Beschikking van de Commissie

van 30 januari 2002

betreffende staatssteun van Duitsland ten gunste van Gothaer Fahrzeugtechnik GmbH

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 316)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/896/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

A. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 19 mei 1998 heeft Duitsland de Commissie inlichtingen verstrekt over reeds toegekende steunmaatregelen ten gunste van Gothaer Fahrzeugtechnik GmbH (hierna "Gotha Technik" genoemd). De zaak werd ingeschreven onder nummer NN 64/98.

(2) Bij schrijven van 28 mei 2001 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van de door de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgabe (hierna "BvS" genoemd) verleende subsidie van 3,655 miljoen DEM. Bovendien heeft de Commissie Duitsland aangemaand alle informatie te verstrekken die nodig is om de verenigbaarheid van de subsidies te onderzoeken die op grond van de steunregeling zijn verleend.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de onderzoekprocedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregel te maken. Bij schrijven van 27 juni 2001 heeft de begunstigde onderneming haar opmerkingen gemaakt. Bij schrijven van 11 juli 2001 heeft Duitsland deze opmerkingen ontvangen. Bij schrijven van 25 juli 2001 hechtte Duitsland zijn goedkeuring aan de opmerkingen.

(4) Bij schrijven van 6 juli 2001 heeft Duitsland zijn opmerkingen gemaakt. Bij schrijven van 1 oktober 2001 heeft de Commissie vragen gesteld waarop Duitsland bij schrijven van 17 oktober 2001 antwoord heeft gegeven.

B. BESCHRIJVING

(5) Gotha Technik houdt zich bezig met het lassen van fijnkorrelig staal en produceert giekverlengstukken en zwaaiarmen voor mobiele kranen. Bovendien beheert de onderneming een opleidings- en bijscholingscentrum op het gebied van de lastechniek. De onderneming is gevestigd in een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Op grond van de verstrekte inlichtingen moet Gotha Technik als KMO(3) worden beschouwd.

I. Achtergrond

(6) In 1990 kwam VEB Kraftfahrzeugwerk Gotha in handen van de Treuhandanstalt (hierna "THA" genoemd) en werd in een vennootschap omgezet: Gothaer Fahrzeugwerk GmbH (Gotha oud). Toentertijd produceerde, repareerde en verkocht het bedrijf voertuigen en voertuigcomponenten van het type Wartburg. Eind 1994 werd Gotha oud samen met zeven andere ondernemingen geprivatiseerd en ondergebracht bij Lintra Beteiligungsholding GmbH. De resultaten van Gotha oud waren sinds de privatisering echter onvoldoende, hetgeen uit onderstaande tabel blijkt (in miljoen DEM):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

II. Herstructurering

(7) Eind 1996, toen duidelijk werd dat de eerste privatisering was mislukt, greep de BvS in om de insolvabiliteit van het concern te voorkomen. In het geval van Gotha oud besloot de BvS om met de herstructurering verder te gaan. Omdat niemand Gotha oud als geheel wilde kopen, trachtte BvS beide productieketens van de onderneming, d.w.z. de productie van voertuigen en die van componenten, afzonderlijk te verkopen. De heer Schwabe kwam met een management-buy-out voor twee eenheden van de componentenproductie, namelijk de productie van giekverlengstukken en de opleidingscentra op het gebied van de lastechniek(4). De andere productie-eenheden van de componentenproductie, zoals de productie voor Audi/VW/MAN en de productie van cabines, bleven in handen van Gotha oud.

(8) Met het contract van 3 november 1997(5) droeg Gotha oud de activa met een boekwaarde van 6,89 miljoen DEM en de passiva ten bedrage van 1,099 miljoen DEM over aan een nieuwe onderneming: Gothas-Forschungs-Entwicklungs-Projektierung GmbH (hierna "Die Gothas" genoemd). Met het contract van 18 november 1997(6) droeg Gotha oud de aandelen van Die Gothas met een nominale waarde van 100000 DEM over aan de nieuwe investeerder, de heer Schwabe, die er 1 DEM voor betaalde. Vervolgens werd de naam Die Gothas veranderd in Gotha Fahrzeugtechnik GmbH.

1. Het herstructureringsplan

(9) Bij de overname stelde de nieuwe investeerder een herstructureringsplan op voor de periode 1997 tot 2000.

(10) Op grond van de beschikbare informatie bleek dat Gotha oud lange tijd niet voldoende op de markt was gericht. In het plan staat dat Gotha Technik zich concentreert op haar lastechniek voor fijnkorrelig staal. De onderneming produceert giekverlengstukken en zwaaiarmen voor mobiele kranen met een gewicht van tussen 30 en 300 t. Verliesgevende activiteiten zoals de productie van olietanks en afvalcontainers werden eind 1997 gestaakt. Gotha Technik levert aan grote kraanproducenten en maakt daarbij gebruik van de toenemende tendens op de voertuigenmarkt om de productie van accessoires uit te besteden. In 2000 behoorden tot de afnemers: Deutsche Grove GmbH met 47 % van de omzet, Liebherr Werk Ehingen GmbH met 27 %, Mannesman Dematic GmbH met 15 %, Faun GmbH met 10 % en Sennebogen GmbH met 1 %.

(11) Omdat een hooggekwalificeerde lastechniek op de markt onontbeerlijk is, vormt het opleidingscentrum op het gebied van de lastechniek een ander sleutelelement van het plan. Dit centrum is verantwoordelijk voor de opleiding en bijscholing van zowel interne als externe lassers.

(12) De onderneming is gestopt met de productie van afzonderlijke componenten en is overgestapt op het vervaardigen van op maat gesneden, hoogwaardige complete systemen. Om dergelijke hoogwaardige producten die de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn garanderen, te kunnen vervaardigen, werden de investeringen voornamelijk gebruikt om verouderde machines en uitrusting te vervangen. De productie zelf werd geoptimaliseerd en in twee hallen samengevoegd, omdat het productieproces voorheen inefficiënt was ingedeeld.

