Beschikking van de Commissie

van 27 mei 2003

betreffende de staatssteun die Oostenrijk voornemens is toe te kennen aan BMW Motoren GmbH in Steyr

(kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 1664)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/647/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Gelet op Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(1),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de bovengenoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

PROCEDURE

(1) Bij brieven van 26 april 2002 en 7 mei 2002 heeft Oostenrijk overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag het steunvoornemen bij de Commissie aangemeld. Bij brief van 4 juli 2002 verzocht de Commissie om aanvullende inlichtingen. Oostenrijk antwoordde hierop bij brief d.d. 2 augustus 2002.

(2) De Commissie heeft Oostenrijk bij brief van 4 oktober 2002 in kennis gesteld van haar besluit om ten aanzien van deze steun de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure werd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen bekendgemaakt(2). Tegelijkertijd nodigde de Commissie alle andere belanghebbenden uit hun opmerkingen te maken. De Commissie heeft geen standpunten van andere belanghebbenden ontvangen.

(4) De Commissie heeft op 12 en 13 december 2002 een controle ter plaatse uitgevoerd. Bij brieven van 7 november 2002 en 25 februari 2003 heeft Oostenrijk op de inleiding van de onderzoeksprocedure gereageerd.

GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGELEN

Begunstigde van de steun

(5) De begunstigde van de steun is BMW Motoren GmbH (hierna "BMW"), een dochteronderneming van BMW AG, München. De motorenfabriek in Steyr is de grootste motorenfabriek van het BMW-concern. Er worden vier- en zescilinderbenzine-/dieselmotoren geproduceerd en dieselmotoren en dieselmotortechnologie ontwikkeld. In 2001 werden in de fabriek 630000 motoren (waarvan 47 % diesel- en 53 % benzinemotoren) geproduceerd. Er waren ongeveer 2500 werknemers in dienst.

(6) Er zijn voor BMW vijf onderscheiden steunmaatregelen gepland (regionale steun, opleidingssteun, innovatiesteun, steun voor onderzoek en ontwikkeling en milieusteun). De totale voorgenomen steun, die op grond van paragraaf 51 van het Arbeitsmarktförderungsgesetz zal worden verleend, bedraagt 40,25 miljoen EUR.

Regionale steun

(7) De totale investeringen ten bedrage van 459 miljoen EUR zijn voor de periode 2002-2006 gepland. Het doel ervan is de eigen productie van onderdelen en de montage van motoren uit te breiden en meer flexibilisering in de productie te bereiken. De investeringen zijn hoofdzakelijk bestemd voor drie productielijnen: cilinderkoppen, krukassen en motorcarters, met inbegrip van bodemplaten, alsook voor een montageband.

(8) Volgens de door Oostenrijk verstrekte gegevens heeft het roerende deel van de investeringen betrekking op de productie van motorcarters en bodemplaten. Deze investeringen konden volgens Oostenrijk evengoed gedaan worden in de bestaande BMW-fabriek in Landshut (Duitsland). De voor steun in aanmerking komende kosten van het roerende deel van de investeringen bedragen 111,7 miljoen EUR (kapitaalwaarde 103,56 miljoen EUR).

(9) De fabriek in Steyr bevindt zich in een regio (Opper-Oostenrijk) die door de Commissie overeenkomstig de Oostenrijkse steungebiedenkaart voor 2000-2006 is erkend als een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag met voor grote bedrijven een maximaal steunpercentage van 12,5 % nettosubsidie-equivalent (wat overeenkomt met een brutosubsidie-equivalent van 16,7 %). De voorgenomen regionale steun bedraagt 18,99 miljoen EUR (kapitaalwaarde 17,6 miljoen EUR).

Opleidingssteun

(10) Het steunvoornemen voor opleiding heeft betrekking op de periode 2000-2006. Oostenrijk is voornemens op grond van paragraaf 51a van het Arbeitsmarktförderungsgesetz opleidingssteun voor een totaal bedrag van 6,86 miljoen EUR te verlenen. De voor steun in aanmerking komende investeringskosten voor algemene opleidingsmaatregelen bedragen 5,96 miljoen EUR, die voor specifieke opleidingsmaatregelen 11,94 miljoen EUR. De steun zou 3,28 miljoen EUR, respectievelijk 3,58 miljoen EUR bedragen.

(11) Volgens Oostenrijk is het opleidingsprogramma bedoeld voor ongeveer 25 % van het personeel dat er fundamenteel behoefte aan heeft en nog eens 50 % dat er tot op grote hoogte behoefte aan heeft. Omdat een groot deel van de werknemers zich in de leeftijdsgroep van 35- tot 45-jarigen bevindt, die hun basisvaardigheden reeds een hele tijd geleden hebben verworven, kan men zich in het kader van de opleiding niet beperken tot het overbrengen van hoofdzakelijk vakkennis, maar moet ook de basiskennis worden geactualiseerd. De deelnemers aan de opleiding krijgen hun basisvakopleiding op verschillende gebieden, waarop zij een officiële kwalificatie behalen. Deze kwalificatie wordt in het kader van het vakarbeidersexamen, respectievelijk het eindexamen in het leerlingenstelsel door de staat gecontroleerd en erkend. In 2001 waren bij BMW 88 personen in opleiding.

(12) Op technisch gebied worden in de aanmelding de volgende opleidingsgebieden genoemd: productkennis, productie- en werktuigtechnologieën, sturingstechniek en -programmering, proceskennis/-beheersing, pc-knowhow en webkennis, visualiseringinterfaces, CA-tools, simulatiewerktuigen en -methoden, data-interpretatie, informatie- en datamanagement, kwaliteitsmethoden en meetmethoden, testtechnologie, bijvoorbeeld dynamische proefbanken, combinatorische en analytische vaardigheden, sociale vaardigheden, alsook arbeidsstructuren.

Milieusteun

(13) Volgens Oostenrijk dienen de investeringen om de testtechniek van de geproduceerde motoren aan de "laatste stand van de technologie", namelijk de "koudetest" aan te passen. Het doel daarvan is een vermindering van de emissies (CO2, HC, NOx, CO, deeltjes) zodat deze beantwoorden aan de toekomstige wettelijke normen. Bij de huidige warmetesttechniek wordt de motor gedurende acht tot twaalf minuten opgewarmd, wat tot hogere emissies leidt. BMW wil daarom tegen 2006 zijn gehele motorenreeks op de koudetesttechniek omschakelen. Dit leidt tot aanzienlijke brandstofbesparingen en tot een vermindering van de emissies met 95 %. Volgens Oostenrijk levert dat op grond van het aantal geproduceerde motoren en de uit het project resulterende brandstofbesparingen, vergeleken bij de emissies van de warmetesttechnologie, voor 2005 een vermindering van de emissies met 3950 kg HC, 9100 kg NOx, 16000 kg CO en 1520000 kg CO2 op.

(14) BMW investeert 23,4 miljoen EUR in het project. Het milieubeschermingsprogramma beslaat een periode van vier jaar (2002-2005) en omvat de volgende gebieden: uitbreiding van de koudetest zescilinderbenzine: 6 miljoen EUR; koudetest zescilinderdiesel: 8,6 miljoen EUR; koudetest zescilinderbenzine: 8,6 miljoen EUR; systeem voor het verzamelen van milieudata: 0,2 miljoen EUR.

(15) Volgens Oostenrijk bedragen de voor steun in aanmerking komende investeringskosten 6,33 miljoen EUR. De in aanmerking komende investeringen werden verkregen door de bespaarde brandstofkosten af te trekken van de plannings-/ontwikkelingskosten en de bijkomende investeringskosten (tegenover de huidige warmetesttechniek). Oostenrijk is voornemens de milieubeschermingsmaatregelen met een totaalbedrag van 1,9 miljoen EUR (kapitaalwaarde 1,77 miljoen EUR) en een steunintensiteit van 30 % te steunen.

