BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 12 december 1990 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag in zaak nr . IV/32.363 - KSB/Goulds/Lowara/ITT ( Slechts de teksten in de Duitse, de Engelse en de Italiaanse taal zijn authentiek ) (91/38/EEG )

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr . 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag ( 1 ), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op de artikelen 2, 4, 6 en 8,

Gezien het door de ondernemingen KSB Aktiengesellschaft, Frankenthal, Duitsland ( hierna KSB genoemd ), Lowara SpA, Montecchio, Italië ( hierna Lowara genoemd ), Goulds Pumps Inc ., Seneca Falls, New York, Verenigde Staten ( hierna Goulds genoemd ), ITT Fluid Handling Division, Midland Park, New Jersey, Verenigde Staten ( hierna ITT genoemd ) op 5 juni 1987 ingediende verzoek om een negatieve verklaring, subsidiair een verklaring tot vrijstelling voor beide door hen op 22 juli 1987 gesloten overeenkomsten inzake gemeenschappelijk onderzoek, ontwikkeling en produktie van de vloeistofvervoerende delen ( wet end ) van een eentraps -, eenstroomsradiaal-centrifugaalpomp uit chroomnikkelstaal en de door de vier partijen met Lowara als producent op dezelfde dag gesloten produktieovereenkomst voor de vervaardiging van deze delen,

Gezien de bekendmaking ( 2) van het essentiële gedeelte van het verzoek en de aanmelding overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr . 17,

Gehoord het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt :

I . DE FEITEN

A . De procedure

( 1 ) Bij brief van 5 juni 1987 hebben KSB, Lowara, Goulds en ITT een door hen op 5 november 1985 gesloten overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke onderneming Quattro-Tech SA aangemeld .

Reeds bij deze aanmelding kondigden de contractpartijen een wijziging in de oorspronkelijke samenwerkingsovereenkomst aan . Bij brief van 4 augustus 1987 hebben zij twee latere overeenkomsten van 22 juli 1987 - een overeenkomst inzake gemeenschappelijk(e ) onderzoek, ontwikkeling en produktie en een produktieovereenkomst - ingediend . Zij verzoeken om een negatieve verklaring op grond van artikel 2 van Verordening nr . 17, subsidiair een vrijstelling op grond van artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag .

B . De betrokken ondernemingen

( 2 ) KSB is de belangrijkste Europese pompenfabrikant, met zetel te Frankenthal, Duitsland . Zij heeft dochtermaatschappijen in de gemeenschappelijke markt en in derde landen . KSB nam in 1986 de grootste Franse pompenfabrikant Éts . Pompes Guinard, met zetel te Courbevoie, over . Met deze verwerving is KSB de grootste pompenfabrikant ter wereld geworden . De geconsolideerde totale omzet van KSB bedroeg in 1987 1 379 miljoen DM . Circa [ . . .] % ( 3 ) van deze omzet kwam van pompen .

Goulds, met zetel in Seneca Falls, New York, Verenigde Staten, is samen met haar op 5 november 1985 voor 100 % overgenomen dochter, Lowara, na KSB en een Japanse firma, de op twee na grootste pompenfabrikant ter wereld . In 1986 bedroeg de totale omzet van het concern 356,226 miljoen dollar; daarin is begrepen 44,482 miljoen dollar omzet van Lowara ( jaarverslag 1986 ). Ook Goulds biedt, evenals KSB, een groot scala aan pompen aan . Lowara is in de "Water Technologies Group" van Goulds opgenomen . Volgens het jaarverslag over 1986 heeft Goulds sinds 1981 meer dan 20 miljoen dollar aan research en ontwikkeling uitgegeven .

Lowara met zetel te Montecchio Maggiore ( VI ), Italië, is in 1968 opgericht en heeft voor het eerst de know-how ontwikkeld voor de chroomnikkelstaaldelen voor pompen van geringere doorsnee . Hoewel zij thans een 100 % dochtermaatschappij van Goulds is, is zij nog steeds een van de vier partners in de samenwerking . Zij is eind 1987 begonnen met de fabricage van de nieuwe vloeistofvervoerende delen voor alle partners . Volgens het jaarverslag over 1987 bedroeg de totale omzet van Lowara in 1987 99 985 miljoen lire, dat is 139 miljoen DM .

ITT Corporation bestaat uit negen hoofdafdelingen . Een daarvan is ITT Fluid Technology Corporation, waarin ITT Corporation in 1987 haar produktiebedrijven en verkoopmaatschappijen voor vloeistoftechniek in de gehele wereld heeft gebundeld . Een van de grootste afdelingen van ITT Fluid Technology Corporation is ITT Fluid Transfer Division ( in de overeenkomst nog als Fluid Handling Division aangeduid ) met zetel te Midland Park, New Jersey, Verenigde Staten . Zij is de werkelijke partner in de samenwerking en wordt hierna ITT genoemd . Haar grootste afdeling is ITT Bell & Gosset met zetel te Morton Grove, Illinois, Verenigde Staten . De onder de overeenkomst vallende pompen worden door ITT Bell & Gossett verkocht .

ITT is als pompenfabrikant in Europa na de verkoop van Loewe Pumpenfabrik GmbH, te Lueneburg, Duitsland, aan de Deense pompenfabrikant Grundfos in 1988 met de volgende dochtermaatschappijen vertegenwoordigd : Flygt AB, Lindas, Zweden, met haar Europese dochtermaatschappijen, AB Grindex, Handen, Zweden, en ITT Marlow en ITT Jabsco, Verenigd Koninkrijk . Volgens het jaarverslag over 1987 bedroeg de totale omzet van ITT Corporation 19 525 miljoen dollar . De door Fluid Technology Corporation gerealiseerde omzet vormt ongeveer [ . . . ] % van de totale omzet van ITT Corporation . Fluid Transfer Division, inclusief Bell & Gossett, realiseerde ongeveer [ . . . ] % van de omzet van Fluid Technology Corporation ( circa [ . . . ] % van de totale omzet van ITT Corporation ).

C . Het produkt

( 3 ) De samenwerkingsovereenkomst heeft betrekking op de ontwikkeling en fabricage van vloeistofvervoerende delen van een nieuwe eentraps -, eenstroomsradiaal-centrifugaalpomp . Deze onderdelen worden vervaardigd volgens een CAD/CAE ( computer-sturing ) proces-techniek uit diepgetrokken chroomnikkeledelstaal, zodat zij de grootst mogelijke interne druk kunnen weerstaan met een zo dun mogelijk pomphuis en dat zij bruikbaar zijn voor serieproduktie . Beide elementen - dun pomphuis en serieproduktie - maken rationalisatie mogelijk . De vloeistofvervoerende delen, in de overeenkomsten "eenheden" genoemd, zijn een onderdeel dat door elk der partners met andere delen tot een volledige pomp wordt gemonteerd . De pomp is zo geconstrueerd dat haar binnengedeelten kunnen worden gedemonteerd zonder het pomphuis van de leiding los te maken ( back pull-out design ). Met de produkten welke het voorwerp van de samenwerking vormen, zal het mogelijk zijn hoeveelheden in de hoge prestatieklasse te verkrijgen met in serie vervaardigde pompen uit diepgetrokken edelstaal . De capaciteit zal bij de grote breedten tot 240 m3/uur bereiken . Met aanvullende bouwreeksen in de traditionele giettechnologie worden nog veel grotere capaciteiten bereikt . Door enkele fabrikanten ( Hilge, Lowara, Grundfos en Ebara ) worden ook thans reeds pompen vervaardigd met gebruik van edelstaal .

Ten opzichte van de conventionele, meestal uit grijs ruwijzer vervaardigde delen, levert het gebruik van het roestvrije chroomnikkelstaal aanzienlijke voordelen op :

De corrosiebestendigheid van het materiaal maakt het mogelijk de chroomnikkelstaalpomp voor vele vloeistoffen, van schoon water tot lichte zuren en logen, te gebruiken . Voor de koper heeft dit het voordeel, dat hij in plaats van een groot aantal pompen die uit uiteenlopende, aan het te vervoeren produkt aangepaste materialen zijn vervaardigd, in principe slechts dit ene type pomp nodig heeft, dat voor vele media geschikt is .

Omdat als basismateriaal gewalst chroomnikkelstaalblik is gebruikt, zijn alle met het medium in contact komende pompdelen glad . Dit vermindert de door wrijving met de wand veroorzaakte doorstroomverliezen en leidt tot energiebesparing . De roestvrijheid van de watervervoerende delen waarborgt dat het getransporteerde produkt niet vuil wordt .

