BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 25 november 1999

met betrekking tot de door Portugal ingestelde steunregeling voor het wegwerken van de schulden van intensieve veehouderijbedrijven en het stimuleren van de varkenshouderij

(Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 4861)

(Slechts de tekst in de Portugese taal is authentiek)

(2000/200/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 2759/75 van de Raad van 29 oktober 1975 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector varkensvlees(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 3290/94(2), en Verordening (EEG) nr. 2777/75 van de Raad van 29 oktober 1975 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector slachtpluimvee(3), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2916/95(4), en met name op artikel 21, respectievelijk artikel 19,

Na de belanghebbenden te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken(5),

Overwegende hetgeen volgt:

I

Procedure

(1) Bij hoofdstuk I van het Portugese wetsdecreet nr. 146/94 van 24 mei 1994 is een kredietlijn geopend voor het wegwerken van de schulden van intensieve veehouderijbedrijven en bij hoofdstuk II van hetzelfde wetsdecreet een kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij. Dit wetsdecreet is bekendgemaakt in het Portugese staatsblad(6).

(2) Omdat de Portugese autoriteiten deze staatssteun niet overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag hebben aangemeld, hebben de diensten van de Commissie hun per brief van 26 november 1996 verzocht om binnen 15 werkdagen het bestaan en de inwerkingtreding van de betrokken steunmaatregel te bevestigen en informatie te verstrekken over de eventuele budgettaire gevolgen ervan en over de kenmerken van één van die kredietlijnen. Bij brief van 23 december 1996 hebben de Portugese autoriteiten het bestaan bevestigd van wetsdecreet nr. 146/94 betreffende staatssteun in de vorm van kredietlijnen voor het wegwerken van de schulden van intensieve veehouderijbedrijven en voor het stimuleren van de varkenshouderij. Bijgevolg is die steunmaatregel onder nummer NN 65/97 opgenomen in het register van de niet-aangemelde steunmaatregelen.

(3) Bij brief van 23 mei 1997, geregistreerd op 27 mei 1997, heeft de Permanente Vertegenwoordiging van Portugal bij de Europese Unie de Commissie de in de brieven van 26 november 1996 en 5 mei 1997 gevraagde gegevens verstrekt.

(4) Bij brief van 10 oktober 1997 heeft de Commissie Portugal in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van de betrokken steunmaatregel. In diezelfde brief heeft de Commissie Portugal aangemaand eventuele opmerkingen kenbaar te maken binnen één maand na de datum van bovengenoemde brief.

(5) Het besluit van de Commissie om de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden, is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(7). De Commissie heeft de overige lidstaten en de andere belanghebbenden aangemaand hun opmerkingen over de betrokken maatregelen kenbaar te maken binnen één maand na de desbetreffende bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen.

(6) Portugal heeft zijn opmerkingen meegedeeld bij brief van 13 januari 1998.

(7) De Commissie heeft van andere belanghebbenden geen opmerkingen terzake ontvangen.

II

Beschrijving van de betrokken steunmaatregelen

(8) Wetsdecreet nr. 146/94 van 24 mei 1994 heeft ten doel de ernstige structurele problemen in de grondloze intensieve veehouderij te verhelpen. Anderzijds kwam de betrokken sector niet in aanmerking voor de door het EOGFL, afdeling Oriëntatie, medegefinancierde operationele programma's. Bij het wetsdecreet worden twee maatregelen ingesteld: een kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij (varkenshouderij, pluimveehouderij, konijnenhouderij) en een kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij (uitsluitend varkenshouderij en -mesterij op gesloten bedrijven).

Kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij

(9) Deze kredietlijn heeft ten doel:

- het voor de begunstigden gemakkelijker te maken met de kredietinstellingen opnieuw te onderhandelen over de aangegane schulden, voorzover die betrekking hebben op de veehouderij en kan worden aangetoond dat zij zijn aangegaan voor investeringen die zijn gedaan tussen 1 januari 1985 en 31 december 1993 met het oog op de modernisering van de installaties, de verbetering van de hygiëne en de milieubescherming;

- de betrokken bedrijven middelen ter beschikking te stellen voor de aflossing van nog niet betaalde schulden die tussen 1 januari 1992 en 31 december 1993 bij leveranciers van investeringsgoederen zijn gemaakt.

(10) De steun wordt toegekend in de vorm van een rentesubsidie op bankleningen. De leningen hebben een looptijd van ten hoogste vijf jaar, jaarlijks aflosbaar vanaf het tweede jaar. De rentesubsidie is variabel en degressief vanaf het eerste jaar (eerste jaar 60 %; tweede jaar 45 %; derde jaar 30 %). Vanaf het vierde jaar wordt geen rentesubsidie meer betaald. De rentesubsidies worden berekend op basis van een referentiepercentage van 13 %, zoals vastgesteld bij wetsdecreet nr. 359/89 van 18 november 1989(8).

