkeling en levering van nieuwe of in voorkomend geval de verbetering van bestaande systemen en technieken voor het beheer van klachten en opmerkingen van het publiek, teneinde de betrouwbaarheid van de verstrekte informatie te optimaliseren, de interactie tussen de instanties en het publiek te vergemakkelijken, de administratieve lasten te verminderen en bij te dragen aan de succesvolle tenuitvoerlegging van bindende milieu-instrumenten van de EU. Toelichting: Systemen en technieken voor het beheer van klachten en opmerkingen kunnen systemen voor elektronische klachtenbehandeling, hotlines alsmede observatoria en andere wetenschapsplatforms voor burgers omvatten. Via wetenschapsplatforms voor burgers kunnen bevoegde nationale, regionale en lokale instanties burgers betrekken bij de bewaking van de toestand van het milieu en andere vormen van monitoring, en tegelijkertijd meer geharmoniseerde en bruikbare gegevens genereren.

5. Bevordering van de toegang van het publiek, ngo's, advocaten, de rechterlijke macht, overheidsdiensten of andere belanghebbenden tot de rechter inzake milieuaangelegenheden en/of bemiddeling met het oog op het verbeteren van de kennis over alsmede het begrip en de toepassing van die middelen om milieugeschillen te beslechten, met bijzondere aandacht voor: — de bescherming van de gezondheid en het welzijn van de mens met behulp van de voorschriften van de instrumenten van de EU met betrekking tot lucht, water en afval die onder de thematische prioriteiten van LIFE vallen; — de bescherming van de natuur, de biodiversiteit en de waterkwaliteit met behulp van de instrumenten met betrekking tot natuur, biodiversiteit en water die onder de thematische prioriteiten van LIFE vallen; — de doeltreffende toepassing van de richtlijn betreffende milieuaansprakelijkheid (109). Projecten moeten voortbouwen op bestaande modules en knowhow op het gebied van de door de Commissie ontwikkelde opleidingen inzake milieurecht (110).

4. HET KOPPELEN VAN DE ALGEMENE DOELSTELLINGEN AAN SUBSIDIES VOOR HET UITVOEREN VAN ACTIES IN HET KADER VAN HET SUBPROGRAMMA KLIMAATACTIE

In overeenstemming met de algemene doelstellingen van de LIFE-verordening en teneinde de vereiste toegevoegde waarde voor de EU te waarborgen, zal de tenuitvoerlegging van subsidies voor het uitvoeren van acties worden gekoppeld aan de in artikel 13 van de LIFE-verordening genoemde drie prioritaire gebieden van het subprogramma Klimaatactie (Mitigatie van de klimaatverandering, Aanpassing aan de klimaatverandering en Klimaatgovernance en informatie) alsook aan de in de artikelen 14, 15 en 16 van de LIFE-verordening vastgelegde specifieke doelstellingen. Wat betreft de subsidies voor het uitvoeren van acties die uit hoofde van het subprogramma Klimaatactie worden verleend, wordt niet in thematische prioriteiten en projectthema's voorzien; hieronder worden echter de relevante beleidsterreinen van het subprogramma Klimaatactie opgesomd en de jaarlijkse oproepen tot het indienen van voorstellen omvatten tevens meer gedetailleerde werkterreinen met betrekking tot de onderstaande beleidsterreinen.

