INHOUD

Paragraaf

1.Inleiding 1.1 - 1.6

2.De beperkte invloed van acties tot exploitatie van de onderzoekresultaten 2.1 - 2.29

De publikaties 2.1 - 2.8

De omvang van de wetenschappelijke en technische publikaties 2.1 - 2.4

Het beleid inzake de verspreiding 2.5 - 2.8

De octrooien 2.9 - 2.16

Eerste element van technologische kracht: het belang van de verworvenheden 2.10

Tweede element van technologische kracht: de inventiviteit 2.11 - 2.13

Derde element van technologische kracht: de tendensen 2.14

Vierde element van technologische kracht: de ruime spreiding 2.15

Globale beoordeling 2.16

Bevordering van het gebruik 2.17 - 2.24

Beperkt aantal produktieve dossiers 2.17 - 2.22

Weinig talrijke licentieverleningen 2.23

Zeer geringe royalties 2.24

De invloed van de onderzoekprogramma's van DG XIII, diensten te Brussel 2.25 - 2.29

Resultaten die aandacht verdienen 2.25 - 2.26

Een nieuwe aanpak 2.27 - 2.29

3.Op zoek naar de oorzaken: 1. Energieke actie of passieve procedures 3.1 - 3.56

Inleiding 3.1

Tekortkomingen in eerdere stadia dan het directoraat XIII-C 3.2 - 3.9

Verspreiding van kennis 3.3 - 3.5

Bevordering van het gebruik 3.6 - 3.9

Beperkt dynamisme van de diensten octrooien en publikatie 3.10 - 3.15

De gebruiksbevordering van hoog tot laag 3.16 - 3.53

Het meeste personeel in de minst dynamische diensten 3.17

De somtijds passieve houding van de dienst gebruiksbevordering 3.18 - 3.31

Het technische aspect krijgt voorrang boven het commerciële 3.32 - 3.43

Het onderzoek staat onvoldoende ten dienste van de gebruiksbevordering 3.44 - 3.48

Onsamenhangende gebruiksbevordering 3.49 - 3.53

De invloed van de acties wordt onvoldoende geëvalueerd 3.54 - 3.56

Te weinig cijfergegevens 3.54

De invloed van de publikaties wordt niet geëvalueerd 3.55

Uitgaven en ontvangsten worden niet per project of per operatie geïdentificeerd 3.56

4.Op zoek naar de oorzaken: 2. Middelen niet in verhouding tot de behoeften 4.1 - 4.20

Inleiding 4.1

De personele middelen voor de exploitatie in vergelijking met die voor het onderzoek 4.2 - 4.3

De financiële middelen 4.4 - 4.8

Verhouding tussen de financiële middelen voor onderzoek/exploitatie in het tweede kaderprogramma 4.5 - 4.6

Verhouding in de begroting 4.7

Verhouding in het derde kaderprogramma 4.8

Enkele vergelijkingen 4.9 - 4.10

De uitgaven voor experimentele ontwikkeling volgens de OESO 4.9

Het demonstratieprogramma inzake energie 4.10

De praktische gevolgen van het tekort aan middelen 4.11 - 4.19

Conclusie 4.20

5.Op zoek naar de oorzaken: 3. Versnippering van de werkzaamheden ten behoeve van de exploitatie van de onderzoekresultaten en de overdracht van technologie 5.1 - 5.58

Versnippering van de verantwoordelijke diensten 5.1 - 5.30

Verspreiding van de resultaten 5.1 - 5.10

Bevordering van het gebruik van de resultaten 5.11 - 5.19

Invloed van het kaderprogramma 5.20 - 5.22

Beperkte organisatorische verbindingen tussen de diensten 5.23 - 5.30

Scheiding van bevoegdheden en middelen 5.31 - 5.50

Opdeling van de publikatiekredieten tussen verscheidene diensten 5.31 - 5.40

Kredieten van directoraat XIII-C en het GCO voor ondersteunende werkzaamheden ten behoeve van de diensten van de Commissie 5.41 - 5.45

Kredieten van directoraat XIII-C en EGKS-acties 5.46 - 5.50

Veelheid van verwante, maar afzonderlijk beheerde activiteiten 5.51 - 5.55

Inleiding 5.51

De demonstratieprojecten van DG XI en XVII 5.52

Het Sprint-programma 5.53

Innovatie en de verschillende terreinen van gemeenschappelijk beleid 5.54 - 5.55

Conclusie 5.56 - 5.58

6.Aanbevelingen en overwegingen voor de toekomst 6.1 - 6.26

Doorzichtigheid en correctheid van de begroting 6.1 - 6.4

Betere toewijzing van middelen 6.5 - 6.6

Exploitatie van de resultaten: laatste stadium van het onderzoek of een afzonderlijke activiteit? 6.7 - 6.10

Moet de gebruiksbevordering winstgevend zijn of uit openbare middelen worden gefinancierd? 6.11 - 6.13

Een aantal gespecialiseerde administratieve diensten of een geïntegreerde, zelfstandige afdeling? 6.14 - 6.20

Een evenwichtige decentralisatie bij het innovatiebeleid 6.21 - 6.26

Blz.

Antwoorden van de Commissie 34 - 46

SPECIAAL VERSLAG Nr. 2/91 over de exploitatie van de resultaten van het communautaire onderzoek vergezeld van de antwoorden van de Commissie (91/C 133/01)

1. Inleiding

1.1. Onderzoek is een der belangrijkste gebieden waarop het communautair beleid zich richt. Het vormt het onderwerp van meerjarenplannen die in de vorm van "kaderprogramma's" de voornaamste onderzoeksgebieden per periode van vier of vijf jaar bepalen en de bijbehorende financiële toewijzing vastleggen. Tot op heden werden drie kaderprogramma's aangenomen: een voor 1984-1987, een voor 1987-1991 en een voor 1990-1994. Het derde werd aangenomen op 23 april 1990 en overlapt dus ten dele het tweede.

1.2. Het communautair onderzoek wordt uitgevoerd op twee manieren. Een deel van de onderzoekwerkzaamheden wordt verricht door en op kosten van de Commissie zelf in het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO). Dat zijn de "eigen werkzaamheden", waarvoor in de begroting 1989 een bedrag van 225,7 Mio ECU, ofwel 15,7 % van het totaal van 1441,4 Mio ECU, werd opgenomen. De rest wordt hoofdzakelijk uitgevoerd op basis van contracten voor gezamenlijke rekening van de Commissie (Directoraten-generaal XII en XIII) met derden (onderzoekscentra, universiteiten, bedrijven). Daarnaast zijn er nog de "gecooerdineerde werkzaamheden" die worden uitgevoerd in de Lid-Staten. Hiervan wordt enkel de cooerdinatie door de Commissie verzekerd en gefinancierd; financiering van de werkzaamheden zelf is volledig uitgesloten. Onderzoek voor gezamenlijke rekening en gecooerdineerde werkzaamheden vormen samen de "werkzaamheden onder contract", waarvoor op de begroting 1989 een bedrag van 1215,7 Mio ECU, ofwel 84,3 % van het hiervoor genoemde totaal, werd uitgetrokken.

1.3. De exploitatie van de onderzoekresultaten kan in het algemeen drie vormen aannemen:

a)verspreiding van kennis door publikaties, maar ook de oprichting en het beheer van gegevensbanken en communicatienetwerken, deelneming aan handelsbeurzen, tentoonstellingen, colloquia en dergelijke, opleiding;

b)bescherming van de intellectuele eigendom van de uitvindingen: voornamelijk het aanvragen en beheren van octrooien;

c)bevordering van het gebruik van de uitvindingen: de verfijning en de bevordering van de industriële en commerciële toepassing ervan.

1.4. Bij de Commissie is de exploitatie van de onderzoekresultaten in hoofdzaak toevertrouwd aan directoraat C van het Directoraat-generaal (DG) XIII, dat daartoe beschikt over de begrotingsposten B 7388 (vroegere post B 7306) en B 7530. Binnen dit directoraat zijn drie diensten belast met de drie hiervoor genoemde activiteiten:

a)voor de verspreiding van kennis: de afdeling XIII-C-3 (wetenschappelijke en technische communicatie);

b)voor de octrooien: de eerste sectie van afdeling XIII-C-1, terwijl een andere sectie zich bezighoudt met de innovatie en de technologieoverdracht;

c)voor de bevordering van het gebruik: de afdeling XIII-C-2.

1.5. In het besluit van de Raad tot goedkeuring van het tweede kaderprogramma van werkzaamheden op het gebied van onderzoek en ontwikkeling(1)

werd voor de periode 1987-1991 (5 jaar) een bedrag van 5 396 Mio ECU uitgetrokken voor het onderzoek en de exploitatie van de resultaten; in een verhouding van 141 tot 1 krijgt het onderzoek 5 358 Mio ECU en de exploitatie 38 Mio ECU. In het derde kaderprogramma voor de jaren 1990-1994(2)

wordt dat 5 700 Mio ECU, waarvan in een verhouding 99 staat tot 1 het onderzoek 5 643 Mio ECU krijgt en de benutting 57 Mio ECU.

1.6. Bij het onderzoek waarover dit verslag gaat wilde de Rekenkamer zich niet beperken tot de controle van een dienst of een bepaalde begrotingslijn, maar in het algemeen beoordelen hoe de Gemeenschap een functie vervult.

2. De beperkte invloed van acties tot exploitatie van de onderzoekresultaten

De publikaties

De omvang van de wetenschappelijke en technische publikaties

2.1. De publikaties van wetenschappelijke en technische aard worden opgenomen in het jaarlijks programma van publikaties van de Commissie; daarna verschijnen ze, op verzoek van de verschillende diensten die auteur of ordonnateur zijn, door toedoen van de dienst publikaties DG XIII-C-3, die er in principe verplicht bij betrokken moet zijn.

2.2. In haar jaarlijks programma voor 1979 besliste de Commissie tot publikatie van 534 documenten van wetenschappelijke en technische aard (tijdschriften, verslagen, werken, teksten van conferenties) of 50,6 % van het totale aantal; in het programma voor 1985 was dit aantal gestegen tot 847 of 73,5 % van het totaal.

2.3. De wetenschappelijke en technische documenten die werkelijk door toedoen van afdeling XIII-C-3 werden gepubliceerd, waren minder talrijk dan in het programma was gepland, maar hun aantal steeg toch van 485 in 1987 naar 581 in 1988.

2.4. Het werkelijke aantal publikaties ligt trouwens hoger dan de hiervoor genoemde getallen. In de praktijk wordt een aantal documenten rechtstreeks door de producerende diensten gedrukt, uitgegeven en verspreid, met een zekere publikatievrijheid, maar buiten het programma om en zonder tussenkomst van de afdeling XIII-C-3 of van het Bureau voor officiële publikaties. Dit komt vrij vaak voor bij DG XII en bij het GCO.

Het beleid inzake de verspreiding

2.5. Bij onderzoek van een steekproef van 38 publikatiedossiers die door afdeling XIII-C-3 in 1988 werden behandeld, bleek het aantal door de Commissie bij het Bureau voor officiële publikaties bestelde exemplaren voor kosteloze verspreiding te gaan van 150 tot 400.

2.6. Heel anders ligt de zaak bij de door het Bureau verkochte werken. Op een steekproef van 25 verslagen die door het Bureau in de collectie EUR werden gepubliceerd en die tussen 1 juli 1987 en 31 december 1988 beschikbaar kwamen, lag het gemiddelde aantal verkochte exemplaren op 14 november 1989 iets hoger dan vier. Het best verkochte verslag van de steekproef haalde slechts 17 exemplaren. Het verkoopcijfer is de vuurproef voor een werk en vormt een onbetwistbaar criterium voor de belangstelling die het wekt. Maar een grootscheepse kosteloze verspreiding is altijd mogelijk, en de invloed daarvan valt niet te controleren zonder een speciaal onderzoek.

2.7. Wordt de uitgave daarentegen overgelaten aan een particuliere uitgever, dan ligt het verkoopcijfer per werk veel hoger, namelijk in de honderden. Dit enorme verschil - enkele honderdtallen bij particuliere uitgave tegen enkele eenheden bij uitgave door het Publikatiebureau - doet vermoeden dat de verkoopbevordering van de Gemeenschap niet doeltreffend genoeg is.

2.8. De Commissie zou zich dus moeten afvragen hoe de efficiëntie van haar verspreidingsmethoden kan worden verhoogd. Het Bureau kan enkel een traditionele, vrij ongenuanceerde verkoopbevordering toepassen. Het beschikt over een enkelvoudig netwerk van erkende depothouders voor alle publikaties van de Gemeenschap. Alleen de producerende diensten, die de belangstellenden kennen, zouden een specifieke verkoopbevordering kunnen plannen en voorstellen, die naar gelang van de aard van het werk meer doelgericht is. De klantenkring voor een zeer wetenschappelijk werk is immers altijd zeer beperkt en betrekkelijk goed afgebakend.

De octrooien

2.9. Om de draagwijdte van de communautaire activiteiten inzake het aanvragen en instandhouden van octrooien te begrijpen, dienen zij te worden bezien:

- in hun geografische context, want de prestaties van een gemeenschap kunnen slechts worden beoordeeld in vergelijking met die van anderen; en

- in het tijdskader, want de beoordeling van de actuele situatie moet worden aangevuld en eventueel verbeterd vanuit de kennis van de tendensen.

