Beschikking van de Commissie

van 18 juli 2001

in een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst

Zaak COMP/E-1/36.490 - Grafietelektroden

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 1986)

(Slechts de teksten in de Engelse en Duitse taal zijn authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/271/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), en met name op de artikelen 3 en 15,

Gezien het besluit van de Commissie van 24 januari 2000 om de procedure in deze zaak in te leiden,

Na de partijen, overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(3), in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen te maken over de door de Commissie geuite bezwaren,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

1. FEITEN

1.1. SAMENVATTING VAN DE INBREUK

(1) Deze beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd voor een inbreuk op artikel 81 van het Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst, is gericht tot:

- SGL Carbon AG (hierna: "SGL"),

- UCAR International Inc. (hierna: "UCAR"),

- VAW Aluminium AG (hierna: "VAW"),

- Showa Denko KK (hierna: "Showa Denko"),

- Tokai Carbon Co., Ltd (hierna: "Tokai"),

- Nippon Carbon Co., Ltd (hierna: "Nippon"),

- SEC Corporation (hierna: "SEC"),

- Carbide/Graphite Group, Inc. (hierna: "C/G").

(2) De inbreuk bestaat uit de deelname van de producenten van grafietelektroden in een voortdurende overeenkomst en/of onderling afgestemde feitelijke gedraging die strijdig is met artikel 81, lid 1, van het Verdrag en - vanaf 1 januari 1994 - artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst, met betrekking tot de hele Gemeenschap en Noorwegen, Oostenrijk, Zweden en Finland, waarbij deze producenten:

- prijzen afspraken voor het product,

- een mechanisme voor de invoering van prijsverhogingen afspraken en toepasten,

- markten en quota inzake marktaandelen toewezen,

- afspraken de productiecapaciteit niet te verhogen,

- afspraken geen technologietransferten buiten de groep van de karteldeelnemers te laten plaatsvinden, en

- mechanismen uitwerkten om toezicht te houden op hun afspraken en deze te doen naleven.

(3) De ondernemingen waren bij de inbreuk betrokken voor de volgende perioden:

- SGL: van mei 1992 tot maart 1998,

- UCAR: van mei 1992 tot maart 1998,

- VAW: van mei 1992 tot minstens eind 1996,

- Showa Denko: van mei 1992 tot minstens april 1997,

- Tokai: van mei 1992 tot februari 1998,

- Nippon: van mei 1992 tot februari 1998,

- SEC: van mei 1992 tot februari 1998,

- C/G: van januari 1993 tot november 1996.

1.2. DE SECTOR VAN DE GRAFIETELEKTRODEN

1.2.1. DE PRODUCTMARKT

(4) Grafietelektroden zijn grafietstaven uit een keramisch vormproces die vooral worden gebruikt bij de productie van staal in elektro-ovens, ook wel mini-mills genoemd. Productie met elektro-ovens is thans goed voor zo'n 35 % van de staalproductie in de Gemeenschap, en dit aandeel stijgt nog. Staalproductie met elektro-ovens is in wezen een recyclageproces waarbij staalschroot wordt verwerkt tot nieuw staal. Elektroden kunnen een diameter tot 700 mm (30 duim) en een lengte tot 2800 mm (9 voet) hebben; ze kunnen tot 2200 kg wegen. De elektroden maken deel uit van de dakstructuur van de oven. Nadat de oven is gevuld met geselecteerd schroot, worden de elektroden neergelaten tot de uiteinden ervan het schroot net niet raken. Door de elektroden wordt stroom gejaagd, die overspringt van het uiteinde van de elektrode naar het schrootstaal. Als stroomgeleiders genereren grafietelektroden voldoende warmte (tot 3000 °C) om schrootstaal te smelten en het gesmolten staal verder te zuiveren tot een afgewerkt product. Negen elektroden, gebundeld in kolommen van drie, worden gebruikt in de doorsnee, drie-fasen-wisselstroomelektro-oven om schrootstaal te smelten. Door de intensiteit van het smeltproces wordt gemiddeld om de acht uur één elektrode verbruikt.

(5) Grafietelektroden worden geproduceerd op basis van speciale naaldcokes, een nevenproduct van de petroleumindustrie, en steenkoolteer. Het productieproces verloopt in zes stappen: vormen, bakken, impregnatie, herbakken, grafitiseren en verspanend bewerken. Tijdens het grafitiseren wordt het product elektrisch verhit tot meer dan 3000 °C en wordt het fysiek omgevormd tot grafiet, de kristallijnen vorm van koolstof en een materiaal dat uniek is om zijn lage stroom-, maar hoge hittegeleiding, bijzondere sterkte en performantie onder hoge temperaturen, waardoor het geschikt wordt voor gebruik in elektro-ovens. De productieduur van een elektrode bedraagt gemiddeld twee maanden. Er zijn geen producten die grafietelektroden kunnen substitueren.

1.2.2. GRAFIETELEKTRODEN: HET AANBOD

(6) De belangrijkste producenten van grafietelektroden in het Westen zijn multinationale ondernemingen. De sector is in wezen mondiaal en wordt gekenmerkt door een oligopolide structuur en hoge toegangsdrempels.

De totale wereldproductie van grafietelektroden lag in 1998 rond 1 miljoen ton.

In de Gemeenschap werd zo'n 280000 ton grafietelektroden geproduceerd, waarvan een belangrijk deel werd geëxporteerd naar derde landen.

(7) In 1998 werden wereldwijd op zo'n 50 locaties grafietelektroden geproduceerd. De grootste producent van grafietelektroden, UCAR, heeft een totale productiecapaciteit van [...]*(4) op twaalf locaties; in de Gemeenschap heeft hij drie productie-installaties (in Frankrijk, Spanje en Italië), met een capaciteit van circa [...]*. De op een na grootste producent van grafietelektroden ter wereld is SGL, met een capaciteit van [...]*. Zijn productielocaties zijn te vinden in Europa en Noord-Amerika.

Showa Denko is derde op de wereldranglijst: zij produceert in Japan en de Verenigde Staten, maar heeft in Europa geen productie-installaties.

1.2.3. GRAFIETELEKTRODEN: DE VRAAG

(8) De vraag naar grafietelektroden houdt rechtstreeks verband met de staalproductie in elektro-ovens; de afnemers zijn voornamelijk staalproducenten, die zo'n 85 % van de vraag vertegenwoordigen. In de Gemeenschap en Noorwegen zijn er zo'n 200 producenten van elektrostaal. In 1998 bedroeg de wereldproductie van ruw staal 800 miljoen ton, waarvan er 280 miljoen ton (35 %) werd geproduceerd in elektro-ovens. De communautaire staalproductie beliep in totaal 160 miljoen ton; daarvan was 60 miljoen ton (38 %) elektrostaal. Duitsland heeft de hoogste staalproductie van alle lidstaten (45 miljoen ton in 1997), maar slechts een kwart van zijn productie (11,8 miljoen ton) is afkomstig van elektro-ovens. Italië produceert zo'n 60 % van haar staal (15 miljoen ton) in mini-mills, in staalbedrijven dus waar elektro-ovens worden gebruikt om van schroot staal te maken (in tegenstelling tot het "klassieke" hoogoven/zuurstofconvertorprocédé voor ijzererts).

(9) In de afgelopen twintig jaar is het belang van productie met elektro-ovens blijven toenemen (35 % van de mondiale productie in 1998, tegenover 18 % twintig jaar geleden).

In de jaren negentig zijn mini-mills gebouwd om zowel platte als lange producten te produceren. Voorts zijn in Europa een aantal grote geïntegreerde staalbedrijven (waar hoogovens/zuurstofconvertoren worden gebruikt) voor een deel van hun productie overgeschakeld naar de productie van elektrostaal in plaats van het traditionele procédé.

De productie van staal met elektro-ovens steeg wereldwijd van 196 miljoen ton in 1987 tot 270 miljoen in 1997, of een stijging met 38 % over een periode van tien jaar. In 1995 werd de wereldwijde nettocapaciteit voor elektrostaal met zo'n 20 miljoen ton uitgebreid. In bepaalde prognoses wordt voorspeld dat de totale productiecapaciteit voor elektrostaal die van oxystaal in tien jaar zal bijbenen.

(10) Volgens de eigen cijfers van het kartel (zie CMS-verslag/prognose 1995 & 1996, punten 72-73, bijlage 20(5)), werd de vraag naar elektroden in de Gemeenschap voor 1996 geraamd op 160000 ton. Italië, de grootste nationale markt, werd geraamd op 44000 ton. Duitsland werd geraamd op 31000 ton, Spanje op 24000 ton, Frankrijk op 18500 ton en het Verenigd Koninkrijk op 16000 ton. (Voor Noorwegen werd de vraag geraamd op 1200 ton.)

(11) De prijs voor grafietelektroden wordt, in de desbetreffende nationale munt, uitgedrukt per ton voor de standaardelektrode met een diameter van 24 duim, inclusief levering. Per 1 januari 1998 bedroeg de prijs 5600 DEM/ton (of de tegenwaarde daarvan). Voor grotere elektroden (en voor gelijkstroomelektroden) wordt deze prijs verhoogd met 15-30 %.

1.2.4. HERSTRUCTURERING VAN DE SECTOR

(12) In de jaren tachtig resulteerden verbeteringen in de technologie voor zowel elektroden als de productie van elektrostaal in een aanzienlijke daling in het specifieke verbruik van elektroden per ton geproduceerd staal (van 6 kg/ton in 1979 tot 3 kg/ton in 1991 - het West-Europese gemiddelde bedraagt thans zo'n 2,4 kg).

De staalindustrie onderging in de betrokken periode ook een ingrijpende herstructurering.

Tot de jaren tachtig was de sector grafietelektroden in Europa gekenmerkt door een betrekkelijk groot aantal producenten, die op nationaal niveau actief zijn. In Duitsland waren de belangrijkste producenten Sigri, Conradty en VAW. In Frankrijk en België waren de lokale producenten Pechiney en UCF. De Italiaanse producenten waren Union Carbide en Electrocarbonium. Anglo-Great Lakes en Union Carbide produceerden elektroden in het Verenigd Koninkrijk. Andere producenten waren Genosa in Spanje (eigendom van Pechiney) en Steeg in Oostenrijk (deels eigendom van Sigri). Airco (eigendom van BOC) en Great Lakes Carbon, twee producenten uit de Verenigde Staten, exporteerden elektroden naar de EER-markt, evenals Japanse producenten zoals Showa Denko, Tokai en NCK.

Ingevolge de dalende vraag naar elektroden zette eind jaren tachtig - begin jaren negentig in de sector van de elektroden wereldwijd een herstructureringsproces in. Diverse installaties werden gesloten. Sigri GmbH (volledige eigendom van Hoechst) werd gefuseerd met de producent uit de Verenigde Staten, Great Lakes Carbon, tot SGL, dat in 1993 op haar beurt SERS - de grafietdivisie van Pechiney - overnam. In 1990-1991 bouwde Union Carbide Corporation haar divisie koolstofproducten uit tot een afzonderlijke entiteit - UCAR. Airco werd verkocht en geherstructureerd tot de Carbide/Graphite Group.

Westerse producenten probeerden hun verkopen op de Aziatische markt uit te breiden, om waargenomen overcapaciteit op te vangen. De Japanse sector van de grafietelektroden kwam onder enige druk te staan en het aantal Japanse producenten kromp van zes tot vier.

(13) Tot 1991 bezaten de twee kleinere, Duitse producenten van grafietelektroden, VAW Carbon GmbH en C. Conradty Nürnberg GmbH, een gemeenschappelijke verkooponderneming - Cova GmbH. Deze onderneming zette haar verkoopactiviteiten stop in september 1991, maar werd pas in 1994 formeel geliquideerd. Sinds 1991 beschikten de beide ondernemingen over hun eigen, afzonderlijke verkooporganisatie.

Door de wereldwijde rationalisatie in de sector daalde het aantal westerse producenten van zestien tot negen, met twee wereldleiders - UCAR en SGL - die samen meer dan [...]* van de markt in West-Europa en [...]* van de wereldmarkt in handen hebben.

In 1982 draaide de sector op minder dan 60 % van zijn capaciteit. Tegen 1996 bedroeg de capaciteitsbenutting, als gevolg van de consolidering en herstructurering, 85 %.

1.2.5. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT VOOR GRAFIETELEKTRODEN

(14) De Commissie is van oordeel dat de markt voor grafietelektroden minstens heel de EER bestrijkt. Er zijn evenwel diverse aanwijzingen dat er sprake is van een mondiale markt.

(15) De herstructurering die eind jaren tachtig en begin jaren negentig plaatsvond in de wereldwijde sector grafietelektroden, resulteerde in een aanzienlijke vermindering van het aantal westerse producenten. Tijdens de periode waarop de onderhavige beschikking betrekking heeft, werd de markt gedomineerd door twee wereldleiders - UCAR en SGL - die samen meer dan [...]* van de EER-markt en meer dan [...]* van de wereldmarkt in handen hadden.

(16) Transportkosten en tarifaire belemmeringen kunnen misschien resulteren in iets hogere kosten, maar toch beletten ze de producenten niet hun product wereldwijd te verhandelen. Dit blijkt uit het feit dat C/G, zonder over enige productie-installaties buiten de Verenigde Staten te beschikken, toch in Europa actief kon zijn en er een marktaandeel kon behalen van zo'n 7 %.