Het LIFE-programma zal bijdragen aan de transformatie van de Unie in een koolstofarme en klimaatbestendige samenleving door de tenuitvoerlegging van het klimaatbeleid van de EU te ondersteunen en de EU voor te bereiden op de uitdagingen van de komende jaren en decennia op het gebied van klimaatactie. In dit verband wordt prioriteit gegeven aan de tenuitvoerlegging van de streefdoelen van het klimaat- en energiekader 2030 en de Routekaart 2050 alsmede van de Overeenkomst van Parijs en het aanpassingsbeleid. In passende gevallen zullen opkomende technologieën tegen klimaatverandering worden gestimuleerd met behulp van projecten in verband met beste praktijken en proef- en demonstratieprojecten, met het oog op het vinden van vervolgfinanciering. Het klimaatbeleid van de EU zal stevig worden gekoppeld aan plaatselijke beste praktijken en initiatieven, en in het kader van het beleid zullen voorbeelden worden gepresenteerd van nieuwe en betere benaderingen om de overgang naar een koolstofarme en klimaatbestendige samenleving te realiseren. Om dit te doen slagen, moeten eveneens bestaande koolstofarme technologieën/oplossingen worden onderzocht, met betrekking tot niet-technologische belemmeringen die een grotere marktpenetratie in de weg staan. LIFE zal ook de tenuitvoerlegging van de EU-strategie inzake aanpassing aan de klimaatverandering ondersteunen om zo bij te dragen aan een meer klimaatbestendige Unie (111).

Wat aanpassing aan de klimaatverandering betreft, moeten projecten de tenuitvoerlegging van koolstofarme strategieën of beheerplannen inzake landgebruik op nationaal, regionaal of subregionaal niveau aantonen. Het gaat onder andere om het mainstreamen van maatregelen voor emissiebeperking en efficiënt gebruik van hulpbronnen in alle sectoren en het stimuleren van instrumenten ter bevordering van gedragsverandering. Er zal ook steun worden verleend aan de introductie van nieuwe benaderingen (modelsteden en -regio's), in voorkomend geval via het Wereldwijde Burgemeestersconvenant voor klimaat en energie (112), voor het produceren, consumeren en besturen met een transformerend effect.

Wat het prioritaire gebied Aanpassing aan de klimaatverandering betreft, moet de tenuitvoerlegging van aanpassingsstrategieën worden ondersteund, toegespitst op een aantal belangrijke gebieden met toegevoegde waarde voor de EU, inclusief projecten op regionaal of grensoverschrijdend niveau, en door middel van ecosysteemgerichte aanpassing waar dit relevant is. Projecten zullen een demonstratie- en overdraagbaarheidspotentieel hebben en moeten zijn gericht op de bevordering van innovatieve aanpassingsoplossingen, met name door de particuliere sector in te schakelen, en in voorkomend geval via het Wereldwijde Burgemeestersconvenant. Projecten moeten ook synergieën bevorderen tussen het beleid inzake de aanpassing aan en de mitigatie van de klimaatverandering enerzijds en het beleid inzake rampenrisicovermindering anderzijds.

Het huidige en toekomstige klimaatbeleid van de EU kan worden ondersteund door toepassingen op de volgende beleidsterreinen van het subprogramma Klimaatactie:

a) Mitigatie van de klimaatverandering — inspanningen van de lidstaten en regionale/lokale instanties voor de vermindering van de emissies van broeikasgassen in sectoren die niet onder de EU-regeling voor de handel in emissierechten („EU-ETS”, Richtlijn 2003/87/EG van het Europees Parlement en de Raad (113)) en de beschikking inzake de verdeling van de inspanningen (Beschikking nr. 406/2009/EG van het Europees Parlement en de Raad (114)) vallen: vervoer en brandstoffen, landbouw, bouw (bv. energie-efficiëntie in gebouwen), landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw; — de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van een boekhouding voor broeikasgassen en de mitigatie van de klimaatverandering in de sector landgebruik; — de ontwikkeling van landbeheermethoden die van invloed zijn op emissies en verwijderingen van emissies, bijvoorbeeld als aanvullende maatregelen op de door de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) (Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad (115)) ondersteunde maatregelen; — acties waarmee de werking van de regeling voor de handel in emissierechten wordt verbeterd en die een effect hebben op de energie- en broeikasgasintensieve industriële productie; — gefluoreerde gassen en ozonafbrekende stoffen, met name projecten ter ondersteuning van de tenuitvoerlegging van het Protocol van Montreal en de Wijziging van Kigali daarvan, alsmede van de EU-verordening betreffende gefluoreerde broeikasgassen, en/of — monitoring en rapportage van broeikasgassen door instanties.