Eerste element van technologische kracht: het belang van de verworvenheden

2.10. Technieken worden gekocht en verkocht, of ook gehuurd, en uit de cijfers van de technologische betalingsbalans kan men aflezen waar de grootste "technologische vindplaatsen" liggen, welke landen vooral leverancier of vooral klant zijn. De feiten zijn duidelijk: volgens de gegevens van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO)(3)

over 1985 bedraagt het dekkingspercentage van de externe uitgaven voor technologie door overeenkomstige ontvangsten 268,2 % voor de Verenigde Staten, 79,9 % voor Japan en slechts gemiddeld 61,4 % voor de EEG-landen(4)

, die hiermee als groep het slechtst gerangschikt staan onder de leden van de OESO.

Tweede element van technologische kracht: de inventiviteit

2.11. Het aantal octrooiaanvragen kan worden beschouwd als een aanwijzing voor de inventiviteit, op voorwaarde dat een uitvinding waarvoor achtereenvolgens of tegelijkertijd in verschillende landen octrooi wordt aangevraagd, toch slechts eenmaal wordt geteld. Ter voorkoming van dubbeltellingen wordt in de OESO-statistieken onderscheid gemaakt tussen de "binnenlandse octrooien", die door de inwoners van een land in dat land zijn aangevraagd, en de "buitenlandse octrooien", die door inwoners van een land in een ander land zijn aangevraagd. Van alle binnenlandse octrooien van de OESO-landen waren er in 1986 18,0 % voor de EEG-landen, 14,1 % voor de Verenigde Staten en 62,9 % voor Japan alleen.

2.12. Interessanter is de statistiek van het aantal binnenlandse octrooien dat wordt aangevraagd per miljoen aan onderzoek gespendeerde dollars, want deze geeft een idee van het "inventief rendement" van het onderzoek. Dat aantal was in 1986 voor Japan 7,0; voor de EEG-landen samen(5)

1,2; voor de Verenigde Staten 0,6 en voor de OESO-landen samen gemiddeld 1,9.

2.13. Waar kan men de communautaire activiteit in dit verband situeren? De statistieken van de Gemeenschap maken onderscheid tussen de eerste aanvraag voor een uitvinding (in een bepaald land) en de aanvragen ter verspreiding van dezelfde uitvinding in andere landen. Hoewel ze niet volledig samenvallen, kan men de "eerste aanvragen" van de Gemeenschap toch vergelijken met de "binnenlandse aanvragen" van de OESO. Wanneer een uitvinder octrooi aanvraagt in een of meer landen, zal hij immers zelden zijn eigen land overslaan. In 1986 waren er, per miljoen(6)

aan eigen onderzoekwerkzaamheden(7)

gespendeerde dollars, 0,11 eerste octrooiaanvragen door de Gemeenschap ingediend, wat 11 maal lager is dan voor het geheel van de EEG-landen en 17 maal lager dan voor het geheel van de OESO-landen.

Derde element van technologische kracht: de tendensen

2.14. Tussen 1982 en 1986 steeg het aantal binnenlandse octrooiaanvragen met 22,3 % in de OESO-landen, maar slechts met 4,9 % in de EEG-landen. Intussen daalden de communautaire eerste aanvragen met 24,1 %. Uitgedrukt in absolute cijfers in plaats van procenten is het aantal eerste aanvragen tussen 1972 en 1988 ingestort: van 67 naar 19.

Vierde element van technologische kracht: de ruime spreiding

2.15. De communautaire activiteiten lijken alleen een vooraanstaande rol te spelen waar het gaat om de geografische spreiding die aan de bescherming van de uitvindingen wordt verleend. De Gemeenschap vraagt voor een uitvinding vaak octrooi aan in een vrij groot aantal EEG-landen en zelfs daarbuiten (Verenigde Staten, Canada, Japan). Per eerste aanvraag deed de Gemeenschap in 1986 7,5 aanvragen ter verspreiding in andere landen, maar in 1988 waren dat er 10. Ter vergelijking zij opgemerkt dat in 1986 de uitvinders uit de OESO-landen op één binnenlands octrooi 1,2 buitenlandse octrooien aanvroegen, die uit Japan 0,3, die uit de Verenigde Staten 2,5 en die uit de EEG-landen 2,8.

Globale beoordeling

2.16. De resultaten van de communautaire activiteiten inzake octrooien lijken dus uiterst beperkt te zijn. De hoofdoorzaak voor de daling van het aantal uitvindingen onder gemeenschapsoctrooi lijkt te zijn dat het GCO minder onder octrooi te plaatsen uitvindingen aanbiedt. Daarbij komt dat het beleid ten aanzien van de instandhouding van octrooien geleidelijk restrictiever wordt, wegens de hoge kostprijs en op grond van de vaststelling dat slechts weinig octrooien tot enige industriële toepassing leiden (volgens verklaringen van GCO-verantwoordelijken 2 tot 4 %). Tenslotte is het momenteel nog zo dat de werkzaamheden onder contract slechts een beperkt gedeelte vormen van de activiteiten van de dienst octrooien (zie hierover ook de paragrafen 4.16 en 4.17).

Bevordering van het gebruik

Beperkt aantal produktieve dossiers

2.17. De dienst die belast is met de bevordering van het gebruik heeft sinds zijn oprichting in 1968 tot 31 maart 1989 340 dossiers behandeld, ofwel gemiddeld 16 per jaar. In werkelijkheid is het aantal geleidelijk toegenomen: 3 in 1968, 9 in 1973, met uitschieters van 47 in 1974 en 45 in 1984. In het algemeen kan men zeggen dat het aantal sedert 1975 jaarlijks tussen 10 en 20 ligt (23 in 1988).

2.18. Die cijfers kan men vergelijken met het aantal onderzoekprojecten. In 1986 tekende DG XII 1672 contracten inzake onderzoek voor gezamenlijke rekening, in 1987 waren dat er 1395. De onderzoekprogramma's van het GCO voor de periode 1984-1987 omvatten 43 onderwerpen, die voor de periode 1988-1991 46. Elk onderwerp wordt onderverdeeld in projecten.

2.19. Uit deze enkele gegevens blijkt voldoende dat een zeer klein gedeelte van de onderzoekwerkzaamheden nadien door de dienst gebruiksbevordering in behandeling wordt genomen.

2.20. Maar het samenstellen van een dossier betekent niet altijd dat een gebruiksbevorderingsactie wordt opgezet, laat staan dat die succes heeft. Er werd willekeurig een aantal dossiers uitgekozen. De meeste daarvan waren slechts enkele millimeters dik; sommige bevatten enkel het openingsformulier en het afsluitingsformulier. Blijkbaar had de dienst voor sommige dossiers de bevordering van het gebruik alleen maar overwogen en zich ertoe beperkt enkele basisgegevens te verzamelen.

2.21. Van de 327 dossiers die tot 31 december 1988 waren geopend, waren er 121 gesloten, 41 sluimerden en slechts 165 dossiers werden door de Commissie nog als actief beschouwd. Maar de Kamer kon vaststellen dat sommige van de zogenaamd actieve dossiers voorlopig althans vastgelopen zijn en soms wellicht niet tot rijping zullen komen.

2.22. Sedert zijn ontstaan heeft de dienst gebruiksbevordering kunnen zorgen voor commercialisatie van een vijftigtal uitvindingen van allerlei aard en oorsprong en ook rechtstreeks ongeveer 280 arbeidsplaatsen gecreëerd(8)

.

Weinig talrijke licentieverleningen

2.23. Per jaar worden een vijftal contracten gesloten betreffende licentieverlening, know-how of technologie-overdracht (één in 1984, vijf in 1985, vier in 1986, zes in 1987). Met de cijfers van 1987 betekent dat één contract per 177,9 Mio ECU aan financiële verplichtingen voor onderzoek.

Zeer geringe royalties

2.24. Tabel 1 toont enkele cijfers over royalties voor licenties en betalingen voor technische bijstand. Het aantal dossiers dat ontvangsten oplevert, was al zeer laag en daalt bovendien pijlsnel. In 1988 haalde men 1 ecu ontvangsten uit 204 ecu aan uitgaven voor exploitatie van onderzoekresultaten (posten B 7306 en B 7530 van de algemene begroting) of uit 45 762 ecu aan uitgaven voor onderzoek (hoofdstuk 73 van de algemene begroting). Bij een bezoek aan enkele Lid-Staten(9)

kon de Kamer vaststellen dat die resultaten inderdaad pover zijn(10)

.

Tabel 1 - Beloop der ontvangen royalties

Begrotings- jaar Aantal dossiers dat ontvangsten opleverde Bedrag der ontvangsten (in Ecu)

1984 15 19 563

1985 13 15 310

1986 15 79 782

1987 11 28 308

1988 4 21 043

1989 4 18 299

De invloed van de onderzoekprogramma's van DG XIII, diensten te Brussel

Resultaten die aandacht verdienen

2.25. De industriële resultaten van de Esprit-programma's (11)

, waarvan het gebruik niet wordt bevorderd door de desbetreffende dienst maar rechtstreeks vanuit de onderzoeksactiviteit zelf, zijn reeds nu van een heel andere orde dan die van de andere onderzoekprogramma's. Het Esprit-programma werd tussen oktober 1988 en mei 1989 extern beoordeeld, waarbij navraag werd gedaan bij de deelnemers aan de projecten. Er werden 949 antwoorden onderzocht. Op de vraag welk economisch voordeel de organisatie uit het project had gehaald, antwoordde 69 % een betere know-how, 45 % ontwikkeling van nieuwe produkten, 35 % verbetering van hun produkten, 29 % ontwikkeling van de standaardisatie, 25 % minder kosten of minder vertraging in de fabricage en 12 % verbeterde produktietechnieken. Slechts 15 % verklaarde geen enkel nut te hebben gehad van hun deelneming. Dat zijn dus praktische resultaten, in de industriële fase.

2.26. Het Esprit-programma startte in 1984. Minder kijk is er op de jongere programma's Race(12)

, Aim(13)

, Delta(14)

en Drive(15)

(1987 en 1988), die door dezelfde diensten (DG XIII - Brussel) op dezelfde wijze als Esprit worden uitgevoerd. Maar uit een verslag over de vorderingen van het Race-programma tot september 1989 blijkt toch al dat 58 % van de deelnemers produkten ontwikkelden, 42 % octrooien aanvroegen, 28 % diensten oprichtten en ontwikkelden en 79 % hun technieken verbeterden.

Een nieuwe aanpak

2.27. De veel ruimere en snellere aanwending van dit soort programma's is grotendeels te verklaren door hun aard en door de gekozen aanpak. Bij dit soort programma's vormt de exploitatie van de onderzoekresultaten een onderdeel van de programma's zelf, en wel in tweeledig opzicht. Ten eerste zijn sommige in het programma opgenomen projecten eigenlijk exploitatiemiddelen voor andere programmaprojecten, vooral op het terrein van de kennisverspreiding. Dit is het geval bij het IES-project (Information Exchange System) en de databank daarvan, die de informatie-uitwisseling tussen de deelnemers aan het Esprit-programma vergemakkelijken, of bij de electronische postdienst Eurocom, een besteldienst voor de huidige en potentiële gebruikers van de gegevens in verband met dit programma. Ten tweede is het verloop van het onderzoek in het Esprit-programma volledig geïntegreerd en de doelstellingen worden geformuleerd als concrete resultaten die moeten worden bereikt, bijvoorbeeld als een te veroveren marktaandeel. Het door de Commissie gefinancierde onderzoek reikt weliswaar niet tot de fase waarin een commercieel merkartikel wordt geproduceerd - het bereikt de concurrentiefase niet -, maar het gaat wel zo ver dat de industriële deelnemers daarna zelf, en nu in eigen naam, kunnen zorgen voor het aanvullende onderzoek en de verfijning van de procedés en de te commercialiseren produkten.

2.28. Bij nader onderzoek blijken de volgende factoren tot het succes van dit soort programma's te leiden:

a)bij deze programma's zijn projecten voor fundamenteel onderzoek sterk in de minderheid; de meeste zijn meer praktijkgericht;

b)de meeste deelnemers aan het programma zijn industriëlen. In het Esprit-programma hebben twaalf zeer grote ondernemingen deelgenomen aan 70 % van de projecten. Kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's, met minder dan 500 werknemers) nemen deel aan 65 % van de projecten. Maar KMO's kunnen zich alleen de luxe veroorloven aan onderzoek te doen als ze vastbesloten zijn de resultaten ervan om te zetten in rendabele toepassingen. Bij de klassieke programma's van DG XII bestaat de grote meerderheid van de contractanten daarentegen uit onderzoekscentra en universiteiten.

c)de industriëlen nemen niet pas deel aan de uitvoering van projecten waarvoor contracten voor gezamenlijke rekening zijn gesloten, maar spelen reeds mee bij de bepaling van het programma en de onderwerpen daarvan, terwijl de wetenschappelijke inhoud van de klassieke programma's langs administratieve weg wordt vastgelegd.

Om al deze redenen is de kans groot dat de uitgevoerde werkzaamheden tot concrete resultaten leiden. De voor het Esprit-programma gekozen aanpak is ook gehanteerd bij andere recente programma's met een industrieel oogmerk die door DG XII worden beheerd (Brite-Euram, Biotechnologie).