Het conventionele pompmateriaal, grijs ruwijzer, is bros materiaal . In tegenstelling daarmee is de taaie grondstof chroomnikkelstaal beter in staat hoge druk en schokken te verwerken zonder dat er breuken of scheuren optreden; dit alles bij zeer uiteenlopende temperaturen ( van 30 °C tot +110 °C ).

Daar komt nog bij, dat de nieuwe delen maar een kwart wegen van overeenkomstige delen uit grijs ruwijzer .

( 4 ) Ten tijde van het sluiten van de overeenkomst tot oprichting van Quattro-Tech SA, op 5 november 1985, hadden de oorspronkelijke partners in de samenwerking KSB en Lowara de vele met de ontwikkeling van de pompen samenhangende technische problemen nog niet opgelost . Volgens de documenten die de Commissie door partijen zijn voorgelegd ( notulen, rapporten, correspondentie tot februari 1988 ) zijn deze problemen behandeld op tal van vergaderingen waaraan alle partners deelnamen . Daarbij werd steeds overeengekomen welke bijdrage elk van de partners aan de oplossing ervan zou moeten leveren . In dit kader hebben ITT en Goulds zich met de volgende reeksen problemen beziggehouden : pomphuisdesign, hardheidsonderzoek, vibratie - en lawaaitests, wieldesign en tests van stabiliteit, hydraulische metingen, onderzoek naar de invloed van de vorm van de doorstroomruimte op het hydraulische prestatievermogen, bevestiging en aanpassing van de watervervoerende delen aan de overige pompgedeelten, afdichtingsproblemen, problemen van lassen en de vraag naar een permanente kwaliteitswaarborg bij serieproduktie .

( 5 ) De technische samenwerking duurt nog voort. Volgens de partners betreft deze met name nog het volgende werkterrein : duurproeven van de prototypen van de pompen met grote prestaties en grote nominale diameter, het opstellen van plannen voor kwaliteitscontrole en de permanente kwaliteitswaarborg en verbetering voor alle grootten .

( 6 ) In 1988 heeft elk van de vier partners een eerste serie van de nieuwe chroomnikkelstaalpompen op de markt gebracht .

D . De markt

( 7 ) De pompen waarop de samenwerking betrekking heeft, kunnen worden gerekend tot de markt voor ééntraps -, éénstroomsradiaal-centrifugaalpompen voor water met een nominale diameter van het uitstroomelement van 25 mm ( zonder afvalwaterpompen ). Tot deze - hierna "waterpompen" genoemde - pompen behoren met name blokpompen met axiale instroomelementen, blokpompen met in-line-huizen en natlopermotor, voor zover zij geen verwarmingscirculatiepompen zijn, lagerpompen met tussenblokschild ( daaronder begrepen de waternormpompen volgens DIN 24 255 ), verticale pompen en andere ééntraps -, éénstroomsradiaal-centrifugaalpompen ( bij voorbeeld U-turn-pompen ). Nu de pompen welke het voorwerp van de overeenkomst vormen, een uitstroom van 240 m3/uur tot 250 m3/uur zullen hebben ( zie de door KSB verstrekte prospectus ), moeten pompen met deze capaciteit hierbij worden inbegrepen . Buiten de relevante markt blijven meertrapspompen, chemiepompen, voor zover het om transport van andere chemische stoffen dan de in punt 3 genoemde zuren en logen gaat, afvalwaterpompen en verwarmingscirculatiepompen . Geografisch omvat de relevante markt het totale gebied van de gemeenschappelijke markt, omdat de pompen in alle Lid -Staten geregeld worden aangeboden en gevraagd .

( 8 ) Volgens de aanmeldende partijen bestaan er in de Gemeenschap ongeveer 70 waterpompenfabrikanten . Bovendien worden volgens hen conventionele pompen uit grijs ruwijzer in toenemende mate uit derde landen geleverd . In de Gemeenschap zou naast een scherpe prijs - en kwaliteitsconcurrentie ook een overcapaciteit bestaan . Wel staat tegenover het grote aantal aanbieders, dat KSB de grootste pompenfabrikant niet alleen in Europa, maar in de gehele wereld is . Volgens eigen ramingen van de firma ligt haar marktaandeel in de Bondsrepubliek Duitsland, en, sinds de overname van Éts . Pompes Guinard, in Frankrijk, boven [ . . . ] %, in de Benelux-landen tussen [ . . . ] en [ . . . ] % en in Italië boven [ . . . ] %. Zij schat haar aandeel in de EG-markt op ongeveer [ . . . ] %.

Het marktaandeel van KSB in Italië bereikt met dat van Lowara ( ongeveer [ . . . ] %) een waarde van ongeveer [ . . . ] %. De marktaandelen van Goulds en ITT in de Gemeenschap in haar geheel en in de afzonderlijke Lid-Staten zijn volgens partijen na de verkoop van Loewe Pumpenfabrik GmbH door ITT in 1988 van geringe betekenis . Na deze verkoop ramen de partners hun gemeenschappelijk aandeel in de Gemeenschap op ongeveer [ . . . ] %. Bij de aanmelding hebben zij het op [ . . . ] % geschat .

Concurrenten van de aanmeldende partijen hebben het marktaandeel van Goulds en ITT in de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk en Italië aanzienlijk hoger geschat : zij beperken de relevante produktmarkt tot DIN 24 255 gestandaardiseerde waterpompen met een uitstroom tot 100 m3/uur . Slechts ongeveer vijftien fabrikanten van waterpompen in de Gemeenschap kunnen als concurrenten worden beschouwd . Er bestaat geen merkbare prijsconcurrentie tussen hen en de aantallen en kwaliteit van uit derde landen geïmporteerde pompen staan niet toe deze te beschouwen als een element in de concurrentie .

Uit de door de aanmeldende partijen aangevoerde gegevens en uit de opmerkingen van concurrenten blijkt dat, vergeleken met de andere leveranciers op de gemeenschappelijke markt, KSB op zichzelf een relatief sterke positie inneemt in de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk en de Benelux-landen en, samen met Goulds/Lowara, ook in Italië .

( 1 ) PB nr . L 53 van 22 . 2 . 1985, blz . 5 .

E . De aangemelde overeenkomsten

( 9 ) Zoals gezegd in punt 1, zijn in de plaats van de overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming van 5 november 1985 twee overeenkomsten van 22 juli 1987 gekomen :

- de Agreement for Joint Research, Development en Production ( Joint Agreement )

en

- de Production Agreement .

Terwijl de gemeenschappelijke onderneming oorspronkelijk de onderzoek - en ontwikkelingsactiviteiten alsmede de produktie van uit chroomnikkelstaal vervaardigde eenheden zou beheren, cooerdineren de partners hun samenwerking thans rechtstreeks, zonder dit mechanisme .

Volgens de nieuwe overeenkomsten blijven zij eigenaar van octrooien en know-how en de speciaal voor de produktie van de voor hen bestemde eenheden benodigde werktuigen (Joint Agreement Definition of Product Technology and Process Technology en punt 3.6; Production Agreement, Inleiding punt E en de punten 1.4 en 1.6 ). De eenheden worden door Lowara uitsluitend voor de contractpartijen vervaardigd . Er zijn geen bepalingen over het verlenen van licenties aan derden . De samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling geschiedt daarentegen ongewijzigd in de in punt 4 geschetste vorm . De duur van de overeenkomsten, oorspronkelijk tien jaar, met ingang van 5 november 1985, is met twee jaar verlengd .

Naast het overwinnen van technische problemen is volgens de overeenkomsten de rentabiliteit een tweede motief voor de samenwerking . Daarvoor is de fabricage van een minimumaantal eenheden noodzakelijk ( zie punt E van de inleiding en de definities ( f.11 ) van de Joint Agreement ): daarin wordt gezegd dat KSB en Lowara niet kunnen verwachten alleen de gewenste verkoopcijfers te halen ). Voorts wordt er de nadruk op gelegd ( punt H van de inleiding ) dat Goulds en ITT als pompenfabrikanten bij de tot dusver ontwikkelde technologie groot belang hebben en het project in samenwerking met Lowara en KSB voor inbreng van kapitaal, marketing, fabricagetechniek, design, ontwikkeling en tests willen completeren .

Beide overeenkomsten bevatten de volgende bepalingen :

( 10 ) De Joint Agreement

- Geldigheidsduur aanvankelijk tien jaar van 22 juli 1987 af . Na afloop van deze periode kan de overeenkomst met inachtneming van een opzeggingstermijn van twaalf maanden worden opgezegd ( punt 1.4 ).