b) Aanpassing aan de klimaatverandering — stedelijke aanpassing en ruimtelijke ordening ter beperking van de effecten van de klimaatverandering; — bestendigheid van infrastructuur, inclusief toepassing van blauwe/groene infrastructuur en ecosysteemgerichte aanpassingsbenaderingen; — duurzaam waterbeheer in gebieden met verhoogd droogterisico alsmede overstromings- en kustbeheer; — bestendigheid van de landbouw-, bosbouw en toeristische sector, inclusief in eiland- en berggebieden, en/of — ondersteuning van de ultraperifere regio's van de EU: paraatheid voor extreme weersomstandigheden, met name in kustgebieden.

c) Klimaatgovernance en informatie — ontwikkeling en tenuitvoerlegging van nationale klimaat- en energiestrategieën voor 2030 en/of strategieën voor het midden van deze eeuw; — bevordering van gedragsverandering, mainstreaming van emissiebeperking en maatregelen voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen in sectoren; — beoordeling door instanties van de werking van de EU-ETS; — capaciteitsopbouw en bewustmaking inzake gefluoreerde gassen, gericht op eindgebruikers en personen die werkzaam zijn in de distributieketen van apparatuur; — monitoring, beoordeling en evaluatie achteraf van het klimaatbeleid, en/of — beste praktijken en bewustmakingsactiviteiten met betrekking tot aanpassingsbehoeften.

5. TECHNISCHE METHODOLOGIE INZAKE DE PROCEDURE VOOR DE SELECTIE VAN PROJECTEN EN SELECTIE- EN GUNNINGSCRITERIA VOOR SUBSIDIES (ARTIKEL 24, LID 2, ONDER D), VAN DE LIFE-VERORDENING)

Hieronder worden de technische methodologie inzake de procedure voor de selectie van projecten en de voornaamste specifieke selectie- (116) en gunningscriteria voor subsidies overeenkomstig de artikelen 2 en 19 van de LIFE-verordening beschreven. Aangezien de methodologie en criteria voor gelijksoortige projecttypes in het kader van beide subprogramma's in feite hetzelfde zijn, wordt er alleen wanneer er sprake is van verschil expliciet naar een van beide subprogramma's verwezen.

Voor alle vormen van subsidie geldt dat de complementariteit en het optimaal gebruik van EU-middelen, met inbegrip van de financiering van aanvullende activiteiten uit andere financiële instrumenten van de Unie, zoals bepaald in artikel 8 van de LIFE-verordening, worden beoordeeld en in aanmerking genomen in het gunningscriterium „Toegevoegde waarde voor de EU: synergieën”. Om ongewenste overlappingen te voorkomen, moeten de aanvragers verantwoorden waarom zij ervoor hebben gekozen om een aanvraag voor LIFE-financiering in te dienen in plaats van een andere EU-financiering die eveneens soortgelijke projecten of acties kan ondersteunen.

Projecten die in één prioritair gebied worden gefinancierd, mogen de milieu- of klimaatdoelstellingen in een ander prioritair gebied niet ondermijnen, tenzij deze impact in het voorstel duidelijk wordt beschreven en onderbouwd en de mogelijke alternatieven en mitigatie- en aanpassingsmaatregelen correct zijn gepland, indien van toepassing.

Verdere details worden in de aanvraag- en beoordelingsrichtsnoeren verstrekt, die tezamen met de oproepen tot het indienen van voorstellen worden bekendgemaakt. In het kader van het huidige MJWP en de LIFE-verordening kan de selectie van projecten tijdens iedere jaarlijkse oproep tot het indienen van voorstellen worden aangepast en gestroomlijnd.

