Beschikking van de Commissie

van 24 januari 1999

inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst

(Zaak nr. IV.F.1/36.718 - CECED)

(kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 5064)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2000/475/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), en met name op artikel 6,

Gezien het verzoek om een negatieve verklaring en de aanmelding voor het verkrijgen van een ontheffing ten aanzien van een overeenkomst van 24 september 1997 die de Conseil Européen de la Construction d'Appareils Domestiques (CECED) op 22 oktober 1997, overeenkomstig de artikelen 2 en 4 van Verordening nr. 17 heeft ingediend,

Gezien de bekendmaking van het essentiële gedeelte van de aanvraag, overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 en artikel 3 van Protocol 21 van de EER-overeenkomst(3),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. DE PARTIJEN

(1) CECED is een vereniging naar Belgisch recht, die in 1959 werd opgericht en te Brussel gevestigd is. Zij bestaat uit fabrikanten van huishoudtoestellen en nationale vakorganisaties. CECED is niet alleen zelf partij bij de overeenkomst die zij namens de overige partijen heeft aangemeld, maar zij is ook belast met diverse opdrachten in verband met de uitvoering ervan.

(2) De CECED-leden zijn ondernemingen die in verschillende lidstaten een breed assortiment huishoudtoestellen onder diverse merknamen fabriceren en verkopen. De partijen bij de overeenkomst omvatten nationale organisaties en fabrikanten die ofwel rechtstreeks partij zijn bij de overeenkomst, ofwel er door gebonden zijn via hun lidmaatschap van een nationale organisatie:

de fabrikanten die rechtstreeks partij zijn bij de overeenkomst zijn onder meer Atag Kitchen Group BV, Bosch Siemens Hausgeräte GmbH, Brandt SA, Candy Elettrodomestici Srl, Electrolux Holdings Ltd, Merloni Elettrodomestici SpA, Miele & Cie GmbH & Co en Whirlpool Europe Srl;

de fabrikanten die via een nationale vakorganisatie partij zijn bij de overeenkomst, zijn onder meer Antonio Merloni SpA, Dolmar SA, Fagor Electrodomésticos S.Coop. en Smeg SpA;

de nationale vakorganisaties die partij zijn bij de overeenkomst, zijn AMDEA (Verenigd Koninkrijk), ANFEL (Spanje), FAPE (Spanje), ANIE (Italië), EHA (Zweden), FABRIMETAL (België), FEEI (Oostenrijk), FEHA (Denemarken), GIFAM (Frankrijk), VLEHAN (Nederland), ZVEI (Duitsland), BESD (Turkije), FEA (Zwitserland) en NEL (Noorwegen).

B. RELEVANTE MARKT EN MARKTAANDEEL VAN DE PARTIJEN

1. Productmarkt

(3) De overeenkomst heeft betrekking op de markt voor particuliere wasmachines die door huishoudens worden gebruikt voor het wassen van textiel voor particulier gebruik (wasmachines voor huishoudelijk gebruik). In Westerse landen is er geen alternatieve wasmethode - zoals handwas, wasserij, stomerij en machines in gemeenschappelijk bezit - die wasmachines in merkbare mate kan vervangen. Bijgevolg kan geen ruimere productmarkt worden onderscheiden die andere toepassingen binnen één productmarkt zou omvatten.

(4) Wasmachines kunnen op grond van hun belading, centrifugesnelheid, water- en energieverbruik, programmeermogelijkheden enzovoort worden opgesplitst. Toch kunnen de diverse segmenten, gelet op de overeenkomsten in het beoogde gebruik vanuit het standpunt van de vraag, niet als afzonderlijke productmarkten worden aangemerkt.

2. Geografische markt

(5) Er zijn geen noemenswaardige technische en economische drempels voor het handelsverkeer. Ondanks lage vervoerkosten en de weinig gecompliceerde technologie is de invoer in de EER niet omvangrijk en maakt hij slechts 5-7 % van de uiteindelijke verkoop uit. Belangrijke producenten hebben in de EER nauwelijks meer dan drie fabrieken, vanwaaruit zij de gehele markt bevoorraden. Gelijkaardige distributiekanalen worden in verschillende lidstaten gebruikt - onder meer speciaalzaken en grootwarenhuizen - zij het in verschillende omvang.

(6) Ook al hebben sommige merken in een aantal lidstaten een zeer sterke positie, toch zijn dezelfde grote producenten in heel de EER aanwezig. Bovendien is de verwerving van een plaatselijk merk een wijdverspreide methode om de marktpenetratie te vergroten. Derhalve vormt potentiële concurrentie van groepen in andere lidstaten een rechtstreekse bedreiging voor de groepen die op elk van de nationale markten aanwezig zijn.

(7) De relevante markt is bijgevolg de markt voor wasmachines voor huishoudelijk gebruik in de EER(4).