- Doel en oogmerk van de overeenkomst is het onderzoek, het design, de ontwikkeling en het testen van watervervoerende delen van de pomp, de verkrijging van de daarmee verbonden octrooien en de vervaardiging van de voor de produktie nodige werktuigen . Deze delen zullen uitsluitend aan de partners worden verkocht ( punt 1.2 ).

- De werkzaamheden aan het project worden door de partners op gemeenschappelijke vergaderingen uitgestippeld en dan in arbeidsverdeling verricht, waarbij onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden en de koop van de nodige werktuigen door elk van de partners uit eigen naam plaatsvinden ( punten 2.1 en 3.5 ).

- De vervaardiging van de eenheden vindt plaats door Lowara volgens de individuele specificaties van elke partner op grond van individuele overeenkomsten die overeenkomstig de in het "Production Agreement" neergelegde kadervoorwaarden worden opgesteld . De partners bouwen de eenheden dan in hun pompen in en brengen deze onder hun merk in de handel .

- De beschermende rechten voor ontwikkelingen zijn eigendom van de betrokken uitvinder; de overige contractpartners krijgen eerst na het einde van de overeenkomst of na hun uittreding een kosteloze, niet-exclusieve licentie voor onbepaalde duur ( punten 3.1 en 3.6 ).

- Elk van de partners kan om gegronde redenen uittreden . Hij behoudt dan op vertrouwelijke grondslag alle informatie die voor reclame, toepassing en verkoop van de pompen nodig is ( product technology ) en een niet in de tijd begrensde, kosteloze, niet-exclusieve licentie voor de technische know-how in de ruimste zin ( process technology ). Daarover mag hij echter geen sub-licenties verlenen . De uittredende partner valt ook na zijn uittreding onder de geheimhoudingsplicht en hij mag de delen slechts in pompen van eigen merk inbouwen . Onder deze voorwaarden mag hij de vloeistofvervoerende delen wel door een toeleverancier laten vervaardigen ( artikel V ).

- Gedurende de looptijd van de overeenkomst moet de "product technology" vertrouwelijk worden behandeld, voor zover de publikatie ervan niet normaal voor commerciële doeleinden gebruikelijk is . De technische know-how ( process technology ) wordt als zakengeheim behandeld en valt onder een in bijzonderheden geregelde strenge geheimhoudingsplicht, die nog voor vijf jaar na de beëindiging van de overeenkomst geldt ( punt 6.4, C, 5 ).

- Ter waarborging van de geheimhouding wordt bij de inwerkingtreding van de overeenkomst aan elke partij het origineel met de totale "process technology" ter herziening en aanvulling verstrekt . Het origineel wordt dan in een kluis van een bank bewaard . De sleutel van deze kluis bewaart een door partijen gekozen trustee ( " The Third Party"). Aanvullingen in de "process technology" volgen hetzelfde procédé . De trustee kan een partij slechts na een overlegprocedure toegang tot de gedeponeerde procédé-technologie verschaffen. De geheimhoudingsplicht geldt ook voor toeleveranciers-producenten ( over het geheel : artikel VI ).

- Partijen komen overeen geen informatie uit te wisselen die hun positie als concurrent buiten het kader van de overeengekomen samenwerking in gevaar zou kunnen brengen en zij spreken voorts af dat zij alle betrokken wetten zullen naleven ( artikel VII ).

- Rechten, verplichtingen en belangen die uit de samenwerking ontstaan, kunnen door de contractpartijen alleen met schriftelijke toestemming van alle wederpartijen worden overgedragen .

- Geschillen tussen partijen die niet door onderhandelingen kunnen worden beslecht, worden voorgelegd aan arbitrage overeenkomstig de regels van de Kamer van Koophandel van Genève . De arbitrale uitspraak ( award) is bindend ( artikel VIII ).

- Na beëindiging van de overeenkomst ontvangen alle contractpartijen een volledige kopie van alle know-how en niet in de tijd begrensde, kosteloze, niet-exclusieve licenties . Lowara zal desgewenst nog twee jaar vervangingsonderdelen vervaardigen ( artikel X ).

( 11 ) De Production Agreement

- Lowara verplicht zich ertoe op eigen kosten de voor de produktie van de nieuwe pompeenheden ( definitie in punt 1.2 ) noodzakelijke capaciteit in het leven te roepen ( punt 2.3 ).

- Lowara is de enige fabrikant van deze onderdelen ( punt 9 ) en verplicht zich ertoe de contractprodukten en de voor de vervaardiging daarvan noodzakelijke werktuigen uitsluitend voor de contractpartijen te zullen vervaardigen .

- Lowara sluit individuele contracten met de partners tegen de in de overeenkomst vastgelegde kadervoorwaarden inzake prijzen ( punt 3 ), leverantievoorwaarden en garanties ( punt 4 ), waarbij nadrukkelijk wordt verklaard dat alle partners de bestelde eenheden onder volstrekt gelijke behandeling moeten afnemen .

- Lowara verplicht zich ertoe de door de contractpartners ter beschikking gestelde werktuigen onderling gescheiden te houden en toezicht en reparaties te verrichten ( punt 7 en punt E van de inleiding ).

- De geheimhoudingsplicht is aangepast aan die welke in de Joint Agreement is vastgelegd ( inzonderheid punt 8 ).

- De Production Agreement geldt voor tien jaar met ingang van 1 januari 1988 . Hij kan, anders dan de Joint Agreement, voor het eerst achttien maanden vóór afloop van de tien jaar worden opgezegd . Na afloop van de contractduur kan hij te allen tijde, zoals de Joint Agreement, met inachtneming van een opzeggingstermijn van twaalf maanden worden opgezegd ( punt 10.1 ).

- Arbitrage en verdeling van de know-how na afloop van de overeenkomst, de overdracht van rechten en plichten aan derden en de levering van vervangingsonderdelen na het einde van de overeenkomst, zijn aan de Joint Agreement aangepast .

F . Het betoog van partijen

( 12 ) Partijen zijn van oordeel dan hun samenwerking niet concurrentiebeperkend is, omdat zij moeten samengaan om tot een voldoende produktie te komen . Zonder dit samengaan zou geen van hen alleen de edelstaalblikdelen hebben ontwikkeld . Daarom is in de samenwerking ook niet opgenomen dat de partners van innovatieconcurrentie afzien . Voor de watervervoerende delen van de pomp waren zij geen potentiële concurrenten . Overigens blijft tussen hen concurrentie bestaan voor de overige delen van de pompen .

Ook de concurrentie met derde fabrikanten wordt niet uitgeschakeld . Enerzijds zal volgens partijen een aanzienlijke concurrentie met de klassieke pompen uit grijs ruwijzer overblijven, anderzijds staat niet vast dat de gebruikers in de toekomst nieuwe edelstaalblikpompen werkelijk boven conventionele pompen uit grijs ruwijzer zullen verkiezen . De introductie van de eerste, in 1988 in de handel gebrachte pompen verloopt nogal aarzelend . Overigens mag worden verwacht dat, indien de nieuwe pompen op de markt succes zouden oogsten, concurrerende fabrikanten voor parallelontwikkelingen zullen gaan samenwerken .

Voorts zijn de aanmelders van mening dat hun samenwerking, mocht men er artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag op toepassen, overeenkomstig artikel 85, lid 3, moet worden vrijgesteld omdat zij valt onder Verordening ( EEG ) nr . 418/85 van de Commissie van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek - en ontwikkelingsovereenkomsten ( 4 ), gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal . Het gemeenschappelijke marktaandeel van de partners ligt met 19,2 % beneden de in artikel 3, lid 2, van de verordening voor concurrenten geldende drempel van 20 %. De samenwerking is volgens hen technisch noodzakelijk geweest, aangezien slechts Lowara over de technische basiskennis voor de ontwikkeling van de edelstaalcomponenten beschikte, maar economisch niet tot de ontwikkeling in staat geweest was . De partners wezen er ten slotte op dat men - reeds om het nodige aantal exemplaren te halen - de nieuwe pompen voor de wereldmarkt heeft ontwikkeld, die ongeveer voor de helft ( bij voorbeeld Noord-Amerika, Derde Wereld ) een frequentie van 60 hertz gebruikt . 60-hertz-pompen stellen andere technische eisen dan 50-hertz-pompen . ITT en Goulds hebben deze ervaring in de samenwerking ingebracht .