Steun voor onderzoek en ontwikkeling

(16) Het doel van het onderzoeks- en ontwikkelingsproject is volgens Oostenrijk de afstelling van motoren aan de "laatste stand van de technologie" aan te passen. De "laatste stand van de technologie" is het controleren van de motor in koude staat ("koudetest") om een vermindering van de emissies (CO2, HC, NOx, CO, deeltjes) te bereiken en aan de toekomstige wettelijke normen te voldoen.

(17) BMW investeert 28,7 miljoen EUR in het project, waarvan 11,67 miljoen EUR voor industrieel onderzoek en 17,03 miljoen EUR voor preconcurrentiële ontwikkeling. Het programma beslaat een periode van vijf jaar (2002 t/m 2006). Oostenrijk is voornemens het onderzoeksprogramma met een totaalbedrag van 11,53 miljoen EUR (kapitaalwaarde 10,63 miljoen EUR) te steunen, waarvan 6,42 miljoen EUR voor industrieel onderzoek (steunintensiteit 55 %) en 5,11 miljoen EUR voor preconcurrentiële ontwikkeling (steunintensiteit 30 %).

(18) Volgens Oostenrijk omvat het industriële onderzoeksprogramma de volgende gebieden:

(19) Homogene dieselverbranding: Homogene dieselverbranding HCCI (Homogenous Charge Compression Ignition) is de aanzet om, uitgaande van de motor, de regelgeving inzake uitlaatgassen na te komen die voor na 2008 wordt verwacht. Via het vooraf homogeen maken van de direct geïnjecteerde dieselbrandstof wordt een nieuw soort dieselverbranding bereikt. Door de lokaal zeer lage temperaturen wordt een extreem lage NOx-vorming verkregen die met een zeer lage roetuitstoot gepaard gaat [...]*(3). Het investeringsbedrag is 4,56 miljoen EUR.

(20) Roetfiltertechniek met gebruikmaking van plasmatechnologie: [...]*. Het plasmadeeltjesfilter vormt een mogelijke aanzet voor een oplossing. Het bestaat uit een sproei-elektrode met daarachter een poreus keramisch filter, waarop een wisselstroomplasma wordt aangebracht. Door de sproei-elektrode worden de roetdeeltjes elektrisch geladen en wordt zuurstof gebonden. In het daaropvolgende filter worden de deeltjes afgescheiden en onder toevoeging van energie door het plasma verbrand. Het investeringsbedrag is 3,15 miljoen EUR.

(21) Variabele kleppentiming voor dieselmotoren: Bij dieselmotoren is door de kwaliteitgerichte sturing van het brandstof/luchtmengsel zonder gasklep het potentieel voor verbeteringen door middel van variabele kleppentiming veel kleiner dan bij benzinemotoren. Niettemin zijn met variabele kleppentiming noemenswaardige functieverbeteringen te behalen [...]*. Daarbij worden de hoeveelheid van interne rookgasrecirculatie en de compressie-einddruk als belangrijke sturende grootheden voor het begin van de ontsteking beïnvloed. Het investeringsbedrag is 2,1 miljoen EUR.

(22) Basisontwikkeling van variabele compressieverhoudingen bij dieselmotoren: De hoge compressieverhoudingen bij direct geïnjecteerde dieselmotoren van personenauto's zijn alleen bij een koude start en voor het op temperatuur komen van de motoren noodzakelijk. Bij een vermindering van de compressieverhouding zijn bij een aanpassing van de geometrie van de verbrandingskamer, naast een hogere prestatie zonder verhoging van de ontstekingsdruk, ook verbeteringen van het emissiegedrag mogelijk. Voor de totstandkoming van de compressieverhouding zijn verschillende verstelmechanismen denkbaar [...]*. Uiteindelijk wordt bij alle bekende verstelprincipes de afstand van de zuiger tot de cilinderkop, en zodoende van de zuigeropening, als voor de verbranding relevante grootheid beïnvloed. Het investeringsbedrag is 1,87 miljoen EUR.

(23) Volgens de door Oostenrijk verstrekte informatie omvat het programma inzake preconcurrentieel onderzoek de volgende sectoren:

(24) [...]* Laadconcept: Turbolading door uitlaatgassen is intussen bij dieselmotoren voor personenwagens de norm geworden. BMW werkt in serie uitsluitend met door uitlaatgassen aangedreven turbocompressoren (Abgasturbolader, ATL) met variabele turbinegeometrie (VNT). Aldus kan de principiële tegenstelling tussen aanloopdraaimoment en nominale prestatie reeds sterk worden verminderd. Een verdere aanzet is splitsing in twee aggregaten. [...]*. Het investeringsbedrag is 2,56 miljoen EUR.

(25) Derde generatie common-rail: De daling van verbruik en uitstoot van de moderne dieselmotoren van personenwagens is slechts door de ontwikkeling van uiterst flexibele injectiesystemen mogelijk geworden. BMW richt zich daarbij op het zogenaamde common-railsysteem. Bij de huidige seriestandaard [...]* zijn een maximale druk tot 1600 bar en maximaal vier injecties per arbeidscyclus mogelijk. De injecties worden aangestuurd via het activeren van een hydraulisch schakelventiel door middel van een elektromagnetische actuator. Bij de volgende [...]* generatie zal de actuator worden vervangen door een piëzo-schakelelement. In samenhang met verdere belangrijke wijzigingen ter reductie van de bewegende massa's en van de wrijving zal de systeemsnelheid aanzienlijk stijgen [...]*. Het investeringsbedrag is 2,9 miljoen EUR.

(26) Spreidingsreducerende maatregelen teneinde aan de strengste emissienormen (VS) te voldoen: De extreem lage grenswaarden in de VS voor dieselmotoren vormen een zeer sterke uitdaging ter zake van het naleven van de grenswaarden en de in-use-controle (On Board Diagnosis) van emissieafwijkingen. Behalve de reductie van de gemiddelde NOx- en PM-waarden is ook de reductie van de spreiding zeer belangrijk. Alleen op die manier kan de voorgeschreven emissiestabiliteit ook bij de extreem lage grenswaarden worden gegarandeerd. Het investeringsbedrag is 3,92 miljoen EUR.

(27) Roetfilters [...]*: Wanneer men roetfilters [...]* wil gebruiken, zijn er twee mogelijkheden die zich momenteel in het begin van de preconcurrentiële ontwikkeling bevinden: CSF (Coated Soot Filter) = filterlichaam met katalytisch oppervlak dat de roetverbrandingstemperatuur verlaagt, alsmede CRT (Continuously Regenerating Trap) = filterregeneratie van de afgescheiden koolstof met behulp van de in de verbrandingsgassen aanwezige NO2. [...]* Voor werkingstoestanden zonder continue regeneratie, en daardoor roetophoping, moeten regeneratiestrategieën via de afstelling van de motor worden uitgewerkt. Het investeringsbedrag is 4,43 miljoen EUR.

(28) Loopbustechnologie [...]*: Bij dieselmotoren voor personenwagens moet het aluminium motorcarter tegen zeer hoge thermische en mechanische belastingen bestand zijn. Problematisch is daarbij de handhaving van de geringe afstand tussen naburige cilinders bij de in-lijnmotoren van BMW. Het essentiële criterium daarvoor is de geselecteerde loopbustechnologie. In principe kan onderscheid worden gemaakt tussen cilinderuitvoeringen zonder voering en tussen verschillende oplossingen met cilindervoering. In de preconcurrentiële ontwikkelingsfase wordt uit dit grote aantal mogelijke oplossingen via FEM-simulatie, proefstukonderzoek en proefdraaien op een motorproefstand de geschikte technologie voor de toekomstige in-lijnmotoren van BMW geselecteerd. Voor de daaropvolgende serieontwikkeling is de constructieve uitwerking en de aansluitende ontwikkeling van deze [...]* nodig. Het investeringsbedrag is 3,23 miljoen EUR.