(11) De te verlenen kredieten mogen in totaal niet meer dan 28 miljard PTE bedragen.

Kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij

(12) Deze kredietlijn heeft ten doel financiële middelen ter beschikking te stellen van de varkenshouderijbedrijven voor het aankopen van productiefactoren (intermediair verbruik).

(13) De steun wordt toegekend in de vorm van een rentesubsidie op bankleningen. De leningen hebben een looptijd van ten hoogste vier jaar, jaarlijks aflosbaar. De rentesubsidies, uitgedrukt als percentage van de rentevoet voor de betrokken kredieten, zijn variabel en degressief vanaf het eerste jaar (eerste jaar 10 %; tweede jaar 8 %; derde jaar 6 % en vierde jaar 4 %).

(14) De te verlenen kredieten mogen in totaal niet hoger zijn dan 7,632 miljard PTE.

III

Beschrijving van de redenen voor de inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag

(15) De overwegingen op grond waarvan de Commissie heeft besloten de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag in te leiden, kunnen als volgt worden samengevat.

(16) Met betrekking tot de kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij is de Commissie van oordeel dat de maatregel niet aan de nodige voorwaarden voldoet om te worden beschouwd als reddings- of herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, als bedoeld in de momenteel geldende communautaire kaderregeling(9). In punt 2.2 van die kaderregeling is bepaald dat, als het om dergelijke steun in de landbouwsector gaat, de lidstaten de desbetreffende bijzondere voorschriften van de Commissie kunnen blijven toepassen.

(17) De bijzondere voorschriften inzake herstructurering van bedrijven in de landbouwsector kunnen slechts van toepassing zijn wanneer aan drie voorwaarden wordt voldaan: de steun moet verband houden met reeds gedane investeringen; de steun (eventueel gecombineerd met eerdere steun voor dezelfde investeringen) mag bepaalde percentages niet overschrijden; de bedrijven moeten bepaalde garanties bieden op het punt van hun levensvatbaarheid en het faillissementsrisico moet reëel zijn.

(18) De Commissie was van oordeel dat de door Portugal toegepaste kredietlijn wel in overeenstemming was met de eerste voorwaarde, maar niet met de andere twee.

(19) Met betrekking tot de kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij was de Commissie van oordeel dat, aangezien het gaat om steun voor de aankoop van productiefactoren ter stimulering van de varkenshouderij, de maatregel niet als investeringssteun kan worden beschouwd maar als een lening op korte termijn ("beheerskredieten"). De betrokken maatregel voldoet niet aan het belangrijkste criterium van de communautaire regelgeving terzake, namelijk een looptijd van ten hoogste één jaar.

IV

Motivering door Portugal

(20) Bij brief van 13 januari 1998 heeft de Portugese regering haar opmerkingen met betrekking tot de in afdeling III beschreven maatregelen meegedeeld.

(21) In het algemeen verklaren de Portugese autoriteiten dat de betrokken steunregeling de enige manier is waarop de Portugese staat steun verleent aan de sector van intensieve veehouderij die het bijzonder moeilijk heeft, vooral om de volgende drie redenen:

- de vervroegde openstelling van de grenzen voor landbouwproducten, wat heeft geleid tot grotere invoer en derhalve tot een grotere druk op de prijzen en een sterke prijsdaling;

- de hoge rentepercentages die door de banken worden toegepast, vooral in de landbouwsector;

- de hoge prijzen voor diervoeders als gevolg van de droogte (en de daaruit voortvloeiende slechte oogst) van 1993 en de perifere ligging ten opzichte van de overige lidstaten.

Volgens de Portugese autoriteiten is de marktsituatie voor de intensieve veehouderij, ondanks de steunmaatregelen, niet verbeterd. In 1993 was Portugal nog volledig zelfvoorzienend, momenteel is het netto-importeur voor 20 % van het interne verbruik.

Kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij

(22) De Portugese autoriteiten wijzen erop dat de Commissie erkent dat "de steun lager blijft dan het maximumpercentage dat de Commissie in de regel toestaat". In dit verband is de juiste betekenis van de zin "de Commissie neemt echter in aanmerking dat bij de toekenning van de steun geen aandacht aan de inachtneming van de onder ii) vermelde plafonds is besteed, aangezien de overschrijding ervan pas achteraf is geconstateerd" niet helemaal duidelijk. Volgens de Portugese autoriteiten acht de Commissie de louter formele kwestie van het moment waarop de niet-naleving van de maxima is geconstateerd, belangrijker dan het fundamentele probleem van de inachtneming van de maxima.