2. Kosten van de herstructurering

(13) De totale kosten voor de herstructurering van Gotha Technik van 10,915 miljoen DEM zijn als volgt verdeeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(14) Op grond van de meest recente gegevens van Duitsland draagt de overheid een bedrag van 6,395 miljoen DEM bij, dat als volgt is opgebouwd:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

- Maatregel nr. 1: Zoals reeds is uiteengezet in het besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure (hierna "inleiding van de procedure" genoemd), ontving Gotha Technik bij de verkoop aan de nieuwe investeerder een subsidie van 3,655 miljoen DEM van BvS.

- Maatregel nr. 2: De Thüringer Aufbaubank (hierna "TAB" genoemd) verleende een subsidie van 1,738 miljoen DEM op grond van een door de Commissie goedgekeurd steunprogramma(7).

- Maatregel nr. 3: Op basis van de tijdens het voorlopig onderzoek beschikbare informatie werd er in het kader van een steunregeling een subsidie van 200000 DEM verleend door middel van een toewijzingsbesluit van 10 november 1998(8). Via een toewijzingsbesluit van 26 april 1999 ontving de onderneming nog een subsidie van 115000 DEM uit hoofde van hetzelfde programma. In de formele onderzoekprocedure voerde Duitsland aan dat de vooruitzichten op levensvatbaarheid voor de onderneming in 1998, toen de steun voor het eerst werd verleend, gunstig waren.

- Maatregel nr. 4: Zoals bij de inleiding van de procedure is vermeld, verleende de Kreditanstalt für Wiederaufbau (hierna "KfW" genoemd) via de Deutsche Kreditbank AG (hierna "DKB" genoemd) een lening van 1,956 miljoen DEM uit hoofde van een steunprogramma. In de formele onderzoekprocedure toonde Duitsland aan dat dit programma het ERP-Aufbauprogramm-Ost was(9). Bovendien gaf Duitsland aan dat de lening een intensiteit van 120000 DEM had.

- Maatregel nr. 5: Via toewijzingsbesluit van 10 november 1998 werd er steun verleend in het kader van een steunprogramma(10). Dit kwam de Commissie pas tijdens de procedure ter ore.

(15) Volgens de laatste informatie zorgen de investeerder en de andere partijen voor een bijdrage van 4,341 miljoen DEM.

III. Gegevens over de markt

(16) Gotha Technik houdt zich bezig met het lassen van stalen producten en produceert giekverlengstukken en zwaaiarmen voor mobiele kranen. De categorie "productie van overige machines voor algemene doeleinden" en de subcategorie "productie van hefwerktuigen en transportmiddelen" (NACE Rev. 1 29.22)(11) zijn van toepassing. Daarnaast is de categorie "productie van onderdelen en accessoires voor automobielen en automobielmotoren" (NACE Rev. 1. 34.3)(12) relevant.

(17) Op grond van de beschikbare informatie werd de omzet van de onderneming in de jaren 1998, 1999 en 2000 als volgt behaald:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(18) Duitsland verstrekte informatie van de "Deutscher Verband für Schweißen und artverwandte Techniken (DVS)" met betrekking tot de markt voor fijnkorrelig staal. Dit hoogvaste materiaal onderscheidt zich van het gewone staal door zijn grotere vastheid en verbeterde breukrek. Vanwege de verbeterde metaalverwerkende technologie worden rekgrenzen van 960 Newton/mm2 bereikt en men beoogt elasticiteitsgrenzen van 1100 Newton/mm2 in te voeren. Door dit materiaal kan de onderneming componenten van geringere sterkte en daardoor van een minder gewicht en volume produceren. Momenteel wordt voor de productie van kranen bijna uitsluitend fijnkorrelig staal gebruikt. Op basis van de verbeterde productie-, giet- en walstechnologie is fijnkorrelig staal uiterst geschikt als lasmateriaal en de totale laskosten liggen vijf keer lager dan bij gewoon staal. DVS is daarom van mening dat de markt voor hoogvast fijnkorrelig staal zich verder zal uitbreiden.

(19) Met betrekking tot de capaciteit benadrukt Duitsland dat er geen sprake is van overcapaciteit, maar van ondercapaciteit. Sinds het begin van de jaren negentig wordt een steeds groter aandeel van de bruto toegevoegde waarde die op deze markt wordt behaald, overgeheveld van de kraanproducenten naar de producenten van kraanaccessoires. Dit komt doordat er meer wordt uitbesteed en doordat de verantwoordelijkheid voor de productie en kwaliteitsbewaking bij de toeleveranciers wordt gelegd. Bijna 50 % van de productie van accessoires wordt momenteel verkregen door middel van uitbesteding. Wegens de vereiste expertise op het gebied van de lastechniek zijn de mogelijkheden van de kraanproducenten op het gebied van de uitbesteding echter beperkt.

(20) Wat betreft het marktaandeel blijkt uit de ontvangen gegevens dat Gotha Technik werkten op basis van orders die door haar klanten worden geplaatst. Daarom wordt het marktaandeel van Gotha Technik beoordeeld in relatie tot de omvang van de orders die haar klanten jaarlijks plaatsen. Over de omvang van de orders voor 2000 die door de klanten van de onderneming op de communautaire markt en in derde landen worden geplaatst, werd de volgende tabel verstrekt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(21) Gotha Technik heeft zodoende een marktaandeel van 20 % op de communautaire markt en van 9,5 % buiten de Gemeenschap.

(22) Duitsland heeft aangetoond dat de capaciteit van de onderneming tijdens de herstructurering niet werd uitgebreid. De bouw van een nieuwe productiehal was nodig om de bruto toegevoegde waarde te vergroten. Het hoofddoel van de herstructurering was ervoor te zorgen dat de onderneming de montage van de door haar geproduceerde accessoires kon overnemen. De nieuwe productiehal voorziet in de toegenomen behoefte aan opslagruimte, de montage zelf en de kwaliteitscontrole.