G . Opmerkingen van derden

( 13 ) De Commissie heeft met betrekking tot de aangemelde samenwerkingsovereenkomst van vijf concurrenten van de aanmeldende partijen commentaren ontvangen, waarvan de essentiële inhoud overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr . 17 is gepubliceerd . Deze commentaren refereren aan de marktpositie van de partijen ( zie punt 8 ) en bestrijden de noviteit van de pompen . Volgens hen is zelfs de voor een serieproduktie noodzakelijke chroomnikkeltechnologie voldoende bekend . Elk van de samenwerkende partijen zou alleen van die technologie gebruik hebben kunnen maken . Zij erkennen evenwel dat de produktiekosten ( vooral de kosten van werktuigen en machines ) alleen economisch verantwoord zijn vanaf een jaarlijkse produktie van 200 000 pompen of 50 000 identieke onderdelen . Zij stellen dat de met de ontwikkeling en produktie van chroomnikkelstaaldelen gepaard gaande problemen uitsluitend door Lowara en KSB zijn opgelost en reeds goeddeels waren opgelost voordat de Amerikaanse partners tot de overeenkomst toetraden . Zij beschouwen de in november 1985 overeengekomen samenwerking als een dekmantel voor het werkelijke door de partners beoogde doel, te weten de verkoop van chroomnikkelstaalpompen tegen de prijs van grijs-ruwijzerpompen, zulks door middel van serieproduktie en uitsluiting van elke onderlinge concurrentie om zo de markt geheel in te palmen . Andere concurrenten worden onvermijdelijk uit de markt gedrukt omdat de omzet van de ondernemingen die een rivaliserende samenwerking zouden kunnen aangaan te gering is om tot een economisch verantwoorde serieproduktie te komen . De Japanse firma Ebara gaat chroomnikkelstaalpompen alleen vervaardigen . Voorts zien de vijf concurrenten niet de noodzaak voor Lowara om alleen voor de partijen bij de samenwerking onderdelen uit chroomnikkelstaal te vervaardigen . Een verkoop aan derden kan de kosten per eenheid terugbrengen en, anders dan de huidige situatie, de prijsconcurrentie bevorderen . De concurrenten vrezen dat de partijen bij de samenwerkingsovereenkomst, wanneer zij de grijs-ruwijzerpompen uit de markt hebben gedrongen, het aldus verkregen monopolie zullen gebruiken om de prijzen ten nadele van de verbruikers te verhogen .

( 14 ) Bij brief van 5 maart 1990 heeft één van deze ondernemingen, SIHI GmbH & Co KG, hierna SIHI genoemd, op grond van de hierboven aangehaalde argumenten, verzocht om voorlopige beschermende maatregelen tegen de samenwerking; zij heeft inzonderheid erom verzocht de partijen te verplichten om de door Lowara vervaardigde vloeistofvervoerende delen ( wet end parts ) ( behuizing en wiel ) voor gestandaardiseerde ( DIN 24 255 ) waterpompen uit chroomnikkelstaal te verkopen aan andere afnemers, tegen de prijzen waartegen Lowara op grond van de overeenkomst aan de andere partijen verkoopt en zulks binnen tien dagen na de uitvaardiging van de voorlopige maatregelen .

De Commissie heeft dit verzoek tevens als een klacht tegen de samenwerking behandeld . De Commissie heeft bij brief van 11 april 1990 aan SIHI haar standpunt met betrekking tot deze verzoeken kenbaar gemaakt en aan SIHI de gelegenheid geboden overeenkomstig artikel 6 van Verordening nr . 99/63/EEG van de Commissie ( 1 ) haar standpunt bekend te maken .

De gedetailleerde argumenten van de concurrenten zijn hieronder in overweging genomen .

II . JURIDISCHE BEOORDELING

A . Artikel 85, lid 1

Overeenkomst tussen ondernemingen

( 15 ) KSB, Goulds, Lowara en ITT zijn ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, en de Joint Agreement en de Production Agreement zijn overeenkomsten in de zin van deze bepaling .

Concurrentiebeperkingen

( 16 ) De vier ondernemingen zijn in feite concurrenten . Zij zijn allen fabrikanten van conventionele pompen met dezelfde toepassingsgebieden als de nieuwe edelstaalblikpompen . Met deze produkten zijn zij rechtstreeks of door dochtermaatschappijen in de Gemeenschap vertegenwoordigd .

In tegenstelling tot de door hen verdedigde opvatting moeten zij ten aanzien van de chroomnikkelstaalblikdelen van de nieuwe pompen ook potentieel als concurrenten worden beschouwd . Gezien de omvang van de ondernemingen kan ervan worden uitgegaan dat elke groep ondernemingen op zichzelf financieel in staat zou zijn geweest deze onderdelen alleen te ontwikkelen . Lowara was sinds het sluiten van de overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke onderneming op 5 november 1985, een 100 %-dochtermaatschappij van Goulds . De positie van de deelnemers als potentiële concurrenten kan ook niet worden aangevochten met het argument dat technisch alleen Lowara in staat zou zijn geweest de vloeistofvervoerende delen van de nieuwe pompen te ontwikkelen, omdat alleen Lowara over de basistechnologie zou hebben beschikt . Aangezien deze basistechnologie onomstreden ook bij andere pompenfabrikanten ( bij voorbeeld Grundfos, Hilge en Ebara ) aanwezig is, kan men zich althans voorstellen dat elk van de betrokken groepen zich deze basistechnologie via een licentie ook elders dan bij Lowara zou hebben kunnen verschaffen .

Tenslotte kan het bestaan van potentiële concurrentie tussen de deelnemers ook niet worden uitgesloten met het betoog dat geen van hen ooit zelfstandig tot ontwikkeling van het produkt zou hebben besloten, omdat hij alleen het voor een rendabele serieproduktie noodzakelijke aantal eenheden niet had kunnen gebruiken . Ook hier kan aan andere wegen, bij voorbeeld een licentieverlening aan of produktie voor derden, worden gedacht waardoor de ontwikkelingskosten op lange termijn hadden kunnen worden afgeschreven .

In het licht van de omstandigheden vormen de ter zake van de rentabiliteit aangevoerde argumenten geen objectieve argumenten die van het al dan niet bestaan van een potentiële concurrentie doen blijken .

( 17 ) De betrokken ondernemingen hebben met de door hen gesloten overeenkomsten de voorkeur gegeven aan een samenwerking bij onderzoek, ontwikkeling en exploitatie van de vloeistofvervoerende delen van de chroomnikkelstaalpomp boven een zelfstandig optreden in onderlinge concurrentie . Dit houdt een beperking van hun handelingsvrijheid in . Zelfs indien de overige delen van de pompen individueel merkspecifiek zijn, zodat de gebruiker uit verscheidene merken kan kiezen, moet toch worden opgemerkt dat de nieuwe delen bepalend zijn voor de keuze van de gebruiker om een nieuwe pomp te kopen .

De in punt 3 van "De feiten" geschetste voordelen van de chroomnikkelstaalpomp en de volgens partijen op de markt voor waterpompen bestaande scherpe concurrentie, geeft de concurrentie in nieuwe produkten een bijzondere betekenis .

Verder moet in aanmerking worden genomen dat KSB zelf, volgens haar eigen opgave, in de Bondsrepubliek Duitsland en in Frankrijk een marktaandeel heeft van meer dan [ . . . ] %, dat deze onderneming in de Benelux-landen met een marktaandeel van [ . . . ] tot [ . . . ] % een belangrijke plaats inneemt, en dat KSB en Lowara samen ook in Italië met ongeveer [ . . . ] % van de markt een sterke positie innemen . Dit wint nog aan belang, omdat de concurrenten van KSB aanzienlijk kleinere ondernemingen zijn .

Tussen de partners zelf bestaat er maar een beperkte concurrentie . Goulds en ITT hebben volgens de gegevens van de partners geen noemenswaardig aandeel in de markt voor waterpompen in de Gemeenschap of haar deelgebieden . Lowara is voor KSB, behalve in Italië, op de markten waar KSB een sterke positie heeft, nauwelijks een ernstige concurrent, omdat haar positie in vergelijking tot die van KSB daar te zwak is . Daarom moet ervan worden uitgegaan dat op deze markten de nieuwe pompen hoofdzakelijk door KSB worden geleverd .

( 18 ) De door de samenwerking bereikte technische voorsprong van de partners op de overige concurrenten wordt door de door hen gekozen vorm van de gemeenschappelijke exploitatie van technische know-how ( process technology ) beschermd . Hoewel de beschermende rechten voor ontwikkelingen eigendom van de betrokken uitvinder zijn, mag de betrokken eigenaar daarover niet vrij beschikken . De technische know-how valt tijdens de looptijd van de overeenkomst en nog vijf jaar daarna onder een strenge geheimhoudingsplicht, die voor partijen ook geldt wanneer zij zich om gewichtige redenen uit de overeenkomst terugtrekken ( artikel V, punt 3b, van de Joint Agreement ).