Innovatiesteun

(29) BMW is voornemens in de periode 2002-2004 investeringen voor innovatie ten bedrage van 9,7 miljoen EUR te doen. Oostenrijk is van plan deze investeringen met een totaalbedrag van 0,97 miljoen EUR te steunen. De steun wordt voor de volgende projecten verleend: meting van de uniforme distributie over de [...]* variabele kleppentiming (Variable Valve Timing, VVT) [...]*: 4,5 miljoen EUR; dynamische proefbanken: 9,3 miljoen EUR; procesontwikkeling voor uniforme-distributiemeting en dynamische proefbanken: 0,4 miljoen EUR.

(30) Met betrekking tot de uniforme-distributiemeting beweert Oostenrijk dat bij een mislukking van de nagestreefde meetprocedure alle delen van de cilinderkop en van de kleppensturing voor 100 % moeten worden gemeten. Bovendien zouden alle delen volgens hun tolerantieklasse moeten worden geclassificeerd en telkens aan een passende cilinderkop moeten worden toegewezen. Deze werkwijze is uit een kwalitatief en economisch oogpunt niet verdedigbaar en zou de toepassing van de innovatieve producttechnologie VVT [...]* ernstig in gevaar brengen. Wat de risico's bij de ontwikkeling van dynamische proefbanken betreft, legde Oostenrijk uit dat het uitvallen van de zeer gevoelige meetapparatuur tot aanzienlijke verstoringen van de interne processen zou kunnen leiden, omdat het mogelijke steekproefpercentage reeds relatief laag is. Bovendien zou dit tot langere procedures bij de kwaliteitscontrole leiden.

INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

(31) De Commissie heeft de formele onderzoeksprocedure om de volgende redenen ingeleid:

(32) De twijfels omtrent de regionale investeringssteun hadden hoofdzakelijk betrekking op de evenredigheid van de steun en de uitbreiding van de productiecapaciteit. De Commissie oordeelde het nodig de investeringen in gronden en gebouwen in Steyr te onderzoeken, die volgens Oostenrijk in Landshut niet in dezelfde mate hadden moeten worden gedaan. Daarnaast vroeg de Commissie zich af of het gebouw in Landshut wanneer de productie in Steyr zou plaatsvinden, voor andere doeleinden had kunnen worden gebruikt, waardoor men de totale kostenhandicap zou kunnen drukken.

(33) In verband met de voorgenomen opleidingssteun uitte de Commissie vooral twijfels omtrent een te ruime interpretatie van het begrip "algemene opleidingsmaatregelen" door Oostenrijk en vroeg zij of Oostenrijk de opleidingssteun niet had gecumuleerd met andere staatssteun die wellicht betrekking heeft op dezelfde voor steun in aanmerking komende kosten.

(34) Bij de voorgenomen milieusteun twijfelde de Commissie aan de subsidiabiliteit van het project op het stuk van milieusteun, aangezien volgens de communautaire kaderregeling inzake staatssteun ten behoeve van het milieu(4) ("milieukaderregeling") de ontwikkeling en de vervaardiging van machines en vervoermiddelen die minder natuurlijke hulpbronnen gebruiken, niet onder de milieukaderregeling vallen. Bovendien heeft Oostenrijk niet aangetoond welke geldende communautaire normen of welke strengere nationale normen door het project worden overtroffen, noch erop gewezen dat er ter zake helemaal geen communautaire normen bestaan. De Commissie betwijfelde dan ook of het stimulerende effect van het project wordt bereikt.

(35) De twijfels in verband met de voorgenomen steun voor onderzoek en ontwikkeling hadden betrekking op het vereiste stimulerende effect van de steun. De Commissie uitte het vermoeden dat de voorgenomen steun de onderneming niet stimuleerde om meer onderzoek te doen, maar dat de onderneming er alleen haar normale O & O-activiteiten mee verrichtte. De Commissie vroeg zich dan ook af of BMW dit gehele onderzoek niet sowieso moest verrichten om concurrerend te blijven.

(36) De Commissie betwijfelde bovendien of de innovatiesteun zoals voorgeschreven werkelijk nieuwe producten betreft en of er een risico aan verbonden is. De Commissie betwijfelde of er sprake is van daadwerkelijke innovatie in die zin dat de technologie nog door geen andere onderneming van de sector op de markt is gebracht, respectievelijk is gebruikt. Daarenboven betwijfelde ze of de steun stimulerend werkt voor het nemen van een industrieel of technologisch risico.

OPMERKINGEN VAN OOSTENRIJK

(37) Bij brieven d.d. 7 november 2002 en 25 februari 2003 reageerde Oostenrijk op de inleiding van de onderzoeksprocedure.

(38) In verband met de voorgenomen regionale steun legde Oostenrijk voor de subsidiabele investeringen en de steun lagere cijfers voor. Er werd nadere uitleg gegeven over het transformatiekarakter en de kosten van de investering, het mogelijk andere gebruik van beschikbare gebouwen in Landshut bij het scenario van een productie in Steyr, de gevolgen van het project voor de capaciteit en de omstandigheden van de verkoop van grond in Steyr.

(39) Met betrekking tot de voorgenomen opleidingssteun bevestigden de Oostenrijkse autoriteiten dat de algemene opleidingsmaatregelen moeten worden aangemerkt als een basisvakopleiding die wordt erkend en gecertificeerd door overheidsinstanties. Daarnaast werden gedetailleerde informatie en gegevens verstrekt over de inhoud van de opleiding. Bovendien verzekerde Oostenrijk dat er geen sprake is van cumulatie van steun met betrekking tot dezelfde in aanmerking komende kosten, hetgeen zou leiden tot een steunintensiteit die het in de verordening voor opleidingssteun vastgelegde maximum overschrijdt.

(40) Inzake de voorgenomen milieusteun verdedigde Oostenrijk het standpunt dat de in punt 6(5) van de milieukaderregeling geregelde uitsluiting van het toepassingsgebied van de regeling niet geldt voor het onderhavige project, dat enkel betrekking heeft op het proces van de afstelling van reeds vervaardigde motoren. Daarnaast voerde Oostenrijk in verband met het stimulerend effect van het project aan dat er voor het proefdraaien van machines geen communautaire normen bestaan.

(41) Met betrekking tot de voorgenomen steun voor onderzoek en ontwikkeling stelde Oostenrijk vast dat de betrokken steun geen betrekking had op de basisontwikkeling van bestaande concepten, die het behoud en de ontwikkeling van het concurrentievermogen, het upgraden van bestaande modellen en de regionale uitbreiding van het dieselaanbod [...]* omvatten. De steun was veeleer toegespitst op een toename van de technologische competentie en een snelle verbetering van de specifieke functionele eigenschappen van dieselmotoren. Wat het stimulerend effect betreft, stelde Oostenrijk vast dat de onderneming als gevolg van het project haar O & O-uitgaven tegenover het referentiejaar 2001 verhoogde. Daarenboven werden de projecten samen met partners uit de industrie, universiteiten en onderzoeksinstellingen uitgevoerd.

(42) Wat de voorgenomen innovatiesteun betreft, voerde Oostenrijk aan dat het nieuwe element van de uniforme-distributiemeting in luchtvolumemeting bestaat. Deze technologie zou uniek zijn voor de in-lijnmetingen van zescilindermotoren. In verband met de dynamische proefbanken stelde Oostenrijk vast dat deze technologie door andere producenten tot dusver alleen nog maar in onderzoek en ontwikkeling is gebruikt en niet, zoals in dit project, voor in-lijnmetingen van motoren.

BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

(43) De Commissie is van mening dat de betrokken maatregelen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vormen: ze worden kennelijk door de staat of met staatsmiddelen bekostigd; het is bovendien mogelijk dat zij, omdat zij een aanzienlijk deel van de financiering van het project vormen, de mededinging binnen de Gemeenschap vervalsen; en zij bevoordelen BMW ten opzichte van andere ondernemingen die geen steun ontvangen. Ten slotte is de automobielmarkt gekenmerkt door een omvangrijk handelsverkeer tussen lidstaten.