IV. Redenen voor de inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag

(23) De Commissie achtte het mogelijk dat Gotha Technik geprofiteerd heeft van een subsidie van de BvS van 6,1 miljoen DEM die in 1997 aan Gotha oud werd verleend. De Commissie was bovendien van mening dat de onderneming een aanvullende loonkostensubsidie van 398000 DEM heeft gekregen. Daarnaast rees de vraag of de verkoop gepaard ging met steun ten gunste van de investeerder.

(24) De steun voor de maatregelen nr. 2 tot en met nr. 4 werd toegekend op basis van door de Commissie goedgekeurde steunprogramma's. Omdat er echter inlichtingen ontbraken, kon de Commissie in de inleiding van de procedure niet beoordelen of deze steun voldeed aan de voorwaarden van het programma. Derhalve werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(13).

(25) De steun voor maatregel nr. 1 van 3,655 miljoen DEM werd als nieuwe steun beschouwd. Deze steun werd getoetst aan artikel 88, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag en de mededeling van de Commissie "Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden"(14) (hierna "richtsnoeren" genoemd). De kaderregeling van 1994 is voorts van toepassing op niet-aangemelde steun die vóór de publicatie van de richtsnoeren van 1999(15) werd toegekend. Dit is het geval bij de steun voor Gotha Technik. De Commissie betwijfelde of het plan de levensvatbaarheid van de onderneming kan herstellen, of er op de markten waarop de onderneming actief is, van overcapaciteit sprake is en of de investeerder een aanzienlijke bijdrage levert.

C. JURIDISCHE BEOORDELING

I. Steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag

(26) Zoals in de inleiding van de procedure is vermeld, werden de maatregelen nr. 1 tot en met nr. 4 als steun beschouwd, hetgeen Duitsland in zijn opmerkingen ook niet bestrijdt. Maatregel nr. 5 is eveneens als steun te beschouwen. De genoemde maatregelen hebben Gotha Technik ongetwijfeld voordeel opgeleverd, doordat de onderneming de kosten kon verlagen die zij normaal gesproken moest dragen. De begunstigde van de steun, Gotha Technik, produceert zwaaiarmen en giekverlengstukken voor kranen, een economische activiteit die handel tussen lidstaten met zich brengt.

1. Steunelementen bij de verkoop van Gotha Technik

(27) Duitsland beweert dat het aanbod van de investeerder als beste te voorschijn kwam uit een openbare en transparante verkoopprocedure. Omdat niemand bereid was Gotha oud als geheel over te nemen, trachtte BvS de afdeling componentenproductie van de onderneming afzonderlijk te verkopen. Voor twee eenheden van de componentenproductie, namelijk de productie van zwaaiarmen en het opleidingscentrum, werd een management-buy-out-aanbod gedaan. De activa en de passiva van de afdeling zwaaiarmen en van het opleidingscentrum werden in een nieuwe onderneming ondergebracht, die in handen was van Gotha oud en waarvan de aandelen werden overgenomen door de investeerder voor de prijs van 1 DEM. Volgens Duitsland behelsde deze transactie geen steunelement, omdat er op de markt geen betere prijs kon worden verkregen.

(28) Om steunelementen bij de transactie uit te sluiten, moest BvS een prijs vragen die overeenkwam met de marktwaarde van de onderneming. De Commissie onderzoekt derhalve of de verkoopprocedure adequaat was voor het vaststellen van de marktprijs. Overeenkomstig de mededeling van de Commissie betreffende staatssteunelementen bij de verkoop van gronden en gebouwen door openbare instanties(16) alsmede de regels van de Commissie inzake privatisering, opgenomen in het jaarverslag van 1993(17), komt de verkoopprijs overeen met de marktprijs als de verkoop plaatsvindt via een openbare en onvoorwaardelijke aanbesteding en als de activa naar de hoogste bieder of de enige bieder gaan. De bieders moeten genoeg tijd en informatie krijgen om de waarde van de activa adequaat te kunnen bepalen. Wanneer van dit aanbod geen gebruik wordt gemaakt, moet een onafhankelijke beoordeling worden uitgevoerd teneinde de marktwaarde te bepalen. Omdat de Commissie onvoldoende informatie had ontvangen, kon zij deze beoordeling bij de inleiding van de procedure niet uitvoeren. Daarom beval zij Duitsland tot het verstrekken van informatie.

(29) In eerste instantie onderzoekt de Commissie of er een aanbesteding is geweest overeenkomstig de in overweging 28 genoemde voorwaarden. Zij stelt vast dat er in 1997 geen aanbesteding heeft plaatsgevonden. Duitsland vond een nieuwe aanbesteding niet nodig omdat de belangstelling voor de verkoop van de onderneming in talrijke persartikelen had gestaan en dus voor de branche niet nieuw was. Bovendien was er schriftelijk contact opgenomen met potentiële geïnteresseerden(18). Er is sprake van een openbare verkoopprocedure wanneer de pers er dermate veel over schrijft dat alle potentiële bieders er kennis van hebben kunnen nemen(19). Omdat men slechts met vijf potentiële geïnteresseerden contact had opgenomen, was dit niet de manier om alle mogelijke bieders te informeren. Op basis van de informatie in het kader van de formele onderzoekprocedure C31/01 (Schmitz Gotha)(20) schijnt het om ondernemingen te gaan die veeleer in de voertuigbranche werkzaam zijn dan in de sector waarin Gotha Technik actief is. Met betrekking tot de persartikelen heeft Duitsland noch een exemplaar doen toekomen, noch inlichtingen verstrekt over de bron en inhoud van deze artikelen. De Commissie is derhalve van mening dat het hier geen openbare verkoopprocedure betrof. Een verkoopprocedure die niet als openbaar kan worden beschouwd, is niet geschikt om de marktwaarde te bepalen.