(23) Volgens de Commissie is de steunregeling niet in overeenstemming met de bij Verordening (EG) nr. 950/97 van de Raad(10) vastgestelde sectorale beperkingen. De Portugese autoriteiten hebben de indruk dat volgens de Commissie de sectorale beperkingen van de verordening van toepassing zijn op de regeling inzake steunverlening aan landbouwbedrijven, aangezien zij ervan uitgaat dat die beperkingen deel uitmaken van het landbouwstructuurbeleid. Deze eis maakt evenwel geen deel uit van de in de kaderregeling vastgestelde criteria, en derhalve zijn volgens de Portugese autoriteiten de beperkingen niet van toepassing.

(24) Met betrekking tot de levensvatbaarheid van de bedrijven wijzen de Portugese autoriteiten erop dat de criteria van de Commissie uitsluitend betrekking hebben op het begrip levensvatbaarheid, zonder dat nader is aangegeven of het gaat om economische dan wel financiële levensvatbaarheid. Anderzijds zijn de Portugese autoriteiten van oordeel dat niet zomaar mag worden aangenomen dat de banken uitsluitend de financiële situatie van het bedrijf hebben onderzocht.

Kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij

(25) Met betrekking tot deze maatregel heeft de Commissie geen opmerkingen van de Portugese regering ontvangen.

V

Beoordeling van de steunmaatregelen

Toepasselijkheid van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag

(26) In artikel 21 van Verordening (EEG) nr. 2759/75 en artikel 19 van Verordening (EEG) nr. 2777/75 is bepaald dat de artikelen 92 tot en met 94 van het Verdrag (thans de artikelen 87 tot en met 89) van toepassing zijn op de productie van en de handel in de in artikel 1, lid 1, van die verordeningen genoemde producten.

(27) Krachtens artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm dan ook met staatsmiddelen bekostigde steunmaatregelen, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloed.

(28) De communautaire productie van vlees en andere producten verkregen van varkens, pluimvee en konijnen, bedraagt 22,31 miljoen ton(11). De Portugese productie van vlees en andere producten verkregen van varkens, pluimvee en konijnen bedraagt 0,54 miljoen ton. Tussen de Gemeenschap en Portugal bestaat er een aanzienlijk handelsverkeer van deze producten. In 1997 heeft Portugal 75900 ton uit de andere lidstaten ingevoerd en 4100 ton uitgevoerd. Deze handelsstromen komen voor Portugal overeen met 6,0 miljoen EUR aan uitvoer en 160,5 miljoen EUR aan invoer.

(29) De betrokken maatregelen kunnen derhalve invloed hebben op het intracommunautaire handelsverkeer van varkens- en pluimveeproducten, aangezien dat handelsverkeer wordt beïnvloed door elke vorm van steunverlening waardoor handelaren in één lidstaat worden bevoordeeld ten opzichte van die in de andere lidstaten. De betrokken maatregelen hebben een rechtstreeks en onmiddellijk effect op de productiekosten van de bedrijven in de sector van intensieve veehouderij in Portugal. Bijgevolg is er sprake van economisch voordeel ten opzichte van de bedrijven in andere lidstaten die geen vergelijkbare steun ontvangen. Derhalve vervalsen de maatregelen de mededinging of dreigen zij die te vervalsen.

(30) Op grond van bovenstaande overwegingen moeten de betrokken maatregelen worden beschouwd als steunmaatregelen van de staten die voldoen aan de criteria van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

Mogelijke afwijkingen van artikel 87 van het EG-Verdrag

(31) Van het in artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vastgelegde beginsel van onverenigbaarheid kan worden afgeweken.

(32) De in artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag vastgestelde afwijkingen van deze onverenigbaarheid zijn duidelijk niet van toepassing. De Portugese autoriteiten hebben dat ook nooit beweerd.

(33) De in artikel 87, lid 3, van het EG-Verdrag vastgestelde afwijkingen moeten restrictief worden geïnterpreteerd bij de evaluatie van een steunregeling van regionale of sectorale aard of in geval van individuele toepassingen van algemene steunregelingen. De betrokken afwijkingen zijn uitsluitend van toepassing wanneer de Commissie van oordeel is dat de steunmaatregel noodzakelijk is voor de verwezenlijking van één van de betrokken doelstellingen. Wanneer de betrokken afwijkingen zouden worden toegestaan voor steunmaatregelen die niet aan die voorwaarde voldoen, zou de weg worden geopend voor verstoringen van het handelsverkeer tussen de lidstaten en voor concurrentiedistorsies waarvoor uit communautair oogpunt geen enkele verantwoording bestaat, en bijgevolg voor ongeoorloofde voordelen ten gunste van handelaren van bepaalde lidstaten.

(34) Krachtens artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag kunnen steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

(35) De steunmaatregel moet worden beoordeeld met inachtneming van deze laatste bepaling.

Kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij

(36) In eerste instantie heeft de Commissie deze kredietlijn getoetst aan de mededeling inzake de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden(12), van toepassing op de datum van steunverlening en de datum waarop de procedure van artikel 88, lid 2, is ingeleid. De mededeling werd later evenwel gewijzigd door een nieuwe mededeling(13), die van toepassing is geworden op 1 januari 1998. Ter wille van de rechtszekerheid moet de uiteindelijke beslissing over de maatregel worden genomen op basis van de criteria die van toepassing waren op de datum waarop de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag is ingeleid.

(37) In punt 2.2 van de mededeling van 1994 is bepaald dat, als het om reddings- en herstructureringssteun in de landbouwsector gaat, op verzoek van de lidstaat de desbetreffende bijzondere voorschriften van toepassing kunnen blijven. Portugal heeft de Commissie evenwel niet meegedeeld op basis van welke criteria de maatregelen zouden moeten worden beoordeeld.

(38) Het door de Commissie gevoerde onderzoek moet derhalve betrekking hebben op alle aspecten van de betrokken mededeling, namelijk reddingssteun, herstructureringssteun of bijzondere voorschriften voor de landbouwsector.

(39) Reddingssteun:

- moet bestaan uit kassteun in de vorm van een kredietgarantie of een af te lossen krediet, met toepassing van de marktrente;

- moet beperkt blijven tot het bedrag dat nodig is om de onderneming draaiende te houden (bijvoorbeeld dekking van de loonkosten, lopende leveringen);

- mag alleen worden uitgekeerd voor de periode (over het algemeen niet langer dan zes maanden) die noodzakelijk is om de nodige en mogelijke herstelmaatregelen uit te werken;

- moet gerechtvaardigd zijn door dringende sociale redenen en mag niet tot gevolg hebben dat de industrie in andere lidstaten uit het evenwicht wordt gebracht.

(40) De Commissie beschikt momenteel niet over de nodige gegevens om te kunnen nagaan of aan de voorwaarden die zijn vermeld in het tweede en het vierde streepje van overweging 39, is voldaan. Zij is evenwel van mening dat de betrokken steun niet aan de overige criteria voldoet.

(41) Wat de in het eerste streepje genoemde voorwaarde betreft, dient te worden gezegd dat de minimumrentesubsidie (40 % x 13 % = 5,2 %) aanzienlijk lager ligt dan het in 1994 in Portugal toegepaste communautaire referentiepercentage (15,33 %, d.i. het in geval van regionale steun geldende percentage(14)). Bovendien is de periode waarvoor de steun wordt verleend (drie jaar) aanzienlijk langer dan de normale periode van zes maanden die in de communautaire criteria is voorgeschreven.

(42) Bijgevolg voldoet de betrokken steunregeling niet aan de communautaire criteria voor reddingssteun aan bedrijven in moeilijkheden.

(43) Naar het oordeel van de Commissie gaat het in het onderhavige geval niet om herstructureringssteun, aangezien in dat geval een herstructureringsplan moet worden opgesteld en uitgevoerd dat strikte voorwaarden voor het herstel van de levensvatbaarheid bevat - namelijk een capaciteitsvermindering als het om een sector met overcapaciteit gaat, een belangrijke eigen bijdrage van de begunstigde aan de herstructurering en het neutraliseren van schadelijke gevolgen voor de concurrenten -, met welke voorwaarden door de Portugese autoriteiten geen rekening lijkt te zijn gehouden.

(44) De onderzochte regelgeving voorziet nergens in de opstelling van herstructureringsplannen per bedrijf, waarin is voorzien in maatregelen om de levensvatbaarheid voor de lange termijn te garanderen. Hoewel het bovendien om een sector gaat met, op communautair niveau, een structurele overcapaciteit, zijn blijkbaar geen maatregelen genomen om de capaciteit te verlagen. Bovendien hebben de Portugese autoriteiten op geen enkel moment verzocht om een onderzoek van de toegepaste maatregelen in het licht van de algemene criteria voor herstructureringssteun ten gunste van bedrijven in moeilijkheden.

(45) Daarom heeft de Commissie overeenkomstig punt 2.2 van de mededeling van 1994 de toegekende steun getoetst aan de bijzondere voorschriften voor de herstructurering van bedrijven in moeilijkheden, overeenkomstig de vaste praktijk van de Commissie wanneer het gaat om dergelijke vormen van steunverlening in de landbouwsector(15). Door de toepassing van deze criteria moet erop worden toegezien dat de saneringssteun alleen wordt verleend aan ondernemingen of bedrijven in de landbouwsector die in principe rendabel zijn maar die zich, ten gevolge van de tenuitvoerlegging van een maatregel om de landbouwstructuur op duurzame wijze te verbeteren (investeringen), in financiële problemen bevinden ten gevolge van externe gebeurtenissen.