(44) In artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag worden bepaalde soorten van steun genoemd die verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt. Wat de aard en het doel van de steun en de vestigingsplaats van de onderneming betreft zijn deze bepalingen niet van toepassing op het betrokken project. In artikel 87, lid 3, worden verdere mogelijkheden van steunverlening vermeld die als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden beschouwd. De Commissie stelt vast dat het project in Opper-Oostenrijk (Steyr) zal worden uitgevoerd, d.w.z. een regio die op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag als steungebied geldt.

(45) De steun is bestemd voor BMW, een onderneming die automotoren produceert en monteert. De onderneming moet derhalve bij de automobielindustrie in de zin van de kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie ("automobielkaderregeling")(6) worden gerekend.

Regionale steun

(46) In de automobielkaderregeling(7) is vastgelegd dat alle voorgenomen steunmaatregelen van overheidsinstanties voor een individueel project in het kader van goedgekeurde steunregelingen ten gunste van een onderneming die werkzaam is in de automobielsector, van tevoren bij de Commissie moeten worden aangemeld uit hoofde van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag zodra minstens één van de volgende drempels is overschreden: i) de totale kostprijs van het investeringsproject is gelijk aan 50 miljoen EUR, ii) het totale brutobedrag van de staatssteun die met staatsmiddelen of in het kader van financieringsinstrumenten van de Gemeenschap voor het project beschikbaar wordt gesteld, is gelijk aan 5 miljoen EUR.

(47) Zowel voor de totale kostprijs van het project als voor het bedrag van de steun worden de drempels overschreden vanaf welke steunmaatregelen bij de Commissie moeten worden aangemeld. Door de voor BMW voorgestelde opleidingssteun en regionale steun aan te melden heeft Oostenrijk voldaan aan de voorwaarden van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag.

(48) Volgens de automobielkaderregeling moet de Commissie aantonen dat de steun noodzakelijk is voor de verwezenlijking van het project en evenredig is met de ernst van de regionale problemen. Voor de goedkeuring door de Commissie van staatssteun in de automobielindustrie moet aan deze beide voorwaarden, noodzakelijkheid en evenredigheid, worden voldaan.

(49) Overeenkomstig punt 3.2, onder a), van de automobielkaderregeling moet de ontvanger van de steun - om de noodzakelijkheid van de regionale steun te bewijzen - duidelijk aantonen dat hij over een levensvatbare alternatieve locatie voor zijn project beschikt. Het bestaan van een levensvatbare alternatieve locatie is bepalend voor de "geografische mobiliteit" van het project; voor een geografisch niet-mobiel project mag geen regionale steun worden verleend.

(50) Oostenrijk heeft uiteengezet dat de beste levensvatbare alternatieve locatie voor Steyr voor deze investering de bestaande BMW-fabriek in Landshut (Duitsland) is. De definitieve beslissing ten gunste van Steyr werd op 10 oktober 2001 genomen. Oostenrijk heeft een kopie verstrekt van het verslag van de vergadering tijdens welke deze beslissing werd genomen. Daarnaast ontving de Commissie een exemplaar van de locatieanalyse. Deze omvat een vergelijking van de kosten voor beide locaties en van de respectieve plattegronden van de fabrieken in Steyr en Landshut voor beide scenario's. De Commissie stelt vast dat de locatieanalyse van 22 juni 2001 dateert, wat betekent dat ze vóór de beslissing over de locatie werd verricht. Op basis van de door Oostenrijk verstrekte gegevens wordt Landshut als een levensvatbare alternatieve locatie voor Steyr beschouwd. De Commissie concludeert dat het project geografisch mobiel is en derhalve in aanmerking kan komen voor regionale steun, omdat de steun nodig is opdat de investering in het steungebied wordt gedaan.

(51) Regionale steun voor modernisering en rationalisatie, die meestal niet-mobiel is, wordt in de automobielsector niet toegelaten. Maar een transformatie die in de bestaande locatie een ingrijpende verandering in de productiestructuren inhoudt, komt wel in aanmerking voor regionale steun. De Commissie heeft zich er ten plaatse van vergewist dat het project, dat de oprichting van heel nieuwe productie-installaties in een nieuwbouw betreft, geen moderniseringselementen omvat. Het wordt veeleer als een transformatie beschouwd, die wel voor regionale steun in aanmerking komt.

(52) In verband met de verkoop van grond aan BMW deelde Oostenrijk de Commissie mee dat de voor het project benodigde grondstukken in Steyr niet via overheidsinstanties in handen van BMW kwamen, maar tegen marktprijzen via een makelarij, het Oberösterreichische Baulandentwicklungsfonds AG & Co, werden verkocht. De koopprijs komt overeen met de vóór de aankoop door een beëdigde en door de rechtbank erkende deskundige in onroerend goed vastgestelde waarde. De Commissie is derhalve de mening toegedaan dat BMW wat de aankoop van de grond betreft geen steun heeft ontvangen.

(53) Overeenkomstig punt 3.2, onder c), van de automobielkaderregeling moet de Commissie zich voor alle mobiele elementen van het project ervan vergewissen of de steunmaatregelen evenredig zijn met de regionale problemen die zij moeten verhelpen. Daarvoor wordt de kosten-batenanalyse gebruikt.

(54) In de kosten-batenanalyse wordt voor de mobiele elementen van het project een vergelijking gemaakt tussen de kosten die de investeerder moet doen voor de uitvoering van zijn project in het betrokken gebied en de kosten die hij voor een identiek project op een alternatieve locatie zou moeten doen. Hierdoor kan de specifieke handicap van het betrokken steungebied worden vastgesteld. De Commissie keurt regionale steun goed binnen de limiet die werd vastgesteld op basis van de investering op de alternatieve locatie die als vergelijkingsbasis fungeert.

(55) De Commissie stelt vast dat Oostenrijk een kosten-batenanalyse bij de aanmelding heeft gevoegd, waarin de beide locaties Steyr en Landshut met elkaar worden vergeleken. De investeringen worden tussen 2002 en 2007 gedaan. Overeenkomstig punt 3.2, onder c), van de automobielkaderregeling wordt voor de berekening van exploitatiehandicaps uitgegaan van een periode van drie jaar vanaf het begin van de gewone productie in 2005, omdat het project de uitbreiding van een bestaande locatie betreft.

(56) De Commissie heeft de bij de aanmelding gevoegde kosten-batenanalyse geëvalueerd om vast te stellen in hoeverre de voorgenomen regionale steun in een passende verhouding staat tot de regionale problemen die hij moet verhelpen.

(57) Uit de kosten-batenanalyse blijkt dat er een kostenhandicap ten bedrage van 19,07 miljoen EUR (kapitaalwaarde) voor de locatie Steyr bestaat. Terwijl in de kosten-batenanalyse voor Landshut van wat hogere arbeids- en materiaalkosten dan voor Steyr wordt uitgegaan, is de regionale handicap van Steyr hoofdzakelijk toe te schrijven aan de noodzakelijke aankoop van gronden (handicap van 8 miljoen EUR) en gebouwen (handicap van 15,05 miljoen EUR) in Steyr, die in Landshut niet in dezelfde mate nodig is. De reden hiervan is dat BMW voor de productie van motorcarters en bodemplaten in Steyr in de aankoop van grond voor een nieuwbouw moest investeren. In Landshut had de productie van de motorcarters kunnen plaatsvinden in bestaande gebouwen die slechts een beetje uitgebreid moesten worden, terwijl de bodemplaten van externe leveranciers zouden zijn betrokken (in de kosten-batenanalyse werd rekening gehouden met de werktuigkosten van de producent).