(30) Derhalve onderzoekt de Commissie of de marktprijs via een onafhankelijke beoordeling werd vastgesteld. Op basis van een onafhankelijk rapport over de vaststelling van de liquidatiewaarde van Gotha oud uit 1997 (hierna "de studie uit 1997" genoemd)(21) voert Duitsland aan dat de activa die door de investeerder zijn overgenomen, een liquidatiewaarde van nul hebben. De studie uit 1997 bevat onder meer een liquiditeitsplanning voor de totale componentenproductie tijdens de vermoedelijke liquidatiefase (juli 1997 - juni 1998)(22). De planning is gebaseerd op de verwachte opbrengsten en investeringen in de liquidatiefase verminderd met de in het bewuste jaar gebruikte reserves. Volgens de planning zou de liquiditeit van de componentenproductie 4,18 miljoen DEM belopen. Volgens Duitsland behelst de waarde van 4,18 miljoen DEM vlottende middelen van productie-eenheden binnen de componentenproductie ten belope van 6,851 miljoen DEM, die niet door de investeerder werden overgenomen, maar bij Gotha oud bleven. Duitsland is derhalve van oordeel dat deze activa niet meetellen bij de berekening van de liquidatiewaarde van de door de investeerder overgenomen afdeling zwaaiarmproductie resp. opleidingscentrum. Daarom meent Duitsland dat de liquidatiewaarde van deze aan de investeerder overgedragen productie-eenheden nul is en dat de prijs van 1 DEM die door de investeerder is betaald, derhalve de marktprijs was. De Commissie stelt echter vast dat de door Duitsland genoemde waarde van 4,18 miljoen DEM het resultaat was van een liquiditeitsplanning die evenwel niet gebaseerd was op de activa van de componentenproductie of de afzonderlijke productie-eenheden binnen de componentenproductie. De hypothese van Duitsland volgens welke de waarde van 4,18 miljoen DEM activa omvat die bij Gotha oud zijn gebleven en die niet mogen worden meegerekend, is derhalve niet plausibel. Op basis van de studie uit 1997 is de Commissie derhalve van mening dat de door Duitsland voorgelegde these, volgens welke de investeerder de marktprijs heeft betaald, niet correct is.

(31) Omdat er geen sprake is geweest van een openbare aanbesteding en een degelijke onafhankelijke beoordeling, kan de Commissie er niet van uitgaan dat de door de investeerder betaalde prijs daadwerkelijk de marktprijs was. De Commissie kan zodoende niet uitsluiten dat de transactie steun voor de heer Schwabe behelsde. Aangezien de overdracht aan de nieuwe investeerder een belangrijk onderdeel is van de herstructurering van een in de nieuwe deelstaten gevestigde onderneming en de richtsnoeren van 1994 hierop van toepassing zijn, zal de Commissie de maatregel onderzoeken in het kader van onderhavige onderzoekprocedure. Wat betreft de hoogte van de steun stelt de Commissie vast dat de liquidatie van de onderneming het enige alternatief zou zijn geweest voor de verkoop aan de nieuwe investeerder. Derhalve is de Commissie van mening dat de liquidatiewaarde het meest overeenkomt met de reële waarde van Gotha oud op het tijdstip van haar verkoop. Op grond van de in de formele onderzoekprocedure verkregen informatie bedraagt de liquidatiewaarde van de componentenproductie in totaal 1,173 miljoen DEM(23). De steun die de investeerder bij de overdracht heeft gekregen, kan daarom maximaal 1,173 miljoen DEM bedragen. Bij gebrek aan verdere informatie kan de Commissie alleen maar deze waarde gebruiken.

2. Steunelementen bij de participatie in TBS

(32) Bij de inleiding van de procedure was de Commissie niet in staat te beoordelen of er sprake was van steunelementen, toen Gotha Technik een participatie van 5 % verwierf in Technische Bildungsstätte GmbH (hierna "TBS" genoemd) van Gotha oud, die onder de zeggenschap van de BvS stond. Daarom werd een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd. Tijdens de procedure vernam de Commissie dat de aandelen van de onderneming met een nominale waarde van 200000 DEM op grond van een openbare en onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure werden overgedragen aan de directie en zeven ondernemingen voor de prijs van 1 DEM middels het contract van 19 juni 1998. De Commissie is derhalve van mening dat er geen sprake was van steunelementen bij de verwerving van de participatie door Gotha Technik.

3. De BvS-subsidie van 6,1 miljoen DEM

(33) In september 1997 ontving Gotha oud een BvS-subsidie van 6,1 miljoen DEM voor de vergoeding van afvloeiingsregelingen voor werknemers. Bij de inleiding van de procedure was de Commissie van mening dat ook Gotha Technik van deze steun profiteerde(24). Omdat de Commissie over onvoldoende inlichtingen beschikte met betrekking tot het gebruik van de steun, werd deze in eerste instantie als steun voor beide Gothaondernemingen beschouwd. Derhalve werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd.

(34) In zijn reactie op het bevel wees Duitsland erop dat § 613a van het BGB vóór 1 januari 1999 niet van toepassing was in de nieuwe deelstaten. Volgens de verstrekte informatie werd de steun gebruikt voor de financiering van afvloeiingsregelingen voor werknemers bij Gotha oud. Duitsland verklaarde dat Gotha Technik alle 90 werknemers van de zwaaiarmproductie en het opleidingscentrum op het gebied van de lastechniek van Gotha oud had overgenomen. Omdat bovendien alle rechten van de werknemers wat betreft de duur van de dienstbetrekkingen waren overgedragen aan de onderneming, hoefde Gotha Technik geen afvloeiingsvergoedingen te betalen. In verband daarmee ontving de onderneming geen steun. Volgens de Commissie is de vraag of § 613a van het BGB op het bewuste tijdstip relevant was, van ondergeschikt belang, omdat Die Gothas (nu: Gotha Technik) zich tot contractuele overname van werknemers verplichtte. Het belangrijkste element in de beoordeling van de Commissie is het daadwerkelijke gebruik van de steun. Hiervan werd de Commissie pas tijdens de procedure op de hoogte gesteld. Zoals blijkt uit de informatie die in het kader van de formele onderzoekprocedure werd ontvangen, werd er geen steun verleend aan Gotha Technik. De Commissie is derhalve van mening dat Gotha Technik niet als begunstigde van de steun kan worden beschouwd.