2.29. Wat de verspreiding van de resultaten betreft, maakt een manifestatie als de jaarlijkse Esprit-conferentie reeds duidelijk welke invloed en uitstraling het programma heeft: in 1989 waren er meer dan 100 voorgestelde projecten, duizenden deelnemers, alsmede sprekers van het hoogste wetenschappelijke en politieke niveau. De resultaten van de gebruiksbevordering door het directoraat XIII-C kunnen daarbij niet eens in de schaduw staan.

3. Op zoek naar de oorzaken: 1. Energieke actie of passieve procedures

Inleiding

3.1. De exploitatie van onderzoekresultaten is slechts een speciale vorm van technologie-overdracht, die uit haar aard - algemeen gesproken - ter bevordering van het gebruik dient en enkel op een dynamische wijze kan plaatsvinden. Als de verantwoordelijken geen initiatief nemen, gebeurt er niets. In de hierna volgende beschouwingen wordt getracht vast te stellen in welke mate de werkelijke activiteit van de diensten blijk geeft van dit onmisbaar dynamisme.

Tekortkomingen in eerdere stadia dan het directoraat XIII-C

3.2. Het kaderprogramma verleent DG XII een bepaalde taak bij de exploitatie van de onderzoekresultaten (zie paragraaf 5.20). Deze taak wordt niet voldoende vervuld.

Verspreiding van kennis

3.3. DG XII oefent vrij systematisch zijn verantwoordelijkheden uit inzake de verspreiding van de onderzoekresultaten. Vrijwel alle resultaten worden hetzij door de contracthouder hetzij door de Commissie gepubliceerd.

3.4. DG XII maakt ook heel vaak gebruik van andere middelen dan publikaties, zoals bij voorbeeld: het inrichten van databanken, het maken van samenvattingen over een min of meer uitgebreid terrein, de uitwisseling van ervaringen tussen onderzoekers, het organiseren van colloquia die openstaan voor derden - universiteitsdocenten, politici, maar ook industriëlen die dus mogelijk het gebruik kunnen bevorderen -, de opleiding van onderzoekers en gebruikers (bijvoorbeeld de oprichting van een Europese school voor klimatologie).

3.5. De aanpak van het probleem van de publikatie (de keuze van documenten, de aard en de keuze van de dragers, de wijze van uitgeven, de oplage, het bepalen van de doelgroep enz.) in DG XII vindt evenwel uiterst heterogeen plaats en hangt in hoofdzaak af van de wetenschappelijke secties, meer bepaald van het dynamisme en de voorkeur van hun verantwoordelijken. Deze diensten verspreiden de resultaten in de hun bekende maar zeer beperkte kring van wetenschappers die op het betrokken terrein actief zijn, maar gaan niet over tot een meer ambitieuze aanpak met een systematische promotie van de resultaten. De invloed van de publikaties wordt niet geëvalueerd. De diensten van DG XII hebben dringend behoefte aan richtlijnen, waarbij homogene werkmethodes worden ingevoerd, het streven naar verspreiding van een dynamiek wordt voorzien en de invloed ervan wordt geoptimaliseerd.

Bevordering van het gebruik

3.6. Ondanks alles is DG XII zich bewust van zijn verantwoordelijkheden inzake de verspreiding van kennis, maar dat geldt minder voor de rol die het zou moeten spelen bij de aanwending van de resultaten. Directoraat XIII-C kan in de huidige situatie slechts een zeer onvolledige identificatie verrichten van de aan te wenden resultaten, en DG XII vindt dat een dergelijke identificatie niet tot zijn taken behoort; hier ontstaat dus een breekpunt in de activiteiten. Bij de koppeling onderzoek - gebruiksbevordering, bij de omzetting van onderzoekresultaten in de aan te wenden uitvindingen, moeten DG XII en het directoraat XIII-C elkaar echter aanvullen.

3.7. Vooreerst zou DG XII het volledige pakket van onderzoekscontracten voor gezamenlijke rekening en van eindrapporten van de contractanten moeten doorzenden naar het directoraat XIII-C, hetgeen nooit helemaal het geval is geweest. In dit Directoraat-generaal hangt het verzenden van de eindrapporten af van de verschillende wetenschappelijke diensten die er terzake zeer verschillende gewoonten op na houden. Toch lijkt er sinds enige tijd een duidelijke vooruitgang merkbaar te zijn. Dit DG zou - wat lang niet het geval is - daadwerkelijk toezicht moeten houden op de contractanten na beëindiging van de contracten, het zou van hen een intentieverklaring moeten eisen inzake de exploitatie van de resultaten, en daarvan desnoods een voorwaarde moeten maken voor de beschikbaarstelling van de nog verschuldigde bedragen, en het zou moeten zorgen dat al deze verklaringen daadwerkelijk worden doorgezonden naar het directoraat XIII-C. Ook hier bepalen de wetenschappelijke diensten van DG XII wat er in werkelijkheid gebeurt.

3.8. Maar dat volstaat nog niet. Hoewel de activiteit van de gebruiksbevordering grotendeels aan DG XII ontsnapt, moet de gebruiksbevordering als doelstelling een voorwerp van zorg zijn in alle stadia van zijn activiteiten. Bij het vastleggen van de programma's moeten onderwerpen worden gekozen die beantwoorden aan de concrete behoeften van de economie; bij de selectie van projecten moeten de kansen op bevordering van het gebruik een belangrijk criterium zijn; bij het toezicht op de uitvoering moeten de onderzoekers worden gedirigeerd naar de meest praktische richtingen; na beëindiging van de contracten moet worden nagegaan of de vroegere contractanten hun verplichtingen tot bevordering van het gebruik naleven, en de beoordelingspanels moeten zich meer inspannen om de invloed van de verkregen resultaten bij de contractanten, en ook, waar mogelijk, de indirecte, meer gespreide invloed in de economie te bepalen.

3.9. Ook hier is de situatie tussen de ene en de andere wetenschappelijke dienst zeer verschillend. En er blijft nog heel wat te doen voordat DG XII zijn rol aldus opvat. Weliswaar vindt DG XII vaak nuttige voortzettingen voor haar onderzoekresultaten, maar enkel om die resultaten opnieuw te gebruiken in het onderzoek, wanneer ze kunnen dienen als uitgangspunt voor verdere onderzoekactiviteiten. Anderzijds blijkt uit de stand der projectdossiers dat de meeste plotseling niet meer worden aangevuld na ontvangst van het eindverslag, de formele goedkeuring ervan en betaling van de nog verschuldigde bedragen. De reeds in paragraaf 2.28 genoemde recente programma's met een industrieel oogmerk geven evenwel aanleiding tot initiatieven die meer beloven (Technische dagen Brite-Euram; "T"-projecten en "Open Europese laboratoria" die dicht bij de toepassingen staan, in het biotechnologie-programma).

Beperkt dynamisme van de diensten octrooien en publikatie

3.10. Van de drie diensten gebruiksbevordering, bescherming van uitvindingen en verspreiding, moet de dienst gebruiksbevordering het meest het in paragraaf 3.1 bedoelde promotionele karakter hebben. Voor de twee overige diensten volstaat een meer passief optreden. De dienst octrooien heeft weliswaar slechts een hulpfunctie bij de gebruiksbevordering, maar zou toch zijn activiteit meer moeten richten op de uitvindingen die voortvloeien uit de werkzaamheden onder contract, want die werden tot dusverre teveel verwaarloosd (zie de paragrafen 4.16 en 4.17).

3.11. De dienst publikatie van het directoraat XIII-C speelt een grotendeels passieve rol in het publikatiesysteem van de Commissie. De dienst werkt slechts op verzoek van de producerende diensten, zowel bij de jaarlijkse programmering als bij de feitelijke publikatie van elk document apart. Dit is een opgelegde taak die weinig invloed heeft op het publikatiebeleid zelf. De dienst kan hoogstens bepaalde publikaties blokkeren, bij voorbeeld als een onderzoekcontract bepaalt dat de contractant de publikatie zelf moet verzorgen, en de publikatie kan ook worden uitgesteld als een voorafgaande octrooiaanvraag noodzakelijk blijkt. De dienst vervult dus een beperkte en vaak voorlopige selectieve rol. Het opzoeken van te publiceren manuscripten valt op enkele uitzonderingen na buiten zijn bevoegdheid, evenals de analyse van de kostprijs. De dienst evalueert ook niet de invloed van de verspreiding bij de lezers (zie paragraaf 3.55).

3.12. Het produceren, vermenigvuldigen en verspreiden van geschreven documenten - de publikatie - vormen slechts één aspect van de wetenschappelijke en technische communicatie. Micro-fiches, magnetische geluids- of videobanden en vooral informatica brengen de communicatie op een ander niveau. In de toekomst biedt dit de meest afdoende gelegenheid om de invloed van uit het onderzoek voortvloeiende wetenschappelijke documenten enorm te verhogen.

3.13. De afdeling XIII-C-3 gebruikt deze micro-fiches reeds en beheert ook het tijdschrift Euroabstracts en de geïnformatiseerde tegenhanger daarvan, de gegevensbank EABS, die de samenvatting of analyse van ongeveer 80 000 uitgegeven documenten bevat met de referenties ervan. Alle publikaties waarvan de dienst de uitgever kent, worden opgenomen in Euroabstract en in EABS, die dezelfde inhoud hebben. Maar de inhoud van de gegevensbank is niet volledig genoeg. Er ontbreken heel wat communautaire documenten, die nuttig zijn maar beperkt werden verspreid, bij voorbeeld enkel onder de leden van een raadgevend comité. EABS omvat wel de produktie van de DG's XII en XIII en van het GCO, maar niet voldoende die van het onderzoek en de technische documenten van andere diensten. Anderzijds is het vaak moeilijk vanuit de referenties in abstracto een document zelf terug te vinden, daar een documentatiecentrum voor de Commissie zelf ontbreekt. Tenslotte heeft de gegevensbank EABS weinig gebruikers, terwijl het grootste nut van informatica toch ligt in de mogelijkheid tot een ruimere verspreiding.

3.14. Een beslissende schaalvergroting in het beleid betreffende de wetenschappelijke communicatie mag eerder worden verwacht van het door de Raad op 20 juni 1989 vastgestelde programma Value(16)

, want naast de traditionele publikatie voorziet dit programma ook in de oprichting van de gegevensbank Cordis en de onderlinge koppeling van de informaticanetwerken die worden gebruikt voor het verspreiden van wetenschappelijke en technische gegevens over het hele grondgebied van de Gemeenschap. Beide projecten zijn momenteel in uitvoering. Cordis krijgt een veel ruimere en meer gediversifiëerde gegevensinhoud, die niet alleen bestaat uit de onderzoekresultaten maar ook uit de programma's, de projecten, de prototypes, de informatiecentra, mogelijke partners enz. Uit een oogpunt van communicatie biedt het starten van Cordis de gelegenheid steeds ruimere doelgroepen te zoeken (onderzoekers, nationale administraties, ondernemingen), totdat er uiteindelijk - op basis van betaling - een volledig vrije toegang bestaat.

3.15. Maar dit alles is nog toekomstmuziek. De gegevensbank Cordis is nog niet operationeel, laat staan de onderlinge koppeling van netwerken. En hoe deze projecten na de aanloopperiode zullen worden beheerd en gefinancierd, blijft grotendeels nog onzeker. Wat betreft de financiering valt te denken aan een beheer van Cordis zonder operationele kosten door de diensten van de Commissie, in het kader van hun normale activiteiten, of aan financieringen die regelmatig worden geput uit de kredieten die bestemd zijn voor de onderzoekprogramma's, of aan een facturering van de kostprijs aan de gebruikers van de geboden diensten, dan wel aan een combinatie van deze drie financieringsvormen. Voor het beheer van het systeem heeft men de keuze tussen het oprichten van een administratieve structuur of het oprichten van een autonome instelling die aan de Commissie gebonden is via een soort concessie voor het verrichten van openbare diensten. Maar uit al deze mogelijke oplossingen werd nog geen enkele keuze gemaakt.

De gebruiksbevordering van hoog tot laag

3.16. Bij een steekproef van een dertigtal dossiers inzake gebruiksbevordering was slechts een minderheid aangelegd op verzoek of voorstel van de uitvinder - het GCO of de contractant -. Anders dan bij de publikatie, was de meerderheid der dossiers aangelegd op initiatief van de dienst gebruiksbevordering. Toch vindt de Kamer dat de efficiëntie van deze dienst wordt afgezwakt, niet alleen omdat hij onvoldoende gewicht heeft binnen het directoraat XIII-C, maar ook en vooral door zijn wat passief optreden en zijn uitsluitend van onderzoek naar produktie verlopende werkzaamheden. De dienst zal aan dynamisme winnen als er een omgekeerde en meer energieke beweging op gang komt, vanuit de behoeften van de produktie naar het onderzoek toe.

Het meeste personeel in de minst dynamische diensten

3.17. Van de 57 ambtenaren die in januari 1989 werkzaam waren in directoraat XIII-C, had de dienst gebruiksbevordering XIII-C-2 slechts 12 personeelsleden, terwijl de dienst XIII-C-3 (publikatie) er 19, en de dienst XIII-C-1 er 21 had, al waren deze laatsten wel verdeeld over de dienst octrooien (6) en de dienst technologie-overdracht (14). Van de 34 ambtenaren van de categorieën A en B waren er slechts 8 in de dienst gebruiksbevordering. Een paradoxale situatie voor de speerpunt van directoraat XIII-C, dat op verscheidene terreinen deskundig moet zijn, de dossiers permanent moet kunnen volgen, en talrijke opdrachten moet uitvoeren, zowel bij het GCO als bij de industriële of adviserende partners in alle Lid-Staten.