(17) Ten slotte wordt het wereldwijde karakter van de markt voor grafietelektroden ook bevestigd door de structuur, organisatie en werking van het kartel zelf. De betrokken producenten maakten afspraken over een volledige regeling waarbij een kartel tot stand kwam voor de wereldmarkt voor grafietelektroden, en ook hun geregelde vergaderingen hadden betrekking op de wereldmarkt (zie met name overwegingen 49, 51 en 55).

(18) De Commissie concludeert derhalve dat de markt voor grafietelektroden mondiaal is.

1.2.6. HANDELSVERKEER TUSSEN LIDSTATEN

(19) In 1998 bedroeg de EER-markt voor grafietelektroden zo'n 420 miljoen EUR. Alle lidstaten van de Gemeenschap, samen met Noorwegen als een van de overeenkomstsluitende partijen bij de EER-overeenkomst, zijn producenten van elektrostaal en verbruikers van grafietelektroden. De twee belangrijkste producenten van elektroden - SGL en UCAR - hebben productie-installaties in diverse lidstaten. SGL heeft installaties in Duitsland, Italië, Frankrijk, Spanje, Oostenrijk en België; de installaties van UCAR zijn gevestigd in Frankrijk, Italië en Spanje. De twee overige Europese producenten - Conradty en VAW Carbon - produceren beide alleen in Duitsland. Het product wordt afgezet in alle lidstaten plus Noorwegen (zie de tabel infra). Volgens de aan de Commissie verstrekte gegevens wordt in de Gemeenschap zo'n 44 % van de grafietelektroden die in de Gemeenschap worden geleverd vanuit Europese productie-installaties, over de nationale grenzen in de Gemeenschap getransporteerd. Derhalve is er een aanzienlijk handelsverkeer tussen lidstaten en - sinds de oprichting ervan - binnen de EER.

In de volgende tabel worden de totale leveringen van SGL, VAW Carbon(6), Conradty en UCAR vanuit productie-installaties in de Gemeenschap gegeven voor elk van de lidstaten in 1996(7) (import vanuit de Verenigde Staten, Japan en andere landen niet meegerekend):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Noorwegen is een staalproducent, maar heeft geen nationale elektrodeproductie. De Noorse markt voor elektroden (1200-1500 ton per jaar) wordt in hoofdzaak vanuit de Gemeenschap beleverd door UCAR, SGL en VAW.

Voordat Finland en Zweden in 1995 tot de Gemeenschap toetraden, werden ook hun behoeften volledig gedekt door import. Oostenrijk (een betrekkelijk kleine staalproducent) heeft een nationale leverancier (SGL), maar jaarlijks wordt zo'n 300 ton geïmporteerd vanuit lidstaten.

1.2.7. DE PRODUCENTEN

(20) Er zijn eigenlijk slechts negen westerse producenten die grafietelektroden leveren op de Europese (EER-)markt: de twee leiders zijn SGL en UCAR, die samen [...]* leveren. De twee kleinere Europese producenten VAW en Conradty, beide met vestiging in Duitsland, hebben samen [...]* van de markt in handen. C/G heeft een marktaandeel van [...]* en belevert de EER-markt vanuit de Verenigde Staten.

De Japanse producenten bezetten samen zo'n 3-4 % van de EER-markt. Indische, Chinese en Russische producenten leveren de rest van de vraag in, onderscheidenlijk, de Gemeenschap en de EER.

(21) SGL is de grootste producent ter wereld van koolstof- en grafietproducten, met een aandeel op de wereldmarkt van ruwweg 20 %. Hij is de op één na grootste producent van grafietelektroden, kort na UCAR. De onderneming heeft haar hoofdkantoor in Wiesbaden (Duitsland).

De structuur van SGL is gebouwd rond drie soorten activiteiten: koolstof en grafiet, speciaalgrafiet en technische producten. Met een aandeel van 55 % in de afzet van de groep vormen koolstof en grafiet de belangrijkste bedrijfsactiviteiten. Het "kernproduct" in deze sector zijn grafietelektroden.

De onderneming is ontstaan uit twee fusies, in 1992 en 1993. In februari 1992 fuseerde het toenmalige Sigri GmbH, dat toentertijd volledige eigendom was van Hoechst AG, zijn activiteiten op het gebied van koolstof en grafietproductie met Great Lakes Carbon Group (hierna: "GLC"). In oktober 1993 werden de grafietactiviteiten van Pechiney SA, een belangrijke Franse verpakkings- en aluminiumproducent, overgedragen aan SGL. In december 1994 werd SGL omgevormd van een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid (GmbH) tot een publieke vennootschap (AG). Sinds juni 1996 is de onderneming volledig onafhankelijk van Hoechst AG.

De wereldwijde omzet van SGL bedroeg in 2000 in totaal 2,56 miljard DEM (circa 1262 miljoen EUR). Volgens eigen ramingen lag het marktaandeel van de onderneming op de Europese markt voor grafietelektroden in 1998 bij [...]*. SGL beschikt in de EER over productie-installaties die gevestigd zijn in Duitsland, Italië, Frankrijk, Spanje, Oostenrijk en België.

(22) UCAR is 's werelds grootste producent van grafietelektroden en één van de grootste producenten van grafiet- en koolstofproducten; de onderneming verkoopt haar producten in nagenoeg alle verbruikende landen en heeft productie-installaties in Noord- en Zuid-Amerika, Europa en Azië. De hoofdactiviteiten van de onderneming zijn gevestigd in Danbury (Connecticut, Verenigde Staten); haar hoofdkantoor is thans gevestigd in Nashville (Tennessee). Haar Europese hoofdkantoor is gevestigd in Rungis (Frankrijk).

UCAR was voorheen de divisie koofstofproducten van Union Carbide Corporation. In februari 1991 verkocht Union Carbide 50 % van haar aandelen in die onderneming aan Mitsubishi Corporation. In 1995 voerde UCAR een met vreemd vermogen gefinancierde herkapitalisering uit en rondde zij een eerste openbare emissie van gewone aandelen af.

(23) De onderneming is actief in de ontwikkeling, productie en verkoop van koolstof- en grafietproducten voor de sectoren staal, ferrolegeringen, aluminium, chemicaliën, ruimtevaart en transport. Haar belangrijkste producten zijn grafietelektroden, koolelektroden, grafietspecialiteiten, koolstofspecialiteiten, kathodeblokken en flexibel grafiet. In 1999 waren grafietelektroden goed voor [...]* van de totale inkomsten van UCAR.

De onderneming produceert grafietelektroden in acht landen. De regionale spreiding van haar afzet van grafietelektroden was in 1998 als volgt: Verenigde Staten en Canada: [...]*; Afrika en het Midden-Oosten: [...]*; West-Europa: [...]*; Oost-Europa: [...]*; Mexico: [...]*; Zuid-Amerika: [...]* en Azië-Stille Oceaangebied: [...]*.

In de EER heeft UCAR productie-installaties in Frankrijk, Italië en Spanje.

De wereldwijde omzet van UCAR bedroeg in 2000 in totaal 776 miljoen USD (circa 841 miljoen EUR). Haar aandeel op de Europese markt voor grafietelektroden lag in 1998 rond [...]*.

(24) VAW is een grote industriële groep met diverse activiteiten en een netwerk van dochterondernemingen. De productie-installaties voor koolstof- en grafietproducten zijn gevestigd in Grevenbroich (Duitsland). VAW produceert aluminium, gewalste producten, soepele verpakkingen, gietstukken enzovoort.

Tot 31 december 1995 trad VAW Carbon GmbH (hierna: "VAW Carbon"), een volledige dochteronderneming van VAW, op als de verkooponderneming voor de koolstof- en grafietproducten die VAW produceerde.

Per 1 januari 1996 werden alle te Grevenbroich gevestigde activiteiten van VAW op het gebied van koolstof- en grafietproductie overgedragen aan een andere volle dochteronderneming, waarvan de naam veranderd werd in VAW Carbon GmbH en die vervolgens de "oude" onderneming met die naam, opslokte. In het kader van een management buy out die inging per 1 juli 1998, werden alle activa van het "nieuwe" VAW Carbon GmbH verkocht aan een nieuw opgerichte onderneming, Erftcarbon GmbH, waarvan het aandelenkapitaal voor 85 % in handen was van NatWest Ventures (Nominees) Ltd uit Londen en voor 15 % van het management.

Het aandeel van VAW Carbon op de Europese markt voor grafietelektroden lag in 1997 rond 6 %. De wereldwijde omzet van VAW lag in 2000 bij 3693 miljoen EUR.

(25) Showa Denko, een onderdeel van het Japanse Fuyo-concern, is een van de vooraanstaande ondernemingen in de Japanse chemiesector; zij bestaat uit vijf grote bedrijvengroepen die actief zijn op het gebied van petrochemie, chemicaliën, elektronica, anorganisch materiaal en aluminium. Om haar aluminiumdivisie verder te versterken en uit te breiden is Showa Denko op 30 maart 2001 gefuseerd met Showa Aluminium Corporation. Het hoofdkantoor van Showa Denko is gevestigd in Tokio. Een volle dochteronderneming van Showa Denko, Showa Denko Charbon Inc. (hierna: "SDC"), is gevestigd in South Carolina (Verenigde Staten). Een Europese dochteronderneming van Showa Denko is gevestigd in Düsseldorf (Showa Denko Europe GmbH).

De wereldwijde omzet van Showa Denko bedroeg in 2000 in totaal 747 miljard JPY (circa 7508 miljoen EUR). In de periode 1992-1996 zette Showa Denko in Europa vooral grafietelektroden af in Duitsland. In 1995 had zij ook afzet in Frankrijk, Zweden en het Verenigd Koninkrijk.

(26) Tokai is een van de belangrijkste producenten van roet (carbon black), grafietelektroden en fijne koolstof in Japan. De onderneming heeft haar hoofdkantoor in Tokio. Koolstofproducten waren in 1998 goed voor [...]* van haar inkomsten. De onderneming heeft twaalf zelfstandige dochterondernemingen, elf in Japan en één in de Verenigde Staten. De onderneming werd in 1918 opgericht en fuseerde in 1992 met Toyo Carbon.

Tokai leverde grafietelektroden in het Verenigd Koninkrijk (1991-1998), Duitsland (1996-1998), Frankrijk (enkel in 1997), Zweden (1991-1996) en Oostenrijk (enkel in 1991).

De wereldwijde omzet van Tokai bedroeg in 2000 in totaal 65 miljard JPY (circa 471 miljoen EUR).

(27) Nippon werd in 1915 opgericht en produceert elektroden en koolstofproducten. Elektroden uit kunstmatig grafiet, roet, koolstofvezel en andere koolstofproducten waren in 1998 goed voor 93 % van de inkomsten. De onderneming heeft haar hoofdkantoor in Tokio.

De wereldwijde omzet van Nippon bedroeg in 2000 in totaal 19 miljard JPY (circa 189 miljoen EUR). In de periode 1992-1996 verkocht Nippon in Europa alleen grafietelektroden in Finland, het Verenigd Koninkrijk en Ierland.

(28) SEC werd in 1934 opgericht om elektroden te produceren voor elektro-ovens. De onderneming is gelieerd met Ohtani Steel KK, die 23,61 % van de uitgegeven aandelen in handen heeft. In 1986 nam SEC een fabrikant van koolstofproducten, Kyowa Carbon, over. Grafietelektroden waren goed voor 45 % van de niet-geconsolideerde fiscale inkomsten voor 1999. De onderneming heeft haar hoofdkantoor in Amagasaki, Hyogo (Japan).

De door SEC verkochte grafietelektroden bleven in Europa beperkt tot de Duitse markt en tot de jaren 1992 en 1994-1995.

De wereldwijde omzet van SEC bedroeg in totaal 15,4 miljard JPY (circa 155 miljoen EUR).

(29) C/G, de opvolger van Airco, is een producent uit de Verenigde Staten van grafietelektroden, naaldcokes en calciumcarbideproducten. De onderneming ontstond in juni 1998 uit een met vreemd vermogen gefinancierde management buy out van Airoc. C/G is de enige producent van grafietelektroden die zijn eigen naaldcokes, de belangrijkste grondstof voor de productie van grafietelektroden, produceert. De naaldcokes worden ook verkocht aan andere producenten van grafietelektroden. Het hoofdkantoor van de onderneming is gevestigd in Pittsburgh (Pennsylvania).

De wereldwijde omzet van C/G bedroeg in 2000 in totaal 207 miljoen USD (circa 225 miljoen EUR).

C/G heeft geen productie-installaties buiten de Verenigde Staten. In Europa verkoopt zij via agenten. Haar marktaandeel voor grafietelektroden bedraagt wereldwijd én in Europa zo'n 7 %.

(30) De onderstaande tabel geeft een overzicht van het relatieve belang van iedere onderneming op de internationale en EER-markt en volgens hun onderscheidenlijke omvang.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.3. PROCEDURE

1.3.1. EERDER ONDERZOEK DOOR DE COMMISSIE

(31) De Commissie voerde eerder al een onderzoek naar de markt voor grafietelektroden; dat onderzoek ging in 1983 van start nadat informatie was ontvangen over het mogelijke bestaan van een prijskartel van de Europese producenten. De betrokken ondernemingen waren onder meer Europese dochterondernemingen van Union Carbide Corporation, de twee voorgangers van SGL (Sigri en Great Lakes Carbon) en de toenmalige gemeenschappelijke distributieonderneming van Conradty en VAW Carbon (Cova). Het onderzoek bracht aan het licht dat de prijzen die de belangrijkste producenten van grafietelektroden hanteerden, nagenoeg identiek waren, maar het ontdekte bewijsmateriaal werd ontoereikend geacht om het bestaan aan te tonen van een overenkomst voor het vastleggen van prijzen. Het dossier werd in 1986 gesloten.