4. De werkgelegenheidspremie van 398000 DEM

(35) Op grond van de vóór de inleiding van de procedure verstrekte informatie bleek de onderneming werkgelegenheidspremies van in totaal 398000 DEM te hebben ontvangen. Vanwege het gebrek aan informatie kon de Commissie bij haar inleiding van de procedure echter niet beoordelen of deze subsidies als steun moesten worden gezien. Daarom werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd. Volgens de gegevens die tijdens de procedure zijn verstrekt, was er een subsidie van 170000 DEM verleend op basis van een door de Commissie goedgekeurde steunregeling(25). Hierdoor dient deze subsidie als steun te worden beschouwd. De verenigbaarheid van deze steun wordt in overweging 41 onderzocht. Overeenkomstig § 217 van het Duitse Sociale Wetboek, deel III (SGBIII), werd er voorts een subsidie van 228000 DEM verleend, dus niet op grond van een goedgekeurde steunregeling. De Commissie wijst erop dat ondernemingen recht hebben op dit soort subsidies, mits de wetsvoorschriften in kwestie worden nageleefd. Aangezien de maatregel niet beperkt is tot een bepaalde onderneming of productiebranche, betreft het een algemene steunmaatregel(26).

II. Bestaande steun volgens Duitsland

(36) De steunmaatregelen nr. 2 tot en met nr. 5 en de werkgelegenheidssubsidie vallen volgens Duitsland onder bestaande steunregelingen.

(37) Wat de steunmaatregel nr. 2 (subsidie in het kader van het steunprogramma "Gemeinschaftsaufgabe") betreft, kon de Commissie bij de inleiding van de procedure niet beoordelen of het gebruik van de steun voldoet aan de criteria van het programma in kwestie. Daarom werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd. Het investeringsvoornemen heeft betrekking op een gebied dat onder artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag valt. In het geval van Gotha Technik bedraagt de maximale bruto steunintensiteit 43 %. In de periode tussen oktober 1997 en oktober 2000 werden voor steun in aanmerking komende investeringen gedaan ten belope van 5,765 miljoen DEM. Omdat de regionale steun, inclusief de steunmaatregelen nr. 2 tot en met nr. 4 (plus vervroegde afschrijving), in totaal 3,343 miljoen DEM beloopt, bedraagt de intensiteit inderdaad 43 %. Het gaat dus om bestaande steun, waarmee echter rekening wordt gehouden bij de beoordeling van de evenredigheid krachtens de richtsnoeren.

(38) De steunmaatregel nr. 3 werd toegekend op grond van het KMO-investeringsprogramma; alleen ondernemingen met goede vooruitzichten op levensvatbaarheid komen volgens dit programma in aanmerking voor steun. Bij de inleiding van de procedure had de Commissie echter bedenkingen met betrekking tot de levensvatbaarheid en dus ook twijfels of de steunmaatregel nr. 3 in overeenstemming was met het programma. Derhalve werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd. Tijdens de formele onderzoekprocedure beweerde Duitsland dat de onderneming vanaf eind 1998 goede vooruitzichten had op levensvatbaarheid. Ter ondersteuning hiervan werd er informatie over de onderneming vanaf september 1998 verstrekt, waarop de beoordeling van de steunmaatregel nr. 3 over de betreffende periode was gebaseerd. De Commissie stelt vast dat Gotha oud in 1997 insolvent dreigde te worden en daarom niet levensvatbaar was. Gotha oud was, toen het bedrijf aan de investeerder werd verkocht, op het gebied van de productie van zwaaiarmen duidelijk verliesgevend. Onder leiding van de nieuwe investeerder kon de omzet van de onderneming in 1998 echter duidelijk worden verhoogd, zodat in september 1998 een bedrijfswinst van 865000 DEM werd genoteerd. In de loop van dat jaar had de onderneming geen overcapaciteit. De waarde van het vermogen steeg van 12,887 miljoen DEM in 1997 naar 18,702 miljoen DEM in september 1998. De Commissie stelt vast dat er in het onderhavige geval geen beroep werd gedaan op de door de deelstaat aan de banken beschikbaar gestelde borgstelling. Zij is derhalve van mening dat de onderneming daadwerkelijk goede vooruitzichten had op levensvatbaarheid ten tijde van de steuntoekenning aan het eind van 1998(27). De Commissie is derhalve van mening dat het in het geval van maatregel nr. 3 om bestaande steun gaat. Met deze steun zal rekening worden gehouden bij de beoordeling van de evenredigheid.

(39) Wat de steunmaatregel nr. 4 betreft, heeft Duitsland tijdens de procedure slechts meegedeeld dat het hier gaat om het "ERP-Aufbauprogramm-Ost" van de KfW. Op grond van de informatie die tijdens de procedure werd verstrekt was aan de criteria voldaan, met name betreffende de maximale steungrens van 7,5 % voor KMO's die in de nieuwe deelstaten zijn gevestigd(28). Het gaat hier dus om bestaande steun, waarmee alleen rekening wordt gehouden met het oog op de beoordeling van de evenredigheid in het kader van de richtsnoeren. Wat betreft het steunelement van de lening, werd er tijdens de procedure aanspraak gemaakt op een bedrag van 120000 DEM. De Commissie stelt vast dat het enige mogelijke steunelement van de lening in een rentesubsidie kan liggen(29). Om de rentesubsidie te kunnen beoordelen, past de Commissie het op het desbetreffende tijdstip geldende referentierentepercentage van de Gemeenschap van 4,6 % toe. Het steunelement bedraagt zodoende daadwerkelijk 120000 DEM.