3. Marktaandeel van de partijen - Marktsituatie

(8) De fabrikanten die de overeenkomst hebben ondertekend, hebben 90 % van de EER-markt in handen. Hun marktaandeel in 1996 was als volgt: Electrolux 17,9 %, Bosch-Siemens 11,5 %, Whirlpool 10 %, Candy 9,2 %, Brandt 9 %, Merloni 9 %, Miele 4,8 %, Fagor 2,6 %, Atag 0,3 %, Dolmar 0,1 % Smeg, 0,1 %; de productie van CECED-leden voor derden bedroeg 16 %.

(9) Voor wasmachines is er, evenals voor andere traditionele huishoudtoestellen, duidelijk een verzadiging merkbaar. De verhouding toestellen per huishouden begint in de EU te stagneren, met een percentage dat varieert van 96 % in Spanje tot 77 % in Zweden. Vernieuwing van geplaatste toestellen en sociaal-demografische ontwikkelingen - zoals het aantal en de grootte van de huishoudens - blijven de belangrijkste factoren die de vraag bepalen.

(10) De markt wordt gekenmerkt door concurrentie van diverse grote concurrenten en aanzienlijke onderhandelingsmacht van grote distributie- of aankoopgroepen(5). In de afgelopen jaren bleef de verkoop van toestellen stabiel, maar nam de verkoop drastisch in waarde af. De productiecapaciteit werd verregaand gerationaliseerd. Gemiddeld wordt thans 75 % van de productiecapaciteit in de Gemeenschap benut. In het algemeen biedt de - betrekkelijk gefragmenteerde - markt, slechte vooruitzichten, in vergelijking met het verleden en met andere snelgroeiende markten voor huishoudtoestellen. Er zijn geen aanwijzingen dat de situatie op de ruimere EER-markt verschillend is.

4. Energie-efficiëntie op de betrokken markt

(11) Op grond van artikel 2 van en bijlagen I tot IV bij Richtlijn 95/12/EG van de Commissie van 23 mei 1995 houdende uitvoeringsbepalingen van Richtlijn 92/75/EEG van de Raad wat de etikettering van het energieverbruik van huishoudelijke wasmachines betreft(6), gewijzigd bij Richtlijn 96/89/EG(7) worden alle in de Gemeenschap verkochte wasmachines op basis van hun energie-efficiëntie (Kwh/kg belading) ingedeeld in en geëtiketteerd volgens zeven energie-efficiëntieklassen van A tot en met G. Naar deze klassen wordt in de overeenkomst verwezen.

(12) Bij de werking van wasmachines speelt het elektriciteitsverbruik een doorslaggevende rol. Dit verbruik maakt ook het grootste deel uit van de werkingskosten tijdens de lange levensduur van wasmachines in de Gemeenschap (gemiddeld 12 jaar). Dankzij het EG-energiekeurmerk kunnen consumenten gemakkelijk nagaan wat de kosten-batenverhouding is van de keuze voor een bepaalde energieklasse. In reclamecampagnes wordt, behalve op economische factoren, - in een context waarin milieuvriendelijke producten meer en meer consumenten aantrekken - vaak ook de klemtoon gelegd op het energieverbruik als factor om tussen producten te onderscheiden. Derhalve heeft laag energieverbruik een invloed op aankoopbesluiten, en bijgevolg op de concurrentie tussen de fabrikanten.

(13) In 1997 behoorde 10 tot 11 % van de in de EER verkochte wasmachines tot de klassen D tot G. Voor sommige grotere fabrikanten bedroeg het aandeel van dergelijke machines in hun productassortiment meer dan eenderde. Toch produceert geen van de betrokken fabrikanten uitsluitend machines uit de klassen D tot G.

(14) Volgens CECED werd op de Europese markt in de periode 1978 tot 1994 het energieverbruik van wasmachines met 40 % per eenheid verminderd. Ondanks deze verbeteringen is het elektriciteitsverbruik als gevolg van het gebruik van wasmachines goed voor in totaal 2 % van het totale verbruik in de Gemeenschap. Er zijn geen aanwijzingen dat behalve energieprijzen nog andere marktfactoren een belangrijke rol hebben gespeeld bij het feit dat de gehele bedrijfstak uit eigen beweging deze resultaten heeft bereikt.

(15) De meest directe manier om de energie-efficiëntie van een wasmachine te verbeteren, en zo in een energieklasse te verhogen, is een vermindering van de hoeveelheid water die in de wascyclus wordt gebruikt. Daarnaast kan ook de hoeveelheid "vrij water" op de bodem van de trommel worden verminderd. Andere verbeteringen die indirect tot energie-efficiëntie bijdragen, zijn preciezere waterpeilsensoren en gevoeligere controles. Diverse aanpassingen van mechanische onderdelen leveren in totaal ook meer energie-efficiëntie op. Het betreft onder meer de vervanging van inductiemotoren door universele motoren, de verbetering van drukschakelaars, het gebruik van een regelbare thermostaat of een verfijndere tijdschakelaar, een verwarmingselement dat minder energie verbruikt, en aanpassingen aan de trommel, kuip en het evenwicht van de machine. Op de middellange termijn vallen er - ten gevolge van technologische beperkingen - geen verdere verbeteringen te verwachten waardoor de energiedoelmatigheid van machines die thans tot klasse A behoren, zou toenemen.