De somtijds passieve houding van de dienst gebruiksbevordering

Termijnen

3.18. Uiteraard is gebruiksbevordering een activiteit op lange termijn, waarbij het bij een ingewikkeld dossier meer dan tien jaar kan duren voordat er resultaat wordt bereikt. Maar toch is het verrassend te zien hoeveel tijd men nodig heeft om bepaalde acties uit te voeren.

3.19. Niet zelden verlopen er twee of drie jaar tussen het einde van een onderzoeksproject en het tijdstip waarop beslist wordt al dan niet tot actie over te gaan, soms na een evaluatie door een adviseur die is gekozen volgens een ad hoc inschrijvingsprocedure (de procedure Expect). Het dossier voor het project V267(17)

werd aangelegd op 11 juni 1985 ter exploitatie van de resultaten van een onderzoekscontract dat afliep op 31 december 1983.

3.20. Anderzijds moet de Commissie geluk worden gewenst wanneer ze tijd wint door een dossier aan te leggen en de gebruiksbevordering van veelbelovende onderzoekwerkzaamheden aan te vatten voordat deze zijn beëindigd, zoals bij voorbeeld bij dossier V275(18)

dat voortvloeide uit onderzoek van het GCO, en dossier V307(19)

, ontstaan uit een onderzoekscontract voor gezamenlijke rekening.

3.21. Na het aanleggen van dossier V247(20)

op 28 maart 1985 verlopen er 18,5 maanden voor er via de procedure Expect een technisch-economische studie wordt besteld, en dan nog eens 15 maanden voor het contract betreffende technologie-overdracht wordt getekend. Sommige onderhandelingen lijken wel eindeloos: het contract inzake technologie-overdracht betreffende dossier V267 (1) komt er pas na twee jaar (juni 1985 - juli 1987). Een inschrijver voor een boekhoudkundige verificatie bij de licentiehouder van dossier V42(21)

wordt pas met zeven maanden vertraging, op 22 mei 1987, ingelicht over de afwijzing van zijn offerte.

3.22. De dienst reageert soms veel te traag op een gebeurtenis. Van een onderzoek op 28 juli 1988 ter voorbereiding van marktstudies aangaande de dossiers V316(22)

en V317(23)

werd slechts zeven maanden later, op 2 maart 1989, een verslag opgemaakt; dit leidde tot een zelfde vertraging voor de studiecontracten, die nog niet waren gesloten bij de controle van de Kamer in mei 1989. De Commissie reageerde pas in september 1987 op de ongunstige marktvooruitzichten voor de uitvinding van dossier V61(24)

, hoewel de potentiële klanten al in juni 1982 de prijs van het apparaat, een thermostatische oven, veel te hoog vonden, en hoewel bovendien een marktstudie uit 1984 de Commissie en de licentiehoudende onderneming had gewezen op de beperkte afzetmogelijkheden bij het temperatuurbereik dat de onderneming voor haar produkt had gekozen. Maar de Commissie heeft goede hoop dit project op een nieuwe basis zinvol te kunnen aanpakken.

3.23. Het is juist dat de trage gang van zaken bij de dienst gebruiksbevordering vaak te wijten is aan zijn partners daarbuiten. Talrijke studiecontracten worden met aanzienlijke vertraging uitgevoerd. Zo kreeg een plan voor de commerciële ontwikkeling van een op zonne-energie werkende droger (dossier V295)(25)

, dat slechts drie maanden moest duren, een vertraging van zeven maanden. Het technologie-overdrachtscontract betreffende dossier V268(26)

werd uitgevoerd in 18 maanden, het dubbele van de voorziene tijd.

Voorkoming van geschillen

3.24. De Commissie is niet altijd zo verstandig geweest om in de contracten die zij uit hoofde van haar gebruiksbevorderende activiteit heeft gesloten, bepalingen op te nemen waarin ondubbelzinnig de rechten van de medecontractanten onder alle omstandigheden worden vastgelegd. Daar het contract inzake technologie-overdracht nr. CTT 136 van 31 december 1985 niet duidelijk genoeg was over de aard van de uitvinding, noch over het feit dat als beginpunt zou worden beschouwd van de commercialisatieperiode waarvoor royalties moesten worden betaald, weigerde de begunstigde organisatie royalties te betalen, al had ze enkel de geplande afmetingen van het toestel gewijzigd, maar geenszins het principe van de uitvinding onder octrooi. De Commissie verklaarde hiermee niet akkoord te gaan, maar zag af van verder protest.

3.25. In verband met dossier V42(27)

stelde de Commissie op 24 juni 1975 aan de licentiehouder voor, de grondslag van de royalties, te weten de precieze technische bepalingen waarop ze zouden steunen, voor elk geval apart af te spreken, welke formule ruimte liet voor betwisting en tijdverlies. Toen de Commissie deze tekortkoming inzag, werd de zaak opnieuw besproken en gepreciseerd op 24 januari 1986.

3.26. In het kader van datzelfde dossier V42 werd een wetenschapper van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek gedurende twee jaar, van 1 juli 1978 tot 30 juni 1980, gedetacheerd bij het Franse Commissariat à l'énergie atomique (CEA). Er werd niets vooraf vastgelegd over de eigendom van de uitvindingen die uit de samenwerking van die wetenschapper en het CEA zouden kunnen voortvloeien; voor elk geval zouden onderhandelingen worden gevoerd tussen het GCO en het CEA. Deze kortzichtigheid kreeg het verwachte gevolg: er ontstond een geschil over de eigendom van een octrooi(28)

.

3.27. De diensten die een studie aanvragen zouden zelf het referentiekader moeten bepalen en dit niet overlaten aan de kandidaat-consulent. Toch gebeurt dit vrij geregeld bij de dienst gebruiksbevordering, die het onderwerp van de studie vaak zeer beknopt en in algemene bewoordingen aan de kandidaat uitlegt. Zo werd het plan voor de commerciële ontwikkeling betreffende dossier V225(29)

op 11 december 1987 als volgt in opdracht gegeven: opstellen van "een plan voor commerciële ontwikkeling waardoor we een betere kijk krijgen op de economische haalbaarheid van de uitvinding en op de mogelijkheid, daarmee werkgelegenheid te creëren". Op basis van deze vrij laconieke formulering moest de consulent dan "zijn project voorleggen"(30)

. In de zaak V61 (1) mocht de licentiehouder zelf het bestek opstellen voor de marktstudie die de Commissie op 21 juli 1983 in opdracht gaf; toen bleek dat hij aan de technische aspecten voorrang had gegeven boven de commerciële aspecten, heeft de Commissie dat wel betreurd maar niet ingegrepen. In feite had de licentiehoudende onderneming de consulent beknot tot de terreinen die zij zelf reeds technisch had geëxploreerd, zodat zij er zeker van kon zijn alleen te vernemen wat ze zelf wilde horen.

Controle op de correcte inning van vorderingen en op de schuldenstand

3.28. De omzetcijfers waarover royalties verschuldigd zijn, en meer algemeen, de royaltygrondslag in de contracten betreffende licenties of technologie-overdracht, worden door de Commissie niet altijd aandachtig genoeg bekeken. Het is natuurlijk niet gemakkelijk nauwkeurig een omzetcijfer te kennen dat bij hypothese door een partner geheel of gedeeltelijk wordt verzwegen. Maar de Commissie moet het toch proberen en reageren in geval van fraude.

3.29. De licentiehouder in zaak V42 (4) verzweeg een aantal verkopen waarover royalties verschuldigd waren. Na talrijke waarschuwingen van de Commissie tussen 1984 en 1986 vulde hij zijn verklaringen ten dele aan. Maar bij een contractueel verrichte boekhoudkundige controle op 16 december 1986 werd de blijvende argwaan van de Commissie bevestigd. Alleen al in het boekjaar 1982 werden verschillende verkopen voor een totaal brutobedrag van 954 570 FF (ongeveer 140 000 ECU) niet aangegeven. Voor de Commissie betekende dat een derving van ongeveer 14 000 ECU aan royalties.

3.30. In deze zaak lag de schuld bij de licentiehouder, niet bij de Commissie. Maar op 23 januari 1986 was het omzetcijfer sedert 1980 haar nog steeds niet bekend. Is het met het beheersysteem van de Commissie dan mogelijk dat een schuldenaar vele jaren lang vergeten wordt? Bovendien had de consulent die belast was met de financiële controle op de frauderende onderneming enkel het boekjaar 1982 gecontroleerd, hoewel zijn contract die beperking niet oplegde. Er kan dus gevoeglijk worden aangenomen dat ook in andere boekjaren niet-ontdekte verzwegen verkopen zijn voorgekomen. De Commissie heeft de andere boekjaren (de licentie liep van 1975 tot 1986) niet laten controleren, en ze heeft, buiten enkele bedreigingen en de opzegging van het licentiecontract in 1986, niets ondernomen om de verschuldigde en niet-betaalde royalties te recupereren, desnoods via een gerechtelijke procedure.

3.31. Dezelfde maatschappij had tegelijk een licentie van een Franse universiteit, die slimmer was geweest dan de Commissie en in het licentiecontract een clausule over vertragingsrente had opgenomen. Een dergelijke clausule zou moeten worden opgenomen in contracten waarmee royalties zijn gemoeid (contracten betreffende licenties en overdracht van technologie).

Het technische aspect krijgt voorrang boven het commerciële

Voornaamste oorzaak van de mislukkingen: veeleer commercieel dan technisch

3.32. Enkele jaren geleden verrichtte de dienst gebruiksbevordering een analyse van de oorzaken van mislukkingen bij de bevordering van het gebruik. Toen bleek meer dan de helft van de mislukkingen het gevolg te zijn van commerciële factoren. De controle van een steekproef door de Kamer leidt tot soortgelijke conclusies. Van de 29 gecontroleerde dossiers waren er 13 mislukt: drie gedeeltelijk door commerciële oorzaken en zes hoofdzakelijk of zelfs uitsluitend door commerciële oorzaken (duidelijk te hoge verkoopprijzen, beperkte markt, slechte aanpassing aan de vraag).

Overdreven optimisme inzake de commerciële resultaten

3.33. Vrij regelmatig bezondigen het GCO of de dienst gebruiksbevordering, maar ook de auteurs van marktstudies en de licentiehouders zich aan een overdreven optimisme inzake de van een uitvinding te verwachten resultaten, vooral op commercieel terrein.

3.34. Op 24 januari 1978 schatte de dienst gebruiksbevordering de markt voor magnetisch lassen (dossier V42)(31)

op 6 Mio FF (ongeveer 1 050 000 ECU) over vijf jaar. Maar de aangegeven verkoop van de licentiehouder haalde ongeveer 1,4 Mio FF, waarna het project stilviel. De onderneming die in maart 1987 een licentie kreeg voor de exploitatie van de uitvinding van dossier V282(32)

verwachtte in 1987 vijf toestellen te verkopen en in vier tot acht jaar in totaal twintig exemplaren. Tot nu toe werd er niet één verkocht. De vooruitzichten van de marktstudies en de licentiehouder inzake de afzetmogelijkheden van dossier V61(33)

zijn constant goeddeels door de feiten gelogenstraft. De studie van 1984 voorzag wereldwijd een afzet van 30 toestellen per jaar, wat weinig lijkt, maar veel is in vergelijking met de resultaten tussen het sluiten van het licentiecontract in 1978 en nu: alles tezamen werden zeven toestellen verkocht.

Een meer technisch dan commercieel gerichte instelling

3.35. De meeste medewerkers van de dienst gebruiksbevordering zijn wetenschappers. Verscheidene van hen waren voordien onderzoeker bij het GCO. Maar de gebruiksbevordering moet een brug slaan tussen het onderzoek en de industrie. Wetenschappelijke bekwaamheid is dus slechts één van de vereiste eigenschappen. Vereist zijn ook kennis van de industrie en de economie, aandacht voor juridische aspecten en een scherp inzicht in de commerciële eisen.

3.36. Wellicht ligt daarin de oorzaak van de meer technisch dan commercieel gerichte instelling die soms werd vastgesteld. De Commissie mag weliswaar niet ingrijpen in de commerciële strategie van de betrokken ondernemingen, maar zij houdt zich - overigens terecht - wel degelijk bezig met de commerciële perspectieven van de projecten. Bij vele dossiers krijgt men echter de indruk dat het project op technisch vlak goed is uitgewerkt, maar op commercieel vlak onvoldoende werd geëvalueerd en voorbereid. Dat komt vooral voor bij de marktstudies.

Zwakheden van de marktstudies

3.37. Een groot aantal technisch-commerciële studies en zelfs marktstudies gaan mank aan een te beknopte economische en commerciële evaluatie. Dat geldt voor de tweede marktstudie van dossier V42(34)

en voor de eerste en zelfs de tweede marktstudie van dossier V225(35)

. Een ander voorbeeld is de eerste marktstudie van dossier V61(36)

, die verricht werd toen het project technisch nog weinig ontwikkeld was. Dit was wel aan de studie te merken zodat een tweede marktstudie moest worden verricht, die eigenlijk te laat kwam en toch nog te weinig commercieel was. Maar dit gebrek is niet algemeen. De technisch-commerciële studies betreffende de dossiers V275(37)

en V247(38)

zijn zowel commercieel als technisch opgezet.