(40) Met betrekking tot de steunmaatregel nr. 5, dat wil zeggen de belastingteruggave, ontving de Commissie pas na het begin van de procedure informatie. Aan de voorwaarden, met name een maximale brutosteunintensiteit van 10 % voor KMO's in de nieuwe deelstaten, is echter voldaan(30). Het gaat hier dus om bestaande steun, waarmee alleen rekening wordt gehouden bij de beoordeling van de evenredigheid in het kader van de richtsnoeren.

(41) Wat betreft de werkgelegenheidssubsidie van 170000 DEM vernam de Commissie tijdens de procedure dat deze steun werd toegekend op grond van een goedgekeurde steunregeling(31). Op basis van de informatie die tijdens de procedure is verstrekt, is de Commissie van mening dat de subsidie aan de voorwaarden voldoet. De steun wordt derhalve als bestaand gezien, maar hiermee wordt wel rekening gehouden bij de beoordeling van de evenredigheid.

III. Nieuwe steun

(42) Zoals bij de inleiding van de procedure is uiteengezet, berust de steunmaatregel nr. 1 (BvS-subsidie) op geen enkele bestaande regeling en moet zij dus als nieuwe steunmaatregel worden gezien die in het kader van deze procedure moet worden onderzocht. Een dergelijke steun is in beginsel onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, indien hij niet onder een van de uitzonderings- respectievelijk afwijkingsmogelijkheden van artikel 87 van het EG-Verdrag valt.

(43) Duitsland heeft op geen enkele van de uitzonderingsbepalingen van artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag een beroep gedaan. Het heeft ook niet geprobeerd de steun te rechtvaardigen op grond van de afwijkingsbepalingen van artikel 87, lid 3, onder b) en d), van het EG-Verdrag. Met betrekking tot de afwijkingsbepaling van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag stelt de Commissie vast dat Thüringen tot de steungebieden in de zin, van deze bepaling behoort. Zoals in de richtsnoeren van de Commissie inzake regionale steunmaatregelen is uiteengezet(32), is de Commissie van mening dat - behalve wanneer het tegendeel wordt bewezen - een individuele ad-hocsteunmaatregel ten gunste van slechts één onderneming niet voldoet aan de voorwaarden voor de toekenning van regionale steun. De Commissie gaat er in deze richtsnoeren verder van uit dat ad-hocsteunmaatregelen ten gunste van individuele ondernemingen in moeilijkheden niet als regionale steun moeten worden behandeld, maar onder artikel 87, lid 3, onder c), vallen. Gelet op het hoofddoel van de steun, dat wil zeggen herstel van de levensvatbaarheid van een onderneming, is de afwijking van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag derhalve van toepassing. De Commissie heeft dienovereenkomstig onderzocht of de steun voldoet aan de criteria die zijn vastgelegd in de richtsnoeren ter beoordeling van reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (zie overweging 25).

1. Subsidiabiliteit volgens de richtsnoeren

(44) Volgens punt 2.1 van de richtsnoeren zijn een dalende omzet, toenemende verliezen, een geringere kasstroom en een vermindering van de waarde van de nettoactiva typische kenmerken van een onderneming in moeilijkheden. De Commissie stelt vast dat Gotha oud in 1997 insolvent dreigde te worden en Gotha Technik op het tijdstip van de verkoop van het bedrijf aan de nieuwe investeerder en de steunverlening, duidelijk verliesgevend was. Derhalve komt de onderneming in aanmerking voor herstructureringssteun in de zin van de richtsnoeren.

2. Herstel van de levensvatbaarheid binnen een redelijk tijdsbestek

(45) Volgens punt 3.2.2, onder i), van de richtsnoeren moet het herstructureringsplan de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming binnen een redelijk tijdsbestek herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden.

(46) De Commissie stelt vast dat de onderneming zich beter heeft ontwikkeld dan verwacht. De levensvatbaarheid werd al in 1998 bereikt in plaats van - zoals gepland - in 1999. In 2000 liet de onderneming een omzet van 36,7 miljoen DEM zien en de effectieve winst lag bij 1,175 miljoen DEM. Bij de inleiding van de procedure bracht de Commissie echter de vraag ter sprake of de verplichte terugvordering van niet-verenigbare steun van ongeveer 7 miljoen DEM van Gotha oud in het kader van steunzaak C 41/99 (lintra)(33) kan worden gezien als extra passiva bij de herstructurering van Gotha Technik, hetgeen de beoordeling van het criterium van de levensvatbaarheid had kunnen beïnvloeden. Overeenkomstig de informatie die tijdens de procedure is verstrekt, is Gotha oud op 20 juni 2001 haar terugbetalingsplicht (inclusief rente) nagekomen door het betalen van een bedrag van in totaal 8,236 miljoen DEM. De Commissie is van mening dat deze kwestie hiermee is opgelost.

(47) Dientengevolge is zij van mening dat de onderneming op eigen kracht de concurrentie met andere bedrijven kan aangaan. De twijfels die de Commissie bij de inleiding van de procedure heeft geuit met betrekking tot de levensvatbaarheid zijn opgeheven door de tijdens de procedure ontvangen informatie.

3. Ontbreken van ongerechtvaardigde vervalsing van de mededinging

(48) Overeenkomstig de richtsnoeren mag de steun de mededinging niet op ongerechtvaardigde wijze vervalsen. Volgens punt 3.2.2, onder ii), van de richtsnoeren moet het herstructureringsplan bij overcapaciteit in de branche voorzien in een capaciteitsinkrimping van de begunstigde onderneming.

(49) De Commissie stelt vast dat Gotha Technik als KMO kan worden beschouwd en gevestigd is in een gebied dat onder artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag valt. Gotha Technik produceert zwaaiarmen en giekverlengstukken voor de kraanindustrie, een hooggespecialiseerde markt. Op grond van de meest recente gegevens heeft de onderneming een aandeel van 20 % op de communautaire markt en van 9,5 % buiten de Gemeenschap en profiteert zij van de toenemende tendens bij kraanproducenten om de productie van accessoires uit te besteden aan toeleveranciers.