(16) De energie-efficiëntie van wasmachines, die zelf sterk door de centrifugesnelheid wordt beïnvloed, lijkt rechtstreeks evenredig aan de prijs ervan. Door de functionele interdependentie van verschillende productkenmerken kan, ingeval andere parameters ongewijzigd blijven, de uitwerking van een verbeterde energie-efficiëntie niet precies worden afgebakend. Alle technische middelen ter verbetering van de energie-efficiëntie resulteren in hogere productie- en aanschafkosten. Voor de aanpassing van toestellen uit de klassen G tot D tot toestellen van klasse C bedraagt de gemiddelde stijging van de kostprijs per eenheid (inclusief O & O-kosten en de aanpassing van het productieproces of de onderdelen) in de productiefase naar raming tussen 6,3 en 60 EUR per toestel ( 1,2 en 11,5 % van de gemiddelde verkoopprijs in de Gemeenschap).

(17) De verdeling van deze kosten is evenwel ongelijk, afhankelijk van de samenstelling van productie en verkoop in iedere lidstaat. Wanneer bijvoorbeeld alle in de Gemeenschap verkochte machines een gewogen gemiddelde efficiëntie van 0,23 kWh/kg moeten behalen, zou - volgens de door de partijen verstrekte inlichtingen - de prijs in Noord-Europa naar schatting met ongeveer 1-2 % stijgen en in Zuid-Europa en het Verenigd Koninkrijk, waar het aandeel van de machines van klasse D tot G het grootst is, met 8-14 %.

C. DE OVEREENKOMST

(18) De overeenkomst betreft hoofdzakelijk drie reeksen doelstellingen: i) productie en invoer van wasmachines, ii) toezicht en verslaguitbrenging, en iii) bevordering van technologische ontwikkeling en consumentenvoorlichting. Zij omvat de volgende bepalingen.

1. Productie en invoer

(19) De partijen komen overeen de productie en invoer van de volgende categorieën wasmachines in de Gemeenschap te staken:

- na 31 december 1997, als eerste stap, machines van de categorieën E, F en G, uitgezonderd machines van categorie E met een belading van minder dan 3 kg en machines met een verticale as;

- na 31 december 1999, als tweede stap, machines van categorie D, uitgezonderd machines met een belading van minder dan 3 kg en machines met een centrifugesnelheid van minder dan 600 toeren per minuut.

(20) Voorts zegt elk der partijen ertoe bij te dragen aan het bereiken van de doelstelling dat op 31 december 2000 alle geproduceerde wasmachines een gewogen gemiddelde energie-efficiëntie van 0,24 kWh/kg behalen.

2. Toezicht en verslaguitbrenging

(21) CECED zal een gegevensbank inrichten en onderhouden onder toezicht van een onafhankelijke adviseur die CECED en de Commissie jaarlijks verslag zal uitbrengen over de verwezenlijking van de doelstellingen per productklasse en over de algemene doelstelling van 0,24 Kwh/kg. De onafhankelijke adviseur voegt de door afzonderlijke fabrikanten verstrekte gegevens samen.

3. Consumentenvoorlichting en technologische ontwikkeling

(22) De partijen hebben zich ertoe verbonden de beschikbaarheid van informatie over het milieubewust gebruik van wasmachines (gebruik van wasmachines met minder energie, wasmiddelen, en water, enzovoort) te verbeteren en te zorgen voor een bredere verspreiding van energiebesparende technologieën ("hot fill"-toestellen, verbetering van de beladingsautomaat) en technieken (gebruik van lagere wastemperaturen).

4. Datum waarop de overeenkomst daadwerkelijk van kracht wordt, en nieuwe partijen

(23) Volgens CECED voelden de partijen bij de overeenkomst zich al vanaf 1996 verplicht te handelen in de geest van de overeenkomst waarover op dat moment nog werd onderhandeld. Tijdens haar onderzoek heeft de Commissie gegevens verzameld waaruit blijkt dat een aantal fabrikanten die partij zijn bij de overeenkomst, vóór de inwerkingtreding van de overeenkomst daadwerkelijk was overgegaan tot het afbouwen of staken van hun productie van machines uit de energieklassen die zouden worden afgeschaft indien de overeenkomst in 1996 was ondertekend.

(24) De overeenkomst staat open voor nieuwe deelnemers en is geldig tot 31 december 2001. Sinds de overeenkomst van kracht werd, zijn andere fabrikanten zoals Arçelik (Turkije) en Iar Siltal Srl (Italië) toegetreden. Het aanvankelijk bestreken gedeelte van de markt nam daardoor toe tot 95 % van de relevante markt.

II. JURIDISCHE BEOORDELING

A. ARTIKEL 81, LID 1, VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 53, LID 1, VAN DE EER-OVEREENKOMST

(25) Artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst bevatten een verbod op alle overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen van ondernemingen en ondernemersverenigingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt of de EER wordt verhinderd, beperkt of vervalst, en met name die welke bestaan in het controleren van de productie of technische ontwikkeling.

1. Overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen van ondernemingen of ondernemersverenigingen

(26) CECED is een ondernemingsvereniging. Haar leden die partij zijn bij de overeenkomst, zijn fabrikanten of importeurs van huishoudtoestellen, of organisaties van dergelijke fabrikanten of importeurs.

(27) De overeenkomst die het onderwerp van deze beschikking is, is bij gevolg een overeenkomst tussen ondernemingen en ondernemersverenigingen in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst. De gezamenlijke tenuitvoerlegging van een aantal bepalingen van deze overeenkomst sinds 1996, vormt - voorzover de partijen zich verplicht voelden te handelen in de geest van de overeenkomst waarover zij op dat moment met elkaar aan het onderhandelen waren - eveneens een overeenkomst of minstens een onderling afgestemde feitelijke gedraging in de zin van voormelde bepalingen.

2. Ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst

a) Gemeenschappelijke doelstelling

(28) De overeenkomst bevat een verplichting naar beste vermogen bij te dragen tot een sectorale doelstelling. Dit resultaat zal vooral worden bereikt door het nakomen van de specifieke verplichting te voldoen aan een minimumnorm inzake energie-efficiëntie. Volgens de in de aanmelding verstrekte inlichtingen, wordt deze algemene verplichting niet aangevuld met toewijzing van quota of vermelding van het door elke fabrikant of importeur te leveren aandeel in het bereiken van de gemeenschappelijke doelstelling.

(29) Bijgevolg strekt deze bepaling er niet toe noch heeft zij ten gevolge dat de mededinging wordt beperkt.

b) Productie- en invoerbeperkingen

Restrictieve doelstelling

(30) De CECED-leden verbinden zich ertoe geen wasmachines meer te fabriceren of in te voeren die niet voldoen aan de criteria die zij zijn overeengekomen. In deze overeenkomst wordt een norm inzake energie-efficiëntie vastgesteld waaraan alle wasmachines die de partijen vervaardigen of invoeren, moeten voldoen. Ingevolge deze verplichting mogen de partijen geen wasmachines van klasse D tot G meer produceren of invoeren, hetgeen in feite vóór de inwerkingtreding van de overeenkomst al het geval was.

(31) Een aantal fabrikanten concentreerde zijn productie al vóór de overeenkomst uitsluitend op wasmachines van klasse A tot C, en ten dele D. Dankzij deze overeenkomst krijgen zij de zekerheid dat andere partijen niet zullen voldoen aan de vraag van consumenten naar wasmachines van klasse D tot G. Deze zekerheid is van belang in een stagnerende markt, die wordt gekenmerkt door sterke concurrenten en het zoeken naar afzetmogelijkheden. Bijgevolg belet de overeenkomst fabrikanten en importeurs voor het gehele assortiment energieklassen te concurreren, hetgeen vóór de overeenkomst ook al het geval was.

(32) De overeenkomst leidt tot een verkleining van de keuzemogelijkheden van de consument tot de klassen A tot en met C - en gedeeltelijk D - tegenover de huidige klassen A tot en met G. Gezien de technologische beperkingen is het onwaarschijnlijk dat inzake energie-efficiëntie op de betrokken markt op korte termijn opnieuw een zo ruim aanbod tot stand komt als het thans bestaande. Zodoende belet de overeenkomst distributeurs, detailhandelaren en - uiteindelijk - de consumenten te kiezen uit de verschillende categorieën machines die anders wel beschikbaar zouden zijn. De technische diversiteit en de keuzemogelijkheden voor de consument worden dus beperkt.

(33) Bijgevolg beoogt de overeenkomst, die de partijen in hun vrijheid beperkt de machines te produceren of in te voeren die zij wensen, de controle van een belangrijk productkenmerk ten aanzien waarvan op de betrokken markt concurrentie heerst en beperkt zij zo de mededinging tussen de partijen.

(34) Als gevolg van de overeenkomst zullen onvermijdelijk ook de productiekosten stijgen voor fabrikanten die machines produceerden welke thans niet meer zijn toegestaan. Ramingen van de kostprijs voor de aanpassing van wasmachines aan de nieuwe minimumnorm lijken erop te wijzen dat de productiekosten en de kosten per eenheid aanmerkelijk, zij het niet buitensporig, zouden stijgen voor modellen welke moeten worden verbeterd. Bijgevolg zal de overeenkomst op korte termijn voor die modellen wellicht tot een prijsstijging leiden, en dus tot een prijsstijging van het productassortiment van een aantal fabrikanten, zodat hun kosten stijgen en hun prijzen dichter in de buurt van die van hun concurrenten komen, hetgeen de prijsconcurrentie verstoort.

(35) In de overeenkomst wordt geen rechtstreekse productiebeperking opgelegd, aangezien efficiëntere machines in beginsel in de plaats zouden komen van de modellen die zullen verdwijnen. Wanneer er voor de productie al gevolgen zouden zijn, zullen deze beperkt zijn en zich slechts indirect voordoen door een vraagvermindering, die verband houdt met de prijselasticiteit welke voor wasmachines gering is wanneer geen andere factoren mee in aanmerking worden genomen.