3.38. In dossier V61 (3) was sprake van een Duitse licentiehouder, en het zoeken naar afzetmogelijkheden was dan ook bijna voortdurend geconcentreerd op de Duitse markt. Voor de twee marktstudies die uit hoofde van dit dossier werden gefinancierd had de Commissie gekozen voor Duitse consulenten. Uit zuinigheidsoverwegingen werd de enquête voorts geografisch beperkt tot de Bondsrepubliek Duitsland, waarbij de resultaten eenvoudig naar evenredigheid naar de Europese en wereldmarkt werden geëxtrapoleerd. De uitvinding is echter van dien aard dat zij enkel commercieel succes kan hebben op zeer grote markten.

3.39. Het gebeurt trouwens zeer vaak dat de beperkingen en tekortkomingen van een eerste marktstudie de financiering van een tweede marktstudie nodig maken (zie paragraaf 3.37 over het dossier V61). Het referentiekader voor de eerste marktstudie over het dossier V42 (1) was veel te vaag, en het ligt voor de hand dat er een tweede nodig was, waarvoor de opdracht helaas nauwelijks gedetailleerder was.

3.40. De dienst gebruiksbevordering heeft vaak lacunes opgemerkt en erop gereageerd. Van het bureau dat de tweede studie over het dossier V225 (2) maakte, werd op 4 maart 1986 nadere informatie geëist over de voorziene afzetmogelijkheden. Soms wordt een licentiehouder herinnerd aan zijn commerciële verplichtingen (nota van 8 juni 1982 inzake dossier V167(39)

) of worden er terzake aanbevelingen gedaan (brief van 7 december 1988 inzake dossier V267(40)

). Toch blijft het onnauwkeurig referentiekader van de studieopdrachten stellig de voornaamste oorzaak van de teleurstellingen die bij de aflevering van de verslagen worden ondervonden.

3.41. Dossier V216(41)

is een typisch voorbeeld van een technisch zeer waardevolle uitvinding die vastloopt door onvoldoende aandacht voor de commerciële vereisten. Het betreft software voor datatransmissie. Het GCO noemde de uitvinding op 10 juni 1986 een opmerkelijke prestatie van het communautair onderzoek, en op 12 november 1986 een visitekaartje van het Europese beleid inzake informaticanormen en een buitenkans om na te gaan of het resultaat van vooraanstaand Europees onderzoek in commerciële realiteit kan worden omgezet. Het enthousiasme was zo groot dat het GCO de uitvinding overnam voor intern gebruik.

3.42. Helaas mislukte de commercialisatie volledig. De onderhandelingen over het licentiecontract begonnen reeds in juli 1983, maar vielen toen gedurende bijna twee jaar stil, tot in maart 1985, in afwachting van de opstelling van een nieuw standaardcontract(42)

, alsof de administratieve gang van zaken moest wachten op betere juridische hulpmiddelen. Na de ondertekening van het licentiecontract in maart 1986 duurde het nog 20 maanden voor de onmisbare marktstudie er kwam (november 1987). Maar toen was het reeds te laat: het systeem bleek te duur te zijn en was technisch reeds voorbijgestreefd door een ander soort software die de licentiehouder zelf op de markt had gebracht.

3.43. Dit trieste voorbeeld illustreert bovendien de gevolgen van de administratieve versnippering bij de pogingen om het gebruik te bevorderen, waarop in hoofdstuk 5 van dit verslag zal worden ingegaan. Terwijl het directoraat XIII-C zich met deze zaak bezighield werden tussen de Brusselse diensten van hetzelfde Directoraat-generaal en het GCO, die dachten sneller te kunnen handelen, zonder dat directoraat daarvan te verwittigen, andere acties afgesproken, waaronder zelfs een presentatie van de software in de Volksrepubliek China.

Het onderzoek staat onvoldoende ten dienste van de gebruiksbevordering

3.44. De gebruiksbevordering verlengt het onderzoek in de richting van de produktieve activiteiten. Maar ook moet van de onderzoeker gevergd kunnen worden dat hij de nodige afstellingen en proeven doet om zijn uitvinding aan te passen aan de behoeften van de industrie en de markt. Als er een klep bestaat die de terugstroming naar het onderzoek toe belet, wordt de gebruiksbevordering veel minder soepel en dit moet worden opgevangen door een beroep te doen op derden, hetgeen duur is. Dit inschakelen van onderzoekers bestaat wel bij de Commissie daar de licentiecontracten voorzien in technische bijstand aan de licentiehouder, die over het algemeen geleverd wordt door het GCO. Maar er zijn heel wat hindernissen, die hierna onder de loep worden genomen.

Tijdgebrek van de onderzoekers

3.45. De afsluitingsformulieren van de dossiers V134(43)

en V164(44)

vermelden als één der oorzaken van mislukking: gebrek aan steun voor de uitvinding. De onderzoekers van het GCO die de uitvinding in dossier V275(45)

hadden gedaan, kregen in 1988 - 1989 niet de nodige tijd om nuttige tests te doen, zodat de Commissie zich in maart 1989 moest wenden tot een extern laboratorium voor een afspraak inzake technische bijstand.

3.46. In augustus 1985 waren er personeelsverschuivingen in de dienst uitvindingen van het GCO die zich bezighield met project V61(46)

, wat het niveau van beschikbaarheid en bijstand van deze dienst verminderde. Voorts was de voortzetting van dit project reeds bemoeilijkt door het vertrek in 1982 van sommige verantwoordelijken bij de licentiehouder. De dienst gebruiksbevordering is dus zeer afhankelijk van de beschikbaarheid van zijn partners in de industrie en de onderzoeksdiensten, zozeer zelfs dat een project soms alleen al om die reden moet worden stopgezet.

Einde van programma's

3.47. Kan de Commissie misschien soepeler samenwerken met de externe onderzoekers bij de werkzaamheden onder contract? Een voorbeeld hiervan is het dossier V247(47)

, waarvoor de promotie gezamenlijk werd gefinancierd door DG XII, uit hoofde van het onderzoekprogramma betreffende niet-nucleaire energie, en het directoraat XIII-C; eerstgenoemde financierde het deel van het project dat nog het verst afstond van het concurrentiële stadium, laatstgenoemde financierde het gedeelte dat technisch het verst gevorderd was. Maar of het nu eigen werkzaamheden dan wel werkzaamheden onder contract betreft, de mogelijkheden tot samenwerking worden onderbroken wanneer de betrokken onderzoekprogramma's beëindigd worden. Het wegvallen van de directe steun van het GCO aan dossier V42(48)

was te wijten aan het feit dat de uitvinding was ontstaan uit een onderzoeksproject dat sinds jaren niet meer werd gefinancierd door het GCO. Een soortgelijk probleem deed zich voor bij de uitvinding van dossier V268(49)

, die was ontstaan uit een onderzoekprogramma voor gezamenlijke rekening betreffende de produktie en het gebruik van waterstof. Door het aflopen van dit programma kon DG XII niet langer het project financieren dat de oorsprong van deze uitvinding vormde (zie verslag 6189 over een onderzoek op 7 juni 1985).

Verbod het onderzoek te financieren uit de kredieten voor gebruiksbevordering

3.48. Het systeem van "anti-terugstromingsklep" is het duidelijkst merkbaar in het verbod dat aan de dienst gebruiksbevordering is opgelegd om ten laste van zijn eigen kredieten werkzaamheden te financieren die hij aan het GCO zou willen toevertrouwen. Deze belemmering wordt in detail besproken in de paragrafen 5.41 - 5.45.

Onsamenhangende gebruiksbevordering

3.49. De huidige werkwijze van het onderzoek naar de industrie toe heeft als gevolg dat elke uitvinding apart wordt aangepakt. Elk onderzoekresultaat wordt apart genomen en beoordeeld. Als de beoordeling positief is, begint men te zoeken naar een industriële partner. De Commissie heeft geen strategie om de gebruiksbevordering een globale bemiddelende rol te laten spelen tussen de sectoren produktie en onderzoek. Het gebrek aan middelen, waarover meer in hoofdstuk 4, vormt één der hoofdoorzaken van deze tekortkoming, waaronder vooral het beleid inzake licentieverlening te lijden heeft.

Licenties die in rechte niet, maar in feite wel uitsluitend zijn

3.50. De huidige werkwijze inzake licentieverlening geeft geen voldoening, en wel om de volgende redenen:

a)alle licenties worden niet-uitsluitend verleend, hoewel dit alleen wordt voorgeschreven in de artikelen 12 en 17 van het Euratom-Verdrag. Het EEG-Verdrag zwijgt hierover en laat het over aan de Raad, de wijze van de verspreiding van de kennis te kiezen. Noch het kaderprogramma, noch het programma Value, noch de specifieke onderzoekprogramma's verstrekken bijzonderheden terzake;

b)ondanks deze verscheidenheid heeft de dienst gebruiksbevordering toch slechts één standaardcontract, waarin de bepalingen van het Euratom-Verdrag zijn overgenomen;

c)hoewel bij de contracten enkel niet-uitsluitende licenties worden verleend, laat de dienst gebruiksbevordering in de praktijk officieus aan de licentiehouder weten dat er niet actief zal worden gezocht naar andere kandidaat-licentiehouders voor dezelfde uitvinding zolang de genoemde licentiehouder zijn contract en zijn exploitatieverplichting nakomt. Dit betekent dus dat de licenties in feite wel uitsluitend zijn (zie bijvoorbeeld in dossier V 42(50)

de brief van 5 maart 1975 aan de toekomstige licentiehouder).

3.51. In de huidige tweeslachtige situatie gelden voor de gebruiksbevordering noch de voordelen van een uitsluitende, noch die van de niet-uitsluitende licentie. Het ontbreken van juridische exclusiviteit veroorzaakt soms aarzelingen bij een kandidaat die garanties op lange termijn wil krijgen voor hij de noodzakelijke investeringen doet (zie bijvoorbeeld de brief van 29 juni 1989 in dossier V275(51)

, waarin het Kernforschungszentrum in Karlsruhe weigert een samenwerkingscontract met de Commissie te ondertekenen). Maar als de Commissie, zonder daar strikt juridisch toe verplicht te zijn, zich de handen bindt door officieus een uitsluitende concessie te verlenen, heeft ze geen enkel alternatief meer wanneer de licentiehouder in gebreke blijft. Dat is ook gebeurd in de zaken V42 (1) en V61(52)

. In de zaak V42 had een onderneming in 1983 de Commissie gepolst over een eventuele licentieverlening voor de uitvinding. Maar omdat de dienst gebruiksbevordering al een licentiehouder had, werd daaraan geen gevolg gegeven, hoewel men de mislukking van de licentiehouder en het opgeven van het project reeds kon voorzien. Kort daarna, op 16 februari 1984, dreigde de dienst de licentiehouder met opzegging van het contract, hetgeen daadwerkelijk gebeurde in 1986.

3.52. Een oplossing voorstellen is niet zo eenvoudig. Toch beveelt de Kamer de Commissie aan zowel de wettelijke aspecten als de efficiency van haar huidige werkwijze nader te bezien en haar doctrine op dit terrein te verbeteren.

Enkele voorstellen

3.53. Het voorafgaande illustreert het duidelijke eenrichtingsverkeer waarbij de dienst enkel belangstelling heeft voor de industrie in verband met een bepaalde uitvinding waarbij de bevordering van het gebruik de moeite waard wordt geacht. Het zou wenselijk zijn hier meer aan tweerichtingsverkeer te doen. Tegenover het systematisch speuren naar waardevolle onderzoekresultaten zou een even systematisch contact moeten staan met de ondernemingen en hun beroepsorganisaties, waarbij de dienst gebruiksbevordering een soort beheerder wordt van een portefeuille met uitvindingen, bijna werkend als een uitvindingenbeurs. De Commissie zou kunnen opwerpen dat de voorraad uitvindingen in de dienst gebruiksbevordering niet groot genoeg is om die richting in te slaan. Sedert zijn ontstaan heeft de betrokken dienst ongeveer 340 dossiers behandeld, de mislukkingen meegerekend. Sommige nationale bureaus voor gebruiksbevordering beschikken tegenwoordig over duizenden vervreemdbare technieken en verspreiden hun informatie onder duizenden ondernemingen. Maar waarom zou men niet juist een beroep doen op die nationale bureaus om te profiteren van hun verspreidings- en prospectienetwerken? Een concreet voorbeeld: de nationale organisaties voor de bevordering van de toepassing van het onderzoek uit vijf landen (BTG in het Verenigd Koninkrijk, Fraunhofer Gesellschaft in de Bondsrepubliek Duitsland, Anvar in Frankrijk, TNO in Nederland, DIC in Denemarken) hebben een club gevormd - Eurotech - waarin ze hun bruikbare dossiers samenbrengen. Elke organisatie levert de club dossiers en verzoekt haar partners in de club kandidaat-licentiehouders voor te stellen. Deze club werd opgericht in het kader van het programma Sprint, dat wordt beheerd door het directoraat XIII-C, maar de dienst gebruiksbevordering, die deel uitmaakt van hetzelfde directoraat, is geen lid van de club, alleen maar waarnemer! Lichte structuren met beperkte middelen moeten trachten te steunen op de logistieke middelen van de sterkere structuren.