(58) De Commissie heeft de kosten-batenanalyse echter met het oog op een ander element gewijzigd. In Landshut zou de productie van motorcarters in een bestaand, uitgebreid gebouw hebben plaatsgevonden. Zoals ter plaatse werd vastgesteld, wordt dit gebouw momenteel voor de productie van cilinderkoppen gebruikt. Deze productie wordt echter in 2003 stopgezet. Dit gebouw in Landshut had bij een productie in Steyr voor andere doeleinden kunnen worden gebruikt. Volgens de Commissie moet in de kosten-batenanalyse rekening worden gehouden met de mogelijkheid van een dergelijk alternatief gebruik van het bestaande gebouw in Landshut, waardoor de totale kostenhandicap in het scenario-Steyr potentieel zou verlagen. Op basis van de door Oostenrijk verstrekte gegevens zijn deze kosten op 0,66 miljoen EUR (kapitaalwaarde 0,54 miljoen EUR)(8) geraamd.

(59) Deze wijziging van de analyse leidt tot een kosten-batenresultaat dat lichtjes afwijkt van het oorspronkelijk meegedeelde resultaat. De kapitaalwaarde van de subsidiabele investeringskosten in Steyr bedraagt 103,56 miljoen EUR. De kapitaalwaarde van de regionale handicap bedraagt 18,53 miljoen EUR, wat voor het project in een handicapintensiteit tegenover Landshut van 17,89 % resulteert.

(60) De Commissie moet tenslotte de kwestie van een mogelijke toevoeging of aftrek van een aantal procentpunten, de zogenaamde regionale toeslag of "top-up", onderzoeken. Dit is een wijziging van de toegelaten steunintensiteit afhankelijk van de wijziging van de productiecapaciteit van het concern en de steunstatus van de betrokken regio. Hierdoor kunnen steunvoornemens ten behoeve van investeringen waardoor het overcapaciteitsprobleem in de sector kan verergeren door de Commissie worden bijgesteld door de "regionale-handicapverhouding" maximaal met twee procentpunten te verlagen. Indien de verhouding van de capaciteit van het concern na de investering tot de capaciteit van het concern vóór de investering hoger of gelijk is aan 1,01, wordt de "regionale-handicapverhouding" uit hoofde van de bepalingen van de automobielkaderregeling bij projecten in een regio overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag die een "groot" effect op de sector hebben, met 2 procentpunten verlaagd.

(61) Na de inleiding van de formele onderzoeksprocedure verklaarde Oostenrijk dat de capaciteit [...]*, waarvoor de motorcarters bestemd zijn, door de betrokken investering van [...]* zou stijgen, wat een aanzienlijke stijging met [...]* betekent. Daarnaast is volgens de automobielkaderregeling de relevante markt voor de motorenproductie door een voertuigenfabrikant de voertuigenmarkt waarvoor de motoren worden gebouwd. Omdat de motorcarters en bodemplaten voor motoren van personenauto's zijn bestemd, is de relevante capaciteit dus de productiecapaciteit voor personenauto's. De Commissie stelt vast dat de productiecapaciteit van het concern vóór de investering [...]* bedroeg en na de investering tot [...]* stijgt. Deze capaciteitsstijging van het BMW-concern is een gevolg van de bijkomende capaciteit van [...]* van een nieuwe fabriek in Leipzig. In het onderhavige geval is volgens de automobielkaderregeling, gelet op de aanzienlijke capaciteitsstijging en de status van de regio als steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag, dan ook een vermindering van de "regionale-handicapverhouding" met twee procentpunten nodig. Dienovereenkomstig heeft de Commissie voor de investering in Steyr de toegelaten steunintensiteit van het project met twee procentpunten verlaagd tot 15,89 %.

(62) De kapitaalwaarde van de voorgenomen steun bedraagt 17,6 miljoen EUR, wat tot een voorgenomen steunintensiteit van 17 % brutosteunequivalent leidt. De geplande steunintensiteit is hoger dan de in de kosten-batenanalyse berekende en door de top-up gewijzigde regionale-handicapverhouding, die 15,89 % van de subsidiabele investeringen bedraagt. De bovengrens van de regionale steun bedraagt 16,7 % brutosteunequivalent. De Commissie kan dus slechts een steun van 15,89 % van de subsidiabele investeringen ten bedrage van 103,56 miljoen EUR (kapitaalwaarde) goedkeuren, wat neerkomt op een bedrag van 16,46 miljoen EUR (kapitaalwaarde). De steun die dit laatste bedrag overschrijdt, te weten 1,14 miljoen EUR (kapitaalwaarde), is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Opleidingssteun

(63) Verordening (EG) nr. 68/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op opleidingssteun(9) ("vrijstellingsverordening") is van toepassing op opleidingssteun in alle sectoren en bepaalt dat steunmaatregelen die aan alle in de verordening genoemde voorwaarden voldoen, in de zin van artikel 87, lid 3, van het EG-Verdrag verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt en vrijgesteld zijn van de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag, indien zij een uitdrukkelijke verwijzing naar de vrijstellingsverordening bevatten.

(64) Volgens artikel 5 van de vrijstellingsverordening is er evenwel geen vrijstelling van de aanmeldingsverplichting indien het bedrag dat voor één enkel opleidingsproject aan één onderneming wordt betaald meer dan 1 miljoen EUR bedraagt. De Commissie stelt vast dat de aangemelde steun in onderhavig geval ongeveer 6,86 miljoen EUR (kapitaalwaarde 6,29 miljoen EUR) bedraagt, dat hij aan één onderneming zal worden betaald en dat het bij het opleidingsproject om één enkel project gaat. De Commissie constateert voorts dat de aanmelding betrekking heeft op één enkele steunmaatregel die niet in het kader van een goedgekeurde steunregeling wordt toegekend. De Commissie komt dan ook tot de slotsom dat de voorgenomen steun moet worden aangemeld en aan de hand van de criteria van de vrijstellingsverordening moet worden onderzocht.

(65) Overeenkomstig artikel 3, lid 1, van de vrijstellingsverordening zijn individuele steunmaatregelen die aan alle voorwaarden van de vrijstellingsverordening voldoen, in de zin van artikel 87, lid 3, van het EG-Verdrag verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(66) In artikel 4 van de vrijstellingsverordening wordt een onderscheid gemaakt tussen specifieke en algemene opleidingsmaatregelen. Specifieke opleiding wordt in artikel 2 omschreven als een opleiding die bestaat in onderricht dat direct en hoofdzakelijk op de huidige of toekomstige functie van de werknemer in de begunstigde onderneming is gericht en door middel waarvan bekwaamheden worden verkregen die niet of slechts in beperkte mate naar andere ondernemingen of werkgebieden overdraagbaar zijn.

(67) Algemene opleiding wordt in artikel 2 van de vrijstellingsverordening gedefinieerd als een opleiding die bestaat in onderricht dat niet uitsluitend of hoofdzakelijk op de huidige of toekomstige functie van de werknemer in de begunstigde onderneming is gericht, maar door middel waarvan bekwaamheden worden verkregen die op andere ondernemingen en werkgebieden overdraagbaar zijn, zodat de inzetbaarheid van de werknemer duidelijk wordt verbeterd. Deze opleiding houdt verband met de totale activiteit van de onderneming en leidt tot bekwaamheden die in ruime mate overdraagbaar zijn naar andere ondernemingen en werkgebieden. Een opleiding is algemeen wanneer zij bijvoorbeeld door verschillende onafhankelijke ondernemingen gezamenlijk wordt georganiseerd of aan werknemers van verschillende ondernemingen ten goede kan komen, dan wel wanneer zij wordt erkend, gecertificeerd of gehomologeerd door een overheidsorgaan of -lichaam of door een ander lichaam of orgaan waaraan een lidstaat of de Gemeenschap de bevoegdheid daartoe heeft toegekend.