(46) De bijzondere voorschriften zijn:

- het moet gaan om steun voor het dragen van de financiële lasten van leningen die zijn aangegaan voor de financiering van reeds gedane investeringen;

- het gecumuleerde subsidie-equivalent van de eventueel bij het aangaan van de leningen toegekende steun en de betrokken steun mag niet hoger zijn dan het percentage dat de Commissie in de regel toestaat, namelijk voor investeringen in de primaire landbouwproductie 35 % (of 75 % in de probleemgebieden in de zin van artikel 21, lid 2, van Verordening (EG) nr. 950/97) en voor investeringen in de verwerking en de afzet van landbouwproducten 55 % (of 75 % in de regio's van doelstelling 1), voorzover het niet gaat om projecten die volgens de door de Commissie vastgestelde sectorale beperkingen zijn uitgesloten. Deze sectorale beperkingen zijn momenteel vastgesteld in de kaderregeling inzake steunmaatregelen van de staten met betrekking tot investeringen in de sector verwerking en afzet van landbouwproducten(16);

- de betrokken steun moet verband houden met een aanpassing van de rente die op nieuwe leningen moet worden betaald als gevolg van de schommelingen van het rentetarief (en mag niet hoger zijn dan de extra rente op de nieuwe leningen) of moet ten goede komen aan landbouwbedrijven die garanties bieden op het vlak van hun levensvatbaarheid, met name wanneer de financiële lasten van de bestaande leningen zo zwaar zijn dat de landbouwbedrijven in een zeer moeilijke situatie terecht zouden kunnen komen en eventueel zelfs failliet zouden kunnen gaan.

(47) Wat de in overweging 46, eerste streepje, genoemde voorwaarde betreft, kon van de kredietlijn alleen gebruik worden gemaakt om de financiële lasten te dekken van leningen die bedrijven hadden aangegaan in het kader van hun economische activiteiten en met het oog op de financiering van in een bepaalde periode gedane investeringen. Deze investeringen hebben betrekking op de modernisering van de installaties, de verbetering van de hygiëne en de bescherming van het milieu. De Commissie is derhalve van mening dat aan deze voorwaarde is voldaan.

(48) Wat de inachtneming betreft van het bepaalde in overweging 46, tweede streepje, moet de betrokken lidstaat aantonen dat het gecumuleerde effect van de toegekende herstructureringssteun en eventueel reeds vroeger verleende investeringssteun onder het vastgestelde maximumpercentages is gebleven, namelijk 35 % in het algemeen en 75 % in de agrarische probleemgebieden. Aangezien alleen landbouwbedrijven van deze kredietlijn gebruik konden maken, zijn de maximumpercentages voor verwerkende bedrijven niet van toepassing.

(49) Met betrekking tot de intensiteit van de steunverlening in het kader van deze kredietlijn wordt erop gewezen dat de nationale steun wordt verleend in de vorm van een rentesubsidie. Volgens de normaliter door de Commissie gehanteerde methode bedraagt het subsidie-equivalent van de overeenkomstig wetsdecreet nr. 146/94 toegekende rentesubsidie 21,8 %, uitgaande van de geactualiseerde waarde van het verschil tussen de werkelijk toegepaste percentages en een referentiepercentage dat als commercieel percentage wordt beschouwd. Voor de berekening van het subsidie-equivalent heeft de Commissie niet alleen rekening gehouden met de subsidie in percenten van de door de Portugese autoriteiten als referentiepercentage in aanmerking genomen 13 %, maar ook met het verschil tussen dat referentiepercentage en het communautaire referentiepercentage (het in geval van regionale steun geldende percentage) dat op de dag van toekenning van de steun van toepassing was in Portugal (15,33 %).

(50) Wanneer de Commissie, bij het inleiden van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag heeft aangegeven dat het steunbedrag lager was dan het maximumpercentage dat de Commissie in de regel toestaat, had dat uitsluitend betrekking op het steunelement in het kader van de kredietlijn en niet op het gecumuleerde effect van de steunelementen van de kredietlijn en de eventueel in het verleden reeds ontvangen investeringssteun, welke steun lager moet blijven dan 35 % van de totale kosten (75 % in agrarische probleemgebieden).

(51) De Portugese autoriteiten hebben meegedeeld dat, volgens een onderzoek in de probleemgebieden, het gecumuleerde subsidie-equivalent van de verleende steun uit de kredietlijn in alle gevallen onder het op 75 % gestelde maximum is gebleven en in de andere gebieden het gecumuleerde subsidie-equivalent van de verleende steun uit de kredietlijn in 87 % van de gevallen onder het op 35 % gestelde maximum is gebleven.

(52) Aangezien de Portugese autoriteiten geen technische gegevens over het ingestelde onderzoek hebben verstrekt, is de Commissie niets bekend over de representativiteit en de omvang van de overtreding van deze regel. Zij constateert evenwel dat, in de praktijk en op grond van de door diezelfde autoriteiten meegedeelde informatie, de in het kader van de steunverlening geldende maxima niet in acht zijn genomen in 13 % van de gevallen van steunverlening in andere dan agrarische probleemgebieden.