De invloed van de acties wordt onvoldoende geëvalueerd

Te weinig cijfergegevens

3.54. In verband met de exploitatie van de onderzoekresultaten zijn de cijfergegevens zeldzaam en bovendien moeilijk te interpreteren. Dat is niet alleen bij de Commissie zo: de Kamer heeft hetzelfde gebrek aangetroffen in alle desbetreffende nationale organisaties die zij heeft bezocht. Maar sommige zijn zich van deze tekortkoming bewust en proberen er iets aan te doen. De Kamer beveelt de Commissie dan ook aan, haar eerste pogingen tot raming van het aantal gecreëerde arbeidsplaatsen en het daaruit voortvloeiende omzetcijfer uit te breiden tot andere factoren (bij voorbeeld de toegevoegde waarde, marktaandelen, en meer in het algemeen de kosten- batenverhouding van de gebruiksbevordering).

De invloed van de publikaties wordt niet geëvalueerd

3.55. De dienst publikaties van directoraat XIII-C verricht geen evaluatie van de invloed van de wetenschappelijke en technische publikaties, en zou dat ook niet kunnen daar hij van meet af aan al niet alle geadresseerden van de gepubliceerde documenten kent. De verzendlijsten zijn verspreid over de dienst XIII-C-3 zelf, de Brusselse diensten van DG XIII, DG XII, het GCO en het Publikatiebureau. Daarbij kan ook nog de, beter bekende, verkoop van particuliere uitgevers komen. De dienst XIII-C-3 ontvangt niet systematisch van het Bureau statistische gegevens terug over de verspreiding en verkoop. Kwantitatief wordt de invloed dus niet beoordeeld, maar ook kwalitatief niet: de dienst vraagt geadresseerden en lezers niet naar hun oordeel over de door de Commissie gepubliceerde documenten. Omdat het publikatiebeleid geheel tot de exploitatie van de onderzoekresultaten behoort, kan het niet zonder een minimum aan evaluatie.

Uitgaven en ontvangsten worden niet per project of per operatie geïdentificeerd

3.56. Door de verscheidenheid in de activiteiten is het in de huidige situatie niet mogelijk de uitgaven en eventuele ontvangsten te identificeren, die voortvloeien uit een bepaald project voor gebruiksbevordering of, binnen een project, uit een bepaald soort operaties, zoals de studies of de deelneming aan beurzen en tentoonstellingen. Ook uit de betrokken dossiers valt doorgaans niet met zekerheid af te leiden welke ontvangsten en uitgaven een project heeft meegebracht of welke octrooien in verband daarmee worden aangevraagd, verleend of opgegeven. Er bestaat zelfs geen regelmatige statistiek ter vergelijking van de uitgaven op de drie werkterreinen: publikatie, vorming en instandhouding van octrooien, en bevordering van het gebruik. Daarbij zouden nog gegevens moeten komen over de specifieke uitgaven voor het project Cordis en voor het sub-programma II van Value (onderling gekoppelde informaticanetwerken). Hiertoe volstaat een zeer eenvoudig intern coderingssysteem van de begrotingsactiviteiten.

4. Op zoek naar de oorzaken: 2. Middelen niet in verhouding tot de behoeften

Inleiding

4.1. Ongeacht de globale inspanningen van de Gemeenschap betreffende het onderzoek en de exploitatie daarvan, bestaan er zoveel technische, menselijke, economische en financiële verbindingen tussen die twee stadia in de wetenschappelijke en technische vooruitgang dat het absoluut nodig is een evenwicht te vinden in de middelen die aan elk van beide worden besteed. Vermeden moet worden dat exploitatiemiddelen te weinig worden benut bij gebrek aan voldoende exploiteerbare onderzoekresultaten, maar ook dat uitvindingen die het exploiteren waard zijn uiteindelijk in de archieven terechtkomen omdat er niet genoeg middelen zijn voor een effectieve exploitatie. In dit hoofdstuk 4 wil de Kamer nagaan of dit gezonde evenwicht aanwezig is in het optreden van de Gemeenschap.

De personele middelen voor de exploitatie in vergelijking met die voor het onderzoek

4.2. In januari 1989 waren er voor de exploitatie van de onderzoekresultaten in het directoraat XIII-C in de categorieën A tot D samen 43 vaste ambtenaren werkzaam. Anderzijds voorziet de begroting 1989 voor onderzoek en investeringen in 3176 ambten. Volgens deze cijfers wordt voor de exploitatie van de onderzoekresultaten slechts 1,4 % van het onderzoekspersoneel ingezet. En in werkelijkheid is het zelfs nog iets minder, omdat enkel rekening wordt gehouden met de posten voor onderzoek die worden gefinancierd uit deel B van de begroting, terwijl een klein gedeelte wordt gefinancierd uit deel A (huishoudelijke kredieten).

4.3. Als personeel de enige produktiefactor was bij het onderzoek en bij de exploitatie ervan, zou het volgens deze cijfers dus volstaan, de allocatie van deze factor aan het onderzoek met een minimaal percentage te wijzigen om de middelen voor de exploitatie veel sterker in de tegengestelde zin te wijzigen.

De financiële middelen

4.4. Ten aanzien van de financiële middelen die respectievelijk aan het onderzoek en aan de exploitatie van de resultaten worden toegewezen geldt een analoge redenering.

Verhouding tussen de financiële middelen voor onderzoek/ exploitatie in het tweede kaderprogramma

4.5. Voor het vijfjarig kaderprogramma 1987-1991(53)

werden 5 396 Mio ECU uitgetrokken. In rubriek 8.4 "Verspreiding(54)

en toepassing van de resultaten van het wetenschappelijk en technologisch onderzoek" werden 55 Mio ECU opgenomen. Maar hieraan werden nog eens 17 Mio ECU onttrokken ter financiering van het programma Eurotra, hoewel dat meer verband houdt met het onderzoek dan met de exploitatie. Voor de exploitatie van de resultaten stonden dus slechts 38 Mio ECU ter beschikking, terwijl de rest ad 5 358 Mio ECU voor het onderzoek zelf was bestemd, een verhouding van 141 voor onderzoek tegen 1 voor de exploitatie. Ook hier weer geldt dat, bij een gelijkblijvend bedrag voor het kaderprogramma, een zeer kleine procentuele verandering in de kredieten voor onderzoek zou volstaan om de middelen voor de exploitatie procentueel sterk te wijzigen. Men zou kunnen tegenwerpen dat de exploitatie van de resultaten van werkzaamheden onder contract waarschijnlijk niet enkel door de Gemeenschap maar ook nationaal wordt gefinancierd. Maar als dat al te berekenen viel, zou men eerlijkheidshalve ook rekening moeten houden met het door de contractanten gedragen deel van de totale kosten voor deze werkzaamheden. Dan moesten voor de financiering van het onderzoek geen 5 358 Mio ECU worden uitgetrokken, maar ongeveer 10 016 Mio ECU!

4.6. Maar dan moet nog nader worden bezien hoe die 38 Mio ECU zijn verdeeld. Value is een specifiek programma voor de verspreiding en de toepassing van de resultaten van wetenschappelijk en technologisch onderzoek met een looptijd van vier jaar vanaf 27 juni 1989(55)

. Het kreeg 38 Mio ECU toegewezen, het totale bedrag dat in het kaderprogramma was voorzien voor de exploitatie van de resultaten. Maar er worden wel 2 Mio ECU gereserveerd voor de "vaststelling van de vereisten inzake de vertrouwelijkheid en de integriteit van de informatie", waarmee eerder een juridisch kader moet worden vastgelegd dan dat er concrete resultaten worden geëxploiteerd. Er zijn ook 6 Mio ECU voorzien voor de verzameling en verspreiding van informatie over de programma's, maar dus niet voor de verspreiding van de resultaten. Tenslotte worden nog 2 Mio ECU in reserve gehouden tot het vijfde halfjaar van de looptijd. Dus zijn er momenteel 28 Mio ECU werkelijk toegewezen aan de exploitatie van resultaten, verdeeld zoals aangegeven in tabel 2. De Commissie had dat anders gewild: zij had voorgesteld, van de 38 Mio ECU 31 Mio ECU te besteden aan de exploitatie van de resultaten (in plaats van 28 Mio ECU) en daarvan 17 Mio ECU (in plaats van 10 Mio ECU) aan te wenden voor de gebruiksbevordering.

Tabel 2 - Programme Value - Verdeling der middelen toegewezen voor de exploitatie van de onderzoeksresultaten

Mio ECU

- verspreiding der resultaten 14,0(1)

-juridische bescherming der resultaten (octrooien) 2,0

-gebruiksbevordering 10,0

-gemeenschappelijke taken (identificatie, karakterisering en selectie der resultaten) 2,0

(1) Waarbij 6 Mio ECU voor het ontwikkelen van netwerken voor computercommunicatie.

Verhouding in de begroting

4.7. In de begroting (begrotingsjaar 1989) werden voor het onderzoek 1 436,0 Mio ECU aan vastleggingskredieten opgenomen, terwijl voor de exploitatie van de resultaten 8,85 Mio ECU werden uitgetrokken (de kredieten van hoofdstuk 100 meegerekend). Dat is dus een verhouding van 162 staat tot 1.

Verhouding in het derde kaderprogramma

4.8. Het pas aangenomen derde kaderprogramma(56)

voor de periode 1990-1994 kreeg in totaal 5 700 Mio ECU toegewezen; daarvan zijn 5 643 Mio ECU voor het onderzoek en 57 Mio ECU voor de exploitatie bestemd. Hier ligt de verhouding dus wat gunstiger met 99 staat tot 1.

Enkele vergelijkingen

De uitgaven voor experimentele ontwikkeling volgens de OESO

4.9. Tabel 3 toont hoe volgens de OESO enkele van haar Lid-Staten hun overheidsuitgaven voor onderzoek verdelen. Men ziet dat een zeer groot deel voor de experimentele ontwikkeling wordt uitgetrokken, met name in de Verenigde Staten en Japan; de regeringen van deze twee technologische grootmachten besteden meer dan de helft van hun O& O-financiering aan de experimentele ontwikkeling. Maar de OESO-definitie van experimentele ontwikkeling(57)

valt goeddeels samen met hetgeen de Gemeenschap "innovatie en technologie-overdracht" noemt, inclusief de exploitatie van de onderzoekresultaten. Deze cijfers van de OESO versterken dan ook ten zeerste de indruk dat de aandacht voor het laatste stadium van de innovatie een sleutel voor technologische vooruitgang vormt en dat de karige middelen die door de Gemeenschap voor de gebruiksbevordering worden verstrekt achterblijven bij wat werkelijk noodzakelijk zou zijn.

Het demonstratieprogramma inzake energie

4.10. In de vier jaren 1986 - 1989 werden aan demonstratieprojecten inzake energie 500 Mio ECU besteed. Op 2,5 jaar tijd, tot eind 1992, mag de Commissie voor het Thermie-programma(58)

, dat loopt van 1990 tot 1994, 350 Mio ECU vastleggen ofwel gemiddeld 140 Mio ECU per jaar; dat is bijna 15 maal het gemiddelde jaarbedrag voor Value. Maar de demonstratieprojecten inzake energie zijn sterk verwant aan de projecten die onder Value zouden kunnen worden ontwikkeld. Bovendien is Thermie een sectorieel programma, terwijl Value van nut zou kunnen zijn voor alle sectoren, waaronder eventueel de energie! Naast die 350 Mio ECU (de in 1993 en 1994 toe te wijzen kredieten niet meegerekend) voorziet het kaderprogramma voor de energiesector 1 173 Mio ECU aan onderzoekskredieten. Dat is een verhouding van 3,35 voor onderzoek op 1 voor experimentele ontwikkeling; bij Value (zie de paragrafen 4.5 en 4.6) was die verhouding 141 staat tot 1. De Kamer wil niet de financiële middelen voor het Thermie-programma ter discussie stellen; dat ligt niet in haar bedoeling noch binnen haar bevoegdheid. Maar zij wil wel aantonen hoe gering de kredieten voor de bevordering van de toepassing van het onderzoek lijken naast de middelen voor onderzoek en de behoefte aan gebruiksbevordering.

De praktische gevolgen van het tekort aan middelen

4.11. Lang niet alle onderzoekresultaten worden geëxploiteerd en qua gebruik bevorderd. Een flink deel ervan wordt niet eens onderzocht of geëvalueerd met het oog op een, zij het maar negatieve, beslissing over de terzake te ondernemen actie.

Tabel 3 - Verdeling van de overheidsuitgaven voor onderzoek over de drie fasen van onderzoek en ontwikkeling volgens de OESO (1)

(in %)

Land Fundamenteel onderzoek Toegepast onderzoek Experimentele ontwikkeling Totaal

Frankrijk (1983) 12,4 31,9 5,6 49,9 (2)

Spanje (1985) 29,6 54,5 15,9 100,0

Italië (1985) 30,0 47,0 23,0 100,0

Nederland (1985) 29,3 54,7 16,0 100,0

Portugal (1986) 7,3 53,6 39,1 100,0

Ver. Staten (1985) 14,9 24,2 60,9 100,0

Japan (1985) (alleen natuur- en bouwkundige wetenschappen) 12,9 27,5 56,3 96,7 (3)

(1) Alleen binnenlands onderzoek. Voor de OESO vormen internationale en in het buitenland werkende onderzoekcentra een aparte groep die hier niet is meegeteld. (2)50,1 % niet gespecificeerd. (3) 3,3 % niet gespecificeerd.