1.3.2. HET ONDERZOEK VAN DE COMMISSIE UIT JUNI 1997

(32) Op 5 juni 1997 voerden, op grond van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17(8), de diensten van de Commissie, vergezeld door vertegenwoordigers van de nationale mededingingsautoriteiten in de betrokken lidstaten, gelijktijdig en onaangekondigd verificaties uit bij de volgende ondernemingen:

- SGL (Duitsland),

- VAW Carbon GmbH en VAW (Duitsland),

- Conradty (Duitsland),

- UCAR (Frankrijk).

Toentertijd werd geen rechtstreeks bewijs gevonden van enig kartel of enige ongeoorloofde gedragingen. Wel trof de Commissie bij SGL een reeks tabellen aan met oude en toekomstige prijzen voor grafietelektroden in elk van de nationale markten in de Gemeenschap voor de periode van 1 oktober 1994 tot september 1996. De bewijskracht van deze tabellen werd pas achteraf duidelijk toen identieke of gelijksoortige tabellen werden verkregen van andere producenten (UCAR, C/G, Showa Denko) (zie overwegingen 63 tot 65).

(33) Tijdens de verificatie bij VAW Carbon gaf één van haar vertegenwoordigers toe dat de onderneming door SGL was gewaarschuwd dat een verificatie door de Commissie op handen was (bijlage 1: minuut aanmelding van 6 juni 1997). SGL bevestigde in haar antwoord op het verzoek d.d. 30 juli 1997 ex artikel 11 dat zij door VAW en Conradty gewaarschuwd was over de nakende verificaties. Ook UCAR verklaart [...]* dat zij door SGL vooraf was gewaarschuwd; tegen het tijdstip dat het onderzoek van start ging, waren alle betrokken dossiers "herzien" en waren bezwarende documenten vernietigd of overgebracht naar een veilige locatie, weg van kantoren en privé-woningen.

1.3.3. ONDERZOEKEN IN ANDERE JURISDICTIES

(34) In de Verenigde Staten werd C/G in mei 1997 gedagvaard voor een grand jury. Agenten van het Federal Bureau of Investigation voerden op 5 juni 1997 een huiszoeking uit bij een aantal producenten. Deze onderzoeken resulteerden in het inleiden van een strafrechtelijke procedure wegens samenzwering om prijzen vast te stellen, in strijd met section 1 van Sherman Act 1890, tegen SGL AG, UCAR, Showa Denko en Tokai (zie overweging 42).

1.3.4. VERZOEKEN EX ARTIKEL 11

(35) In december 1997 deed de Commissie op grond van artikel 11 van Verordening nr. 17 verzoeken om inlichtingen toekomen aan zo'n 67 verbruikers van grafietelektroden, met de vraag gedetailleerde informatie te verstrekken over leveranciers, prijzen en kortingen.

Een eerste reeks verzoeken ex artikel 11 werd tussen juni 1997 en juli 1998 gezonden aan SGL, VAW Carbon en Conradty, met het verzoek om gedetailleerde toelichting over contacten met concurrenten, de waarschuwingen van SGL over de nakende verificaties en gegevens over de reisonkosten van bepaalde medewerkers.

In december 1997 werden (algemeen geformuleerde) verzoeken om inlichtingen ex artikel 11 gezonden aan de Japanse producenten Showa Denko, SEC, Tokai en Nippon, die toentertijd nog niet werden verdacht van rechtstreekse betrokkenheid bij de afspraken. In hun antwoorden hebben de drie laatstgenoemde ondernemingen beweerd dat zij hun prijzen in Europa vaststelden overeenkomstig "marktinformatie" en via onderhandelingen met hun afnemers. In april-mei 1998 werden hun verdere verzoeken om inlichtingen gezonden in verband met hun aanwezigheid op vergaderingen.

Op basis van de in 1998 en begin 1999 ontvangen inlichtingen werd een verdere reeks verzoeken ex artikel 11 door de Commissie gezonden aan SGL, VAW Carbon en Conradty (maart 1999) en aan C/G (op 8 juni 1999).

1.3.5. DE REACTIES VAN DE ONDERNEMINGEN

(36) In februari 1998 nam de Japanse producent Showa Denko (na ontvangst van het verzoek om inlichtingen) contact op met de Commissie, waarbij zij te kennen gaf volledig te willen meewerken aan het onderzoek van de Commissie. In de loop van 1998 verstrekte zij de Commissie bepaalde informatie (in hoofdzaak mondeling, maar ten dele ook in de vorm van documenten). [...]* waarin nadere inlichtingen verstrekt werden over het kartel, de structuur ervan, de basisregels en de vergaderingen tussen concurrenten.

In maart 1998 benaderde ook UCAR de Commissie, waarbij zij mondeling toegaf betrokken te zijn bij een onwettig kartel en aanbood mee te werken bij het onderzoek van de Commissie. In haar antwoord van 20 augustus 1998 op het door de Commissie gezonden verzoek om inlichtingen ex artikel 11, bevestigde UCAR dat zij betrokken was bij "onwettige contacten" tussen concurrenten. In de loop van 1998 verstrekte UCAR ook bepaalde bewijsstukken. Op 25 maart en 22 april 1999 deelden de juridische adviseurs van UCAR, namens de onderneming, schriftelijke verklaringen mee van haar [...]* en [...]*, die beiden UCAR hadden vertegenwoordigd op diverse kartelvergaderingen. Op 22 juni 1999 deelde UCAR een ondernemingsverklaring mee, waarin de voordien onthulde informatie was opgenomen.

SGL deelde de Commissie in april 1998 mee dat zij bereid was de inbreuk toe te geven en mee te werken aan het onderzoek. Ondanks vier bijeenkomsten met de diensten van de Commissie (op 16 april, 21 april, 3 augustus en 1 december 1998), werden geen relevante inlichtingen of documenten vanwege SGL ontvangen. Uiteindelijk deelde SGL op 8 juni 1999 - na de ontvangst van een verzoek om inlichtingen ex artikel 11 van maart dat jaar - een gedetailleerde verklaring mee over de werking van het kartel; zij beweerde echter op grond van artikel 11 wettelijk niet verplicht te zijn om zulks te doen.

In juni 1998 nam C/G, de producent uit de Verenigde Staten, contact op met de Commissie, waarbij zij haar medewerking aanbood en nadien bepaalde documenten met betrekking tot het kartel meedeelde. Op 11 oktober 1999 legde C/G een ondernemingsverklaring over het kartel af tegenover de Commissie.

VAW Carbon had aanvankelijk beweerd niet in staat te zijn, en in ieder geval niet verplicht te zijn, gedetailleerde informatie te verstrekken in antwoord op het verzoek om inlichtingen van de Commissie d.d. 31 maart 1999. Bij schrijven van 12 juli 1999 deelde zij echter mee te willen meewerken aan het onderzoek en verstrekte zij een verklaring over haar rol bij de tenuitvoerlegging van het kartel.

Conradty heeft nimmer toegegeven betrokken te zijn bij een van de heimelijke regelingen.

De Japanse producenten hebben, met uitzondering van Showa Denko, aanvankelijk iedere betrokkenheid ontkend bij de prijsafspraken in Europa; zij verstrekten niet-bindende en ontwijkende antwoorden. Bevestigden zij weliswaar een aantal contacten met SGL, UCAR en Showa Denko op de betrokken data, toch was hun uitleg dat het hier een algemene informatie-uitwisseling betrof (antwoord van SEC op verzoek ex artikel 11 van 13.7.1998; antwoord van Nippon op verzoek ex artikel 11 van 18.12.1998; antwoorden van Tokai op verzoek ex artikel 11 van 18.11.1998 en 1.3.1999).

1.3.6. DE ADMINISTRATIEVE PROCEDURE

(37) Op 24 januari 2000 deed de Commissie een mededeling van punten van bezwaar toekomen aan de adressaten van de onderhavige beschikking. Gezien de ontoereikendheid van rechtstreekse bewijsstukken tegen Conradty, en bepaalde incoherenties in de uiteenzetting van de onderneming over haar eventuele deelname, trad de Commissie niet op ten aanzien van deze onderneming.

(38) Tussen 14 en 23 februari 2000 hadden de ondernemingen toegang tot het onderzoeksdossier van de Commissie. VAW en Nippon hebben van die mogelijkheid geen gebruikgemaakt.

(39) SGL betoogt dat zij geen volledige toegang had tot het dossier, omdat de Commissie aan SGL toegang weigerde tot haar interne documenten. Voorts betoogt SGL dat de Commissie haar geen lijst en beschrijving van haar interne documenten bezorgde. Daarom was SGL niet in staat een volledig overzicht te krijgen van contacten tussen de Commissie en andere ondernemingen in het kader van hun samenwerking (brief van SGL van 9 maart 2000; antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 23).

Dit argument moet worden verworpen. Volgens vaste rechtspraak is de Commissie, met het oog op de rechten van de verdediging, niet verplicht tijdens de procedure haar interne documenten toegankelijk te maken (zie de arresten van het Gerecht van eerste aanleg in zaak T-7/89, Hercules/Commissie, Jurispr. 1991, blz. II-1711, punt 54, en in gevoegde zaken T-25/95 enz., Cimenteries CBR e.a. / Commissie, nog niet bekendgemaakt in de Jurispr., punt 420). De door SGL gevraagde lijst en beschrijving van interne documenten zou dus niet bijdragen tot de uitoefening door de onderneming van haar recht zich te verdedigen.

Wat contacten met ondernemingen in het kader van hun samenwerking betreft, is de Commissie van oordeel dat de redenering van SGL uitgaat van een fundamenteel foutieve premisse. Die contacten met andere ondernemingen behoren niet tot het interne dossier. De documenten worden in het normale onderzoeksdossier gehouden waartoe de partijen toegang hebben. Diverse documenten werden evenwel, op verzoek van de betrokken ondernemingen, behandeld als vertrouwelijke documenten.

(40) Na hun schriftelijke antwoord op de mededeling van punten van bezwaar hebben alle adressaten van de onderhavige beschikking, met uitzondering van Nippon, deelgenomen aan de hoorzitting in de onderhavige zaak die op 25 mei 2000 plaatsvond. Tijdens deze hoorzitting kregen de ondernemingen ook de gelegenheid opmerkingen te maken over de schriftelijke antwoorden van de overige partijen, die hun drie weken voordien ter beschikking waren gesteld.

(41) In de schriftelijke antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar heeft geen van de producenten de feiten waarop de Commissie haar mededeling van punten van bezwaar had gebaseerd, wezenlijk betwist.

1.3.7. ONDERZOEKEN IN ANDERE JURISDICTIES

(42) Na het onderzoek door het Department of Justice en het Federal Bureau of Investigation werd op grond van section 1 van de Sherman Act in de Verenigde Staten een strafklacht ingediend tegen vier producenten: Showa Denko Carbon Inc., de dochteronderneming van Showa Denko in de Verenigde Staten; Tokai uit Japan; UCAR en SGL. Daarnaast werd de chief executive officer van SGL ook persoonlijk aangeklaagd wegens samenzwering.

In het kader van het amnestieprogramma voor ondernemingen van het Department of Justice werd afgezien van verdere rechtsvervolging tegen C/G.

Alle beklaagden pleitten schuldig voor de aanklachten en stemden ermee in geldboeten te betalen. Deze werden voor Showa Denko vastgesteld op 32,5 miljoen USD, voor Tokai op 6 miljoen USD, voor UCAR op 110 miljoen USD en voor SGL op 135 miljoen USD.

In november 1999 pleitten ook SEC en Nippon schuldig en stemden ze ermee in geldboeten te betalen die werden vastgesteld op 4,8 miljoen USD (SEC) en 2,5 miljoen USD (Nippon).

Naast de geldboete voor SGL als onderneming kreeg ook haar chief executive officer, de heer Robert Köhler, persoonlijk een geldboete opgelegd; deze stemde ermee in om 10 miljoen USD te betalen. In een volgende reeks rechtszaken stemden de voormalige president en chief executive officer van UCAR, de heer Robert Krass, ermee in schuldig te pleiten wegens samenzwering, een gevangenisstraf van 17 maanden uit te zitten en een geldboete van 1,25 miljoen USD te betalen. De voormalige chief operating officer van UCAR werd eveneens veroordeeld tot een gevangenisstraf van 9 maanden en een geldboete van 1 miljoen USD (een verminderde strafmaat ingevolge schuldbekentenis).

In januari 2000 werd een strafklacht ingediend tegen de Japanse onderneming Mitsubishi Corporation, die in de periode 1991-1995 50 % van de UCAR-aandelen in handen had gehad. In februari 2000 diende UCAR een burgerrechtelijke klacht in tegen Mitsubishi Corporation en Union Carbide om gelden terug te vorderen die haar ten onrechte waren afhandig gemaakt in een vermeende inbreuk op de vennootschapswetgeving van de Verenigde Staten. In februari 2001 werd Mitsubishi na een proces van twee weken voor een jury veroordeeld wegens medeplichtigheid aan en aanzetten tot de samenzwering van producenten van grafietelektroden. De onderneming kreeg een boete van 134 miljoen USD opgelegd.

Een civiele procedure werd ook ingeleid voor het United States District Court namens een categorie afnemers die drievoudige schadevergoeding eisten van UCAR, SGL, C/G en Showa Denko.