(68) De in het kader van het opleidingsproject in aanmerking komende kosten worden in artikel 4, lid 7, van de vrijstellingsverordening opgesomd. Met betrekking tot de personeelskosten van degenen die de opleiding volgen, bevestigt Oostenrijk dat alleen rekening werd gehouden met de uren die de deelnemers aan de opleiding daadwerkelijk aan de opleiding besteden. Overeenkomstig artikel 4, lid 7, onder f), van de vrijstellingsverordening werd met de personeelskosten van deze deelnemers aan de opleiding slechts rekening gehouden ten belope van ten hoogste het totaal van de overige, in de punten a) tot en met e) van artikel 4, lid 7, genoemde in aanmerking komende kosten. Op basis van de door Oostenrijk verstrekte gegevens stelt de Commissie vast dat de voor steun in aanmerking komende kosten van het opleidingsprogramma in totaal 17,90 miljoen EUR bedragen.

(69) Overeenkomstig artikel 4, leden 2 en 3, van de vrijstellingsverordening is opleidingssteun verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, indien de in de verordening voorgeschreven steunintensiteiten in verhouding tot de in aanmerking komende kosten niet worden overschreden. Volgens de vrijstellingsverordening bedraagt de maximumsteunintensiteit die kan worden goedgekeurd voor het betrokken project, dat door een grote onderneming in een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag wordt uitgevoerd, voor een specifieke opleidingsmaatregel 30 % en voor een algemene opleidingsmaatregel 55 %.

(70) In het besluit tot inleiding van de procedure stelde de Commissie in de eerste plaats vast dat zij onvoldoende bewijsstukken had gekregen om de indeling van een groot deel van de opleidingsmaatregelen als algemene opleidingsmaatregelen te kunnen controleren. Daarnaast uitte de Commissie twijfels omtrent een cumulering van de steun met andere bijdragen van de Gemeenschap met betrekking tot dezelfde in aanmerking komende kosten, waardoor de toegelaten steunintensiteit mogelijkerwijs zou worden overschreden.

(71) In zijn reactie op de inleiding van de procedure bevestigde Oostenrijk dat de algemene opleidingsmaatregelen in een opleiding in het kader van het leerlingenstelsel bestaan, die samen met een andere onafhankelijke onderneming (MAN Steyr) wordt georganiseerd. Het deed de Commissie bovendien gedetailleerde inlichtingen en stukken over de inhoud van deze opleiding toekomen. Bij alle maatregelen in het kader van de leerlingenopleiding verwerven de deelnemers aan de opleiding een formele kwalificatie die door de staat erkend en gecontroleerd wordt (vakarbeidersexamen, respectievelijk eindexamen leerlingenstelsel).

(72) Aan de hand van deze bijkomende gegevens en stukken kon de Commissie zich van het algemene-opleidingskarakter van de aangemelde maatregelen overtuigen. De opleidingsmaatregelen zijn niet alleen op de huidige of toekomstige functie van de werknemer in de begunstigde onderneming gericht, maar leiden ook tot het verkrijgen van bekwaamheden die in ruime mate overdraagbaar zijn naar andere ondernemingen en werkgebieden, zodat de inzetbaarheid van de werknemer duidelijk wordt verbeterd.

(73) De Commissie komt tot de slotsom dat de kosten van de algemene opleidingsmaatregelen 5,96 miljoen EUR en die van de specifieke opleidingsmaatregelen 11,94 miljoen EUR bedragen. De maximumsteunintensiteit bedraagt voor specifieke opleidingsmaatregelen 30 % van de voor steun in aanmerking komende kosten en voor algemene opleidingsmaatregelen 55 %.

(74) De toegestane steun bedraagt bij specifieke opleidingsmaatregelen 3,58 miljoen EUR (30 % van de in aanmerking komende kosten) en bij algemene opleidingsmaatregelen 3,28 miljoen EUR (55 % van de in aanmerking komende kosten). De in totaal toegestane steun voor het project bedraagt 6,86 miljoen EUR, die tot in 2006 in jaarlijkse termijnen wordt betaald (kapitaalwaarde 6,29 miljoen EUR).

(75) Volgens artikel 6, lid 2, van de vrijstellingsverordening mag de vrijgestelde steun niet worden gecumuleerd met enige andere steun, noch met andere bijdragen van de Gemeenschap met betrekking tot dezelfde in aanmerking komende kosten, indien de steunintensiteit daardoor hoger wordt dan de in de vrijstellingsverordening vastgestelde maximumsteunintensiteit. Oostenrijk heeft de Commissie verzekerd dat er geen sprake is van cumulering van steun met betrekking tot dezelfde in aanmerking komende kosten, hetgeen in een hogere steunintensiteit dan het in de vrijstellingsverordening vastgestelde maximum zou resulteren.

Milieusteun

(76) Volgens de Commissie is de communautaire kaderregeling inzake staatssteun ten behoeve van het milieu van toepassing op het aangemelde project. De in punt 6 van de milieukaderregeling geregelde uitsluiting van de toepassing van de kaderregeling geldt niet voor het betrokken project, omdat de voorgenomen milieusteun geen betrekking heeft op de aanpassing en de vervaardiging van machines, maar alleen op het proces van de afstelling van reeds vervaardigde motoren.

(77) In de punten 28 t/m 40 van de milieukaderregeling is neergelegd in welke gevallen investeringssteun ten behoeve van het milieu kan worden toegestaan. Overeenkomstig punt 29 van de milieukaderregeling kan steun voor investeringen die ondernemingen in staat stellen de toepasselijke communautaire normen te overtreffen, worden toegekend tot een maximum van 30 % bruto van de voor steun in aanmerking komende investeringskosten. Deze voorwaarden gelden ook wanneer ondernemingen investeren bij ontstentenis van verplichte communautaire normen of wanneer ondernemingen moeten investeren om zich aan te passen aan nationale normen die strenger zijn dan de toepasselijke communautaire normen.

(78) In de punten 33 en 34 van de milieukaderregeling is de verhoging vastgesteld voor ondernemingen die in steungebieden zijn gevestigd. Het maximale steunpercentage voor die ondernemingen is de hoogste van de twee volgende mogelijkheden:

- ofwel het basistarief dat van toepassing is op investeringssteun ten behoeve van het milieu, met name 30 % bruto (algemeen stelsel), of 40 % bruto (bij investeringen voor energiebesparingen, ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen en ten behoeve van warmtekrachtkoppeling), of 50 % bruto (bij investeringen ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen die een gehele gemeenschap bevoorraden), te verhogen met vijf procentpunten bruto voor steungebieden die onder artikel 87, lid 3, onder c) vallen of met tien procentpunten bruto in steungebieden die onder artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag vallen;

- ofwel het regionale-steunpercentage vermeerderd met 10 % bruto.

(79) Overeenkomstig de punten 33 en 34 van de milieukaderregeling bedraagt de maximaal toegestane steun voor een onderneming die in Steyr - een steungebied - investeert 35 % bruto.

(80) In punt 37 van de milieukaderregeling is neergelegd welke kosten voor steun in aanmerking komen. Alleen de extra investeringskosten die noodzakelijk zijn voor het verwezenlijken van de milieudoelstellingen komen voor steun in aanmerking. Dit houdt in dat wanneer de investeringskosten ten behoeve van het milieu niet gemakkelijk kunnen worden gescheiden van de totale kosten, de Commissie rekening zal houden met objectieve en doorzichtige berekeningsmethoden, zoals bijvoorbeeld de kosten van een investering die in technisch opzicht vergelijkbaar is, maar waarmee niet hetzelfde niveau van milieubescherming kan worden bereikt. In ieder geval moeten de in aanmerking komende kosten worden berekend exclusief de voordelen van een eventuele capaciteitsverhoging, de kostenbesparingen gedurende de eerste vijf jaar van de gebruiksduur van de investering en de extra bijproducten gedurende dezelfde periode van vijf jaar.

(81) De voor steun in aanmerking komende investering bedraagt 6,33 miljoen EUR. Dit bedrag werd verkregen door de bespaarde brandstofkosten af te trekken van de plannings- en ontwikkelingskosten en de extra investeringskosten (vergeleken bij de huidige warmetesttechniek).