4.12. Ten eerste is er de kwestie van de informatiebronnen. Zoals gezegd ontvangt het directoraat XIII-C niet echt alle contracten en eindverslagen van de contractanten van DG XII, en helemaal niet de contracten en eindverslagen in verband met de onderzoekprogramma's die worden beheerd door de Brusselse diensten van DG XIII (de programma's Esprit, Race, Aim, Delta, Drive). Over het algemeen ontvangt het ook geen eindverslagen over de werkzaamheden van het GCO. Daar het directoraat XIII-C toch niet beschikt over voldoende middelen om de eindverslagen volledig te onderzoeken, heeft het tot voor kort nauwelijks geprotesteerd tegen deze toestand. Zo is de praktische informatie waarmee directoraat XIII-C moet werken van meet af aan veel beperkter dan wat het eigenlijk zou moeten kunnen behandelen.

4.13. Hele delen van het theoretische bevoegdheidsterrein van directoraat XIII-C worden doodeenvoudig terzijde gelaten. Tot dusver heeft het directoraat noch de programma's Brite en Euram, noch het biotechnologie-programma behandeld. Met het argument dat de Brusselse diensten van DG XIII zelf het gebruik van de programma's Esprit, Race, Aim, Drive en Delta willen bevorderen, heeft het directoraat zich niet met die programma's ingelaten, op een enkele uitzondering na (actie ter verbetering van de verbranding in motoren; de operatie Cristal; ...). Het heeft ook nauwelijks contact met de diensten die de programma's beheren en nochtans deel uitmaken van hetzelfde Directoraat-generaal. En toch is er geen enkel juridisch bezwaar tegen, dat directoraat XIII-C op die gebieden optreedt. Dit directoraat is ook bijna niet meer actief in de gebruiksbevordering van de demonstratieprojecten, waaronder die van DG XVII (energie), al blijft het strikt genomen via artikel B 753 van de begroting bevoegd in deze projecten tezamen met DG XVII op te treden.

4.14. Zoals blijkt uit tabel 4 is de activiteit van de dienst gebruiksbevordering in feite sterk geconcentreerd op de weinige gebieden ten aanzien waarvan het personeel de nodige deskundigheid bezit. Daarom gebeurt er weinig of niets inzake gezondheid, kernenergie, informatica, telecommunicatie, landbouwkundig en agro-industrieel onderzoek, visserij en gebruiksbevordering van rijkdommen van de zee, alsmede technieken ten dienste van de ontwikkeling.

4.15. Zelfs op de gebieden waarop directoraat XIII-C wel actief is worden de resultaten verre van grondig bestudeerd. Ook met behulp van de consulenten die werden geselecteerd in de procedure Expect, is het voor het personeel van het directoraat materieel onmogelijk alle eindverslagen van het contractueel onderzoek te lezen. Daarentegen worden de meeste voortgangsverslagen en eindverslagen van het GCO onderzocht door een ambtenaar van de dienst gebruiksbevordering die ze ter plaatse in Ispra gaat bestuderen of ophalen.

4.16. De dienst gebruiksbevordering en de dienst octrooien hebben hun inspanningen tot dusver voornamelijk gericht op de resultaten van het GCO. Maar de werkzaamheden onder contract zijn verspreid over een veel groter aantal projecten dan de werkzaamheden van het GCO, en ook minder bekend omdat ze buiten de diensten van de Gemeenschap plaatsvinden. De contractanten moeten aan de Commissie hun activiteiten ter exploitatie van de resultaten melden, maar doen dat slechts op zeer beperkte schaal, zodat de diensten octrooien en gebruiksbevordering slechts ten dele op de hoogte zijn van de te beschermen of qua gebruik te bevorderen uitvindingen bij de contractanten. Om deze redenen zou de systematische exploitatie van de werkzaamheden onder contract zeker meer - waarschijnlijk financiële, maar vooral personele - middelen vergen dan die van de eigen werkzaamheden. Het is dus best begrijpelijk dat de diensten, bij gebrek aan voldoende middelen, de neiging hadden eerst de geconcentreerde en beter bekende werkzaamheden van het GCO te exploiteren en het gebruik daarvan te bevorderen. En als de dienst octrooien bij uitzondering iets doet voor de contractanten, blijft dat bij technische bijstand. De dienst weigert terzake elke financiering, hoewel de voorschriften zich daartegen niet verzetten.

4.17. Natuurlijk heeft de dienst octrooien nog een andere reden om zich meer bezig te houden met de eigen werkzaamheden. De dienst XIII-C-1 is binnen de Commissie als enige bevoegd inzake het aanvragen van octrooien voor uitvindingen die aan de Gemeenschap toebehoren. Voor het GCO moet dit verplicht zo verlopen, maar de contractanten bij het onderzoek voor gezamenlijke rekening zijn vrij octrooien aan te vragen zonder communautaire bijstand in te roepen. Dit overwicht van de eigen werkzaamheden vermindert trouwens geleidelijk. Tussen 1972 en 1982 had 64,4 % van de geregistreerde octrooi-aanvragen betrekking op eigen werkzaamheden; van 1983 tot 1988 was dat nog maar 54,3 %. Maar tegelijk mag niet uit het oog worden verloren dat, in diezelfde periode 1983-1988, het voor de eigen werkzaamheden bestemde deel van de in de oorspronkelijke begrotingen opgevoerde kredieten voor onderzoek is gezakt van 36,3 % naar 20,1 % (13,3 % voor 1989).

Tabel 4 - Verdeling van de dossiers betreffende gebruiksbevordering per onderzoeksector

Onderzoeksector % Gecumuleerd %

1. GCO 33 33

2.EGKS 22 55

3.Niet-nucleaire energie 15 70

4.Grondstoffen en recycling 14 84

5.Milieu 4 88

6.Varia 12 100

4.18. Toch heeft directoraat XIII-C genoeg dringende redenen om een flink deel van zijn middelen in te zetten voor de werkzaamheden onder contract: de - op zijn minst relatieve - daling van de aan het GCO verleende kredieten, de instorting van de inventiviteit die daaruit ontegenzeglijk volgt, het feit dat het GCO niet uitsluit, ooit de gebruiksbevordering "intra muros" ter hand te nemen en tenslotte de snelle toename van de kredieten die zijn gereserveerd voor het onderzoek voor gezamenlijke rekening.

4.19. Het feit dat de activiteit van de dienst wordt beperkt door het gebrek aan beschikbare middelen blijkt tenslotte ook nog uit het aantal werkbezoeken dat voor elk dossier inzake gebruiksbevordering wordt afgelegd. De Commissie stelde zelf een significante steekproef van 100 dossiers inzake gebruiksbevordering samen; het gemiddeld aantal werkbezoeken per dossier bedroeg 3,5, maar voor 43 dossiers werd slechts één werkbezoek afgelegd.

Conclusie

4.20. Uit de reeks van gegevens valt dus steeds dezelfde conclusie af te leiden: de verhouding tussen de middelen voor het onderzoek en de middelen voor de exploitatie van de resultaten is zo ongunstig voor de exploitatie dat een groot aantal onderzoekswerkzaamheden nooit de praktische toepassingen zullen krijgen die ze te bieden hadden. Het derde kaderprogramma(59)

brengt reeds flinke verbetering in deze toestand. Maar een betere verdeling van de kredieten tussen onderzoek en exploitatie vormt niet de enige denkbare oplossing. Hoofdstuk 5 van dit verslag belicht het grote reservoir van middelen die in de begroting ter beschikking staan voor de innovatie in het algemeen en die ten dele kunnen worden benut voor de exploitatie van de onderzoekresultaten.

5. Op zoek naar de oorzaken: 3. Versnippering van de werkzaamheden ten behoeve van de exploitatie van de onderzoekresultaten en de overdracht van technologie

Versnippering van de verantwoordelijke diensten

Verspreiding van de resultaten

5.1. Ogenschijnlijk is afdeling XIII-C-3 als eerste verantwoordelijk voor de verspreiding van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Uit hoofde van het jaarlijkse publikatieprogramma van de Commissie is deze afdeling verantwoordelijk voor wat men het subprogramma voor publikaties van wetenschappelijke en technische aard zou kunnen noemen. De plannen van de verschillende diensten om tot de publikatie van dergelijke documenten over te gaan, worden jaarlijks verzameld en beoordeeld door afdeling XIII-C-3 en doorgezonden naar het Cooerdinatiecomité voor publikaties, dat alle diensten vertegenwoordigt. Sinds kort is het Secretariaat-generaal belast met het secretariaat van het Comité(60)

. Gedurende het jaar kan afdeling XIII-C-3 op eigen initiatief tot publikatie van een document besluiten, terwijl elke publikatie van wetenschappelijke of technische aard, ongeacht van welke dienst deze afkomstig is, door de afdeling moet worden goedgekeurd. Bovendien voert de afdeling het beheer over het tijdschrift Euroabstracts, waarin een samenvatting of overzicht van elke wetenschappelijke of technische publikatie is opgenomen, en de EABS-gegevensbank, die dezelfde inhoud heeft als Euroabstracts en deze via elektronische weg verspreidt. In werkelijkheid echter zijn de bevoegdheden inzake wetenschappelijke en technische publikaties sterk versnipperd.

Dienst publikaties en onderzoekorganen

5.2. Voor het merendeel van de publikaties betreffende de resultaten van wetenschappelijk onderzoek geldt dat de keuze van de te publiceren documenten berust bij de onderzoekers en de diensten van de Commissie die met het beheer van de betrokken programma's belast zijn. Terzake van de eigen onderzoekwerkzaamheden bepaalt het GCO zelf welke documenten gepubliceerd zullen worden. Voor de werkzaamheden onder contract geldt dat de resultaten van het onderzoek eigendom zijn van de contractanten, zodat het normaliter hun taak is de resultaten te publiceren, onder voorbehoud van het in acht nemen van de contractuele clausules inzake de vertrouwelijkheid. Deze situatie is in algemene zin van toepassing op de programma's van DG XIII. Met betrekking tot de programma's van DG XII wordt een groot deel van de verslagen op initiatief en voor rekening van de Commissie gepubliceerd door het Directoraat-generaal zelf, dat zich deze mogelijkheid contractueel heeft voorbehouden (artikel 6, lid 6, van bijlage II van het modelcontract).

Producerende diensten en Publikatiebureau

5.3. De besluitvormingsmogelijkheden van afdeling XIII-C-3 worden beperkt door enerzijds de producerende diensten, die de keuze van de titels bepalen, samen met het Cooerdinatiecomité voor publikaties de bevoegdheid hebben te kiezen tussen gratis verspreiding of verkoop, de vrijheid hebben om, zelfs in geval van verkoop, een lijst op te stellen van geadresseerden aan wie de publikaties gratis worden verstrekt, en zelfstandig kunnen besluiten gebruik te maken van een particuliere uitgever, en anderzijds het Publikatiebureau, dat als logistiek orgaan van de Gemeenschappen controles verricht op de kwaliteit van de vorm van de manuscripten, beheersbesluiten neemt ten aanzien van het intern verrichten van de werkzaamheden of contractuele uitbesteding, de verkoopprijzen vaststelt en deels zorgdraagt voor de distributie van de werken en de verkoopbevordering.

5.4. De taken van de dienst publikaties blijven beperkt tot het verrichten van een kwaliteitscontrole op de manuscripten (niveau van de presentatie, zonder enige controle op de wetenschappelijke waarde), het uitvoeren van ondersteunende werkzaamheden (document EUR, fotokopieën van microfiches, keuze van een particuliere uitgever voor zover de dienst auteurs dat nog niet heeft gedaan), het onderhandelen met het Publikatiebureau over de prijsstelling, het verzorgen van gratis distributie buiten de dienst auteurs om, en het toepassen van een meer gerichte verkoopbevordering dan door het Publikatiebureau wordt gedaan.

Gewone en prioritaire publikaties

5.5. Elk Directoraat-generaal en elke dienst neemt binnen de grenzen van de eigen competentie deel aan het jaarlijkse publikatieprogramma van de Commissie, waarbij het Cooerdinatiecomité voor publikaties zich via het Secretariaat-generaal van de Commissie belast met de beoordeling, de planning en de begrotingsramingen. Het programma wordt door de voorzitter van de Commissie en de voor het voorlichtingsbeleid verantwoordelijke commissaris aan de Commissie voorgelegd en na advies van het Comité door haar goedgekeurd. Op 30 oktober 1986 besloot de Commissie echter dat haar jaarlijkse publikaties prioritair gericht dienden te zijn op actuele politieke kwesties. Het onderwerp dat tot dusver prioriteit heeft gekregen is de totstandkoming van de interne markt in 1993. Het gevolg is dat ten aanzien van een deel van de publikaties van wetenschappelijke en technische aard het besluit tot publikatie en het beheer van de daarmee samenhangende middelen aan de bevoegdheid van de beheersdiensten (DG XII, DG XIII, GCO) worden onttrokken en feitelijk tot de verantwoordelijkheid van het Secretariaat-generaal gaan behoren.

Niet-gemelde publikaties

5.6. Ofschoon het Publikatiebureau technisch belast is met het uitgeven of doen uitgeven van alle communautaire publikaties, heeft de Commissie haar diensten aanbevolen rechtstreeks een beroep te doen op particuliere uitgevers. Aan deze aanbeveling is met betrekking tot wetenschappelijke en technische publikaties in ruime mate gehoor gegeven. Voorts beschikt DG IX over drukkerij- en kopieervoorzieningen die aan alle diensten van de Commissie ter beschikking staan en is het GCO technisch in staat meerkleurendrukwerk te leveren.