Aangezien de produktie van de individuele delen voor alle partners uitsluitend in handen van Lowara ligt en er verder in een produktie voor derden noch in een licentieverlening aan derden is voorzien, blijft de technische kennis beperkt tot de partners bij de samenwerking .

De wil van partijen om de technische kennis niet uit handen te geven blijkt ook duidelijk uit het feit dat een partner die om een gewichtige reden uittreedt, de onder de overeenkomst vallende delen alleen voor zichzelf kan vervaardigen en geen sub-licenties mag verlenen . Dat derden de toegang tot de technische know-how is afgesneden, levert eveneens een concurrentiebeperking op .

Ongunstige beïnvloeding van de handel

( 19 ) Gezien het bovenstaande kunnen de beide overeenkomsten de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden . Het gaat, zoals in punt 7 van "De feiten" is uiteengezet, om het gebied van de gehele Gemeenschap . Ondanks de door de partners aangevoerde moeilijkheden bij de introductie van nieuwe pompen op de markt mag worden aangenomen dat de nieuwe pompen wegens hun technische voordelen het op langere termijn op de concurrentie van de conventionele pompen zullen halen ( Zie het jaarverslag van KSB over 1987, blz . 16 ).

Indien de gebruikers ten slotte de voorkeur geven aan de nieuwe pompengeneratie, dan kunnen de handelsstromen met waterpompen binnen de Gemeenschap waarneembaar ten gunste van de partners bij de samenwerking en met name ten gunste van KSB en Lowara van richting worden veranderd .

B . Artikel 85, lid 3

Toepasselijkheid van de groepsvrijstelling

( 20 ) De bepalingen van artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag zijn in Verordening ( EEG ) nr . 418/85 onder de daarin genoemde voorwaarden voor sommige groepen van overeenkomsten buiten toepassing verklaard .

De Commissie is in de eerste plaats nagegaan of het bij de toetreding van Goulds en ITT tot de door KSB en Lowara aangegane samenwerking wel om een samenwerking op het gebied van het onderzoek en de ontwikkeling gaat, dan wel of het slechts om een exploitatie van de resultaten van het onderzoek van KSB en Lowara gaat, zodat de groepsvrijstelling reeds daarom niet zou gelden . De partners zelf hebben hun samenwerking namelijk steeds opnieuw gemotiveerd met de noodzaak ter wille van de rentabiliteit de afzet van een minimumaantal van de ontwikkelde eenheden te waarborgen . Dat is een probleem van exploitatie .

Anderzijds hebben de aanmelders verklaard, zoals in punt 4 van "De feiten" is samengevat, dat na hun samengaan in 1985 belangrijke onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden hebben plaatsgevonden waaraan Goulds en ITT actief hebben deelgenomen . Aangezien Goulds sinds het samengaan alleeneigenaar van Lowara is en het onderzoek van de dochter ook de moedervennootschap kan worden toegerekend, diende de aandacht daarbij speciaal naar de deelname van ITT te gaan . De Commissie is van mening dat ook de bijdragen van ITT verder gaan dan de aanpassing van de onderzoek - en ontwikkelingsresultaten aan de behoeften van de eigen produktie . Deze bijdragen zijn samengevat in punt 4 van "De feiten ".

Na de bekendmaking in de zin van artikel 19, lid 3, van Verordening nr . 17, is bestreden dat werkelijke onderzoek - en ontwikkelingsactiviteiten met betrekking tot de chroomnikkelstaalcomponenten heeft plaatsgevonden en, in elk geval, dat Goulds en ITT daaraan zouden hebben deelgenomen .

Volgens artikel 1, lid 1, onder a ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85, is de groepsvrijstelling toepasselijk op "gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling van produkten of van werkwijzen ". De definitie hiervan in artikel 1, lid 2, onder a ), is zo ruim, dat de activiteiten van de partners hieronder vallen . Dezen hebben een chroomnikkelstaalpomp tot het stadium van de serieproduktie ontwikkeld . Deze pomp kan, zelfs volgens de concurrenten, de technisch inferieure standaard waterpomp uit grijs ruwijzer ( DIN 24 255 ) vervangen . Volgens de onbestreden gebleven opmerkingen van de aanmeldende partijen, zijn de chroomnikkelstaalonderdelen licht van gewicht en geconstrueerd om met de dunst mogelijke behuizing de hoogst mogelijke druk te weerstaan . Om dit te bereiken hebben alle partijen technische kennis, in de zin van artikel 1, lid 2, onder e ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85, ontwikkeld, namelijk kennis die "onder een intellectueel eigendomsrecht valt" of "niet openbaar is gemaakt ( know-how )". Het Europees Octrooibureau heeft KSB en Lowara op 1 januari 1989 Europees octrooi nr . 259313 verleend op een op 9 mei 1986 gedane aanvraag voor een gyroscopisch pomphuis . Tegen deze verlening zijn geen bezwaren ingediend . Ook ITT en Goulds hebben zich, zoals vermeld in punt 4, onder meer met pomphuis - en wieldesign beziggehouden . KSB heeft bovendien voor haar multimediapompen van het "Stahl-Informations-Zentrum" te Duesseldorf in het kader van de "Stahl-Innovationspreis 1989" een tweede prijs ontvangen voor buitengewone innovatieve prestaties met betrekking tot functie, verkoopbaarheid, ontwerp, esthetiek en ergonomie . Uit een en ander volgt, dat het hier gaat om resultaten die wezenlijk bijdragen tot de technische en economische vooruitgang in de zin van artikel 2, onder d ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 .

De technische samenwerking bij het onderzoek en de ontwikkeling duurt nog voort . De bijdragen van ITT hebben nog steeds betrekking op dezelfde groepen problemen, maar concentreren zich op pompen van het zogenaamde Blok II, waarbij de nominale diameter van de druksteun of het looprad dan wel van beide groter is dan de overeenkomstige nominale diameter uit de eerste serie ( Blok I), waarvoor de ontwikkelingswerkzaamheden intussen zijn voltooid . De pompen van Blok II doen wegens de grotere diameter en de daarmee samenhangende hogere prestaties specifieke problemen rijzen .

Voorts hebben ITT en Goulds reeds in de overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke onderneming ( Joint Venture Agreement ) in 1985 in punt F van de inleiding en vervolgens opnieuw in het Joint Agreement van 22 juli 1987 in punt H van de inleiding uiting gegeven aan hun wens om aan de onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden deel te nemen .

De Commissie gaat er na dit alles van uit dat het gemeenschappelijke onderzoek door alle partijen was beoogd, is uitgevoerd, en nog steeds plaatsvindt .

( 21 ) Bij de onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden voor de pompen van Blok I en van Blok II gaat het om werkzaamheden die overeenkomstig een programma in de zin van artikel 2, onder a ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 zijn verricht .

De onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden voor pompen van Blok II zijn gebaseerd op de resultaten voor de pompen met een kleinere nominale diameter van Blok I, waarvan de ontwikkeling bij de aanmelding van de beide hier ter discussie staande overeenkomsten weliswaar bijna was voltooid .

Artikel I, punt 1.4, van de Joint Agreement vat de samenhang met het in de Joint Venture Agreement geformuleerde onderzoekprogramma als volgt samen :

"Deze overeenkomst begint op de dag van haar inwerkingtreding en geldt aanvankelijk voor een periode van tien jaar ( zij dekt tevens met terugwerkende kracht de activiteiten van de betrokkenen voor de voltooiing van het op of rond de 16e augustus 1985 gestarte project ).".

Reeds bij de aanmelding van hun samenwerking op 5 juli 1987, dus nog vóór het sluiten van de beide nieuwe overeenkomsten, hebben partijen verklaard dat het uitsluitend ging om een wijziging in de rechtsvorm voor de samenwerking, maar dat aan de samenwerking zelf niets werd veranderd . De fabricage van de pompen van Blok I moet derhalve worden beschouwd als een gemeenschappelijke exploitatie van resultaten van gemeenschappelijk onderzoek en ontwikkeling in de zin van artikel 1, onder b ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 .

( 22 ) De Commissie heeft voorts onderzocht of de groepsvrijstelling in de zin van artikel 6, onder g ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 wellicht niet geldt omdat de "contractpartijen in gevallen waarin een gemeenschappelijke fabricage niet is voorzien, genoodzaakt zijn om de fabricage van contractprodukten of het gebruik van contractprocédés niet aan derden toe te staan ".

Volgens de overeenkomsten produceert Lowara uitsluitend voor de contractpartijen . Derden hebben derhalve tot de nieuwe techniek geen toegang . Hoewel de werktuigmachines eigendom zijn van de partijen waarvoor de individuele eenheden steeds worden gefabriceerd, geschiedt de fabricage niet afzonderlijk omdat de Production Agreement één enkele fabrikant belast met de opdracht om voor alle anderen te produceren . De gesplitste eigendom van de machines moet eerder worden gezien als een nieuwe vorm van financiering van deze werktuigen, omdat van de gemeenschappelijke onderneming die deze financiering had moeten overnemen, is teruggekomen .