Op 18 maart 1999 werd UCAR veroordeeld en kreeg een boete opgelegd van 11 miljoen CAD voor een criminele inbreuk op sections 45 en 46 van de Canadese Competition Act. Op 18 juli 2000 pleitte ook SGL schuldig en stemde erin toe een boete van 12,5 miljoen CAD te betalen.

Op 18 juni 1998 werd door afnemers (staalproducenten) in Canada een civiele procedure ingeleid ten aanzien van UCAR, SGL, C/G en Showa Denko, met eisen tot schadevergoeding wegens samenzwering en inbreuk op de Canadese Competition Act. In bepaalde gevallen werd over teruggave onderhandeld.

Op 18 maart 1999 zond de Japanse mededingingsautoriteit waarschuwingen aan de vier Japanse producenten (Tokai, Showa Denko, Nippon en SEC), wegens verdenkingen van inbreuken op de Japanse Antimonopoly Act.

1.4. DETAILS VAN DE INBREUK

1.4.1. VOORAFGAANDE OPMERKINGEN: DE BEWIJSSTUKKEN

(43) De hierna in de overwegingen 44 tot 93 uiteengezette feiten zijn hoofdzakelijk gebaseerd op de volgende bewijsstukken:

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*

- [...]*.

1.4.2. EERSTE CONTACTEN

(44) De contacten tussen de belangrijkste producenten om tot overeenkomsten te komen over de verdeling van de markt en het vaststellen van prijzen in Europa en elders, vingen in 1991 aan.

Aanvankelijk vonden zij plaats op bilaterale basis tussen Sigri (later SGL) en UCAR. (De fusie van Sigri en GLC tot SGL werd van kracht in februari 1992.) Volgens de [...]* verklaring van UCAR (indirect bevestigd door VAW), kwam het initiatief van Sigri [...]*.

Tijdens het eerste contact waarvan de Commissie op de hoogte is, waarbij de sales directors van Sigri en UCAR erkenden dat er "behoefte" was aan een prijsverhoging, werd overeengekomen dat wanneer Sigri een op handen zijnde prijsstijging in Duitsland zou aankondigen, UCAR zou volgen, hetgeen inderdaad is gebeurd.

Na dit eerste bilaterale contact waren er ook bijeenkomsten van dezelfde personen met vertegenwoordigers van de andere Europese producenten, van Pechiney en van VAW Carbon [...]*.

(45) De contacten tussen de westerse en Japanse producenten zijn ook eind 1991 gestart en betroffen de internationale markt.

Er vonden bijeenkomsten plaats in New York (tussen UCAR, Showa Denko, Tokai, Nippon en SEC), in Milaan in september 1991 (tussen UCAR en Showa Denko, waarbij de laatste alle Japanse producenten vertegenwoordigde) en in Tokio in april 1992 (SGL, Showa Denko, Tokai, Nippon en SEC).

Op de bijeenkomsten werden onder andere de prijzen en voorwaarden op de wereldwijde grafietmarkt besproken [...]*.

(46) Het plan om een wereldwijd kartel op te zetten waarbij UCAR, SGL en de Japanse producenten betrokken zouden zijn, werd in maart 1992 ontwikkeld. De [...]* van UCAR en SGL ontmoetten elkaar in Zürich op 15 maart; de volgende dag hadden beiden een bijeenkomst in Wiesbaden en kwamen zij overeen om een "vergadering van de top" te houden met hun Japanse collega's om overeenstemming te bereiken over een algemeen systeem voor de controle van de markt. SGL verwijt de toenmalige [...]* van UCAR dat deze het initiatief heeft genomen [...]*. Of dit nu al dan niet zo is geweest, het feit is dat het de [...]* van SGL was die het plan aan de Japanners heeft voorgesteld bij zijn bezoek aan Tokio op 6 tot 8 april 1992 en die ook de schriftelijke uitnodigingen heeft verstuurd [...]*.

Als gevolg van deze contacten kwamen de hoogste kaderleden van 's werelds grootste producenten van grafietelektroden op uitnodiging van SGL op 21 mei 1992 in Londen samen, waar zij afspraken maakten over de structuur, werkwijze en organisatie van een wereldwijd kartel om de markt te controleren (zie overwegingen 49 en 50).

1.4.3. ORGANISATIE EN DEELNEMERS

1.4.3.1. Structuur

(47) De producenten erkenden dat de wereldwijde grafietelektrodenindustrie gebaseerd was op drie "pijlers": SGL als vertegenwoordiger van Europa, UCAR als vertegenwoordiger van de Verenigde Staten en, voor Japan, Showa Denko, Tokai, Nippon en SEC als groep [...]*. De structuur, organisatie en werking van het kartel waren gebaseerd op deze gezamenlijke beoordeling van de markt.

De kartelbijeenkomsten vonden plaats op verschillende niveaus:

- periodieke bijeenkomsten van topmannen van de [...]*, [...]* of [...]* van UCAR, SGL en de Japanse producenten (eenmaal per jaar of vaker indien nodig)

- regelmatige werkvergaderingen van de [...]* van de bovenvermelde producenten, en soms van VAW Carbon (twee- of driemaal per jaar)

- groepsbijeenkomsten van de "Europese" producenten zonder de Japanners (een- of tweemaal per jaar)

- nationale of regionale bijeenkomsten voor bijzondere markten

- bilaterale contacten tussen ondernemingen.

1.4.3.2. Deelnemers aan de bijeenkomsten

(48)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

[...]*.

Nadere bijzonderheden over de data, plaatsen en aanwezigheden zijn voor het grootste deel van de kartelbijeenkomsten opgenomen in [...]*; zie ook de [...]*.

De aanwezigheid van vertegenwoordigers van Tokai, Nippon en SEC op bijeenkomsten werd hetzij toegegeven dan wel aangetoond via hun reisdocumenten: zie de antwoorden van Tokai van 18 november 1998 en 1 maart 1999 de antwoorden van Nippon van 18 december 1998 en van SEC van 13 juli 1998, op de mededeling van punten van bezwaar.

1.4.4. DE BASISBEGINSELEN VAN HET KARTEL

(49) Op de eerste bijeenkomst van topmannen in Londen op 21 mei 1992 maakten de belangrijkste producenten afspraken over de algemene regeling op grond waarvan de wereldwijde markt van grafietelektroden zou worden verdeeld door een kartel.

De deelnemers waren SGL, UCAR, Mitsubishi (toentertijd een belangrijke aandeelhouder van UCAR en haar verkoopagent, en ook zelf een volwaardig producent), Showa Denko en Tokai (waarbij de laatste ook de belangen van Nippon en SEC vertegenwoordigde).

VAW Carbon, C/G en Conradty waren niet uitgenodigd en namen niet deel.

De bijeenkomst werd geleid door [...]* van SGL, die ook namens UCAR sprak: de beide westerse producenten namen een gezamenlijke positie in ten aanzien van hun Japanse collega's. Showa Denko en Tokai beweren inderdaad dat SGL en UCAR de Japanse producenten bedreigden en zich nogal agressief gedroegen tegenover hen [...]* (antwoord van Tokai op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 10).

(50) Op de bijeenkomst werden de volgende basisbeginselen uiteengezet en overeengekomen [...]*:

- de prijzen van grafietelektroden moeten op een algemene basis worden vastgesteld;

- beslissingen over de prijsstelling van elke onderneming mogen niet worden genomen door de commercial managers maar alleen door de chairman/general managers;

- de "thuismarktproducent" (home producer) (de marktleider) zou de marktprijs vaststellen in zijn thuisgebied en de andere producenten zouden dan "volgen" (In de Verenigde Staten en delen van Europa werd UCAR aangewezen als leider; SGL was leider voor de rest van Europa en de vier Japanse producenten waren de marktleiders in Japan en delen van het Verre Oosten.);

- voor "niet-thuismarkten" (exportmarkten waar er geen "thuismarktproducent" of marktleider was) zouden de prijzen bij consensus worden vastgesteld;

- de niet-thuismarkt-producenten mogen niet agressief met elkaar concurreren; de marktaandelen zouden worden toegewezen, waarbij de niet-thuismarkt-producenten eventueel zou worden verzocht om zich terug te trekken uit de thuismarkten van de andere (de toewijzing van de "niet-thuismarkten" of exportmarkten zou worden overeengekomen op de regelmatige werkvergaderingen);

- er mag geen capaciteitsuitbreiding zijn (de Japanners werden verondersteld hun capaciteit in te krimpen);

- er mag geen technologietransfert plaatsvinden buiten de kring van producenten die deelnemen aan het kartel.

De daaropvolgende bijeenkomsten van het kartel hadden betrekking op de uitvoering van, het toezicht op en, indien nodig, de wijziging van de basisregeling die door de topmannen op deze bijeenkomst was overeengekomen.

1.4.5. TENUITVOERLEGGING VAN DE KARTELOVEREENKOMST

1.4.5.1. Kartelbijeenkomsten

i) Bijeenkomsten van "topmannen" en "werkvergaderingen"

(51) De bijeenkomst van de topmannen in Londen werd bijna onmiddellijk gevolgd door een werkvergadering in Zürich op 25 mei 1992. De deelnemers waren [...]* van SGL, UCAR, Showa Denko, Tokai, SEC, Nippon en VAW Carbon.

De wereldwijde grafietmarkt werd regio per regio doorgenomen. Deze regio's waren: het Verre Oosten, het Midden-Oosten en Afrika, West-Europa, Oost-Europa, Latijns-Amerika en Noord-Amerika (zie bijlage 20). De aandelen van de verschillende markten werden toegewezen [...]*. De [...]* van SGL werd aangewezen als contactpartner van de Japanse producenten voor de EER-markt ([...]*; antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 11).

(52) De eerste bijeenkomst voor de vaststelling van de prijzen voor de regio Europa vond plaats op 3 juni 1992 in Berlijn en werd bijgewoond door [...]* en [...]* van SGL en UCAR. De producenten kwamen onder andere richtprijzen overeen voor de EER-markt [...]*. SGL betwist het bestaan van een dergelijke overeenkomst [...]* (antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 11-12). Aangezien SGL evenwel toegeeft dat medewerkers van haar onderneming in Berlijn aanwezig waren voor een vakorganisatiebijeenkomst [...]*, meent de Commissie dat de verklaring van UCAR [...]* op dit punt overtuigender is.

Op 28 augustus 1992 vond tussen kaderleden van SGL en UCAR in Parijs (Hotel Sofitel) een andere bijeenkomst op hoog niveau plaats betreffende de Europese markt en de prijsstelling [...]*.

Op 19 september 1992 werd een tweede werkvergadering gehouden met de Japanse producenten in Lugano; UCAR en SGL kwamen kort voordien bijeen om minimumprijzen voor de Europese markt af te spreken, waarna de prijzen op de vergadering van Lugano aan de Japanse deelnemers werden meegedeeld. Op diezelfde bijeenkomst werden ook volumes en quota vastgesteld voor de regio's buiten Europa (Midden- en Verre Oosten, Latijns-Amerika) [...]*.

(53) In Milaan vond op of rond 27-30 oktober 1992 nog een andere bijeenkomst [...]* plaats tussen UCAR en SGL om de Europese markt te bespreken: de enigszins heimelijke omstandigheden daarvan zijn beschreven in de [...]* (de [...]* was door zijn superieur niet eens vooraf op de hoogte gesteld van de bijeenkomst); zie ook [...]*.

De volgende bijeenkomst van betekenis was opnieuw een werkvergadering; zij vond plaats in Wenen op 3 maart 1993. De deelnemers waren SGL, UCAR, Tokai, SEC, Nippon en Showa Denko. Het ging om een algemene uitwisseling van informatie over de grafietelektrodenmarkt per regio. Informatie over prijzen en bepaalde klanten werd ook uitgewisseld en besproken [...]*.

(54) Latere werkvergaderingen van SGL, UCAR en de Japanse groep waarvan de Commissie op de hoogte is, vonden plaats in juli 1993 in Singapore, op 8 september 1993 in Zürich, op 16-17 november 1993 in Zürich, op 25 juli 1994 in Zürich, op 6 februari 1995 in Tokio, op 11-12 september 1995 in Rohrschach, in april 1996 in Kyoto, in juli 1996 in Meitingen, op 12-13 september 1996 in Rohrschach, in april 1997 in Tokio, in augustus 1997 in Zuidoost-Azië, in november 1997 in Hongkong en in februari 1998 in Bangkok. [...]*.

UCAR, SGL en de Japanse producenten gingen naar alle werkvergaderingen. VAW Carbon geeft toe deze bijeenkomsten tot eind 1996 te hebben bijgewoond, maar haar aanwezigheid was enigszins minder frequent dan die van de andere deelnemers; zij nam niet deel aan bijeenkomsten buiten Europa [...]*.

(55) Deze werkvergaderingen betroffen meestal de wereldwijde markt, waarbij elke regio (Noord-Amerika, Latijns-Amerika, West-Europa, Oost-Europa, Azië-Stille Oceaan en Midden-Oosten/Noord-Afrika) apart werd behandeld. Naast besprekingen van prijzen en bepaalde klanten wisselden de deelnemers informatie uit over hun individuele verkoopvolumes over verschillende jaren: het voorafgaande jaar, het lopende jaar en de prognoses voor het komende jaar. De informatie werd samengevoegd per regio en opgesplitst per land voor elke producent, waarbij de Japanners één groep vormden; [...]*.

