Beschikking van de Commissie

van 11 april 2000

betreffende de maatregel van EDF ten gunste van bepaalde papierfabrikanten

(kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 1061)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/274/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 13 juni 1996, geregisteerd op 14 juni 1996, heeft de Commissie een klacht ontvangen betreffende de preferentiële voorwaarden tegen welke de onderneming Electricité de France (hierna "EDF") elektriciteit zou leveren aan papierfabrikanten die zich zouden uitrusten met elektrisch aangedreven infrarooddrogers. Volgens de klager probeert EDF, door profijt te trekken uit haar absolute controle over de Franse elektriciteitsmarkt, de keuze van de papierfabrikanten voor een infraroodtechnologie te beïnvloeden door hun preferentiële tarieven voor elektriciteit aan te bieden, en dit ten nadele van systemen die met andere energiebronnen, onder andere aardgas, werken.

(2) Bij schrijven van 10 juli 1996, 24 juli 1996, 4 november 1997, 4 december 1997 en 12 januari 1998 heeft de Commissie de Franse autoriteiten om meer gedetailleerde inlichtingen verzocht. De Commissie heeft deze inlichtingen ontvangen op 18 juli 1996, 28 augustus 1996, 25 november 1997 en 22 januari 1998. De Commissie heeft de klager een samenvatting van deze inlichtingen doen toekomen bij schrijven van 10 juli 1996, 29 oktober 1996, 14 november 1996 en 13 november 1997. De antwoorden van de klager werden de Commissie verstrekt op 31 oktober 1996, 21 november 1996, 10 december 1996, 25 februari 1997, 22 mei 1997 en 12 september 1997.

(3) Op 20 mei 1998 heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van deze maatregel. De Franse regering werd van deze beslissing in kennis gesteld bij schrijven SG(98) D/5741 van 14 juli 1998, waarbij zij werd aangemaand haar opmerkingen binnen één maand, te weten 14 augustus 1998, te maken.

(4) Bij schrijven van 28 juli 1998, 11 september 1998, 7 oktober 1998, 24 december 1998 en 19 januari 1999, hebben de Franse autoriteiten de Commissie verzocht bepaalde inlichtingen die vervat waren in de beschikking tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag niet bekend te maken. De Commissie heeft hierop geantwoord bij schrijven van 10 augustus 1998, 6 oktober 1998, 22 oktober 1998, 14 december 1998, 12 januari 1999 en 19 februari 1999. Op de bijeenkomsten van 21 september 1998 en 1 december 1998 hebben de Franse autoriteiten hun verzoek inzake het weglaten van een aantal inlichtingen herhaald, hetwelk evenwel gedeeltelijk werd verworpen wegens het openbaar karakter van de betrokken elementen.

(5) Bij schrijven van 2 september 1998, geregistreerd op 7 september 1998, heeft EDF om toegang tot het dossier verzocht. Dit verzoek werd bij schrijven van 17 september 1999 verworpen omdat de gevraagde documenten onder de uitzonderingsregeling van het beleid betreffende de toegang tot documenten vielen.

(6) Op 31 juli 1998 hebben de Franse autoriteiten om een bijkomende antwoordtermijn gevraagd. Dit verzoek werd door de Commissie op 5 augustus 1998 aanvaard.

(7) Bij schrijven van 4 september 1998, geregistreerd op 7 september 1998, hebben de Franse autoriteiten hun opmerkingen gemaakt.

(8) De mededeling van de Commissie waarbij de belanghebbenden werden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken maatregel bekend te maken, werd op 13 maart 1999 in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) bekendgemaakt. Op 13 april 1999, binnen de in de mededeling gestelde termijn, had de Commissie van de belanghebbenden twee opmerkingen ontvangen. Zij heeft deze bij schrijven van 4 juni 1999 en 9 juni 1999 voor een reactie aan de Franse autoriteiten doorgezonden. In dezelfde brief heeft de Commissie tevens om aanvullende informatie verzocht.

(9) Op een bijeenkomst van 28 mei 1999 en bij schrijven van 28 juni 1999, geregistreerd op 29 juni 1999, hebben de Franse autoriteiten de gevraagde inlichtingen verstrekt.

2. GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

2.1. Inleiding

(10) EDF, die voor 100 % wordt gecontroleerd door de Franse staat, is de dominerende elektriciteitsproducent in Frankrijk, waar hij een monopoliepositie bekleedde, de jure(3) en de facto, en verticaal geïntegreerd was. De elektriciteitsprijzen worden vastgesteld door EDF, na goedkeuring van de minister van Financiën.

(11) Reeds sinds minstens tien jaar heeft EDF naar eigen zeggen te kampen met een aanzienlijke productieovercapaciteit. Naar verwachting van de onderneming zou deze overcapaciteit tegen 1997-1998 geabsorbeerd zijn door de markt. EDF heeft evenwel onlangs haar eigen ramingen gewijzigd en verwacht thans, gezien de minder dynamische ontwikkeling van de Franse economie dan was verwacht, dat de betrokken overcapaciteit waarschijnlijk minstens tot 2010 zal duren.

(12) Teneinde deze overcapaciteit weg te werken, kent EDF haar klanten in bepaalde bedrijfstakken "commerciële participaties" toe op basis van de overconsumptie die gepaard gaat met bepaalde zogenaamde "hoge prestaties leverende en innoverende" toepassingen van elektriciteit. De elektrische technologieën en bedrijfsectoren die voor dergelijke participaties in aanmerking komen zijn de volgende: omkeerbare airconditioning; stralingspanelen, membraantechnieken; dampcompressie, elektrolyse, motor met hoog rendement en elektronische toerentalverandering (alle sectoren); stroomdoorvoerbuizen (chemie); ohmse verwarming (chemie, levensmiddelenindustrie en glas); inductie (metallurgie en chemie) en infrarood en andere stralingstechnieken (papier, textiel en levensmiddelenindustrie).