Deze oplossing is in overeenstemming met artikel 1, lid 3, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85, volgens hetwelk de gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten gemeenschappelijk geschiedt wanneer de daarmee verbonden taken volgens specialisatie bij de produktie onder de contractpartijen worden verdeeld . Zij is voorts in overeenstemming met artikel 4, lid 1, onder c ), volgens hetwelk ook wordt vrijgesteld de aan de contractpartijen opgelegde verplichting om contractprodukten uitsluitend te betrekken bij contractpartijen aan wie gemeenschappelijk de vervaardiging is opgedragen .

( 23 ) De aanmelders zelf hebben een beroep gedaan op artikel 3, lid 2, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85, volgens hetwelk de groepsvrijstelling voor concurrenten slechts geldt "mits bij de sluiting van de overeenkomst de door de contractpartijen vervaardigde produkten die door de contractprodukten kunnen worden verbeterd of vervangen, op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel ervan niet meer dan 20 % van al deze produkten op de betrokken markten vertegenwoordigen ". Bij de sluiting van de overeenkomst op 22 juli 1987 hadden de aanmelders een geschat marktaandeel van [ . . . ] %. De verkoop van de ITT-dochtermaatschappij Loewe Pumpenfabrik GmbH, te Lueneburg, aan Grundfos vond eerst plaats in de lente van 1988, dus nà het sluiten van de overeenkomst . Zelfs wanneer ervan wordt uitgegaan dat de verkoop het marktaandeel met [ . . . ] % heeft doen dalen, mag niet uit het oog worden verloren dat het hier ramingen betreft . De aanmelders zelf hebben op de daaraan verbonden onzekerheden gewezen in hun schriftelijke opmerkingen van 5 juni 1987 . Daarbij komt dat concurrenten het marktaandeel van partijen, weliswaar uitgaand van een striktere marktdefinitie, aanzienlijk hoger schatten .

( 24 ) Reeds wegens deze onzekerheden kan niet worden uitgesloten dat het aandeel van alle partners te zamen in de markt voor waterpompen in de Gemeenschap boven de 20 % ligt . Zoals in punt 8 is uiteengezet, overschrijdt KSB op zich dit aandeel in de Bondsrepubliek Duitsland en in Frankrijk en, samen met Lowara, in Italië .

Bovendien is het mogelijk dat de omzetverhoging welke KSB van de multimediapomp verwacht, in ieder geval op lange termijn, haar marktaandelen zal doen stijgen . Gelet op een en ander kan worden betwijfeld of Verordening ( EEG ) nr . 418/85 van toepassing is, en het lijkt dan ook nuttig om de samenwerking van de partners te beoordelen in een individuele beschikking waarin de samenwerking rechtstreeks wordt getoetst aan de voorwaarden in artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag .

( 25 ) Het onderzoek van beide aangemelde overeenkomsten in het kader van artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag, heeft geleid tot de volgende conclusies :

Verbetering van de produktie en van de technische vooruitgang

( 26 ) Zoals in punt 3 van "De feiten" en verder in punt 19 is uiteengezet, vertoont de nieuwe pomp ten opzichte van conventionele waterpompen wezenlijke voordelen, die gelegen zijn in het voor de vloeistofvervoerende delen gebruikte materiaal, chroomnikkelstaal, en inzonderheid in de constructie . De pompen zullen ook worden gefabriceerd met een capaciteit tot 240 m3/uur, in serieproduktie en met besparing van materiaal ( lichtgewichtconstructie ). Bij deze voordelen draagt de samenwerking bij de ontwikkeling van de nieuwe pomp bij tot verbetering van de produktie en tot bevordering van de technische vooruitgang .

Met betrekking tot het onderhavige geval, waarbij het ook om een gemeenschappelijke exploitatie gaat, moet nog worden opgemerkt, dat voor artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag een eenvoudige bijdrage tot de ontwikkeling van de technische of wetenschappelijke vooruitgang voldoende is, terwijl deze volgens artikel 2, onder d ), van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 wezenlijk moet zijn . Gelet op de inhoud van punt 20 is in elk geval aan deze minder strikte voorwaarden voldaan .

Het aandeel van de gebruikers in de uit de overeenkomsten voortvloeiende voordelen

( 27 ) De voordelen die uit de samenwerking voortvloeien, komen de gebruikers in elk geval in de vorm van een verbetering van de kwaliteit van waterpompen ten goede . Ten minste twee aspecten van de nieuwe pompen, de energiebesparingen en het feit dat de door de pomp vervoerde vloeistoffen niet vuil worden, zijn overigens ook milieuvriendelijk. Dit effect wordt door het grotere prestatievermogen van de pompen nog versterkt . Daarin is een verbetering van de gebruikseigenschappen gelegen . Tot op heden is een ander voordeel het feit dat deze pompen tegen de prijs van grijs-ruwijzerpompen aan de gebruikers werden aangeboden .

De overeenkomsten zijn onmisbaar voor het bereiken van deze doelstellingen

Noodzaak van de samenwerking

( 28 ) Afgezien van de technische argumenten hebben partijen de noodzaak van de samenwerking vooral gemotiveerd met de omstandigheid dat de ontwikkelingskosten alleen vanaf de verkoop van een minimumaantal exemplaren economisch verantwoord zijn . Dat de oorspronkelijke samenwerking tussen KSB en Lowara tot Goulds en ITT is uitgebreid, vindt zijn verklaring daarin, dat men zocht naar ervaren partners op het gedeelte van de wereldmarkt dat 60-hertz-stroomfrequenties gebruikt ( bij voorbeeld Noord-Amerika en vele landen in de Derde Wereld ).

( 29 ) De Commissie kan de vraag onbeantwoord laten of de onderzoekcapaciteit van KSB en Lowara alleen niet zou hebben volstaan om binnen een redelijke tijdsspanne ook de problemen op te lossen die met behulp van ITT en Goulds zijn opgelost of nog worden opgelost, omdat blijkens de verstrekte informatie de inschakeling van beide ondernemingen in de samenwerking ook zinvol was omdat bij afwezigheid daarvan de verdere ontwikkeling van de pompen niet rendabel zou zijn geweest . De totale kosten voor onderzoek en ontwikkeling en voor de produktie-installaties voor de nieuwe pompen kunnen op [ . . . ] tot [ . . . ] miljoen DM worden geschat . Dat komt overeen met ongeveer een derde van de jaaromzet die KSB haalt uit alle onder de marktdefinitie vallende pompen, die ongeveer [ . . . ] % van de geconsolideerde totale omzet in 1987 vertegenwoordigt . Bij Lowara zou [ . . . ] miljoen DM ongeveer [ . . . ] % van de geconsolideerde totale omzet uit 1987 vertegenwoordigen, waarbij de gemiddelde omzet uit onder de marktdefinitie vallende pompen in 1985-1988 volgens Lowara slechts [ . . . ] % van de omzet vertegenwoordigt . Nog afgezien van het feit dat nieuwe pompen om door de gebruikers te worden aanvaard, wat de kwaliteit betreft, de vergelijking met de conventionele pompen moesten doorstaan, moest ook de prijs voor de nieuwe pompen zo worden bepaald dat hij overeenkwam met die voor conventionele pompen . Dat leek slechts bij de fabricage van voldoende grote series mogelijk te zijn .

Volgens de gegevens van de partners kunnen de nieuwe pompen de onder de marktdefinitie vallende pompen slechts ten dele vervangen .

In die omstandigheden kan worden begrepen dat KSB en Lowara van opvatting waren dat de verwachte investeringen voor onderzoek en ontwikkeling alleen bij verkoop van een hoog minimumaantal exemplaren, in de Joint Agreement wordt van 150 000 tot 180 000 pompen per jaar gesproken, konden worden afgeschreven . Verder zijn de concurrenten van mening dat de produktiekosten slechts gedekt zijn bij een jaarproduktie van 200 000 pompen of van 50 000 identieke onderdelen . KSB heeft naar eigen zeggen over de jaren 1985 tot en met 1988 gemiddeld slechts ongeveer [ . . . ] van de onder de marktdefinitie vallende pompen per jaar kunnen verkopen . Lowara heeft weliswaar geen gegevens kunnen verstrekken over het aantal eenheden; de waarde van de gemiddelde omzet van deze pompen in de jaren 1985 tot 1988 bedraagt echter slechts ongeveer [ . . . ] % van de omzet van KSB . De Commissie accepteert derhalve de beweringen van KSB en Lowara dat ze de ontwikkeling van watergeleidende delen van de pomp tot aan de serierijpheid met zijn tweeën niet zouden hebben voortgezet, omdat het economische risico te groot was . De chroomnikkelstaalpompen zouden zonder voortzetting van de samenwerking niet op de markt zijn .