(53) De Commissie is derhalve van mening dat, aangezien de inachtneming van dit maximum achteraf diende te worden gecontroleerd, daaruit noodzakelijkerwijs voortvloeit dat dit maximum geen criterium was bij de goedkeuring van de steun. En inderdaad werd bij de tenuitvoerlegging van de maatregel in 13 % van de gevallen van steunverlening in andere dan agrarische probleemgebieden het plafond van 13 % niet in acht genomen.

(54) De Commissie is het wel eens met het door de Portugese autoriteiten aangehaalde argument dat, zolang de bijzondere regels voor de herstructurering van bedrijven in de sector van primaire landbouwproductie van toepassing waren, in die regels normaal geen rekening werd gehouden met de sectorale beperkingen voor investeringen in het kader van Verordening (EG) nr. 950/97.

(55) Op grond van wat voorafgaat, is de Commissie van oordeel dat aan de in overweging 46, tweede streepje, genoemde voorwaarde niet is voldaan in die gevallen waarin het gecumuleerde subsidie-equivalent van de ontvangen investeringssteun en de betrokken kredietlijn het maximumbedrag overschrijdt dat de begunstigden rechtmatig hadden kunnen ontvangen op basis van de bijzondere voorschriften voor de herstructurering van landbouwbedrijven in moeilijkheden.

(56) Wat de in overweging 46, derde streepje, genoemde voorwaarde betreft, moet de maatregel bestemd zijn voor landbouwbedrijven die bepaalde garanties bieden op het vlak van de levensvatbaarheid.

(57) In eerste instantie hebben de Portugese autoriteiten meegedeeld dat, aangezien het om de herstructurering van bankkredieten gaat, zij ervan zijn uitgegaan dat bij het onderzoek dat de bankinstelling vóór de toekenning van het krediet heeft ingesteld, is nagegaan of er garanties waren ten aanzien van de levensvatbaarheid.

(58) Zoals vaste praktijk is, stelt de Commissie zich op het standpunt dat het onderzoek dat door de financiële instelling wordt verricht voordat een consolidatielening wordt toegekend, niet in de plaats kan komen van het onderzoek naar de economische levensvatbaarheid van het bedrijf, als bedoeld in de communautaire kaderregeling of in de bovengenoemde bijzondere voorschriften voor de landbouwsector. Het door de bank ingestelde onderzoek heeft immers uitsluitend tot doel na te gaan of op grond van de financiële situatie van het bedrijf mag worden aangenomen dat de lening regelmatig zal worden afgelost. Uiteraard is dit een noodzakelijke voorwaarde voor de economische levensvatbaarheid van het bedrijf, maar daarmee is nog niet gezegd dat het bedrijf levensvatbaar is in de zin van bovengenoemde kaderregeling of bijzondere voorschriften.

(59) De Commissie erkent evenwel de praktische problemen die samengaan met een onderzoek naar de economische levensvatbaarheid van een landbouwbedrijf voor de lange termijn. De financiële levensvatbaarheid kan een goede indicator zijn voor de economische levensvatbaarheid. Redelijkerwijs mag immers worden aangenomen dat een financieel levensvatbaar bedrijf meestal ook economisch levensvatbaar zal zijn.

(60) In het kader van de derde voorwaarde dient de Commissie ook de oorzaken van de financiële moeilijkheden van de bedrijven in haar analyse te betrekken. Steun aan landbouwbedrijven die in moeilijkheden verkeren maar niettemin levensvatbaar zijn, kan slechts dan als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd als de financiële moeilijkheden het gevolg zijn van externe gebeurtenissen en niet van de bedrijfsvoering.

(61) Uit de door de Portugese autoriteiten meegedeelde gegevens kan worden afgeleid dat de problemen van de landbouwbedrijven in hoofdzaak verband houden met externe factoren, namelijk het sneller wegvallen van de douanegrenzen dan in de Akte van Toetreding van Portugal was vastgesteld, de hoge rentepercentages in de landbouwsector en de hoge grondstoffenprijzen als gevolg van de droogte van 1993. Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat in de meeste gevallen de economische problemen zijn toe te schrijven aan externe factoren.

(62) De Commissie komt bijgevolg tot het besluit dat deze maatregel voldoet aan de in overweging 46, derde streepje, genoemde voorwaarde inzake de levensvatbaarheid van de begunstigde bedrijven.

(63) In het algemeen is de Commissie van oordeel dat de kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij niet in overeenstemming is met de bijzondere voorschriften voor de herstructurering van landbouwbedrijven in moeilijkheden in die gevallen waarin het gecumuleerde subsidie-equivalent van de ontvangen investeringssteun en de betrokken kredietlijn hoger ligt dan het maximumbedrag dat de begunstigden rechtmatig zouden hebben kunnen krijgen op grond van de bijzondere voorschriften voor de herstructurering van landbouwbedrijven in moeilijkheden.

Kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij

(64) Aangezien de maatregel de aankoop van productiemiddelen door varkensproducenten (bijvoorbeeld diervoeders, andere met de werking samenhangende uitgaven) ten doel heeft, moet deze kredietlijn worden beschouwd als een lening voor het verkoopseizoen.

(65) Op het moment waarop de steun is toegekend, was het voor de Commissie vaste praktijk geen bezwaar te maken tegen staatssteun in de vorm van kortlopend krediet met rentesubsidie aan de landbouw ("beheerskredieten"), op voorwaarde dat de looptijd van de lening niet meer dan één jaar bedraagt en dat de lening niet voor één enkel product en voor één enkele activiteit wordt verleend. Volgens die vaste praktijk is er, voorzover het om subsidiabele uitgaven gaat, geen maximum voor de intensiteit van het steunelement en is er niets op tegen als een krediet met rentesubsidie dat een individuele begunstigde heeft gekregen, elk jaar opnieuw aan hem wordt toegekend.

(66) In 1996 heeft de Commissie een communautaire kaderregeling inzake steunmaatregelen van de staten in de vorm van kortlopend krediet met rentesubsidie in de landbouw ("beheerskredieten")(17) vastgesteld. Wegens moeilijkheden bij de toepassing van deze kaderregeling heeft de Commissie op 18 juni 1997 besloten de toepassing ervan te schorsen.

(67) Als gevolg van deze schorsing is het daarvoor geldende beleid van de Commissie terzake weer van toepassing geworden. Op 2 oktober 1997, datum waarop de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag is ingeleid, waren derhalve de in overweging 65 genoemde criteria van toepassing. Later heeft de Commissie besloten om de communautaire kaderregeling weer van kracht te laten worden met ingang van 30 juni 1998.

(68) De op grond van de kredietlijn verleende steun in de vorm van een rentesubsidie voor bankverrichtingen in verband met beheerskredieten (met een subsidie-equivalent van 3,1 %) voldoet niet aan de voorwaarden om, overeenkomstig de vaste praktijk van de Commissie, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te kunnen worden beschouwd, aangezien de looptijd van de rentesubsidie (vier jaar) veel langer is dan de toegestane maximumperiode (één jaar).

(69) Bij gebrek aan enige andere rechtsgrond ter verantwoording van deze kredietlijn, moet zij worden beschouwd als werkingssteun en dus strijdig met het gevestigde beleid van de Commissie inzake staatssteun (arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 8 juni 1995 in zaak T-459/93 (Siemens tegen Commissie(18). Aangezien dit soort staatssteun van dien aard is dat er geen enkele duurzame ontwikkeling van de betrokken sector of regio door wordt bevorderd, leidt een dergelijke steun er rechtstreeks toe dat de ontvangers ervan van betere productievoorwaarden voor de betrokken producten genieten dan anderen die in dezelfde sector in de Europese Unie werkzaam zijn en geen vergelijkbare steun krijgen.

Conclusie

(70) Met betrekking tot de afwijkingen als bedoeld in artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het EG-Verdrag ten aanzien van steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te stimuleren of te vergemakkelijken, concludeert de Commissie, op grond van de bovenstaande analyse en in het licht van de terzake geldende communautaire voorschriften, dat de betrokken steun van zodanige aard is dat de voorwaarden inzake het handelsverkeer zodanig kunnen worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang erdoor wordt geschaad.

(71) Bovendien mag niet worden vergeten dat de steun betrekking heeft op producten waarvoor gemeenschappelijke marktordeningen gelden en dat de lidstaten niet mogen ingrijpen in de werking van de marktordeningen, aangezien dat tot de exclusieve bevoegdheid van de Gemeenschap behoort. Uit de rechtspraak van het Hof van Justitie (zie bijvoorbeeld het arrest van 26 juni 1979 in zaak 177-78 (Pigs and Bacon)(19) blijkt dat de gemeenschappelijke marktordeningen moeten worden beschouwd als volledige en uitputtende regelingen die de lidstaten geen enkele bevoegdheid laten om maatregelen vast te stellen die van de regelingen kunnen afwijken of die regelingen kunnen schaden.

(72) De betrokken steunmaatregelen moeten derhalve worden beschouwd als strijdig met de communautaire wetgeving. Zij komen bijgevolg niet in aanmerking voor een van de afwijkingen als bedoeld in artikel 87, lid 3, van het EG-Verdrag.

VII

Conclusies

(73) Aangezien de in deze beschikking bedoelde steunregelingen niet bij de Commissie zijn gemeld overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag is de steun onrechtmatig verleend, d.w.z. zonder te wachten totdat de Commissie zich heeft uitgesproken over de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt.