Op elke bijeenkomst werd de informatie over het volume voor alle gebieden, met inbegrip van Europa, geactualiseerd en herzien.

(56) Voorzover bekend, zijn er bijeenkomsten van topmannen geweest op of rond 20 augustus 1994 in Zürich, op 5-6 februari 1995 in Tokio en op 14-15 maart 1995 in Parijs. (Op een bijeenkomst in Londen op 13 november 1993 kan ook een aantal topmannen aanwezig zijn geweest; [...]*.)

Op sommige van die bijeenkomsten werden de in mei 1992 afgesproken beginselen opnieuw bevestigd en werd de deelnemers eraan herinnerd dat zij de toentertijd gemaakte beslissingen dienden op te volgen.

De topmannen kwamen ook overeen om een zekere meerprijs aan te rekenen voor de grote elektroden, namelijk een toeslag op de prijs van de standaard elektroden van 24 duim (bijvoorbeeld een meerprijs van 10 % voor de elektroden van 28 duim en een meerprijs van 40 % voor de elektroden van 30 duim).

Andere kwesties die werden behandeld waren de productie en marketing door SDC, de dochteronderneming van Showa Denko in de Verenigde Staten, van elektroden van 28 3/4 duim, waartegen de andere producenten bezwaar hadden omdat, niettegenstaande dat dit SDC-product concurreerde met hun elektroden van 30 duim, de prijs ervan werd afgestemd op het goedkopere product van 28 duim. Naar wordt beweerd, oefenden SGL en UCAR druk uit op Showa Denko om hetzij het product niet langer te verkopen, hetzij de prijs ervan af te stemmen op de elektroden van 30 duim in plaats van die van 28 duim. (Uiteindelijk werd de productie van dit model door SDC stopgezet nadat Showa Denko in april 1995 daarover een aantal garanties had gegeven; [...]*.)

ii) Europese groepsvergaderingen

(57) Vanaf 1992 vonden, naast deze topmannen- en werkvergaderingen met de Japanse producenten, "groepsvergaderingen" plaats, voornamelijk in Zürich en Lugano, met betrekking tot de prijsstelling in West-Europa; deze werden bijgewoond door vertegenwoordigers van de twee belangrijkste producenten UCAR en SGL, alsmede van VAW Carbon.

Volgens UCAR werden deze "Europese groepsvergaderingen" na ongeveer een jaar stopgezet [...]*. Nadat SGL in 1993 de divisie grafietelektroden van Pechiney had overgenomen, bleken (zo zegt UCAR) de Europese producenten het niet meer nodig te vinden om allemaal als een groep bijeen te komen. Volgens UCAR had SGL nauwe contacten met de twee andere Duitse producenten, VAW Carbon en Conradty; hoewel UCAR daarvan niet direct op de hoogte was, geloofde zij dat SGL rechtstreeks met deze ondernemingen communiceerde wanneer de noodzaak ontstond om de prijzen in Europa op elkaar af te stemmen [...]*.

VAW Carbon verklaart [...]* dat zij "een- of tweemaal per jaar" aan dergelijke bijeenkomsten deelnam (wat impliceert dat deze na 1993 doorgingen).

iii) Bilaterale contacten

(58) UCAR en SGL bleven talrijke bilaterale contacten onderhouden, zowel op bijeenkomsten als per telefoon, om hun prijzen en marktgedragingen in Europa op elkaar af te stemmen. Deze contacten vonden niet alleen regelmatig plaats op het niveau van de Europese [...]*, er waren ook talrijke bijeenkomsten en telefoongesprekken tussen de respectieve [...]* van UCAR en SGL [...]*.

Speciaal om deze contacten geheim te houden, had [...]* van SGL een extra daarvoor bestemde telefoon met fax geïnstalleerd in zijn huis. De gesprekken vonden twee- of driemaal per maand plaats en betroffen overeenkomsten over "relevante marktparameters" (zoals SGL dit formuleert).

De bilaterale telefonische contacten tussen UCAR en SGL werden aangevuld met persoonlijke ontmoetingen twee- of driemaal per jaar: verschillende malen in het Hilton Hotel aan de luchthaven van Zürich, in een hotel in de buurt van de luchthaven van Genève, in het Holiday Inn Hotel en in het Sofitel in Parijs. Deze bijeenkomsten vonden gewoonlijk in het najaar plaats, wanneer de prijsstijgingen voor het volgende jaar werden gepland.

Volgens SGL werd op de bijeenkomsten steeds dezelfde agenda aangehouden. De marktgegevens, met inbegrip van informatie over verkoopvolumes en prijzen, werden uitgewisseld; voorts bespraken de deelnemers de prijzen die konden worden bereikt en de verkoopprognoses. Op die basis stelden UCAR en SGL de nieuwe richtprijzen voor elke nationale markt vast. Zij kwamen ook ten dele overeen (Italië) om de "thuismarkten" te eerbiedigen en de "belangrijkste klanten" te behouden [...]*.

iv) Voorzorgen voor de geheimhouding van bijeenkomsten en contacten

(59) Om hun contacten en bijeenkomsten te verhullen of geheim te houden, namen de deelnemers verregaande voorzorgen [...]*:

- de documenten werden hetzij niet verdeeld op de bijeenkomsten hetzij achteraf vernietigd;

- de kosten voor de bijeenkomsten werden betaald in contanten zonder specifieke verwijzing naar die bijeenkomsten in de reiskostenafrekeningen;

- de telefoongesprekken gingen rechtstreeks uit van de kaderleden en niet via de secretaresses (in het beginstadium was de naam van [...]* van SGL per ongeluk genoemd in een telefoongesprek met UCAR; sindsdien moest steeds naar hem worden verwezen met het cryptische [...]*);

- om contact op te nemen met de concurrenten werden mobiele telefoons en faxapparaten thuis (met afzonderlijke, speciaal daarvoor bestemde lijnen) gebruikt. Nadat de autoriteiten met hun onderzoek waren begonnen, werd alleen contact opgenomen wanneer het strikt noodzakelijk was ([...]* van UCAR kreeg een mobiele telefoon die werkte op een Zwitsers netwerk);

- er werd een systeem van codenamen opgezet voor de bedrijven en bepaalde personen om hun werkelijke identiteit te verbergen. Naar SGL werd verwezen als "BMW" en naar UCAR als "Pinot"; de Japanse groep werd "Cold" genoemd, een samenstelling van de eerste letters van hun individuele codenamen "Chivas", "Ocean", "Lawn" en "Dry". VAW Carbon stond bekend als "Wave". Ook individuele personen kregen codenamen: [...]* van UCAR was bekend als "Artemis"; anderen kregen de namen "Moustache" en "Taurus" [...]*.

1.4.5.2. Afspraken over de prijzen voor Europa

(60) In de periode 1992-1998 waren er veelvuldige bilaterale contacten tussen UCAR en SGL om de prijzen in Europa overeen te komen en te controleren (deze zijn opgesomd in [...]*). De [...]* of de [...]* van beide ondernemingen (die ook de werkvergaderingen van het kartel bijwoonden) maakten aanbevelingen inzake de prijs, meestal op basis van de informatie die zij ontvingen van de sales managers van de verschillende landen. UCAR en SGL bespraken deze "aanbevelingen" tijdens hun persoonlijke bijeenkomsten of per telefoon (zie overweging 58). De besprekingen tussen UCAR en SGL over de prijzen vonden ook plaats tijdens of in de marge van de werkvergaderingen met de Japanse producenten: de Japanners werden op de hoogte gesteld van de Europese prijzen tijdens de algemene vergaderingen waarop ook de prijzen voor de andere delen van de wereld werden besproken.

Bij het vaststellen van hun bilaterale contacten maakten SGL en UCAR gebruik van de Duitse mark als referentiemunt; de overeenkomstige prijzen voor alle nationale markten werden vervolgens in de passende munteenheid vastgesteld; de onderliggende gedachte daarbij was ervoor te zorgen dat het prijsverschil in Europa beperkt bleef tot 5 à 10 % (zie bijvoorbeeld [...]*).

Indien de [...]* van SGL en UCAR geen overeenstemming konden bereiken over de prijzen, werd de beslissing doorgeschoven naar de [...]* van beide ondernemingen.

(61) UCAR verstrekte de Commissie een tabel waarin voor elke regio en voor elke lidstaat de per 1 juli 1992 en 1 januari 1993 toe te passen prijzen zijn opgenomen (bijlage 4).

De prijzen zijn meestal aangegeven in de nationale munt van het land. Voor Nederland, Portugal en Griekenland werd de Duitse mark gebruikt; voor Denemarken, Finland en Noorwegen komt de prijs in de betrokken nationale munteenheid overeen met de prijs in Zweedse kronen.

Het document werd waarschijnlijk door SGL aan UCAR gefaxt. (Het is evenwel ook mogelijk dat dit document in feite de prijslijst was die was overeengekomen op de werkvergadering van 25 mei 1992 of tijdens de bijeenkomst in Berlijn tussen SGL en UCAR van 3 juni 1992.)

(62) Hoewel SGL en UCAR de echte beslissingnemers over de prijzen in Europa waren, kwam de kwestie ook aan bod in contacten en bijeenkomsten tussen de twee groten en de kleinere producenten die de West-Europese markt bevoorraden.

VAW Carbon zegt in haar verklaring [...]* dat op de Europese bijeenkomsten waaraan zij deelnam, de deelnemers standpunten uitwisselden over de grootte van de prijsstijging die de markt zou kunnen dragen in de verschillende landen (naar verluidt zou SGL de besprekingen steeds hebben geleid). Volgens VAW Carbon nam één van de twee grote producenten de taak op zich om als leider de prijsstijging openbaar te maken.

SGL deelde de toe te passen prijzen en de "richtprijzen" voor elke nationale markt in Europa aan de andere producenten mee.

(63) De Commissie ontdekte tijdens haar verificatie bij SGL in juni 1997 verschillende prijstabellen voor de periode 1994-1997 die prijzen van elektroden bevatten voor de verschillende landen en regio's van de wereld. Het maakte deel uit van het vaststellen van de prijzen om ook lang op voorhand streefdoelen voor toekomstige prijsstijgingen te bepalen.

Er werd een prijstabel (gedateerd van 12 augustus 1996) gevonden met prijzen die van kracht werden of toegepast werden op zeven data tussen 1 oktober 1994 en 1 juli 1996.

Het gedeelte betreffende West-Europa wordt hieronder weergegeven:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(64) De belangrijkste betekenis van deze tabel als bewijsmateriaal (de tabel leek op het eerste gezicht niet te wijzen op heimelijke afspraken tussen de producenten en kon worden uitgelegd als een puur intern document) ligt in het feit dat bijna identieke tabellen in het bezit waren van andere producenten, die deze thans hebben verstrekt aan de Commissie.

De Commissie ontving op 13 maart 1998 van Showa Denko een bijna identieke versie van de tabel (verwijzing 13-6-95/GV) [...]*. Op 23 augustus faxte SGL een latere versie ervan, gedateerd van 2 augustus 1995, aan Showa Denko (bijlage 7).

Exact dezelfde tabel als die welke op 23 augustus aan Showa Denko werd toegestuurd, werd door SGL op 25 augustus 1995 gefaxt aan de chairman van UCAR (bijlage 8).

Op 24 oktober 1995 werd hetzelfde document naar C/G gefaxt door haar Duitse verkoopagent die het per fax had ontvangen van VAW Carbon (bijlage 9; antwoord van C/G op verzoek ex artikel 11 van 22 juli 1999, blz. 6).

Soortgelijke prijstabellen die zijn gevonden tijdens de verificatie bij SGL, zijn opgenomen in de bijlagen 10 tot en met 14.

Deze tabellen maakten duidelijk deel uit van de oefening om prijzen vast te stellen voor de Europese markten en kunnen als typisch worden beschouwd voor de documenten die het kartel tijdens zijn gehele bestaansperiode produceerde en gebruikte.

(65) [...]* verstrekte ook handgeschreven tabellen van de hand van [...]* (bijlagen 15, 16) die zij als volgt uitlegt: "Dit zijn voorbeelden van lijsten van grafietelektrodemarkten over de gehele wereld met huidige en toekomstige prijsdoelstellingen. [...]*. De prijslijsten werden periodiek door SGL opgesteld en aan de producenten van grafietelektroden rondgedeeld.".

([...]*, bijlage II, blz. 6)

De actieve rol die SGL heeft gespeeld om de in Europa toe te passen prijs bekend te maken, wordt bevestigd in bijlage 17; dit is een door de toenmalige chief executive officer van C/G gemaakte aantekening van een telefoongesprek met [...]* van SGL over richtprijzen op de Europese markt; zie ook het antwoord van C/G op het verzoek ex artikel 11 van 22 juli 1999, blz. 3-4.

1.4.5.3. Tenuitvoerlegging van de prijsstijgingen

(66) Om de tussen hen overeengekomen (en aan andere producenten meegedeelde) prijzen ten uitvoer te leggen, spraken SGL en UCAR op voorhand af wie van hen de prijsstijging het eerst aan de klanten zou meedelen. Als de prijs eenmaal was vastgesteld, kon hij niet meer worden verlaagd.

Dit systeem werd in beginsel overeengekomen op een bijeenkomst in Genève in oktober 1992 tussen de beide [...]* van SGL en UCAR. (Zij kwamen ook overeen om de bestaande "klantenstructuur" te respecteren, dus geen "vaste" klanten van de rivaliserende onderneming proberen te lokken door aantrekkelijke aanbiedingen.)