(82) De Commissie is van mening dat overeenkomstig de punten 20 en 29 van de milieukaderregeling steun voor investeringen niet verdedigbaar is, indien deze investeringen door grote ondernemingen enkel worden gedaan om zich te conformeren aan nieuwe of bestaande communautaire normen. Steun kan daarentegen nuttig zijn als hij een stimulans is voor milieubeschermingsmaatregelen die verder reiken dan voorgeschreven door de communautaire normen. Dit is het geval als een lidstaat besluit nationale normen vast te stellen die strenger zijn dan de communautaire normen teneinde een hoger beschermingsniveau te halen. Hetzelfde geldt wanneer een onderneming in milieubeschermingsmaatregelen investeert en daarmee de strengste geldende communautaire normen overtreft, of wanneer er helemaal geen communautaire normen zijn.

(83) Er kon echter niet worden aangetoond dat de steun een dergelijk stimulerend effect heeft in gevallen waarin hij alleen dient om ondernemingen te steunen teneinde zich aan geldende of nieuwe technische normen van de Gemeenschap te conformeren. Dergelijke normen maken deel uit van het gemene recht, dat de ondernemingen hoe dan ook moeten naleven. Het is dus niet nodig ondernemingen steun te geven om ze ertoe te brengen voorschriften na te leven. Aangezien er voor testtechniek voor motoren geen specifieke communautaire normen zijn, zoals Oostenrijk na de inleiding van de procedure duidelijk heeft gemaakt, wordt het vereiste stimulerende effect naar de mening van de Commissie bereikt.

(84) De ten gunste van BMW voorgenomen milieusteun bedraagt 1,9 miljoen EUR (kapitaalwaarde 1,77 miljoen EUR), hetgeen neerkomt op een steunintensiteit van 30 % bruto. De Commissie stelt vast dat de steunintensiteit dus onder het volgens de milieukaderregeling toegestane maximum van 35 % ligt.

Steun voor onderzoek en ontwikkeling

(85) Gezien het bedrag van de investeringen en de steun werd het project overeenkomstig paragraaf 4.7 van de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling(10) ("O & O-kaderregeling") aangemeld. Bij de beoordeling van de verenigbaarheid van O & O-steun met de gemeenschappelijke markt let de Commissie vooral op de aard van het verrichte onderzoek, de begunstigden van de steun, de beschikbaarheid van de resultaten, de geplande intensiteit en het stimulerende effect van de steun.

(86) Overeenkomstig paragraaf 6.2 van de O & O-kaderregeling moet de steun de ondernemingen ertoe brengen meer onderzoek te doen dan zij zonder de steun zouden hebben gedaan of dan zij binnen dezelfde termijn zouden hebben kunnen uitvoeren. Staatssteun voor O & O moet derhalve een stimulans voor ondernemingen zijn om bijkomende O & O-activiteiten uit te voeren naast die welke zij reeds in het kader van hun gewone activiteit verrichten. De lidstaten moeten dan ook bij de aanmelding van O & O-steun aantonen dat de steun noodzakelijk is als stimulans en in geen geval productiesteun betreft. Als dit stimulerend effect niet voor de hand ligt, kan het resultaat van het onderzoek van de steun door de Commissie ongunstiger uitvallen dan gewoonlijk het geval is. Om zonder enige twijfel vast te stellen dat de voorgenomen steun de ondernemingen stimuleert om meer onderzoeksactiviteiten uit te voeren dan zij zonder de steun zouden hebben uitgevoerd, neemt de Commissie ook kwantificeerbare factoren in aanmerking.

(87) De Commissie hecht bijzonder veel belang aan de voorwaarde in verband met het stimulerend effect van O & O-steun in het geval van individuele onderzoeksprojecten van grote bedrijven die onderzoek verrichten dat zich dicht bij de markt bevindt, alsook in alle gevallen waarin een aanzienlijk gedeelte van de uitgaven voor O & O reeds voorafgaand aan het verzoek om steun zijn verricht.

(88) De Commissie stelt vast dat BMW als een groot bedrijf moet worden aangemerkt; de Commissie gaat er bovendien van uit dat het gezien het soort project om onderzoek gaat dat zich dicht bij de markt bevindt. Om deze redenen hecht de Commissie in dit geval bijzonder groot belang aan de voorwaarde in verband met het stimulerend effect van de O & O-steun.

(89) Wat het stimulerend effect betreft, stelde Oostenrijk in zijn opmerkingen over de inleiding van de procedure vast dat de onderneming door het steunvoornemen haar uitgaven voor O & O tegenover het referentiejaar 2001 verhoogt. De Commissie stelt evenwel vast dat de uitgaven voor O & O in verhouding tot de totale omzet in dezelfde periode slechts lichtjes stijgen [...]*, d.w.z. dat zij opnieuw het niveau van 1999 halen. Het aantal werknemers in onderzoek en ontwikkeling vertoont in dezelfde periode een kleine teruggang [...]*.

(90) Na de inleiding van de procedure verklaarde Oostenrijk dat het project toegespitst is op de toename van de technologische competentie en een snelle verbetering van de functionele eigenschappen van dieselmotoren. De Commissie geeft toe dat enkele onderdelen van het voorgenomen O & O-programma aan zeer ambitieus en riskant onderzoek van algemeen belang zijn gewijd dat niet als de gewone activiteit van het bedrijf kan gelden. Het gaat om de gebieden "homogene dieselverbranding", "roetfiltertechniek met gebruikmaking van plasmatechnologie" en "variabele kleppentiming voor dieselmotoren".

(91) Homogene dieselverbranding heeft een verminderde uitstoot van schadelijke stoffen en deeltjes tot doel. Stikstofoxiden, die bij dieselverbranding in aanzienlijke hoeveelheden ontstaan, alsook deeltjesemissies kunnen door deze technologie sterk worden verminderd. Daarnaast kunnen aanzienlijke brandstofbesparingen worden bereikt. Terwijl deze technologie in een klein deel van het werkingsgebied van een motor vrij eenvoudig kan worden toegepast, namelijk bij een laag aanloopkoppel en toerental, is een uitbreiding tot het hele werkingsgebied van de motor zeer moeilijk. Hiervoor zijn grote en ambitieuze onderzoeksinspanningen nodig waaraan een zeer groot risico is verbonden. De VVT-sturing is op een groter brandstofrendement gericht. Als gevolg van het heel verschillende verbrandingsprocédé is deze technologie bij dieselmotoren minder efficiënt dan bij benzinemotoren. De toepassing van homogene dieselverbranding zou echter nieuwe toepassingsmogelijkheden van VVT-sturing bij dieselmotoren kunnen scheppen. Onderzoek op dit gebied kost zeer veel en het resultaat ervan is onzeker. Het onderzoek op het gebied van "roetfiltertechniek met gebruikmaking van plasmatechnologie" in verband met deeltjesfilters bevindt zich nog in de kinderschoenen en is daarom riskant. Met het oog op de nagestreefde wegwerking van fijne deeltjes bij dieselmotoren zou het evenwel veelbelovend kunnen zijn.

(92) De Commissie stelt ook vast dat het bij Beschikking nr. 1513/2002/EG van het Europees Parlement en de Raad(11) vastgestelde zesde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie vergelijkbare onderzoeksgebieden voor de ontwikkeling van een toekomstige generatie schone en zuinige motoren als onderdeel van de thematische prioriteit "vervoerdiensten over land" omvat. Ze constateert dat de drie subprojecten homogene dieselverbranding, roetfiltertechniek met gebruikmaking van plasmatechnologie en variabele kleppentiming voor dieselmotoren verder gaan dan de gewone activiteiten van de onderneming. De steun voor onderzoek op deze drie subgebieden is derhalve nodig als stimulans voor het uitvoeren van deze onderzoekswerkzaamheden.