(50) Bij de inleiding van de procedure beschikte de Commissie over onvoldoende informatie om te onderzoeken of er op de markt sprake was van overcapaciteit. Op basis van de tijdens de procedure verstrekte gegevens is de Commissie van mening dat het om een groeimarkt gaat. Er is geen sprake van overcapaciteit. Volgens Duitsland zal de capaciteit niet veranderen, alleen de productie zal toenemen. Door gebrek aan gegevens kon de Commissie bij haar inleiding van de procedure echter niet beoordelen of de bouw van een nieuwe productiehal een stijging van de capaciteit zou meebrengen. In de formele onderzoekprocedure heeft Duitsland kunnen bewijzen dat de bouw noodzakelijk was om de toegevoegde waarde overeenkomstig het herstructureringsplan te vergroten, zonder dat daarbij de capaciteit werd uitgebreid. Vóór de inleiding van de procedure werd erop gewezen dat de onderneming ook aluminiumprofielen voor railvoertuigen last. Omdat de gegevens over de branche niet voldoende waren, kon de Commissie bij de inleiding van de procedure niet beoordelen of er op de markt in kwestie sprake was van overcapaciteit. Tijdens de procedure verklaarde Duitsland dat men nooit begonnen is met het lassen van aluminiumprofielen.

(51) Op grond van de tijdens de formele onderzoekprocedure verstrekte informatie beschouwt de Commissie de twijfels die in het besluit tot inleiding van de procedure worden geuit, als opgeheven. Zij komt tot de conclusie dat de steun de mededinging niet op ongerechtvaardigde wijze vervalst.

4. Evenredigheid van de steun

(52) Volgens punt 3.2.2, onder iii), van de richtsnoeren dient de steun in het kader van het herstructureringsplan tot het noodzakelijke minimum te worden beperkt. Normaal gesproken wordt van de begunstigden van de steun verlangd dat zij een aanzienlijke eigen bijdrage leveren aan het herstructureringsplan.

(53) Overheidsinstanties dragen in totaal 7,738 miljoen DEM voor herstructureringsdoeleinden bij.

(54) Bij de inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of een investeerderbijdrage van 200000 DEM respectievelijk 1,2 % als aanzienlijk moest worden beschouwd. Met het door Duitsland meegedeelde bedrag van 3,1 miljoen DEM kon vanwege onvoldoende informatie op dat moment geen rekening worden gehouden. Derhalve werd er een bevel tot informatieverstrekking uitgevaardigd. Tijdens de procedure ontving de Commissie een bijgestelde tabel, volgens welke de investeerder en de banken 4,341 miljoen DEM bijdragen. Het bedrag kan als volgt worden onderverdeeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

- Met betrekking tot de bijdrage nr. 2 had de Commissie geen gedetailleerde informatie ontvangen vóór de inleiding van de procedure. Volgens de tijdens de procedure ontvangen informatie bedraagt de lening in kwestie 0,5 miljoen DEM met een rentepercentage van 6,45 % per jaar met een looptijd van één jaar en is zij gedekt door een hypotheek op het bouwterrein in Gotha. De Commissie wijst erop dat de onderneming op het moment van de leningverstrekking goede vooruitzichten op levensvatbaarheid had. Zij is derhalve van mening dat de lening als bijdrage van de investeerder moet worden beschouwd.

- Ook met betrekking tot de bijdrage nr. 3 had de Commissie de gedetailleerde voorwaarden niet ontvangen vóór de inleiding van de formele onderzoekprocedure. Volgens de laatste informatie nemen zes particuliere ondernemingen hieraan deel. Het contract betreft machines en uitrusting, heeft een rentepercentage van 5,22 tot 7,09 % en heeft een looptijd van 36 tot 60 maanden. De Commissie is derhalve van mening dat deze contracten als investeerderbijdrage konden worden gezien.

- Met betrekking tot de bijdrage nr. 4 stelt de Commissie vast dat de lening van de KfW, die door de DKB werd verstrekt, op grond van een steunprogramma werd verleend. Zoals in overweging 39 is uiteengezet, bedraagt het steunelement 120000 DEM. De vraag is of het deel van de lening dat niet onder het steunprogramma valt, als bijdrage van de investeerder moet worden gezien. De Commissie stelt vast dat de rentesubsidie in dit geval het enige steunelement is(34). De Commissie is derhalve van mening dat de eigen aansprakelijkheid van de DKB van 1,836 miljoen DEM als investeerderbijdrage moet worden beschouwd.

- Met betrekking tot de bijdrage nr. 5 vernam de Commissie tijdens de formele onderzoekprocedure dat het gaat om een lening die in 1998 door zeven leidinggevenden werd verstrekt, met een rentepercentage van 15 % en een looptijd tot september 2000. In de praktijk heeft de Commissie leningen van de bedrijfsleiding als investeerderbijdrage geaccepteerd, als de herstructurering via een management-buy-out plaatsvond. Duitsland heeft echter nooit duidelijk gemaakt of de zeven leidinggevenden daadwerkelijk tot de bedrijfsleiding behoren. De Commissie kan de lening derhalve niet als investeerderbijdrage beschouwen.

(55) Bij de inleiding van de procedure bracht de Commissie de vraag ter sprake of de verplichting tot terugbetaling van niet-verenigbare steun van ongeveer 7 miljoen DEM door Gotha oud in zaak C 41/99 (Lintra) de beoordeling van de evenredigheid van de steun zou kunnen beïnvloeden. Zoals in overweging 46 is uiteengezet, is Gotha oud haar terugbetalingsplicht nagekomen door een storting op 20 juni 2001. Dientengevolge beschouwt de Commissie deze kwestie als opgelost.