Wie van beide werd aangeduid om de prijsstijging op een bepaalde nationale markt in Europa "te leiden", hing af van hun respectieve posities op die markt.

Aangezien SGL meer prominent aanwezig was in Duitsland en Scandinavië dan UCAR, was zij verantwoordelijk om de prijsstijging op die markten aan te kondigen en te leiden. UCAR was gewoonlijk de leider voor prijsstijgingen in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Voor de overige twee belangrijke communautaire markten van elektroden, Italië en Spanje, waar UCAR en SGL ongeveer dezelfde marktaandelen hadden, spraken zij iedere keer per geval af wie van hen "in het openbaar" zou optreden als de prijsleider om de nieuwe prijs op de markt te vestigen [...]*.

(67) In elk land werden de prijsstijgingen aan de klanten aangekondigd door de nationale sales managers, die contacten hadden met sommige van hun collega's betreffende de toepassing van de prijzen [...]*.

Het was geen normale praktijk om de klanten prijslijsten op papier te bezorgen (zie evenwel, wat Italië betreft, overweging 77). De prijsstijgingen werden blijkbaar mondeling meegedeeld, hoewel zij soms op verzoek van een klant bij brief werden bevestigd [...]*.

(68) UCAR en SGL pasten steeds de overeengekomen prijzen van de prijslijst toe op hun klanten. In bepaalde gevallen werden vertrouwelijke kortingen gegeven die niet te zien waren op de factuur of waarnaar niet schriftelijk werd verwezen.

Volgens UCAR bleven de prijsstijgingen over het algemeen "steken" na 1992, in tegenstelling tot de periode 1987-1991 vóór de totstandkoming van het kartel [...]*.

(69) De prijsstijgingen werden vaak "gespreid" en traden in verschillende landen of groepen van landen op verschillende data in werking. In landen waar het product in Duitse mark werd gefactureerd, steeg de prijs op hetzelfde moment als in Duitsland. De prijsstijging in Frankrijk, België en Luxemburg werd gewoonlijk op een andere datum ingevoerd, waardoor de prijzen gedurende een zekere periode op hetzelfde niveau werden gebracht in geheel Europa (tot het proces opnieuw startte en de prijzen eerst werden verhoogd in de "DEM"-zone). Soms kon een geplande prijsstijging worden uitgesteld. Zo stelde UCAR bijvoorbeeld begin 1997 een prijsverhoging voor Europa voor, die in werking zou treden op 1 juli 1997. Er was reeds een stijging geweest op 1 januari van dat jaar en SGL was "niet enthousiast" maar ging niettemin akkoord om UCAR te steunen indien zij een stijging van de prijzen zou doorvoeren. Toen het zover was werd de prijsstijging echter niet uitgevoerd [...]*.

Zodra de door de marktleiders aangekondigde prijsstijging door de klanten was aanvaard, "volgden" de kleinere producenten de grote bedrijven en pasten zij de nieuwe prijzen toe [...]*.

1.4.5.4. Prijsstijgingen 1992-1997

(70) In de startperiode van het kartel (mei 1992) bedroeg de "Europese" prijs voor grafietelektroden 3600 DEM/ton (de markten die de Duitse mark gebruikten waren Duitsland, Scandinavië, Nederland, Griekenland, Portugal en Zwitserland).

De prijs in Duitse mark steeg in een aantal "stappen" (er kunnen er ongeveer negen worden vastgesteld), tot 5400 DEM op 1 juli 1996, dat wil zeggen een stijging van 50 % over vijf jaar (zie bijlage 14).

In 1997 werd, wegens het op handen zijnde kartelonderzoek, de voor 1 juli 1997 geplande prijsstijging uitgesteld tot 1998. In de loop van 1997/1998 stagneerden de prijzen naar verluidt op een niveau van 5500 DEM per ton. Vanaf 1 januari 1998 beliep de prijs 5600 DEM per ton.

1.4.5.5. Verdelen van de markt

(71) De aan de verschillende producenten bij de verdeling van de markt toegewezen quota's waren in mei 1992 in Zürich overeengekomen [...]*.

De feitelijke quota's welke op die vergadering zijn afgesproken, werden niet schriftelijk vastgelegd.

Het is echter significant dat in een intern document van SGL van november 1996 waarin de onderneming haar strategie tot het jaar 2000 uiteenzet (bijlage 18) wordt opgemerkt: "Marktaandeel/Concurrentie

De marktaandelen blijven stabiel met 25 % voor SGL, 31 % voor UCAR en 24 % voor de Japanners"

en verderop in het document wordt aanbevolen: "Volg evenwicht met stabiele marktaandelen voor SGL (25 %), UCAR (31 %) en Japanners (24 %)."

[Zij verwijzen naar de marktaandelen op mondiaal niveau].

Voor West-Europa zijn de verwachte marktaandelen voor 1996 van elk van de producenten: SGL 40 %, UCAR 31 %, C/G 8 %, de Japanners 3 % en de "andere" (namelijk Conradty en VAW Carbon) 13 % (bijlage 19). Bij gebreke van andere gegevens en aangezien deze cijfers door de partijen in hun schriftelijke antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar niet worden betwist, kan worden aangenomen dat zij met de afgesproken quota's overeenkomen.

(72) Tijdens de werkvergaderingen die hierop volgden, bespraken de deelnemers hun verkoopcijfers in de verschillende markten en wisselden zij informatie uit om toezicht te houden op de naleving van de toegewezen quota's.

Volgens UCAR hadden alle deelnemers gegevens over hun verkoopvolumes naar de vergaderingen meegebracht, die vervolgens werden vergeleken en in een tabel van drie kolommen ingedeeld: SGL, UCAR en de vier Japanse producenten tezamen. Er werd een totaal per regio berekend waarna de informatie binnen iedere regio naar land werd uitgesplitst [...]*. Dit wordt bevestigd door Tokai, die zegt dat deze "prognoses ten aanzien van de vraag" ook de ramingen voor de nabije toekomst lieten zien (antwoord van Tokai op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 8).

Om de uitwisseling van informatie over het verkoopvolume formeel vast te leggen en het bijeenbrengen van de gegevens doeltreffender te maken, stelde SGL op de vergadering van topmannen in Tokio in februari 1995 de invoering van een "central monitoring system" (hierna: "CMS") voor. Tokai werd door het kartel aangewezen om de gegevens van de Japanse producenten, UCAR en SGL bijeen te brengen. Bijlage 20 is een voorbeeld van zo'n verslag. Het heeft als titel "Verslag/prognose voor 1995 en 1996 in het kader van CMS" en begint met een algemeen overzicht van de markt wereldwijd en de positie van SGL, UCAR en de Japanse producenten op regionaal niveau; de drie "poten" van de sector wereldwijd worden vergeleken met een driehoek waarbinnen een evenwicht van de marktaandelen moet worden bewaard: "De balans van de marktaandelen binnen deze driehoek in deze vier jaar helt over naar Pinot ..." [waarmee UCAR wordt bedoeld]. "Er zijn tekenen van een steeds groter wordende verstoring van het evenwicht tussen de marktaandelen binnen de driehoek, die destructieve reacties van de verliezende kant tot gevolg zou kunnen hebben. Hoewel niet gemakkelijk valt te zeggen wat het juiste evenwicht is, moeten wij zeer voorzichtig zijn wat het evenwicht betreft, des te meer omdat wij toch eigenlijk de vruchten van de samenwerking plukken ...". "De komende jaren tot 2000 zullen zeer belangrijk voor ons zijn en dit is voor ons een passende periode om een nieuw soort symbiose te bevorderen waarin wij allen redelijke winsten kunnen behalen terwijl, indien de macht die in het kader van de samenwerking is geaccumuleerd en gereserveerd op ongecontroleerde wijze zou worden gebruikt, deze jaren anderzijds een periode zouden kunnen zijn waarin hetgeen wij tot dusverre tot stand hebben gebracht, wordt afgebroken".

Het document heeft vier tabellen als bijlage (een vijfde tabel over "Verkoopvolume en overzicht van de marktaandelen" ontbreekt).

(73) Voor dit document zijn de relevante tabellen: "Overzicht van verkoopvolume en vraag wereldwijd per eind augustus 1995" en "Prognose verkoopvolume en vraag wereldwijd 1996 per eind augustus 1995". Voor de regio West-Europa zijn alle staalproducerende landen, met inbegrip van Noorwegen, in de tabellen opgenomen: de "Benelux" wordt als één entiteit behandeld en Ierland is ingedeeld onder het Verenigd Koninkrijk. Het totaal is voor elk land uitgesplitst onder de rubrieken "Japan", "SGL", "UCAR", "VAW Carbon" en "Overige". (In hetgeen door UCAR werd aangegeven in verband met de gegevens die in tabellen van slechts drie kolommen werden ingedeeld, zijn de gegevens voor VAW Carbon kennelijk over het hoofd gezien.)

Terwijl in de tekst van het verslag zelf de codenamen "BMW", "Cold", "Pinot" en "Wave" worden gebruikt, is in de aangehechte tabellen deze vermomming weggelaten.

Hoewel de tabel "Verkoopvolume en overzicht van de marktaandelen" (waarop het commentaar op de wereldmarkt "Algemeen overzicht" is gebaseerd) ontbreekt, bestreek deze kennelijk elk jaar van 1993 tot en met 1996 en volgde deze vermoedelijk een soortgelijk schema als in de tabel over het overzicht van de markt in het Verre Oosten per eind augustus 1995 met een "richtsnoer"-marktaandeel voor elk van de producenten en "bijstelling" van de feitelijke verkopen om aan de quota te voldoen.

De verwachte marktaandelen voor 1995 wereldwijd komen dichtbij de door SGL in haar strategiedocument (zie overweging 71) genoemde "stabiele marktaandelen": UCAR 32,1 % (tegenover 31 %); SGL 25,7 % (25 %) en de Japanse producenten 23,5 % (24 %).

In West-Europa is de prognose voor 1995: SGL 41 %, UCAR 32,7 %, VAW Carbon 6,6 % en de Japanse producenten 3,2 %.

Tokai ontkent dat gedetailleerde toewijzingen van verkoopvolume of marktaandeel voor de Europese markt speciaal met de Japanse producenten waren besproken (antwoord van Tokai op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 9-13). Ook al is dat mogelijk juist, toch moet erop worden gewezen dat Tokai (zoals alle andere Japanse producenten) op de hoogte was gebracht van de desbetreffende cijfers voor de Europese markt en hiertegen geen bezwaar maakte.

SGL betoogt dat het central monitoring system nooit tot stand is gekomen (antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 12). Hiermee wordt echter de uitdrukkelijke formulering van de documentaire bewijsstukken in bijlage 12 ontkend. De bewering van SGL wordt voorts tegengesproken door de verklaringen van andere producenten (antwoord van Tokai op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 10 [...]*). Volgens UCAR werd op de laatste bijeenkomsten van de groep in Hongkong in november 1997 en in Bangkok in februari 1998 nog steeds informatie over het verkoopvolume uitgewisseld [...]* (zie de overwegingen 91 en 92).

1.4.5.6. Plaatselijke vergaderingen en contacten

i) Algemeen

(74) Gedurende de periode waarin het kartel actief was, vonden ook veelvuldige contacten en bijeenkomsten plaats tussen de deelnemers op het niveau van de afzonderlijke landen met het doel de prijzen die op het hogere niveau in de werkvergaderingen waren overeengekomen ten uitvoer te leggen en op de toepassing ervan toezicht te houden.

Aangezien de betrokken personen was opgedragen het nodige te doen om hun contacten met concurrenten te verbergen of anderszins te verhullen, zijn er geen rechtstreekse bewijzen in overvloed: het algemene patroon van de onderling afgestemde gedragingen blijkt echter uit de [...]* en de [...]*.

Deze contacten en bijeenkomsten bestrijken Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk.

ii) Duitsland

(75) SGL is de belangrijkste plaatselijke producent en is duidelijk de marktleider in Duitsland, maar dat land is tevens een van de belangrijkste markten van UCAR. Volgens UCAR was het meestal zo dat klanten voor grafietelektroden tweemaal per jaar de markt verkenden wat de prijzen betreft en doorgaans de producenten in het najaar vroegen om prijsopgaven voor het daaropvolgende jaar. SGL deelde het niveau van de door haar voorgestelde prijsverhogingen en het tijdstip waarop deze zouden worden ingevoerd mee aan UCAR, dat dezelfde basisprijzen toepaste (hoewel de onderneming beweert dat zij dikwijls kortingen heeft gegeven). Doorgaans waren er twee prijsverhogingen per jaar.

Af en toe werden bijeenkomsten gehouden op "plaatselijk niveau". Hoewel SGL staande houdt dat deze contacten sporadisch plaatsvonden, meestal niet gepland waren en "toevallig" ter gelegenheid van bijeenkomsten van brancheverenigingen plaatsvonden ([...]*; antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 12), wijst hetgeen door UCAR is meegedeeld erop dat de gang van zaken wat minder spontaan was: de vertegenwoordigers van de twee ondernemingen kwamen af en toe bij elkaar en bespraken de prijzen en wisselden beknopte gegevens uit over hun respectieve verkopen in Duitsland (UCAR beweert dat de onderneming haar verkopen over het algemeen 15 % lager aangaf). Ook werden bepaalde klanten soms besproken [...]*.