5.1. Subsidies voor het uitvoeren van acties

Voorstellen van aanvragers die worden uitgesloten of die niet aan de algemene subsidiabiliteitscriteria voldoen overeenkomstig artikel 131 van het Financieel Reglement, worden niet in aanmerking genomen.

Bovendien moeten voorstellen voldoen aan de ontvankelijkheidsvereisten (zo kan de aanvraag voor sommige projecten bijvoorbeeld alleen digitaal ingediend worden) en subsidiabiliteitscriteria (zoals overeenstemming met de Richtsnoeren betreffende de mogelijkheid van Israëlische entiteiten en hun activiteiten in de door Israël sinds juni 1967 bezette gebieden om in aanmerking te komen voor subsidies, prijzen en financieringsinstrumenten die na 2014 met EU-middelen worden gefinancierd (117)) die van toepassing zijn op alle LIFE-subsidies voor het uitvoeren van acties en ook expliciet in de desbetreffende richtsnoeren voor aanvragen worden vermeld.

De subsidiabiliteitscriteria die van toepassing zijn op de verschillende soorten projecten, staan hieronder in de desbetreffende rubriek vermeld. Criteria die op dezelfde wijze van toepassing zijn op verschillende soorten projecten, worden vermeld onder punt 5.1.1 (Projecten overeenkomstig artikel 18, onder a), b), c) en h), van de LIFE-verordening).

Overeenkomstig artikel 6, lid 2, van de LIFE-verordening kunnen buiten de Unie gevestigde rechtspersonen deelnemen aan de in artikel 18 van de LIFE-verordening bedoelde projecten, voor zover de begunstigde die het project coördineert, in de Unie is gevestigd, en de buiten de Unie uit te voeren activiteit voldoet aan de in artikel 6, lid 1, van de LIFE-verordening vastgestelde vereisten. Deze activiteiten moeten dus noodzakelijk zijn om milieu- en klimaatdoelstellingen van de Unie te verwezenlijken en om de doeltreffendheid van op het grondgebied van de lidstaten waarop de Verdragen van toepassing zijn, verrichte acties in het kader van het project („interventies”) te waarborgen.

Overeenkomstig artikel 7 van de LIFE-verordening is samenwerking met de relevante internationale organisaties, en met hun instellingen en organen, in de loop van de tenuitvoerlegging van het LIFE-programma mogelijk indien dit nodig is voor de verwezenlijking van de in artikel 3 van de LIFE-verordening bepaalde algemene doelstellingen.

Bovendien worden voorstellen alleen geselecteerd als op basis van specifieke bewijsstukken met betrekking tot de prestaties van de aanvrager tijdens de voorgaande jaren het volgende kan worden aangetoond:

— operationele capaciteit — de aanvrager moet de vereiste beroepsbekwaamheden en -kwalificaties bezitten om het project tot een goed einde te brengen, en

— financiële draagkracht — de aanvrager moet over stabiele en toereikende financieringsbronnen beschikken om zijn activiteit gedurende de looptijd van het project te handhaven en aan de financiering ervan bij te dragen.

Artikel 131 van het Financieel Reglement is van toepassing op de selectie van overheidsinstellingen en internationale organisaties met betrekking tot hun financiële draagkracht.

5.1.1. Projecten overeenkomstig artikel 18, onder a), b), c) en h), van de LIFE-verordening

Voor de selectie van proef- en demonstratieprojecten, projecten in verband met beste praktijken, en informatie-, bewustmakings- en verspreidingsprojecten in de zin van artikel 18, onder a), b), c) en h), van de LIFE-verordening wordt dezelfde technische methode inzake de selectie van projecten gevolgd. Op deze projecten zijn vergelijkbare subsidiabiliteits- en gunningscriteria van toepassing, zoals hieronder beschreven.