(74) Bovendien zijn zij, om de hierboven vastgestelde redenen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt aangezien zij vallen onder het bepaalde in artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zonder evenwel in aanmerking te komen voor één van de uitzonderingen die zijn vastgesteld in de leden 2 en 3 van datzelfde artikel.

(75) In geval van onverenigbaarheid van de steunmaatregelen met de gemeenschappelijke markt moet de Commissie gebruikmaken van de mogelijkheid die haar is verleend bij arrest van het Hof van Justitie van 12 juni 1973 in zaak 70-72 (Commissie tegen Bondsrepubliek Duitsland)(20), bevestigd bij arresten van 24 februari 1987 in zaak 310-85 (Deufil tegen Commissie)(21) en van 20 september 1990 in zaak C-5/89 (Commissie tegen Bondsrepubliek Duitsland)(22) en moet zij de lidstaat de verplichting opleggen het volledige bedrag van de onrechtmatig verleende steun van de begunstigden terug te vorderen. Deze terugvordering is ook verplicht op basis van artikel 14, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 2 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(23). De terugbetaling is noodzakelijk om terug te keren tot de aan de steun voorafgaande situatie, en met name door alle financiële voordelen ongedaan te maken die de begunstigden van de verleende steun ten onrechte hebben ontvangen sedert de datum van de toekenning van de steun.

(76) De steun in het kader van de kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij moet, met inachtneming van het feit dat de maatregel zou kunnen worden beschouwd als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt voorzover de maxima die van toepassing zijn op grond van de bijzondere voorschriften voor de herstructurering van bedrijven, zouden zijn toegepast, worden teruggevorderd voor de 13 % van de gevallen van steunverlening in andere dan agrarische probleemgebieden waarbij die maxima werden overschreden.

(77) De steun die is verleend op grond van de kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij, moet volledig worden teruggevorderd.

(78) Voor de terugbetaling van de steun gelden de voorschriften die zijn vervat in het Portugese recht. Het terug te vorderen bedrag wordt vermeerderd met rente te rekenen vanaf het moment waarop de steun is verleend tot het moment van de daadwerkelijke terugbetaling. De rente moet worden berekend op grond van de referentierentevoet die wordt gebruikt voor de berekening van het subsidie-equivalent in geval van regionale steun(24).

(79) Deze beschikking geldt onverminderd eventueel later door de Commissie te nemen beslissingen inzake de financiering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid uit het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL),

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

1. De kredietlijn voor het wegwerken van de schulden van de intensieve veehouderij, ingesteld bij hoofdstuk I van wetsdecreet nr. 146/94 van 24 mei 1994, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt in de gevallen waarin het subsidie-equivalent, gecumuleerd met de ontvangen investeringssteun, meer dan 35 % bedraagt in andere dan agrarische probleemgebieden.

2. De kredietlijn voor het stimuleren van de varkenshouderij, ingesteld bij hoofdstuk II van wetsdecreet nr. 146/94 van 24 mei 1994, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

Portugal moet de in artikel 1 bedoelde steunregelingen intrekken.

Artikel 3

1. Portugal neemt alle nodige maatregelen om de in artikel 1 bedoelde en reeds onwettig ter beschikking gestelde steun van de begunstigden terug te vorderen.

2. De terugvordering dient onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures te geschieden. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigden beschikbaar was tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling van de steun. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

Artikel 4

Portugal deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om hieraan te voldoen.

Artikel 5

Deze beschikking is gericht tot de Portugese Republiek.

Gedaan te Brussel, 25 november 1999.

Voor de Commissie

Franz FISCHLER

Lid van de Commissie

(1) PB L 282 van 1.11.1975, blz. 1.

(2) PB L 282 van 1.11.1975, blz. 77.

(3) PB L 349 van 31.12.1994, blz. 105.

(4) PB L 305 van 19.12.1995, blz. 49.

(5) PB C 83 van 18.3.1998, blz. 5.

(6) Diário da República - Série I-A, n.o 120, van 24 mei 1994.

(7) Zie voetnoot 5.

(8) Momenteel bedraagt het nationale referentiepercentage 8 %.

(9) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(10) PB L 142 van 2.6.1997, blz. 1.

(11) Bron: Eurostat 1997.

(12) Zie voetnoot 9.

(13) PB C 283 van 19.9.1997, blz. 2.

(14) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(15) Precedenten: N 904/95, N 21/96, N 864/96 en N 813/97.

(16) PB C 29 van 2.2.1996, blz. 4.

(17) PB C 44 van 16.2.1996, blz. 2.

(18) Jurisprudentie 1995, blz. II-1675.

(19) Jurisprudentie 1979, blz. 2161.

(20) Jurisprudentie 1973, blz. 813.

(21) Jurisprudentie 1987, blz. 901.

(22) Jurisprudentie 1990, blz. I-3437.

(23) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(24) Zie voetnoot 14.