(36) Niettemin zal de overeenkomst resulteren in een daling van de vraag naar elektriciteit, aangezien elektriciteit bij het gebruik van wasmachines van doorslaggevend belang is. Wanneer alle machines zijn vernieuwd, zou volgens CECED het elektriciteitsverbruik als gevolg van de overeenkomst met 7,5 TWh kunnen dalen ten opzichte van het geraamde verbruik van 38 TWh (1995) dat wordt toegeschreven aan wasmachines in de Gemeenschap. Productiecapaciteit is ontworpen om te voldoen aan de te voorziene vraag, zodat de elektriciteitsproducenten hierdoor worden getroffen en hun totale afzet met maximaal 2 % wordt verminderd.

(37) De overeenkomst die de partijen belet wasmachines uit de energieklassen D tot G te produceren of in te voeren, strekt er dus toe de mededinging te beperken of te vervalsen in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst.

c) Uitwisseling van informatie

(38) Ingevolge de overeenkomst zijn de partijen verplicht gegevens te verstrekken over hun jaarlijkse verkoop van wasmachines, uitgesplitst naar klasse van energie-efficiëntie. De informatie wordt uitgewisseld via een onafhankelijke notaris, die tot taak heeft de door elke afzonderlijke fabrikant vertrouwelijk verstrekte productie- en verkoopgegevens te verzamelen. Alleen samengevoegde gegevens over de verkoop op de gemeenschapsmarkt tijdens het voorgaande jaar worden de concurrenten op een in alle andere opzichten gefragmenteerde markt ter beschikking gesteld.

(39) De uitwisseling van informatie, die nodig is om de bereikte vooruitgang vast te stellen en de algemene overeenkomst te laten functioneren, strekt er niet toe noch heeft zij ten gevolge dat de mededinging wordt beperkt.

d) Consumentenvoorlichting en verspreiding van energiebesparende technologie

(40) De in de overeenkomst opgenomen toezegging heeft als algemene doelstelling de verbetering van de voorlichting aan consumenten over methoden voor een zuiniger gebruik van hun toestellen. Wat de ruimere verspreiding van energiebesparende technologie betreft, worden geen specifieke middelen vastgesteld om de partijen beperkingen op te leggen.

(41) Deze toezeggingen beperken de mededinging niet.

3. Merkbaar effect voor de mededinging en de handel tussen lidstaten

(42) Het elektriciteitsverbruik is een niet onbelangrijke factor bij de aanschaf, en vormt bijgevolg de basis voor de concurrentie op de betrokken markt, waarvan zoals in overweging 24 is overwogen, de partijen samen meer dan 95 % in handen hebben.

(43) Ook is te verwachten dat de overeenkomst binnen de EER een geografisch gedifferentieerd effect zal hebben. Aangezien de producenten slechts enkele fabrieken hebben vanwaaruit zij de gehele EER bevoorraden, zal de overeenkomst voor fabrikanten welke vóór 1996 machines uit de klassen D tot G produceerden, de samenstelling van de invoer van de ene lidstaat naar de andere beïnvloeden.

(44) Afhankelijk van de samenstelling van de verkoop zullen prijsverhogingen ten gevolge van de aanpassing van de huidige productassortimenten ongelijk over de lidstaten verdeeld zijn. De vraag zal daardoor worden getroffen, in evenredigheid tot het aandeel van de modellen die op elk van de nationale markten zullen verdwijnen. Dit aandeel is het hoogst in de vijf lidstaten waar de energie-efficiëntie van wasmachines beneden het gemiddelde in de Gemeenschap ligt.

(45) Wanneer de overeenkomst tegen het jaar 2001 volledig is uitgevoerd, zouden 1718 modellen in de energieklassen G, F, E en D niet langer worden geproduceerd of ingevoerd - tegenover het totale in de Gemeenschap verkrijgbare assortiment van 2730 modellen in 1995 (iets minder dan 63 %). Uitgedrukt in verkoopeenheden bedraagt het aantal wasmachines dat niet langer op de markt is toegestaan, 10 tot 11 % van het Gemeenschapstotaal in 1997. In grootte komt dit bijna overeen met de Oostenrijkse, Zweedse en Benelux-markt tezamen.

(46) Bijgevolg zal de overeenkomst een merkbaar effect hebben op de mededinging en de handel tussen lidstaten in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst.

B. ARTIKEL 81, LID 3, VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 53, LID 3, VAN DE EER-OVEREENKOMST

1. Bijdrage tot economische of technische vooruitgang en voordelen voor de gebruikers

(47) De overeenkomst heeft ten doel het potentiële energieverbruik van nieuwe wasmachines te verminderen met minstens 15 tot 20 % ten opzichte van de gegevens over 1994. De CECED heeft verklaard dat, wanneer de machines van de af te schaffen energieklassen worden vervangen door een gelijk aantal machines van de klassen A, B en C, in 2015 een energiebesparing van 7,5 TWh kan worden gerealiseerd ten opzichte van de geraamde 38 TWh die wasmachines in de Gemeenschap in 1995 hebben verbruikt.