5.1.1.1. Technische methode voor de procedure voor de indiening en selectie van projecten

Gezien het voorstel in de tussentijdse evaluatie en de positieve ervaring die in het kader van bepaalde andere EU-programma's met tweestappenbenaderingen is opgedaan, wordt in het huidige MJWP LIFE een tweestappenbenadering ingevoerd voor de prioritaire gebieden ten aanzien waarvan is gebleken dat potentiële aanvragers met ideeën voor projecten met een hoge toegevoegde waarde voor de EU, maar zonder ervaring met het LIFE-programma, tot dusver werden ontmoedigd door het voor de evaluatie van een volledig projectvoorstel vereiste niveau van detaillering, ten opzichte van de relatief kleine slaagkansen. In het kader van de tweestappenbenadering zullen alleen de aanvragers met voorstellen die veel kans maken om te worden geselecteerd, een volledig voorstel moeten indienen (zie 5.1.1.2, onder b)).

In het kader van het huidige LIFE-programma, wordt dus in twee procedures voorzien:

— een tweestappenbenadering, gebaseerd op een conceptbeschrijving, gevolgd door een volledig voorstel;

— een eenstapsbenadering, enkel gebaseerd op een volledig voorstel.

De keuze tussen die twee benaderingen zal door het UA worden gemaakt, in overleg met de Commissie (de directoraten-generaal Milieu en Klimaat), in het licht van de organisatorische en operationele beperkingen en voor elke oproep tot het indienen van voorstellen afzonderlijk.

Voor de oproep van 2018 zal voor het subprogramma Milieu de tweestappenbenadering worden gebruikt. Op basis van de feedback van de begunstigden kan de benadering in de volgende jaren worden uitgebreid tot het subprogramma Klimaatactie.

De evaluatie van de volledige voorstellen in het kader van de eenstapsbenadering wordt in de punten 5.1.1.2 en 5.1.1.3 beschreven.

De tweestappenbenadering wordt als volgt georganiseerd:

a) De tweestappenbenadering

Fase 1:

— Oproep tot het indienen van voorstellen

— Indiening van een conceptbeschrijving De aanvrager dient een conceptbeschrijving in van maximaal tien bladzijden, met daarin: — administratieve formulieren met betrekking tot de begunstigden die deelnemen aan het project; — een overzicht van de inhoud van het project, inclusief een beschrijving van de belangrijkste milieudoelstelling ervan, het beoogde partnerschap, de problemen die zich kunnen voordoen en het noodplan om deze te verhelpen, en de gekozen strategie om de duurzaamheid van de resultaten na afloop van het project te waarborgen, en — het budget van het project op het niveau van de kostencategorieën.

— Beoordeling van de conceptbeschrijving en rangschikking Subsidiabiliteitscriteria voor de conceptbeschrijving Op basis van de conceptbeschrijving stelt het UA vast welke voorstellen aan de subsidiabiliteitscriteria (zie 5.1.1.2, onder a)) voldoen. Gunningscriteria voor de conceptbeschrijving De voorstellen worden gerangschikt naar verdienste, op basis van de voor de gunningscriteria „algemene kwaliteit van het voorstel” en „algemene toegevoegde waarde voor de EU” toegekende punten. Voorstellen die voor één criterium of beide criteria de minimumdrempel niet bereiken, worden uitgesloten. Wanneer voorstellen dezelfde score behalen voor het gunningscriterium „algemene kwaliteit van het voorstel”, wordt voorrang verleend aan de voorstellen met een hogere score voor „algemene toegevoegde waarde voor de EU”. Wanneer voorstellen voor beide criteria dezelfde score behalen, wordt de definitieve rangschikking door het evaluatiecomité vastgesteld.

— Lijst van in aanmerking komende projecten De longlist van voorstellen waarvoor een conceptbeschrijving is ingediend en waarvan de indieners worden uitgenodigd om een volledig voorstel in te dienen, zal bestaan uit de hoogst gerangschikte voorstellen, waarvoor de som van de gevraagde bijdrage van de EU 2 tot 2,5 maal het beschikbare budget vertegenwoordigt. Het UA zal de factor vaststellen op basis van de resultaten van de rangschikking, rekening houdend met de omvang van de voorstellen en de met de tweestappenbenadering opgedane ervaring. De longlist zal sublijsten voor elk prioritair gebied omvatten. Wanneer de vraag in het kader van een prioritair gebied ontoereikend is, kunnen de lijsten voor de andere prioritaire gebieden worden uitgebreid.