(93) Op basis van de beschrijving die Oostenrijk van het project geeft, is de Commissie van oordeel dat deze drie subprojecten met voor steun in aanmerking komende investeringen voor een totaalbedrag van 9,81 miljoen EUR als industrieel onderzoek kunnen worden beschouwd. De toelaatbare steunintensiteit voor industrieel onderzoek bedraagt in dit geval 55 %. Een steunbedrag van 5,39 miljoen EUR voldoet derhalve aan de voorwaarden om als verenigbaar met de O & O-kaderregeling te worden beschouwd.

(94) De Commissie is evenwel van mening dat de overige aangemelde subprojecten (basisontwikkeling van variabele compressieverhoudingen bij dieselmotoren, [...]* laadconcept, derde generatie common-rail, spreidingsreducerende maatregelen teneinde aan de strengste emissienormen te voldoen, roetfilters [...]*, loopbuistechnologie voor [...]* motorcarters) uitsluitend op een groter concurrentievermogen van de dieselmotoren door een verbetering van de dieselmotortechnologie zijn gericht. In de automobielindustrie moeten motorenfabrikanten in het kader van hun gewone activiteiten voortdurend dergelijke onderzoeksactiviteiten verrichten. Gezien de door scherpe concurrentie gekenmerkte wereldmarkt voor het product is de onafgebroken ontwikkeling van heel nieuwe dieselmotortechnieken een economische noodzaak. BMW had het betrokken onderzoek voor deze subprojecten dus hoe dan ook moeten verrichten om concurrerend te blijven.

(95) De Commissie komt tot de slotsom dat de resterende O & O-subprojecten van BMW onder het gebruikelijke onderzoek vallen dat een onderneming in de automobielsector moet verrichten. Volgens de Commissie heeft Oostenrijk derhalve niet kunnen bewijzen dat deze aangemelde O & O-projecten een stimulerend effect hebben. De voorgenomen steun voor deze O & O-subprojecten is bijgevolg niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt. Omdat het stimulerende effect van deze projecten niet is aangetoond, is verder onderzoek van de zaak, en met name van de afzonderlijke subprojecten en de toelaatbare steunintensiteiten, naar de mening van de Commissie niet nodig.

(96) De Commissie stelt daarenboven vast dat Oostenrijk weliswaar heeft aangevoerd dat de projecten samen met andere partners uit de industrie, universiteiten en onderzoeksinstellingen worden uitgevoerd, maar dat het voor deze bewering geen overtuigende bewijzen heeft voorgelegd. Oostenrijk heeft evenmin aangetoond dat de projecten op basis van effectieve grensoverschrijdende samenwerking tussen onafhankelijke partners in minstens twee lidstaten worden uitgevoerd. De Commissie kan dus alleen maar concluderen dat concurrenten niet onvoorwaardelijk van de op basis van de onderzoeksprojecten bereikte vooruitgang profiteren.

Innovatiesteun

(97) Volgens de automobielkadereregeling wordt onder innovatie verstaan de ontwikkeling en industriële vervaardiging in de Gemeenschap, de EER of de Midden- en Oost-Europese landen, van daadwerkelijk nieuwe producten of processen welke nog niet zijn gebruikt of in de handel gebracht door andere marktdeelnemers van de sector. Daadwerkelijke innovatie houdt een risico van mislukking in met de graad waarvan de Commissie rekening houdt bij de beoordeling van de intensiteit van de voorgenomen steun.

(98) Investeringssteun voor innovatie kan slechts in daadwerkelijk gerechtvaardigde gevallen worden goedgekeurd als stimulans voor het nemen van een industrieel of technologisch risico door ondernemingen. De maximale steunintensiteit bedraagt 10 % van het totaal van de in aanmerking komende kosten die overeenkomen met de investeringen en engineeringwerkzaamheden die rechtstreeks en uitsluitend verband houden met het innoverende gedeelte van een project.

(99) De Commissie heeft het project met de steun van een externe deskundige van de automobielsector bestudeerd. Uit deze analyse leidt de Commissie af dat het project niet als daadwerkelijk innoverend kan worden aangezien in die zin dat de technologie nog door geen andere marktdeelnemer van de sector in de handel is gebracht of gebruikt.

(100) Wat de uniforme-distributiemeting VVT [...]* betreft, neemt de Commissie kennis van de stellige bewering van Oostenrijk dat deze techniek voor het eerst bij zescilindermotoren wordt gebruikt. Maar aangezien deze techniek reeds bij vier- en achtcilindermotoren wordt gebruikt, kan hij niet als daadwerkelijk nieuw worden beschouwd. In verband met de dynamische proefbanken neemt de Commissie er kennis van dat deze techniek volgens de Oostenrijkse autoriteiten voor het eerst in serieproductie wordt gebruikt. De Commissie beschouwt deze techniek echter niet als daadwerkelijk nieuw, omdat hij reeds door andere fabrikanten (bij bepaalde motoren) wordt toegepast.

(101) De Commissie komt bovendien tot de slotsom dat de betrokken steun geen stimulans is voor het nemen van een industrieel of technologisch risico. Om concurrerend te blijven moeten fabrikanten van motoren als een onderdeel van hun gewone activiteiten investeren in test- en meetinstallaties die aan de laatste stand van de technologie zijn aangepast. Er kan derhalve van worden uitgegaan dat BMW de investeringen ook zonder de voorgenomen steun had gedaan,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De regionale steun ten bedrage van 17,6 miljoen EUR (kapitaalwaarde) die Oostenrijk aan de onderneming BMW Motoren GmbH, Steyr, ("BMW") wil verlenen voor haar investering in Steyr is, overeenkomstig 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag, voor een bedrag van 16,46 miljoen EUR (kapitaalwaarde) verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Voor het resterende bedrag van 1,14 miljoen EUR (kapitaalwaarde) is deze regionale steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en mag hij niet worden verleend.

Artikel 2

De staatssteun die Oostenrijk aan BMW wil verlenen voor opleidingsmaatregelen is, overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag, voor een maximumbedrag van nominaal 6,86 miljoen EUR (kapitaalwaarde 6,29 miljoen EUR) verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 3

De staatssteun die Oostenrijk aan BMW wil verlenen voor maatregelen ten behoeve van het milieu is, overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag, voor een maximumbedrag van nominaal 1,9 miljoen EUR (kapitaalwaarde 1,77 miljoen EUR) verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 4

De staatssteun ten bedrage van 11,53 miljoen EUR voor O & O-maatregelen die Oostenrijk aan de onderneming BMW Steyr wil verlenen voor haar investering in Steyr, is voor een bedrag van 5,39 miljoen EUR verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Voor het resterende bedrag van 6,14 miljoen EUR is deze steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en mag hij niet worden verleend.

Artikel 5

De staatssteun ten bedrage van 0,93 miljoen EUR (kapitaalwaarde) die Oostenrijk aan BMW wil verlenen ter bevordering van innovatie is, overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en mag niet worden verleend.

Artikel 6

Oostenrijk deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan deze beschikking te voldoen.

Artikel 7

Deze beschikking is gericht tot de Republiek Oostenrijk.

Gedaan te Brussel, 27 mei 2003.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(2) PB C 308 van 11.12.2002, blz. 19.

(3) Vertrouwelijke informatie.

(4) PB C 37 van 3.2.2001, blz. 3.

(5) "De aanpassing en de vervaardiging van machines of vervoermiddelen die minder natuurlijke hulpbronnen verbruiken, vallen niet onder deze kaderregeling".

(6) PB C 279 van 15.9.1997, blz. 1.

(7) Overeenkomstig punt 39 van de multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten (PB C 70 van 19.3.2002, blz. 8) moeten aanmeldingen die vóór 1 januari 2003 werden geregistreerd, aan de hand van de ten tijde van de aanmelding geldende criteria worden onderzocht.

(8) Berekeningsgrondslagen: beschikbare oppervlakte 2450 m2; potentiële huur: 90 EUR/m2.

(9) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 20.

(10) PB C 45 van 17.2.1996, blz. 5.

(11) PB L 232 van 29.8.2002, blz. 1.