(56) Op grond van het hierboven gestelde bedraagt de investeerderbijdrage 4,218 miljoen DEM. De Commissie herinnert er echter aan dat de verkoop van Die Gothas (nu Gotha Technik) aan de investeerder voor de prijs van 1 DEM als steun ten bedrage van 1,173 miljoen DEM kan worden gezien (zie overweging 31). Volgens de richtsnoeren moet de investeerder, wanneer het om herstructurering gaat, uit eigen middelen bijdragen of voor externe financiering tegen marktvoorwaarden zorgen. De investeerderbijdrage in kwestie voldoet niet aan dit criterium wat het bedrag van deze steun betreft. Op grond hiervan bedraagt het investeerderbedrag 3,045 miljoen DEM of 27,9 % van de herstructureringskosten. Volgens de Commissie is dit een aanzienlijk bedrag in de zin van de richtsnoeren. Op grond van de informatie die in de procedure is verstrekt, is de Commissie van mening dat haar twijfels zijn opgeheven. Zij vindt de steun derhalve evenredig in verhouding tot haar voordelen.

D. CONCLUSIE

(57) De Commissie stelt vast dat Duitsland in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag steun heeft toegekend. De steun is echter verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, omdat de steun in kwestie voldoet aan de voorwaarden van de kaderregeling van 1994,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De door Duitsland ten uitvoer gelegde steunmaatregel ten gunste van Gothaer Fahrzeugtechnik GmbH, ten bedrage van 3,655 miljoen DEM (1686711,83 EUR), is met de gemeenschappelijke markt verenigbaar overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 30 januari 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 211 van 28.7.2001, blz. 2.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen (PB C 213 van 23.7.1996, blz. 4).

(4) De Commissie wijst erop dat de productie van voertuigen van Gotha oud voor 1 DEM werd gekocht door Schmitz Cargobull AG en door Josef-Koch GmbH. De steun die in dit verband werd toegekend, wordt momenteel onder nr. C 31/01 - Schmitz-Gotha onderzocht.

(5) "Vertrag über die Einbringung von Betriebsvermögen" van 3 november 1997, rechtsgeldig met ingang van 30 september 1997.

(6) "Geschäftsanteilkauf- und Abtretungsvertrag" van 18 november 1997, rechtsgeldig met ingang van 1 oktober 1997.

(7) NN 123/97 - Gemeinschaftsaufgabe "Förderung der regionalen Wirtschaftstruktur", 26e kaderplan, SG(97) D/7104 van 18 augustus 1997.

(8) NN142/97 - "Richtlinie des Landes Thüringen zugunsten von Investitionen von KMU", SG(96) D/4313 van 2 juni 1998.

(9) N 563/c/94 - SG(94) D/17293 van 1 december 1994.

(10) N 494/a/95 "Investitionszulagengesetz" (investeringspremiewet), SG(95) D/17154 van 27 december 1995.

(11) Commissie: Panorama der EU-Industrie 1999, blz. 283.

(12) Commissie: Panorama der EU-Industrie 1999, blz. 385.

(13) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(14) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(15) Zie alinea 7.5 van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (mededeling aan de lidstaten en voorstel voor dienstige maatregelen) 1999 (PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2).

(16) PB C 209 van 10.7.1997, blz. 3.

(17) Commissie, "XXIII. Bericht über die Wettbewerbspolitik 1993", 1994, blz. 270.

(18) Hiertoe behoorden onder meer Kässbohrer Fahrzeugwerke, Kögel Fahrzeugwerk AG, Fahrzeugwerk Bernhardt Krone GmbH, Fahrzeugbau Langendorf GmbH & Co. KG en Schmitz Cargobull AG.

(19) Mededeling over de openbare verkoop van gronden, zie voetnoot 16, blz. 2.

(20) Vgl. het schrijven van Duitsland van 10 augustus 2001.

(21) Forensika GmbH Wirtschaftsprüfungsgesellschaft: "Gutachten zur Ermittlung des Liquidationswertes der Gother Fahrzeugwerk GmbH zum 1.7.1997", 1997.

(22) Zie bijlage 4 van de evaluatie.

(23) Deze waarde is het resultaat van de herwaardering van de handelsbalans van Gotha oud in het geval van een liquidatie; zie bijlage 1 bij de studie uit 1997.

(24) Overeenkomstig het verkoopcontract garandeerde Gotha oud op correcte wijze dat slechts 90 werknemers werden overgeplaatst naar Die Gothas (later Gotha Technik) overeenkomstig § 613a BGB (Duitse Burgerlijk Wetboek). De inkrimping van arbeidskrachten van Gotha oud van 316 naar 163 leek te zijn uitgevoerd om aan deze contractuele verplichtingen te voldoen en wordt daarom als een maatregel ter voorbereiding van de overname gezien.

(25) NN 107/97 - "Lohnkostenzuschuss-Ost", SG(98) D/1049 van 6 februari 1998.

(26) Hetzelfde standpunt werd ingenomen in zaak C 35/2000 (Saalfelder Hebezeugbau GmbH) zie het schrijven SG(2001) D/28991 aan Duitsland van 20 juli 2001.

(27) Dit standpunt wordt door de beoordeling van het criterium van de levensvatbaarheid in overweging 45 e.v. bevestigd.

(28) Omdat de investeringen van 5,765 miljoen DEM die voor steun in aanmerking kwamen, tegen juli 2000 waren verricht, beliep de intensiteit 1,27 %.

(29) De borgstelling van de overheid die de banken in deze gevallen gewoonlijk als onderpand krijgen, alsmede de vrijstelling van aansprakelijkheid werden voor Gotha Technik niet aangevraagd.

(30) Omdat de investeringen van 5,765 miljoen DEM die voor steun in aanmerking kwamen, tegen juli 2000 waren verricht, beliep de intensiteit 9,93 %.

(31) Zie vootnoot 25.

(32) PB C 74 van 10.3.1998, blz 8.

(33) PB L 236 van 5.9.2001, blz. 3.

(34) Er werd geen overheidsborgstelling of een vrijstelling van aansprakelijkheid verstrekt; de lening werd slechts gedekt door een hypotheek op het bouwterrein in Gotha.