5.7. Dat deze voorzieningen beschikbaar zijn wil niet zeggen dat de diensten die er gebruik van maken, zich mogen onttrekken aan het geldende systeem voor de programmering van de publikaties. In de praktijk echter zijn deze voorzieningen aanleiding tot het verschijnen van een aanzienlijk aantal publikaties die buiten medeweten van afdeling XIII-C-3, het Cooerdinatiecomité voor publikaties en het Publikatiebureau door de diensten worden verzorgd. Deze publikaties worden niet in de planning opgenomen, komen niet voor in de catalogus van publikaties van de Commissie, zijn niet verkrijgbaar bij de officiële distributeurs van de Gemeenschap en worden niet betrokken bij de verkoopbevorderende activiteiten van het Publikatiebureau.

Nieuwe benaderingswijzen bij de verspreiding van de onderzoekresultaten

5.8. Momenteel neemt door de tenuitvoerlegging van de eerste onderdelen van het Value-programma(61)

de versnippering van de verantwoordelijkheid voor de verspreiding van kennis aanzienlijk toe. De gegevensbanken en de netwerken voor de verspreiding van de gegevens hebben een aanvullend karakter. De informaticanetwerken maken echter deel uit van subprogramma II van Value, terwijl de Cordis-gegevensbank merkwaardigerwijze is opgenomen in subprogramma I. Het Cordis-project moet door directoraat XIII-C, dat met de uitvoering van het Value-programma is belast, worden gerealiseerd en beheerd, maar subprogramma II wordt ten uitvoer gelegd door directoraat XIII-A wegens zijn betrokkenheid bij het Esprit-programma. Bovendien is het toezicht op het Cordis-project door het te Luxemburg gevestigde directoraat XIII-C deels theoretisch van aard, aangezien het voor het project verantwoordelijke personeelslid werkzaam is bij het te Brussel gevestigde directoraat XIII-A en zowel administratief als fysiek aan dit directoraat verbonden blijft.

5.9. Men zou kunnen aannemen dat er althans sprake is van een hechte cooerdinatie tussen degenen die voor respectievelijk Cordis en subprogramma II verantwoordelijk zijn, aangezien zij tot hetzelfde directoraat behoren en hun werkzaamheden in aangrenzende bureaus verrichten. In werkelijkheid worden de beide acties echter los van elkaar gevoerd en zijn ze niet op elkaar afgestemd. Hoogstwaarschijnlijk zal de Cordis-gegevensbank al operationeel zijn vóór de werkzaamheden ten behoeve van de netwerken zijn voltooid. Gezien deze situatie wordt beoogd de Cordis-gegevensbank althans voorlopig via het IES-project (Information Exchange System) te koppelen aan de netwerken die ten behoeve van de deelnemers aan het Esprit-programma worden geïnstalleerd.

5.10. Tot slot kan worden opgemerkt dat thans in het kader van het Value-programma drie soorten acties worden gevoerd die grotendeels los van elkaar staan: de traditionele publikatie-activiteiten, de ontwikkeling van de Cordis-gegevensbank en de installatie van de gekoppelde communicatienetwerken.

Bevordering van het gebruik van de resultaten

5.11. Op het eerste gezicht is er sprake van een tweeledige verantwoordelijkheid ten aanzien van de gebruiksbevordering van de resultaten van het communautaire onderzoek. De resultaten van de door het GCO uitgevoerde eigen werkzaamheden zijn het eigendom van de Gemeenschap en worden door directoraat XIII-C geëxploiteerd. De resultaten van de werkzaamheden onder contract zijn het eigendom van de contractanten bij wie de taak berust deze te exploiteren op grond van de door de Commissie vastgestelde contractuele bepalingen.

Directoraat XIII-C en de met het beheer van de programma's voor werkzaamheden onder contract belaste diensten

5.12. In werkelijkheid is de Commissie ook actief ten aanzien van de exploitatie van de resultaten van de werkzaamheden onder contract. De Commissie kan en moet de contractanten namelijk bijstand verlenen met betrekking tot de gebruiksbevordering. Daarvoor zijn expertise en vakkennis vereist waarover de onderzoekinstellingen, de universiteiten en de kleine en middelgrote ondernemingen niet altijd beschikken. Bij hun pogingen uitvindingen door middel van een octrooi te beschermen, de marktvooruitzichten te verkennen en financiële middelen aan te trekken met het oog op de voltooiing van prototypen en de industriële ingebruikneming van produkten of processen, kunnen zij behoefte hebben aan technische en financiële bijstand van de Commissie. Doorgaans is het de taak van directoraat XIII-C om voor deze bijstand zorg te dragen.

5.13. Op grond van het modelcontract zijn de contractanten echter gehouden de resultaten van hun onderzoek zoveel mogelijk aan te wenden of te commercialiseren (artikel 7, lid 1) binnen een contractueel overeengekomen termijn (artikel 17, lid 1, van bijlage II). Teneinde de Commissie in staat te stellen toezicht te houden op de nakoming van deze verplichting worden "nadere gegevens over de mogelijkheden om de resultaten aan te wenden of te commercialiseren ... gelijktijdig met het eindverslag" dat op het betrokken onderzoekproject betrekking heeft door de contractant medegedeeld (artikel 6, lid 1). Voorts wordt bepaald: "De contractanten houden ter beschikking van de Commissie en door haar gemachtigde personen en verstrekken hun zonodig de gegevens en documenten aan de hand waarvan zij kunnen beoordelen of aan de verplichtingen [om de resultaten] aan te wenden of te commercialiseren ... is voldaan" (artikel 17, lid 6, van bijlage II).

5.14. Tot zover de regelgeving. Tot dusver moet de intentieverklaring van de contractant echter niet worden gericht aan directoraat XIII-C dat belast is met de aanwending van de resultaten, maar alleen aan de diensten die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de programma's. Dat brengt een risico met zich mee, althans wat de diensten van DG XII betreft. Aangezien deze diensten geen bijzondere verantwoordelijkheid dragen voor de aanwending van de resultaten zijn zij niet werkelijk gemotiveerd om de activiteiten van de contractanten terzake te controleren en toezicht te houden op de ontvangst van de intentieverklaringen. Dit gebrek aan motivering is waarschijnlijk een van de oorzaken van het feit dat de contractanten hun verplichting om een intentieverklaring in te dienen slechts in geringe mate nakomen.

5.15. Overigens stelt directoraat XIII-C pogingen in het werk om dit risico weg te nemen. Men beoogt enige tijd voor het aflopen van hun contract systematisch contact met de contractanten op te nemen, teneinde hen bewust te maken van de door de dienst geboden mogelijkheden. Bovendien is een recente interne circulaire van DG XII (20 februari 1990) aan de medewerkers die verantwoordelijk zijn voor de wetenschappelijke afdelingen opdracht gegeven alle eindverslagen en intentieverklaringen aan directoraat XIII-C bekend te maken. Directoraat XIII-C zou tevens op de hoogte moeten worden gesteld van alle bijeenkomsten van contractanten die in het kader van de door DG XII beheerde programma's plaatsvinden, en zou daaraan ambtshalve moeten kunnen deelnemen. Dat is geenszins het geval.

Programma's met een grote deelneming van het bedrijfsleven en traditionele programma's

5.16. In het kader van het Esprit-programma(62)

en de andere onderzoekprogramma's van DG XIII leidt de in paragraaf 2.28 reeds vermelde grote deelneming van het bedrijfsleven tot een door de contractanten verrichte gebruiksbevordering in het verlengde van de onderzoekactie, in samenhang met een zorgvuldig toezicht door DG XIII (diensten te Brussel). Het is dan ook niet verrassend dat directoraat XIII-C niet of nauwelijks bij de exploitatie van deze programma's betrokken is geweest.

5.17. Sommige programma's van DG XII, bijvoorbeeld de programma's Brite(63)

, Brite-Euram(64)

, Eclair(65)

en de herziene versie van het biotechnologie-programma(66)

, vertonen gelijkenis met Esprit, met name wat betreft de grote deelneming van het bedrijfsleven aan de projecten, met inbegrip van KMO's. DG XII heeft bij de exploitatie van deze programma's echter een minder actieve rol gespeeld dan DG XIII (Brussel) bij zijn programma's. Ofschoon de Brite-en biotechnologie-programma's reeds zo lang ten uitvoer worden gelegd dat inmiddels een groot deel van hun exploiteerbare resultaten is verkregen, toont directoraat XIII-C pas sinds kort belangstelling voor deze programma's.

5.18. Met betrekking tot de traditionele programma's van DG XII, die voornamelijk door beroepsonderzoekers worden uitgevoerd en waarin het aandeel van het bedrijfsleven en de universiteiten geringer is, zijn er geen serieuze waarborgen dat de resultaten stelselmatig zullen worden geëxploiteerd en aangewend als te dien einde geen krachtige bijstand wordt verleend. Directoraat XIII-C beschikt op dat punt dus over een ruim werkterrein dat nog zeer onvoldoende verkend is.

Slotopmerking

5.19. Tot slot kan worden opgemerkt dat de gebruiksbevordering, op een wijze en met een nadruk die per programma varieert, ter hand wordt genomen door vier instanties: directoraat XIII-C, de contractanten, DG XII en de te Brussel gevestigde diensten van DG XIII. Alleen het GCO staat hier vooralsnog buiten. De enige activiteit bij de dienst gebruiksbevordering die strikt gecentraliseerd is, betreft de aanvraag en het beheer van communautaire octrooien, ter zake waarvan alleen de dienst octrooien van afdeling XIII-C.1 bevoegd is.

Invloed van het kaderprogramma

Tweeledigheid van de exploitatie van de resultaten in het kaderprogramma

5.20. Het kaderprogramma voor de onderzoekwerkzaamheden gedurende het tijdvak 1987-1991(67)

bevat een tweeledigheid bij het exploiteren van de resultaten. Enerzijds wordt er namelijk een speciaal bedrag toegewezen voor de verspreiding(68)

en toepassing van de resultaten (rubriek 8.4 van bijlage I), dat geleid heeft tot het ontstaan van begrotingslijn B7388 en specifieke activiteiten ten behoeve van de exploitatie van de resultaten. Anderzijds wordt er gesproken van de "verspreiding van kennis", die in het kader van de specifieke programma's moet plaatsvinden (artikel 2, lid 3). Uit deze bepaling wordt niet duidelijk of daarmee ook de gebruiksbevordering wordt beoogd, al doet het - wellicht betwistbare - communautaire woordgebruik dat wel vermoeden: in hoofdstuk II van het Euratom-Verdrag wordt onder de titel "verspreiding van kennis" ingegaan op de gebruiksbevordering door middel van licentieovereenkomsten en de overdracht van know-how. Indien wordt gesteld dat de exploitatie kan worden bepaald in het kader van de programma's, houdt dat in dat de met het beheer van deze programma's belaste diensten - DG XII, DG XIII en het GCO - zelf exploitatieactiviteiten kunnen ontplooien, naast de diensten die speciaal voor dit doel in het leven zijn geroepen. In het nieuwe kaderprogramma voor 1990 - 1994(69)

is deze tweeledigheid blijven bestaan, evenals de onduidelijkheid omtrent de bevoegdheden (15de overweging en artikel 4), al wordt er wel een nog te nemen besluit van de Raad in aangekondigd dat deze onduidelijkheid hopelijk zal wegnemen.

Loskoppeling van de demonstratieactiviteiten

5.21. Op enkele technologische gebieden (niet-nucleaire energiebronnen, milieu) verleent de Gemeenschap finan- ciële steun voor de verwezenlijking van proefprojecten, dat wil zeggen vernieuwende deelprojecten die in het algemeen door een fabrikant of gebruiker zullen worden geëxploiteerd en bovendien in beperkte mate verspreid worden onder andere gebruikers. Dit zijn de zogeheten "demonstratieactiviteiten".

5.22. Anders dan in het eerste kaderprogramma van toepassing op het tijdvak 1984 - 1987(70)

zijn in het tweede kaderprogramma (1), dat de periode 1987 - 1991 bestrijkt, geen demonstratieactiviteiten opgenomen. Tot deze loskoppeling van onderzoek en demonstratie werd besloten ondanks het feit dat in de Europese Akte van februari 1986 juist is bepaald dat het kaderprogramma betrekking heeft op alle activiteiten ten aanzien van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (artikel 24, houdende invoering van het nieuwe artikel (EEG) 130 I). In de begroting over 1990 wordt er echter bij voorbaat van uitgegaan dat bepaalde demonstratieprojecten deel zullen uitmaken van het kaderprogramma 1990-1994(71)

. In dit inmiddels goedgekeurde programma (3) wordt evenwel nog steeds geen melding van demonstratieactiviteiten gemaakt. Een en ander getuigt niet van samenhang.

Beperkte organisatorische verbindingen tussen de diensten

5.23. In het algemeen worden de werkzaamheden van de drie diensten van directoraat XIII-C parallel verricht, waarbij elke dienst zich tot zijn eigen terrein beperkt zonder dat er sprake is van een hiërarchische opbouw. Toch bestaan er enkele minimale functionele betrekkingen. De voornaamste is ongetwijfeld de eis dat elk besluit tot publikatie van afdeling XIII-C-3 moet worden goedgekeurd door de dienst octrooien, teneinde te vo