(48) Wasmachines die, zelfs ingeval andere factoren ongewijzigd blijven, minder elektriciteit verbruiken, zijn objectief gezien technisch efficiënter. Minder elektriciteitsverbruik leidt indirect tot vermindering van vervuiling door elektriciteitsopwekking. Uit het feit dat in de toekomst het totale aantal in gebruik zijnde machines met minder indirecte vervuiling dezelfde diensten zal leveren, blijkt dat zij verbruiksefficiënter zijn dan zonder de overeenkomst.

(49) Deze potentiële verbetering over de periode van vier jaar waarin de overeenkomst van kracht is, is opmerkelijk in vergelijking met de verbeteringen uit het verleden. Indien de energie-efficiëntie in hetzelfde tempo verbetert als in de periode 1978-1994 - zonder de overeenkomst - het geval was, zou een verbetering met 20 % pas over acht jaar worden bereikt, in plaats van over vier jaar. Niet alleen zijn de resultaten sneller en zekerder, bovendien zijn er geen aanwijzingen dat gedragsfactoren de verbetering van het efficiëntiepercentage teniet zullen doen(8).

(50) Met de overeenkomst zal wellicht ook meer aandacht gaan naar onderzoek en ontwikkeling om de energie-efficiëntie nog op te drijven boven de huidige technologische beperkingen van klasse A, zodat de producenten op lange termijn meer mogelijkheden krijgen voor productdifferentiatie(9).

(51) CECED raamt op grond van gemiddelde uitstootwaarden de milieuvervuiling die in 2010 aldus kan worden vermeden, op 3,5 Mton koolstofdioxide, 17 Kton zwaveldioxide en 6 Kton stikstof per jaar. Al is het doeltreffender deze uitstoot bij de elektriciteitsopwekking aan te pakken, toch zal de overeenkomst zowel voor gebruikers als voor consumenten wellicht individuele en gemeenschappelijke voordelen opleveren.

a) Individuele economische voordelen

(52) Het niveau dat voor de minimale prestatienorm werd vastgesteld, biedt de doorsneeconsument binnen aanvaardbare terugbetalingsperioden een billijk rendement voor de hogere initiële aanschafkosten als gevolg van de strengere normen die CECED heeft vastgesteld. De besparingen op de elektriciteitsrekeningen maken het mogelijk de hogere kosten van de aangepaste, duurdere machines binnen negen tot vier maanden, zulks vooral afhankelijk van de gebruiksfrequentie en de elektriciteitsprijzen terug te verdienen.

(53) Door de overeenkomst worden bepaalde modellen uit de klasse D en lager afgeschaft, doch het is onmogelijk vooraf vast te stellen wat de gevolgen van de overeenkomst zijn voor de gemiddelde verkoopprijs van modellen wasmachines die niet direct door de overeenkomst worden getroffen. Beperkingen met betrekking tot een aspect van het product - het energieverbruik - kunnen immers leiden tot een scherpere concurrentie ten aanzien van andere productkenmerken, zoals de prijs. Bijgevolg kan niet worden uitgesloten dat, terwijl de minimumprijs van wasmachines waarschijnlijk zal stijgen, de producten uit de klassen A en B tegen een lagere prijs beschikbaar kunnen komen. In een markt die wordt gekenmerkt door scherpe concurrentie tussen fabrikanten en door onderhandelingsmacht van distributeurs, zullen deze voordelen waarschijnlijk aan de consumenten toevallen.

(54) Wanneer deze concurrentieversterkende gevolgen zich zouden voordoen, zou de beperking van de prijsschaal en de gemiddelde stijging van verkoopprijzen lager uitvallen dan anders te verwachten was.

b) Collectieve voordelen voor het milieu

(55) Volgens artikel 174 van het EG-Verdrag dienen milieuaantastingen aan de bron te worden bestreden. De Gemeenschap streeft een rationeel gebruik van natuurlijke hulpbronnen na, waarbij rekening wordt gehouden met de voordelen en kosten die uit een optreden voortvloeien. Overeenkomsten zoals die van CECED moeten economische baten opleveren die de kosten ervan overtreffen en verenigbaar zijn met de mededingingsregels(10). Ook al is elektriciteit geen schaarse hulpbron en wordt de uitstoot niet aan de bron bestreden door verminderingen in het verbruik, kan ook met de kosten van de vervuiling rekening worden gehouden.

(56) Volgens een redelijke raming van de Commissie bedraagt de besparing van de marginale schade van (vermeden) koolstofdioxide-uitstoot (de zogenoemde "externe kosten") tussen 41 en 61 EUR per ton bespaarde koolstofdioxide. Op Europees niveau zou de vermeden schade aan zwaveldioxide 4000 tot 7000 EUR per ton bedragen en voor stikstof 3000 tot 5000 EUR per ton(11). Redelijke uitgangspunten lijken erop te wijzen dat de maatschappelijke voordelen die uit de CECED-overeenkomst voortvloeien, meer dan zevenmaal groter zijn dan de stijging van de aanschafkosten van wasmachines met een betere energie-efficiëntie. Deze maatschappelijke milieuvoordelen zouden in voldoende mate naar de verbruikers toevloeien, ofschoon de kopers van wasmachines zelf geen individuele voordelen zouden ontvangen.