Deze bijeenkomsten, die plaatsvonden in restaurants of bars en ter gelegenheid van de jaarlijkse "Eisenhüttentag" in Düsseldorf, werden soms ook bijgewoond door een vertegenwoordiger van VAW Carbon [...]*; VAW Carbon harerzijds geeft nu toe dat zij bijeenkomsten voor bepaalde Europese nationale markten heeft bijgewoond (verklaring, blz. 3). SGL heeft, zonder specifieke aanduidingen te geven, impliciet aangegeven dat er tevens tot 1997 sporadische contacten met Conradty waren [...]*, maar er is geen onafhankelijk bewijs dat deze verklaring bevestigt.

iii) Frankrijk

(76) Rond eind 1994/begin 1995 nam de [...]* van UCAR France contact op met zijn collega bij SGL om de prijzen te controleren die aan de klanten werden geboden.

Deze contacten hadden plaats in de vorm van telefoongesprekken (ongeveer iedere twee maanden) en bijeenkomsten (ongeveer tweemaal per jaar).

UCAR is de "leidende" producent in Frankrijk (zie overweging 62) en stelde derhalve de prijzen op de markt vast. Wanneer een onderling overeengekomen prijsverhoging plaatsvond, nam de vertegenwoordiger van UCAR contact op met SGL om te controleren of deze onderneming dezelfde prijzen toepaste.

Volgens UCAR werden de telefoongesprekken vanuit een telefooncel gevoerd [...]*.

iv) Italië

(77) UCAR en SGL verschillen niet wezenlijk van mening over het tijdstip waarop de "basisregels" voor de onderlinge afspraken op de Italiaanse markt werden vastgelegd, hoewel elk van deze ondernemingen beweert dat de andere het initiatief heeft genomen.

Op 27 oktober 1992 vond in Milaan een bijeenkomst plaats tussen de [...]* van SGL en UCAR, samen met andere werknemers van de ondernemingen [...]*.

Vanaf dat ogenblik onderhielden vertegenwoordigers van UCAR en SGL contact om de details te bespreken van de toepassing van de afgesproken prijzen in de Italiaanse markt. Er vonden regelmatig bijeenkomsten tussen de marketing managers plaats, soms wel eenmaal per maand. De plaats van bijeenkomst waren de kantoren van SGL of restaurants in Milaan. De managing directors van de Italiaanse dochteronderneming van UCAR en SGL kwamen ook op gezette tijden bijeen. Deze bijeenkomsten werden gehouden om de maatregelen voor het doorvoeren van de prijsverhogingen te coördineren alsook om de marktontwikkelingen te analyseren en erop toe te zien dat de ondernemingen hun producten niet onder de afgesproken prijs aanboden. Vervolgens werden de klanten in een individuele brief op de hoogte gebracht van de komende prijsstijgingen. Tegen eind november werden aan de klanten prijslijsten gezonden waarop de prijzen werden vermeld die met ingang van 1 januari zouden gelden [...]*.

(78) C/G heeft aan de Commissie documenten verstrekt die afkomstig zijn van haar Italiaanse verkoopagent en die betrekking hebben op een vergadering tussen "onze bekende concurrenten", hetgeen verwijst naar de vier producenten/leveranciers die op de Italiaanse markt actief waren (bijlagen 21 en 22).

Volgens de verkoopagent van C/G (bijlage 22): "vond de aangekondigde bijeenkomst plaats op vrijdag 12 november (1993). Afspraken en besluiten als volgt:

- op 22 november richten zij een brief aan hun klanten waarin zij de nieuwe officiële prijslijst voor 1994 en hun verkoopvoorwaarden meedelen,

- officiële prijs uit de officiële lijst: 5000 ITL/kg,

- nettoprijs die zij zullen noemen: 4350 ITL/kg".

Volgens C/G (antwoord op verzoek ex artikel 11, blz. 7) waren de "concurrenten" waarschijnlijk SGL, UCAR, Showa Denko en Cova. Aangezien Cova sedert 1991 niet actief is geweest, verwijst C/G vermoedelijk naar VAW Carbon en Conradty. Er zijn geen andere bewijzen voor dat Showa Denko deelnam aan plaatselijke bijeenkomsten voor Italië.

SGL heeft voorts verklaard (verklaring, blz. 21) dat de bijeenkomsten over de Italiaanse markt werden gehouden met UCAR, Conradty, VAW Carbon en (in het begin van het kartel) Pechiney: deze bijeenkomsten werden een- of tweemaal per jaar in een restaurant in Milaan gehouden om de prijzen vast te stellen en de ontwikkeling van de markt te analyseren.

v) Spanje

(79) De managing directors en sales managers van de activiteiten van SGL in Spanje stonden ook regelmatig (en clandestien) gedurende de periode in kwestie met elkaar in contact [...]*. Nadat de kartelprijzen voor de Spaanse markt op Europees niveau waren vastgesteld, werden deze aan de sales managers voor Spanje meegedeeld, waarna deze telefonisch (onder gebruik van fictieve namen) met elkaar contact opnamen om een beslissing te nemen over de praktische aspecten: wie de prijsstijging het eerst zou "aankondigen" en wanneer de prijsstijging van kracht zou worden. Gewoonlijk werden prijsstijgingen op 1 februari van kracht en moesten zij ongeveer vier maanden van tevoren worden aangemeld en derhalve vonden deze contacten doorgaans in het laatste kwartaal van het jaar plaats.

Naast de telefoongesprekken werden soms bijeenkomsten georganiseerd om de Spaanse markt te bespreken, hoogstens eenmaal per jaar. De bijeenkomsten tussen de sales managers worden eveneens door SGL bevestigd [...]*.

Behalve bilaterale (UCAR/SGL) bijeenkomsten waren er af en toe contacten tussen SGL en de twee andere Duitse producenten die op de Spaanse markt leverden. Een vertegenwoordiger van VAW telefoneerde ongeveer tweemaal per jaar naar SGL om erachter te komen wanneer SGL voornemens was een prijsverhoging aan te kondigen en wat het bedrag zou zijn [...]*.

vi) Verenigd Koninkrijk

(80) De marketingvertegenwoordigers van UCAR en SGL in het Verenigd Koninkrijk hielden tussen 1995 en medio 1997 periodiek telefonisch contact om hun prijzen voor bepaalde klanten (waarvan werd vermoed dat zij opzettelijk misleidende informatie aan hun leveranciers verstrekten om de prijs te doen zakken) kruiselings te controleren.

Dit soort telefoongesprekken werd vanuit telefooncellen gevoerd. Ten minste tweemaal in 1996-1997 hadden korte bijeenkomsten plaats in een hotel langs de autoweg M1 in de buurt van Derby [...]*.

1.4.5.7. Betrokkenheid van C/G en VAW Carbon bij het kartel

i) C/G

(81) C/G als producent uit de Verenigde Staten die via vertegenwoordigers in de Gemeenschap zijn producten afzet, bevond zich van oudsher in de positie van een prijsvolger: het was het beleid van de onderneming haar prijzen net even onder die van de twee grootste leveranciers in de Europese markt vast te stellen, waardoor het gebrek aan klantenservice en de positie van de onderneming als voornamelijk tweede of derde leverancier werd weerspiegeld.

C/G woonde noch de topmannenbijeenkomst noch de werkvergaderingen van het kartel bij. C/G geeft echter toe zich wel bewust te zijn geworden van het feit dat er tussen de concurrenten contacten plaatshadden met betrekking tot de sector grafietelektroden [...]*. Voorts erkent de onderneming dat zij wel heeft deelgenomen aan bilaterale bijeenkomsten en telefonische contacten met concurrenten over prijzen en markten. Hoofdzakelijk met SGL, maar ook met UCAR, de Japanse ondernemingen en VAW Carbon [...]*. De contacten begonnen in of rond eind 1991, toen [...]* van SGL het initiatief nam om de toenmalige chief executive officer van C/G in New York te ontmoeten. Volgens C/G gingen de besprekingen onder meer over rentabiliteit en de vaststelling van de prijzen in de sector, maar kwamen specifieke onderwerpen niet aan de orde [...]*.

De eerste vergadering waarop een discussie over voorwaarden en prijzen werd gehouden vond (volgens C/G) in januari 1993 plaats. Na een lunch in het Park Lane Hotel, overhandigde [...]* van SGL aan [...]* van C/G een prijslijst (die nu is zoekgeraakt of is vernietigd) waarop landen, kolommen en data stonden en zei tegen hem dat het de streefprijzen van SGL betrof (antwoord op verzoek ex artikel 11, blz. 9; [...]*). Er moet echter op worden gewezen dat reeds medio 1992 uit interne documenten van C/G blijkt dat de onderneming op de hoogte was van de afspraken om de markt te verdelen (zie overweging 85).

C/G erkent dat zij nog verdere bijeenkomsten en telefoongesprekken met SGL heeft gehad over verkoopvolumes en prijzen (antwoord van C/G op verzoek ex artikel 11, blz. 8-9).

Op 12 september 1995 had een kaderlid van C/G een ontmoeting met [...]* van SGL (bijlage 23). Over het onderwerp van die bijeenkomst bestaan geen schriftelijke stukken maar C/G was al via VAW Carbon in kennis gesteld van de prijsverhoging die op 1 januari 1996 van kracht zou worden en ontving later via dezelfde bron de prijslijst van SGL (zie overweging 64).

(82) C/G is vaag gebleven in de beschrijving van haar contacten met de concurrenten. De volgende schriftelijk gedocumenteerde contacten met SGL in 1996 kunnen echter worden beschouwd als typerend voor het onderwerp van de contacten gedurende de gehele periode.

In de zomer van 1996 verschafte [...]* van SGL tijdens een telefoongesprek met de toenmalige chairman en CEO van C/G aan deze de geldende prijzen en de streefprijzen die deze destijds opschreef. Er hadden al verschillende telefonische contacten over hetzelfde onderwerp plaatsgehad [...]*.

Hoewel SGL tracht dit te ontkennen (antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 13), wordt uit de notities van C/G over het gesprek (bijlage 17) duidelijk dat SGL op dat ogenblik druk op C/G uitoefende om haar verkopen in Europa te beperken. Een opmerking onder aan de bladzijde luidt als volgt: "(1) niet bereid nog verdere aanvallen te incasseren, volume onder controle te houden (2) beheersing te betrachten (3) verbruik van grafiet in Europa - 24000 ton (4) SGL wordt steeds onder druk gezet (5) [...]* (6) [...]* (7) [...]*.".

(Volgens C/G waren nummers 5-7 belangrijke klanten en vreesde C/G dat tegen deze klanten vergeldingsmaatregelen zouden worden genomen indien de onderneming niet aan de wensen van SGL voldeed. Antwoord van C/G van 22 juli 1999 op verzoek ex artikel 11, blz. 4.)

[...]* van SGL die kennelijk verscheidene malen C/G ervan had beschuldigd dat zij in Europa teveel verkocht [...]*, zond vervolgens op 25 september 1996 een faxbericht aan de chief executive officer van C/G (bijlage 24) waarin hij een opsomming gaf van de door hem geraamde verkopen van C/G in de verschillende landen en regio's wereldwijd van 1993 tot 1996. In antwoord hierop noteerde de chief executive officer van C/G de "werkelijke" verkopen van C/G naast de door SGL gemaakte ramingen en stuurde deze per fax terug aan [...]* van deze onderneming (antwoord van C/G van 22 juli 1999 op verzoek ex artikel 11, blz. 2).

Op een latere bijeenkomst tussen vertegenwoordigers van SGL en C/G op de luchthaven van Frankfurt op of rond 19 november 1996 herhaalde de general manager van de eenheid elektroden van de verkoopafdeling van C/G dat de in het faxbericht van 25 september door SGL gemaakte ramingen van de verkoopcijfers van C/G onjuist waren [...]*. Behalve de bijeenkomsten en gesprekken die zij met SGL heeft gehad erkent C/G nu ook dat zij periodiek in contact is geweest met zowel UCAR als de Japanse producenten [...]*. Ook al waren deze contacten zeer sporadisch (en zo worden zij door C/G ook afgeschilderd), in ieder geval zouden zij er bij het kaderpersoneel van C/G geen enkele twijfel hebben laten bestaan over hetgeen door de andere producenten van de onderneming werd verwacht.

SGL tracht deze contacten met C/G te minimaliseren door te verklaren dat ze nodig waren omdat C/G aan SGL naaldcokes wilde verkopen (antwoord SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 13). Dit wordt evenwel door C/G tegengesproken in haar verklaring [...]* en in haar antwoord op het verzoek ex artikel 11 d.d. 22 juli 1999 en door de vorenvermelde documenten. Daaruit blijkt namelijk duidelijk dat SGL spontaan informatie aanbood over richtprijzen voor grafietelektroden en uitvoeringsdata; tevens klaagde zij over de omvang van C/G's verkopen op bepaalde Europese markten.

(83) C/G betoogt op haar beurt [...]* dat zij geen van haar door [...]* van SGL verstrekte informatie heeft gebruikt voor het vaststellen van de prijzen. Integendeel, zij stelde haar prijzen voor exportmarkten vast op basis van uiteenlopende factoren, onder meer de prijzen die afnemers, in hun verklaringen aan de agenten van C/G, voor grafietelektroden betaalden. C/G zou geen besluiten treffen in verband met prijszetting zonder informatie van de betrokken afnemers te ontvangen. De prijszetting van C/G werd aangestuurd door die informatie, niet door informatie die [...]* van SGL meedeelde over wat in de toekomst misschien kon gebeuren.