Het bestaan van een niet gering economisch risico blijkt thans bij de invoering van de pompen van Blok I, die aarzelender verloopt dan de partners zich hadden voorgesteld . Onder deze omstandigheden mag worden aangenomen dat de meeste andere ondernemingen, waar de marktleider heeft geprobeerd het met de investeringen verbonden risico over een aantal partners te spreiden, precies hetzelfde zouden hebben gedaan . Daarom mag er, althans gedurende een introductieperiode, geen bezwaar tegen worden gemaakt dat KSB en Lowara ondanks de bovenbeschreven gevolgen voor de concurrentie de voorkeur hebben gegeven aan de samenwerking met Goulds en ITT boven andere oplossingen . Voor deze oplossing pleit dat zij de voordelen van de technische samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling koppelt aan de garantie van de verkoop van een voldoende aantal vloeistofvervoerende delen .

De Commissie is dan ook van mening dat de samenwerking van de partners voor de ontwikkeling van de nieuwe pomp onmisbaar was .

Duur van de samenwerking

( 30 ) Bij de beoordeling van de geldigheidsduur van de overeenkomsten, te weten tien jaar met ingang van 22 juli 1987 voor de Joint Agreement, en tien jaar met ingang van 1 januari 1988 voor de Production Agreement, moet worden overwogen dat de werkzaamheden aan de Blok I-pompen intussen zijn voltooid . De meeste van die pompen zijn in de handel . Van de Blok II-pompen zijn drie maten ontwikkeld en in mei 1989 op de markt gebracht . Zes andere typen zijn in 1990 op de markt gebracht, respectievelijk zullen aanvang 1991 op de markt worden gebracht . Onderzoek en ontwikkeling met betrekking tot de laatste drie typen zijn nog maar pas opnieuw uitgesteld . Ter zake van de Blok I-pompen betreft de samenwerking de gezamenlijke exploitatie, en ter zake van de Blok II-pompen gaat het nog steeds om gezamenlijk onderzoek en gezamenlijke ontwikkeling dat behoudens voor de laatste drie typen binnenkort moet zijn voltooid .

( 31) Volgens artikel 3, lid 1, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 geldt de in artikel 1 van de verordening bedoelde vrijstelling voor de met de uitvoering van het onderzoek - en ontwikkelingsprogramma gemoeide tijd en bij gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten, voor nog eens vijf jaar, indien de partners bij de samenwerking geen concurrenten zijn . Zijn zij concurrenten, zoals in dit geval, dan geldt zulk een vrijstelling volgens artikel 3, lid 2, alleen wanneer bij het sluiten van de overeenkomst het aandeel van alle partners te zamen op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel ervan niet meer dan 20 % vertegenwoordigt . Artikel 3, lid 3, verlengt deze vrijstelling na afloop van de periode van vijf jaar alleen indien het aandeel van alle partners te zamen onder de 20 % blijft .

( 32 ) Bij de behandeling van deze zaak als een individuele vrijstelling vindt de Commissie, die krachtens artikel 8, lid 1, van Verordening nr . 17 de geldigheidsduur van een verklaring houdende vrijstelling moet vaststellen, geen grond om van de in Verordening ( EEG ) nr . 418/85 bepaalde termijn af te wijken .

Volgens de inlichtingen van partijen zijn de pompen van Blok I voor het eerst door KSB in de lente van 1988 op de gemeenschappelijke markt in de handel gebracht . De Commissie gaat ervan uit dat dit op 1 juni 1988 is gebeurd . Het lijkt dan ook redelijk de voor het geval van een gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten in artikel 3, lid 3 juncto lid 1, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 opgenomen vrijstellingsduur van vijf jaar over te nemen . De vrijstelling geldt derhalve tot en met 31 mei 1993 .

Geen uitschakeling van de mededinging

( 33 ) De overeenkomsten voorzien thans niet in mogelijkheden om voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen . Dit komt met name omdat de nieuwe pompen eerst op de markt moeten worden geïntroduceerd, waar zij blootstaan aan de concurrentie van anderen die klassieke pompen aanbieden . Aangezien de introductie aarzelender verloopt dan verwacht werd, valt nog niet te zien of en in welke omvang de nieuwe waterpompen de plaats van de conventionele pompen zullen innemen . De vrees van de concurrenten lijkt daarom in elk geval voor het moment niet gerechtvaardigd .

C . Artikel 8 van Verordening nr . 17

( 34 ) Thans moet evenwel reeds in aanmerking worden genomen dat het marktaandeel van alle partners in de Gemeenschap volgens hun eigen raming een niveau bereikt dat de drempel benadert waarboven de groepsvrijstelling voor onderzoek en ontwikkeling niet meer geldt, en dat dit marktaandeel door concurrenten nog wezenlijk hoger wordt geschat. Het betreft hier een grensgeval dat de Commissie ertoe brengt een individuele beschikking te geven . Zij heeft daarbij bedenkingen bij de sterke positie van KSB, de grootste pompenfabrikant ter wereld, in de centrale Lid-Staten van de gemeenschappelijke markt . Gezien deze positie, samen met het feit dat van beide Amerikaanse partijen Goulds de nieuwe pompen alleen verkoopt bij wege van Lowara, dat ITT in het geheel niet op de Europese markt verkoopt, en dat Lowara in economisch opzicht in verhouding tot KSB relatief onbeduidend is, moet ermee worden gerekend dat een geslaagde introductie van de pompen in de toekomst de structuur van de relevante Europese markt beslissend zal beïnvloeden . Het is verder waarschijnlijk dat de nog voortdurende onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden aan pompen uit Blok II binnenkort worden voltooid . Het risico van structurele veranderingen op de markt wordt nog versterkt door het feit dat derden tijdens de duur van de samenwerking geen toegang hebben tot de know-how van de betrokkenen .

( 35 ) Daartegenover staat dat alle partners hebben gewezen op de thans aarzelend verlopende introductie op de markt . Uit de verstrekte cijfers blijkt echter dat deze introductie in de Verenigde Staten van Amerika aarzelender verloopt dan in Europa, en dat KSB wat meer succes heeft gehad in Europa . In die omstandigheden moet de Commissie erop toezien dat een eventuele verandering in de marktstructuren geen gevolgen heeft welke haar ertoe zouden kunnen noodzaken haar individuele vrijstellingsbeschikking opnieuw te herzien .

Het lijkt derhalve redelijk partijen op grond van artikel 8, lid 1, van Verordening nr . 17 de verplichting op te leggen over de ontwikkeling van de samenwerking een rapport uit te brengen dat de volgende informatie bevat :

- een schets van de technische vooruitgang bij de samenwerking en

- de in de onderscheiden Lid -Staten met pompen die onder de marktdefinitie in punt 7 vallen gerealiseerde omzet op jaarbasis, alsmede de met pompen van het nieuwe type gerealiseerde omzet op jaarbasis . Daarbij moet telkens het totale marktvolume voor onder de marktdefinitie vallende pompen worden vermeld . De jaaromzet en marktvolumes dienen in ecu en in aantal stuks te luiden .

Een dergelijk rapport moet einde maart 1991 en einde maart 1993 worden ingediend .