(57) Op grond van de te verwachten bijdrage tot een verbetering van de energie-efficiëntie zowel binnen de huidige technologische beperkingen van klassen A tot C als bovenop het niveau van klasse A, en op grond van de kosten-batenverhouding van de norm en het rendement op de investering voor individuele gebruikers, mag worden geconcludeerd dat de overeenkomst een significante bijdrage tot technische en economische vooruitgang zal leveren, terwijl een billijk aandeel in de voordelen de gebruikers ten goede komt.

2. De onmisbaarheid van de beperkingen

(58) De overeenkomst legt de partijen geen beperkingen op die geen verband houden met of niet noodzakelijk zijn voor het bereiken van de beoogde voordelen ervan. Het expliciete verbod van bepaalde energieklassen betekent niet dat alleen bepaalde technische middelen mogen worden gebruikt om de minimumnorm te behalen, noch wordt enige andere beperking opgelegd met betrekking tot andere aspecten van de eigen of commerciële gedragingen van de partijen.

(59) Ten aanzien van de vermindering van het totale elektriciteitsverbruik als gevolg van het gebruik van wasmachines, wordt in de overeenkomst gekozen voor een benadering die op individuele productkenmerken gebaseerd is. De Commissie heeft onderzocht of het mogelijk is minder restrictieve alternatieven te bedenken waardoor met andere benaderingen een gelijkaardige vermindering zou kunnen worden bereikt. Zo zouden de partijen de overeenkomst in theorie kunnen beperken tot de verbintenis bij te dragen tot een doelstelling voor de hele sector, informatiecampagnes te voeren en zich sterker op het voldoen aan de criteria van de milieukeur te richten.

a) Doelstelling voor de hele sector

(60) De vaststelling van een striktere doelstelling voor de hele sector kan in theorie leiden tot meer indirecte milieuvervuilingsbestrijding, terwijl fabrikanten of importeurs meer flexibiliteit geboden wordt dan wanneer een minimumnorm verplicht wordt gesteld. Op voorwaarde dat elke partij de gemeenschappelijke doelstelling nakomt, staat het hun vrij te beslissen over het aandeel van de verschillende energieklassen in hun totale productassortiment, waarbij een geringer aandeel van machines uit de klassen lager dan C wordt gecompenseerd door een groter aandeel van topklassen A en B.

(61) Een dergelijk systeem zou echter te maken krijgen met moeilijkheden waardoor het bereiken van de verwachte doelstellingen in gevaar komt. In deze specifieke marktsituatie zouden kopers met onderhandelingsmacht vooral machines uit de klassen lager dan C kunnen gaan bestellen. Ook al kan een eenzijdig besluit om de productie van dit soort machines te staken, dit verhelpen, dit zou in de praktijk neerkomen op het toepassen van de minimumnorm. Enkel een gemeenschappelijke overeenkomst van distributeurs en detailhandelaren zou dit probleem kunnen oplossen. Een dergelijke overeenkomst zou, indien hiermee tenminste te werken is, in hogere uitvoerings- en toezichtskosten resulteren en zou zelfs restrictiever kunnen zijn.

b) Informatiecampagnes

(62) Beperking tot voorlichtingscampagnes, welke een afzonderlijk onderdeel van de overeenkomsten vormen, zijn eveneens minder doeltreffend dan een prestatienorm. Zoals gezegd, krijgen consumenten via het bestaande energiekeurmerk al de nodige informatie inzake energie-efficiëntie. Niettemin leert de ervaring dat de verschaffing van informatie op zichzelf niet volstaat om alle milieuvoordelen van de overeenkomst te verwezenlijken, aangezien de verbruikers de externe kosten in hun aankoopbeslissing niet in overweging nemen. Bovendien wordt in de overeenkomst beklemtoond dat de informatie de gebruiksvoorwaarden van de machines betreft, hetgeen het mogelijk maakt het elektriciteitsverbruik nog verder te beperken dan louter op basis van het technische efficiëntiepercentage van de betrokken machine. Deze campagnes zijn dus complementair en kunnen de norm niet vervangen.

c) Milieukeur

(63) Bij Beschikking 96/461/EG(12) van de Commissie van 11 juli 1996 tot vaststelling van milieucriteria voor de toekenning van de communautaire milieukeur voor wasmachines zijn voor wasmachines milieucriteria vastgesteld, die onder meer betrekking hebben op het energieverbruik (in aanmerking komen wasmachines van de energieklassen A en B), het water- en wasmiddelenverbruik en de consumentenvoorlichting. Sommige fabrikanten kregen de milieukeur toegekend. Er dient echter aan te worden herinnerd dat een van de belangrijkste kenmerken van de milieukeur de selectieve toekenning ervan is. De keur wordt enkel toegekend aan producten welke binnen een productassortiment het milieu het minst belasten. Het is een instrument om de machines met de beste milieuprestaties te onderscheiden. Daarnaast heeft de CECED-overeenkomst ten doel de producten met de geringste energie-efficiëntie (klassen D tot G) te laten verdwijnen. De milieukeur is dus niet bedoeld voor producten als die waarop de overeenkomst betrekking heeft. De overeenkomst en de milieukeur zijn complementair en versterken elkaar. De partijen bij de overeenkomst zullen steeds de mogelijkheid hebben, naast de overeenkomst, een aanvraag voor de toekenning van de milieukeur in te dienen, als een aanvullend middel om de voordelen van hun wasmachines voor het milieu te vergroten.