(84) De Commissie is evenwel van oordeel dat deze verklaring niet oprecht is. C/G werd vooraf geïnformeerd over de prijsverhogingen en richtprijzen die UCAR en SGL voor de Europese markten hadden afgesproken, en gaf de verzekering dat zij hun plannen niet zou belemmeren of dwarsbomen. Zij was wel degelijk op de hoogte van het feit dat bij de prijzen die door afnemers werden betaald en de richtprijzen die SGL haar had meegedeeld, sprake was van een en hetzelfde gegeven. Door vooraf de richtprijzen aan C/G mee te delen, kregen de leiders van het kartel de zekerheid dat hun prijzen werden gevolgd door C/G die (zoals uit het onderstaande bewijsmateriaal blijkt) in ieder geval haar gedragingen aanpaste zodat deze zouden aansluiten bij de wensen van het kartel, en met name van SGL.

(85) C/G betoogt voorts dat de bewering van de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar dat bepaalde topmedewerkers op de hoogte waren van het bestaan van het kartel, niet door enig feitenmateriaal wordt gestaafd (antwoord C/G op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 2).

In dit verband wijst de Commissie erop dat al op 22 juli 1992 - twee maanden vóór de bijeenkomst van de topmannen in Londen - in het wekelijkse verslag aan de chairman werd opgemerkt (bijlage 25): "(Wij) hebben 'ons aandeel' in Duitsland voor de tweede helft daadwerkelijk geboekt. Alles tegen 4000 DEM + /MT."

De door C/G gebruikte term "ons aandeel" is een sterke aanwijzing dat er al bepaalde afspraken bestonden om haar verkopen op die bepaalde markt te beperken. Het is zeker zo dat VAW Carbon de indruk had (bijlage 26) dat C/G ermee ingestemd had haar verkopen in Duitsland te beperken. Ondanks het feit dat C/G verklaart dat zij niet wist hoe VAW Carbon deze indruk had opgedaan (antwoord op verzoek ex artikel 11, blz. 7), zou een dergelijke indruk volledig stroken met het feit dat SGL herhaaldelijk benadrukte dat C/G in Europa "te veel" had verkocht.

Ook C/G-medewerkers waren op de hoogte van de "ongeschreven belofte" tussen de internationale grafietproducenten om hun capaciteit niet uit te breiden, besluit dat in mei 1992 in Londen was genomen (bijlage 27).

Haar agenten in Brussel verwezen immers een belangrijke klant in Frankrijk op basis van zijn activiteit naar C/G in plaats van naar SGL: "Wij profiteerden van een negatieve maatregel tegen een van de groten - SGL. Zij [nl. de betrokken afnemer] hopen het kartel te destabiliseren door één van de partijen bijzonder ongelukkig te maken." (bijlage 28).

(86) Het beleid van C/G ten aanzien van het kartel wordt samengevat in een faxbericht van 11 november 1993 dat aan haar Duitse agenten was gericht. Daarin legt de topman van C/G uit waarom de agenten onmiddellijk het aanbod van een korting van 100 DEM voor Scandinavische klanten (die hun facturen in Duitse mark kregen) moesten intrekken, en schrijft hij: "Laat me proberen uit te leggen waarom we dit standpunt innemen. Zoals ik u voordien al heb gezegd, zijn we op afstand de nummer 4 in de elektrodeproductie in de wereld. Wanneer UCAR, SGL en de Japanners als één groep meer dan 85 % van de wereldproductie controleren, bevinden we ons niet in een positie dat we alles kunnen doen om hun bereidheid en mogelijkheden te verstoren om de wereldprijzen te verhogen."

(bijlage 29).

C/G beweert dat de laatste contacten met SGL plaatsvonden in november 1996 [...]*. Er is geen informatie die op het tegendeel lijkt te wijzen (zie ook overweging 115).

ii) VAW

(87) VAW Carbon heeft in haar aanvankelijke antwoord op het verzoek om inlichtingen van de Commissie d.d. 31 maart 1999 toegegeven dat zij aanwezig was op "informele" bijeenkomsten met vertegenwoordigers van SGL, UCAR en de vier Japanse producenten. Volgens VAW Carbon werden de vergaderingen die zij bijwoonde, doorgaans in Zwitserland gehouden en vonden ze een- of tweemaal per jaar plaats. De onderneming deelde desbetreffend evenwel geen documenten mee en beweerde ook niet in staat te zijn nadere gegevens te verstrekken over data, locaties of deelnemers van specifieke vergaderingen. (Zoals de overige betrokkenen, nam de vertegenwoordiger van VAW Carbon stappen om zijn deelname aan vergaderingen te verhullen door met opzet geen reiskosten te declareren.)

Bij schrijven van 12 juli 1999 heeft VAW Carbon evenwel toegegeven dat zij in de periode van 1 januari 1992 tot eind 1996 deel heeft genomen aan geregelde vergaderingen waarbij het ging om de planning en de toepassing van een kartel onder leiding van SGL en UCAR met het oog op afspraken over volumequota's en prijzen voor grafietelektroden [...]*.

Volgens VAW Carbon was haar positie als "prijsvolger" goed bekend aan de twee groten en was haar deelname aan bijeenkomsten zelfs niet nodig voor het welslagen van het kartel. Terwijl SGL beweert VAW Carbon "alleen geïnformeerd te hebben" over data en plaatsen van de vergaderingen (antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 13), verklaart VAW Carbon dat SGL erop had aangedrongen dat VAW Carbon zou deelnemen aan de geregelde vergaderingen [...]*.

(88) VAW Carbon was aanwezig op de eerste werkvergadering die op 25 mei 1992 in Zürich plaatsvond en waarop de diverse markten werden verdeeld over de deelnemers en een prijslijst werd geïntroduceerd.

Tot eind 1996 nam de managing director van VAW Carbon deel aan multilaterale bijeenkomsten (werkvergaderingen) die in Europa plaatsvonden [...]*. Nadien werd de onderneming niet langer uitgenodigd (zij legt niet uit waarom).

VAW Carbon geeft ook toe dat zij een- of tweemaal per jaar deelnam aan afzonderlijke, Europese groepsvergaderingen, alsmede aan bijeenkomsten waarin specifieke, nationale markten werden besproken.

VAW Carbon trad ook op als verbinding tussen het kartel en C/G via haar Duitse verkoopagenten; zie bijlagen 9, 30 (de managing director van VAW Carbon had vermoedelijk de prijslijsten van SGL gekregen).

De rol van VAW Carbon bij het toezicht op de verkoopvolumes (de CMS-regeling) wordt aangetoond in bijlage 20.

VAW Carbon beweert de "informele" bijeenkomsten met concurrenten vanaf eind 1996 niet langer te hebben bijgewoond. Er is geen informatie van andere kartelleden voorhanden die op het tegendeel wijst (zie overweging 115).

1.4.5.8. Voortzetting van de kartelvergaderingen na de verificaties

(89) De gelijktijdige verificaties die de Commissie en de kartelautoriteiten in de Verenigde Staten in juni 1997 hadden uitgevoerd, maakten niet onmiddellijk een einde aan het kartel.

(90) Showa Denko beweert dat zij al op de werkvergadering in Tokio van april 1997 haar voornemen bekend had gemaakt niet langer aan de vergaderingen te zullen deelnemen [...]*. Eind 1996 rees er namelijk scherp verzet bij klanten in de Verenigde Staten tegen een aangekondigde prijsstijging met 9 % die begin 1997 zou ingaan; de afnemers hadden zelfs publiekelijk verklaard dat zij een klacht indienden bij het Department of Justice. Volgens sommige verklaringen was de mogelijkheid van een onderzoek overwogen al enkele maanden voordat de Commissie de verificaties liet uitvoeren.

(91) Onmiddellijk na de verificaties van de Commissie op 5 juni 1997 - waarvoor SGL de overige producenten had gewaarschuwd - bespraken SGL en UCAR de uitkomst van het onderzoek. SGL verzekerde UCAR dat geen belastende documenten waren aangetroffen [...]*.

Medio juli 1997 werd in Maleisië een vergadering gehouden waaraan vertegenwoordigers van SGL, Nippon, Tokai en SEC deelnamen. Showa Denko en UCAR wilden niet deelnemen en de vergadering vond zonder hen plaats. Nadere gegevens over de besprekingen en regelingen zijn niet beschikbaar [...]*.

In november 1997 vond in Hongkong een andere vergadering plaats, die anderhalve dag duurde. Deelnemers waren: SGL, UCAR, Tokai, SEC en Nippon. Deze bespraken de toestand van de procedure voor de Commissie en pasten voor iedere regio en markt de volumegrafieken van het CMS (Central Monitoring System) aan ([...]*; zie ook het antwoord van SGL op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 13).

(92) De laatst bekende tripartiete bijeenkomst vond op 13 februari 1998 in Bangkok plaats [...]*. Er waren deelnemers van SGL en UCAR en, aan Japanse zijde, van Tokai, SEC en Nippon. De tabellen van het Central Monitoring System werden andermaal aangepast, in overeenstemming met de gebruikelijke werkwijze. SGL en UCAR deelden de Japanse ondernemingen de toentertijd voor Europa geldende prijzen mee.

De Europese sales directors van UCAR en SGL onderhielden, naast de werkvergaderingen met hun Japanse collega's, ook regelmatig contact om hun prijzen op de Europese markten te coördineren.

Blijkbaar had UCAR een prijsverhoging in Europa niet zoals gepland op 1 juli 1997 doorgevoerd. De prijsverhoging was uitgesteld tot 1 januari 1998. De telefonische contacten en de bijeenkomsten hadden onder meer met deze kwestie te maken.

(93) Naast de geregelde contacten tussen de Europese [...]* over prijszetting, hadden ook [...]* van UCAR en SGL geregeld gesprekken met elkaar (onder meer via een mobiele telefoon met registratie in Zwitserland).

Deze bilaterale contacten bleven minstens tot maart 1998 duren [...]*.

Ontkent SGL in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (blz. 13) dat zij enig advies in die zin heeft gegeven, dan bevestigt zowel Showa Denko [...]* als SEC (antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 12) dat de topmedewerkers van SGL aan de Japanse producenten hadden verteld niet met het onderzoek van de Commissie mee te werken en niet te antwoorden op de verzoeken om inlichtingen ex artikel 11. Deze verklaringen lijken de Commissie geloofwaardig, aangezien SGL diverse andere kartelleden had gewaarschuwd voor de nakende verificaties (zie overweging 27), aangezien geen van de Japanse producenten - met uitzondering van Showa Denko - aanvankelijk met de Commissie heeft meegewerkt en aangezien hun antwoorden op de door de Commissie gezonden verzoeken ex artikel 11 zeer vaag bleven.

UCAR verklaart [...]* dat [...]* van SGL met de director of sales van UCAR bleef bellen, ook toen deze door de onderneming was ontslagen. Tussen april 1998 en oktober 1998 vonden meerdere contacten plaats.

2. JURIDISCHE BEOORDELING

2.1. HET EG-VERDRAG EN DE EER-OVEREENKOMST

2.1.1. VERBAND TUSSEN HET EG-VERDRAG EN DE EER-OVEREENKOMST

(94) De hiervoor beschreven afspraken waren van toepassing op alle staalproducerende landen in de EER, dat wil zeggen alle huidige lidstaten plus Noorwegen (IJsland en Liechtenstein produceren geen staal). De betrokken afspraken golden eveneens voor Oostenrijk, Zweden en Finland voordat zij toetraden tot de Gemeenschap op 1 januari 1995.

De EER-overeenkomst, die bepalingen betreffende de mededinging bevat welke analoog zijn met die van het Verdrag, werd op 1 januari 1994 van kracht. Onderhavige beschikking betreft derhalve de toepassing van deze regels (voornamelijk artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst) op de afspraken waartegen bezwaar wordt gemaakt vanaf de datum waarop deze van kracht werden.

Voorzover de afspraken de mededinging en het handelsverkeer tussen de EU-lidstaten negatief hebben beïnvloed, is artikel 81 van het Verdrag van toepassing; met betrekking tot de werking van het kartel in Noorwegen en de gevolgen ervan voor het handelsverkeer tussen de Gemeenschap en de EVA-lidstaten die deel uitmaakten of uitmaken van de EER (hierna: "EVA/EER-staten"), evenals tussen EVA/EER-staten onderling, is artikel 53 van de EER-overeenkomst van toepassing.

2.1.2. JURISDICTIE

(95) Overeenkomstig artikel 56, lid 1, onder c), en lid 3, van de EER-overeenkomst is de Commissie in onderhavige zaak bevoegd voor de toepassing zowel van artikel 81, lid 1, van het Verdrag als van artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst, aangezien van het kartel merkbare gevolgen uitgingen op het handelsverkeer tussen de lidstaten en de mededinging in de Gemeenschap.

2.2. TOEPASSING VAN ARTIKEL 81 VAN HET VERDRAG EN ARTIKEL 53 VAN DE EER-OVEREENKOMST

2.2.1. ARTIKEL 81, LID 1, VAN HET VERDRAG EN ARTIKEL 53, LID 1, VAN DE EER-OVEREENKOMST

(96) Artikel 81, lid 1, van het Verdrag verbiedt als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst, en met name die welke bestaan in het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan- en verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden, het beperken of controleren van de productie en de markten of het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen.

(97) Artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst (opgesteld analoog met artikel 81, lid 1, van het Verdrag) bevat een identiek verbod op overeenkomsten enz., maar vervangt de voorwaarde van a) ongunstige beïnvloeding van de handel "tussen de lidstaten" door "tussen de overeenkomstsluitende partijen" en de voorwaarde