De gemeenschappelijke exploitatie is onmisbaar

( 36 ) De Commissie aanvaardt in beginsel een gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten van onderzoek en ontwikkeling nog een bepaalde tijd na de aanvang van die exploitatie ( negende overweging bij Verordening ( EEG ) nr . 418/85 ). In het licht van de door concurrenten gemaakte opmerkingen heeft de Commissie evenwel gronden om te veronderstellen dat in dit geval de gemeenschappelijke exploitatie, die concurrenten de toegang tot door Lowara geproduceerde watergeleidende delen van de pompen verhindert, gezien haar strekking de reeds sterke positie van de partners, inzonderheid van KSB, op de gemeenschappelijke markt versterkt . Na afloop van de vrijstelling kan de gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten redelijkerwijs niet langer onmisbaar worden geacht, indien de exclusiviteit van produktie en verhandeling het voorrecht van de samenwerkende partners blijft,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN : Artikel 1

Artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag wordt voor de periode van 22 juli 1987 tot en met 31 mei 1993 buiten toepassing verklaard voor de op 22 juli 1987 tussen de ondernemingen KSB Aktiengesellschaft, ITT Industries, Goulds Pumps Inc . en Lowara SpA gesloten overeenkomsten . Artikel 2

Elk van de vier ondernemingen moet in 1991 en 1993, telkens einde maart, over de ontwikkeling van de samenwerking een rapport indienen waarin de in punt 35 van deze beschikking genoemde gegevens zijn opgenomen . Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot :

1 . KSB AG,

Postfach 225,

Johann-Klein-Strasse 9,

D-6710 Frankenthal/Pfalz;

2 . Goulds Pumps Inc .,

240 Fall Street,

Seneca Falls,

New York 13148,

USA;

3 . Lowara SpA,

I-36075 Montecchio Maggiore, Vicenza;

4 . ITT Corporation,

Fluid Technology Group,

PO Box 200,

445 Godwin Avenue,

Midland Park,

New Jersey 07432,

USA . Gedaan te Brussel, 12 december 1990 . Voor de Commissie

Leon BRITTAN

Vice-Voorzitter ( 1 ) PB nr . 13 van 21 . 2 . 1962, blz . 204/62 . ( 2) PB nr . C 259 van 12 . 10 . 1989, blz . 5 . ( 3 ) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige gegevens weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr . 17 betreffende het niet-prijsgeven van zakengeheimen . ( 4) PB nr . 127 van 20 . 8 . 1963, blz . 2268/63 .

( 31 ) Volgens artikel 3, lid 1, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 geldt de in artikel 1 van de verordening bedoelde vrijstelling voor de met de uitvoering van het onderzoek - en ontwikkelingsprogramma gemoeide tijd en bij gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten, voor nog eens vijf jaar, indien de partners bij de samenwerking geen concurrenten zijn . Zijn zij concurrenten, zoals in dit geval, dan geldt zulk een vrijstelling volgens artikel 3, lid 2, alleen wanneer bij het sluiten van de overeenkomst het aandeel van alle partners te zamen op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel ervan niet meer dan 20 % vertegenwoordigt . Artikel 3, lid 3, verlengt deze vrijstelling na afloop van de periode van vijf jaar alleen indien het aandeel van alle partners te zamen onder de 20 % blijft .

( 32 ) Bij de behandeling van deze zaak als een individuele vrijstelling vindt de Commissie, die krachtens artikel 8, lid 1, van Verordening nr . 17 de geldigheidsduur van een verklaring houdende vrijstelling moet vaststellen, geen grond om van de in Verordening ( EEG ) nr . 418/85 bepaalde termijn af te wijken .

Volgens de inlichtingen van partijen zijn de pompen van Blok I voor het eerst door KSB in de lente van 1988 op de gemeenschappelijke markt in de handel gebracht . De Commissie gaat ervan uit dat dit op 1 juni 1988 is gebeurd . Het lijkt dan ook redelijk de voor het geval van een gemeenschappelijke exploitatie van de resultaten in artikel 3, lid 3 juncto lid 1, van Verordening ( EEG ) nr . 418/85 opgenomen vrijstellingsduur van vijf jaar over te nemen . De vrijstelling geldt derhalve tot en met 31 mei 1993 .

Geen uitschakeling van de mededinging

( 33 ) De overeenkomsten voorzien thans niet in mogelijkheden om voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen . Dit komt met name omdat de nieuwe pompen eerst op de markt moeten worden geïntroduceerd, waar zij blootstaan aan de concurrentie van anderen die klassieke pompen aanbieden . Aangezien de introductie aarzelender verloopt dan verwacht werd, valt nog niet te zien of en in welke omvang de nieuwe waterpompen de plaats van de conventionele pompen zullen innemen . De vrees van de concurrenten lijkt daarom in elk geval voor het moment niet gerechtvaardigd .

C . Artikel 8 van Verordening nr . 17

( 34 ) Thans moet evenwel reeds in aanmerking worden genomen dat het marktaandeel van alle partners in de Gemeenschap volgens hun eigen raming een niveau bereikt dat de drempel benadert waarboven de groepsvrijstelling voor onderzoek en ontwikkeling niet meer geldt, en dat dit marktaandeel door concurrenten nog wezenlijk hoger wordt geschat . Het betreft hier een grensgeval dat de Commissie ertoe brengt een individuele beschikking te geven . Zij heeft daarbij bedenkingen bij de sterke positie van KSB, de grootste pompenfabrikant ter wereld, in de centrale Lid-Staten van de gemeenschappelijke markt . Gezien deze

positisamen met het feit dat van beide Amerikaanse partijen Goulds de nieuwe pompen alleen verkoopt bij wege van Lowara, dat ITT in het geheel niet op de Europese markt verkoopt, en dat Lowara in economisch opzicht in verhouding tot KSB relatief onbeduidend is, moet ermee worden gerekend dat een geslaagde introductie van de pompen in de toekomst de structuur van de relevante Europese markt beslissend zal beïnvloeden . Het is verder waarschijnlijk dat de nog voortdurende onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamheden aan pompen uit Blok II binnenkort worden voltooid . Het risico van structurele veranderingen op de markt wordt nog versterkt door het feit dat derden tijdens de duur van de samenwerking geen toegang hebben tot de know-how van de betrokkenen .

( 35 ) Daartegenover staat dat alle partners hebben gewezen op de thans aarzelend verlopende introductie op de markt . Uit de verstrekte cijfers blijkt echter dat deze introductie in de Verenigde Staten van Amerika aarzelender verloopt dan in Europa, en dat KSB wat meer succes heeft gehad in Europa . In die omstandigheden moet de Commissie erop toezien dat een eventuele verandering in de marktstructuren geen gevolgen heeft welke haar ertoe zouden kunnen noodzaken haar individuele vrijstellingsbeschikking opnieuw te herzien .

Het lijkt derhalve redelijk partijen op grond van artikel 8, lid 1, van Verordening nr . 17 de verplichting op te leggen over de ontwikkeling van de samenwerking een rapport uit te brengen dat de volgende informatie bevat :

_ een schets van de technische vooruitgang bij de samenwerking en

_ de in de onderscheiden Lid-Staten met pompen die onder de marktdefinitie in punt 7 vallen gerealiseerde omzet op jaarbasis, alsmede de met pompen van het nieuwe type gerealiseerde omzet op jaarbasis . Daarbij moet telkens het totale marktvolume voor onder de marktdefinitie vallende pompen worden vermeld . De jaaromzet en marktvolumes dienen in ecu en in aantal stuks te luiden .

Een dergelijk rapport moet einde maart 1991 en einde maart 1993 worden ingediend .

De gemeenschappelijke exploitatie is onmisbaar

( 36 ) De Commissie aanvaardt in beginsel een gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten van onderzoek en ontwikkeling nog een bepaalde tijd na de aanvang van die exploitatie ( negende overweging bij Verordening ( EEG ) nr . 418/85 ). In het licht van de door concurrenten gemaakte opmerkingen heeft de Commissie evenwel gronden om te veronderstellen dat in dit geval de gemeenschappelijke exploitatie, die concurrenten de toegang tot door Lowara geproduceerde watergeleidende delen van de pompen verhindert, gezien haar strekking de reeds sterke positie van de partners, inzonderheid van KSB, op de gemeenschappelijke markt versterkt . Na afloop van de vrijstelling kan de gemeenschappelijke exploitatie van de uitkomsten redelijkerwijs niet langer onmisbaar worden geacht, indien de exclusiviteit van produktie en verhandeling het voorrecht van de samenwerkende partners blijft,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN :

Artikel 1

Artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag wordt voor de periode van 22 juli 1987 tot en met 31 mei 1993 buiten toepassing verklaard voor de op 22 juli 1987 tussen de ondernemingen KSB Aktiengesellschaft, ITT Industries, Goulds Pumps Inc . en Lowara SpA gesloten overeenkomsten .

Artikel 2

Elk van de vier ondernemingen moet in 1991 en 1993, telkens einde maart, over de ontwikkeling van de samenwerking een rapport indienen waarin de in punt 35 van deze beschikking genoemde gegevens zijn opgenomen .

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot :

1 . KSB AG,

Postfach 225,

Johann-Klein-Strasse 9,

D-6710 Frankenthal/Pfalz;

2 . Goulds Pumps Inc .,

240 Fall Street,

Seneca Falls,

New York 13148,

USA;

3 . Lowara SpA,

I-36075 Montecchio Maggiore, Vicenza;

4 . ITT Corporation,

Fluid Technology Group,

PO Box 200,

445 Godwin Avenue,

Midland Park,

New Jersey 07432,

USA .

Gedaan te Brussel, 12 december 1990 .

Voor de Commissie

Leon BRITTAN

Vice-Voorzitter