Fase 2:

— Indiening van het volledige voorstel De aanvragers van subsidiabele conceptbeschrijvingen die zijn gerangschikt als voorstellen die in aanmerking komen voor financiering, worden uitgenodigd om een volledig voorstel in te dienen. Beperkte verschillen tussen de conceptbeschrijving en het volledige voorstel wat acties, partnerschap en budget betreft, zijn toegestaan. Die flexibiliteit mag echter niet leiden tot een wijziging van de aard van het in de conceptbeschrijving bedoelde project. Het budget mag maximaal 10 % afwijken van dat in de conceptbeschrijving.

— Beoordeling van de volledige voorstellen en rangschikking De voorstellen worden beoordeeld en gerangschikt op basis van de in punt 5.1.1.2 beschreven subsidiabiliteits- en gunningscriteria.

— Opstellen van de definitieve lijst van te financieren projecten en van de reservelijst Na een beoordelingsfase worden succesvolle projecten, binnen het beschikbare budget, voor financiering voorgesteld. Er wordt een reservelijst opgesteld met de best gerangschikte projecten die niet gefinancierd kunnen worden gelet op het beschikbare budget. De reservelijst omvat een aanvullende 20 % van het beschikbare LIFE-budget.

— Ondertekening van de subsidieovereenkomst

b) De eenstapsbenadering

— Oproep tot het indienen van voorstellen

— Indiening van het volledige voorstel De aanvragers dienen een volledig voorstel in.

— Beoordeling van de volledige voorstellen en rangschikking De voorstellen worden beoordeeld en gerangschikt op basis van de in punt 5.1.1.2 beschreven subsidiabiliteits- en gunningscriteria.

— Opstellen van de definitieve lijst van te financieren projecten en van de reservelijst Na een beoordelingsfase worden succesvolle projecten, binnen het beschikbare budget, voor financiering voorgesteld. Er wordt een reservelijst opgesteld met de best gerangschikte projecten die niet gefinancierd kunnen worden gelet op het beschikbare budget. De reservelijst omvat een aanvullende 20 % van het beschikbare LIFE-budget.

— Ondertekening van de subsidieovereenkomst

5.1.1.2. Subsidiabiliteits- en gunningscriteria

De subsidiabiliteitscriteria (onder a)) worden toegepast op de conceptbeschrijving, in het geval van de tweestappenbenadering, en op de volledige voorstellen, in het geval van de eenstapsbenadering.

De gunningscriteria (onder b)) worden toegepast zoals beschreven in punt 5.1.1.1.

a) Subsidiabiliteitscriteria

Noch een conceptbeschrijving, noch een volledig voorstel voor een project in de zin van artikel 18, onder a), b), c) of h), van de LIFE-verordening zal voor een beoordeling van de verdienste ervan in aanmerking worden genomen, indien uit het projectvoorstel niet blijkt dat het project:

— bijdraagt aan een of meer van de algemene doelstellingen als vermeld in artikel 3 van de LIFE-verordening en van de toepasselijke specifieke doelstellingen in de artikelen 10, 11, 12, 14, 15 en 16 van de LIFE-verordening;

— binnen het toepassingsgebied van het prioritaire gebied van het LIFE-subprogramma valt als beschreven in de artikelen 9 en 13 van de LIFE-verordening op basis waarvan het projectvoorstel werd ingediend, en

— overeenkomt met een van de volgende projectsoorten als omschreven in artikel 2, onder a), b), c) en h), van de LIFE-verordening: — „proefprojecten”: projecten waarbij een techniek of met