3. Geen uitschakeling van de mededinging

(64) Belangrijke distributeurs zijn het erover eens dat andere factoren zoals de prijs, het merkimago en de technische prestaties bij aankoopbesluiten zwaarder kunnen doorwegen dan de energie-efficiëntie. Zodra de overeenkomst volledig ten uitvoer is gelegd, kunnen de fabrikanten blijven beschikken over de drie energieklassen - van A tot C (en ten dele D).

(65) Bovendien schrijft de overeenkomst, die juridisch geen onnodige beperkingen oplegt, feitelijk geen specifieke middelen voor om de energie-efficiëntie te verbeteren. De voor de productie van machines uit de klassen A tot C vereiste technologie, blijft voor alle fabrikanten beschikbaar. Om aan de minimale norm inzake energie-efficiëntie te voldoen, beschikken de partijen dus over een ruim aanbod aan technische keuzen, die zij bij de concurrentie daadwerkelijk kunnen laten spelen.

(66) Ofschoon wasmachines van de klassen D tot en met F een niet te verwaarlozen onderdeel van de afzet uitmaken, zal 90 % van de markt ( 1996) buiten het toepassinggebied van de verbintenissen vallen. Daar het derden vrij staat machines uit lagere klassen te blijven produceren en invoeren, werpt de overeenkomst ook geen aanmerkelijke toegangsdrempels voor de EER-markt op.

(67) Bijgevolg mag worden geconcludeerd dat voldaan is aan de gezamenlijke voorwaarden van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 3, van de EER-overeenkomst.

4. Duur van de ontheffing

(68) Overeenkomstig artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 van de Raad, wordt een beschikking op grond van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag voor een bepaalde termijn gegeven. Volgens de aanmelding zijn de partijen tot en met 31 december 2001 gebonden door verplichtingen die zij zijn aangegaan. Daarom is het passend dat de geldigheidsduur van de onderhavige ontheffing voor dezelfde periode wordt vastgesteld,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Overeenkomstig artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 3, van de EER-overeenkomst worden de bepalingen van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst voor de periode van 22 oktober 1997 tot en met 31 december 2001 buiten toepassing verklaard voor de op 24 september 1997 door de Conseil Européen de la Construction d'Appareils Domestiques en zijn leden gesloten overeenkomst, inzake de productie en de invoer van wasmachines voor huishoudelijk gebruik uit de in Richtlijn 95/12/EG omschreven energieklassen D tot G.

Artikel 2

De onderhavige beschikking is gericht tot: Conseil Européen des Constructeurs d'Appareils Domestiques (CECED) Diamant Building

A. Reyerslaan 80

B - 1030 Brussel .

Gedaan te Brussel, 24 januari 1999.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB 13 van 21.2.1962, blz. 204/62.

(2) PB L 148 van 15.6.1999, blz. 5.

(3) PB C 382 van 9.12.1998, blz. 6.

(4) Dit standpunt strookt met zaak IV.M.458, Electrolux-AEG (PB C 187 van 9.7.1994, blz. 14).

(5) Zie voetnoot 4.

(6) PB L 136 van 21.6.1995, blz. 1.

(7) PB L 338 van 28.12.1996, blz. 85.

(8) Kopers zijn geïnteresseerd in de diensten die wasmachines leveren. Worden de gebruiksfrequentie, en bijgevolg het absolute elektriciteitsverbruik (totaal kg gewassen kleding per kWh/kg) als gevolg van de exploitatiekosten beperkt, dan stimuleren dalingen van deze kosten tot een toename van het gebruik. Deze toename kan opwegen tegen de vermindering van het relatieve verbruik (Kwh per kg gewassen kleding).

(9) Daardoor zouden de huidige energieklassen van het EG-energiekeurmerk kunnen worden aangepast aan de technische vooruitgang.

(10) Artikel 3, lid 1, onder f), en artikel 7 van Besluit nr. 2179/98/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 september 1998 betreffende de herziening van het beleidsplan en actieprogramma van de Europese Gemeenschap inzake het milieu en duurzame ontwikkeling, "Op weg naar duurzame ontwikkeling", (PB L 275 van 10.10.1998, blz. 1).

(11) Deze waarden zijn gebaseerd op het huidige kennisniveau en moeten in het licht van verder onderzoek misschien worden aangepast.

(12) PB L 191 van 1.8.1996, blz. 56.