(13) In de [...](4) sectoren hebben deze praktijken geleid tot de ondertekening van elektriciteitsleveringscontracten, onder andere met de [...], welke momenteel eveneens door de Commissie worden onderzocht. In de papiersector kwam deze handelspolitiek van EDF tot uiting in een tiental "commerciële participatie"-projecten, tussen 1990 en 1996, met name ter aanmoediging van de installatie van infrarooddrogers. In het kader daarvan hebben de papierfabrikanten Condat, Cascades, Lancey, Gromelle en Sibille Stenay ("Sibille") subsidies van EDF ontvangen.

2.2. Begunstigden en gedetailleerde beschrijving van de maatregelen

(14) De betrokken papierfabrikanten ontvangen bij de aankoop van de drogers een voorschot van EDF dat overeenkomt met de korting op de hoeveelheid elektriciteit die deze drogers, naar eigen raming, zullen verbruiken gedurende de looptijd van het leveringscontract, die normaal zes jaar bedraagt. Zo berekent EDF de korting om de aanvankelijke participatie te spreiden over het verwachte jaarlijkse meerverbruik van elektriciteit dat gepaard gaat met de werking van deze drogers en over de duur van de leveringscontracten. Bij deze berekening wordt echter geen rekening gehouden met de rente op het betrokken voorschot en op het verbruik. De hieronder vermelde kortingen zijn uitgedrukt in geactualiseerde waarde in 1999(5).

(15) Condat: In juni 1989, oktober 1990 en april 1995 heeft deze papierfabrikant drie elektrische infrarooddrogers gekocht met een meerverbruik van 9,21 en 18 GWh per jaar respectievelijk(6). In verband daarmee heeft de papierfabrikant van EDF een totale subsidie gekregen van 15,8 miljoen FRF (2,41 miljoen EUR) voor het meerverbruik van elektriciteit gedurende zes jaar, waarvan 10,5 miljoen FRF (1,6 miljoen EUR) in de vorm van een voorschot en 5,3 miljoen FRF (0,81 miljoen EUR) als jaarlijks voorschot op de exploitatiekosten. De werkelijke korting beloopt 6,2 cFRF/kWh (0,95 EURc/kWh) of 27 % van de gemiddelde prijs van 22,8 cFRF/kWh (3,48 EURc/kWh). De totale geactualiseerde waarde van de korting beloopt 22,6 miljoen FRF (3,45 miljoen EUR).

(16) Cascades: In april 1992 heeft EDF 250000 FRF (38112 EUR) toegekend voor de ontwikkeling van een nieuwe membraantechnologie voor de recyclage van afvalwater van papiercoatinginstallaties, voor een jaarlijks meerverbruik van 0,75 GWh gedurende drie jaar. De werkelijke waarde van deze korting beloopt 11,6 cFRF/kWh (1,77 EURc/kWh), of 59 % van de gemiddelde prijs van 19,6 cFRF/kWh (2,99 EURc/kWh). De totale geactualiseerde waarde van de korting beloopt 346185 FRF (52775 EUR).

(17) Lancey: In maart 1996 heeft deze papierfabrikant twee elektrische infrarooddrogers en een installatie voor afvalwaterbehandeling gekocht. In het kader daarvan heeft hij van EDF een premie van 2,25 miljoen FRF (0,34 miljoen EUR) gekregen voor een jaarlijks meerverbruik van 15 GWh gedurende zes jaar. Dat betekent een werkelijke korting van 2,7 cFRF/kWh (0,41 EURc/kWh) of 15 % van de gemiddelde prijs van 17,8 cFRF/kWh (2,71 EURc/kWh). De totale geactualiseerde waarde van de korting beloopt 2,87 miljoen FRF (0,44 miljoen EUR).

(18) Gromelle: In maart 1993 heeft EDF dit bedrijf een participatie toegekend van 130000 FRF (19818 EUR) voor een elektrische infrarooddroger met een jaarlijks meerverbruik van 0,8 GWh gedurende zes jaar. De werkelijke gemiddelde korting bedraagt 3,0 cFRF/kWh (0,46 EURc/kWh), of 8 % van de gemiddelde prijs van 37,8 cFRF/kWh (5,76 EURc/kWh). De geactualiseerde waarde van de korting bedraagt 171840 FRF (26.196 EUR).

(19) Sibille: Voor de installatie van een elektrische droger heeft EDF dit bedrijf de volgende maatregel toegekend: i) in juli 1992, een subsidie van 1,35 miljoen FRF (0,21 miljoen EUR) voor een jaarlijks meerverbruik van 7 GWh; ii) in april 1996, 283000 FRF (43143 EUR) voor reparatiewerkzaamheden en iii) in april 1996, een aanvullende commerciële premie van 230000 FRF(7) (35063 EUR) voor een bijkomend meerverbruik van 1,2 GWh voor een periode van zes jaar. De werkelijke gemiddelde korting bedraagt 4,6 cFRF/kWh (0,70 EURc/kWh) of 19 % van de gemiddelde prijs van 24,2 cFRF/kWh (3,69 EURc/kWh) voor een jaarlijks meerverbruik van 8,2 GWh. De totale geactualiseerde waarde van de korting beloopt 2,72 miljoen FRF (0,41 miljoen EUR).

(20) IRS: Om deel te nemen aan de financiering van de ontwikkeling van de infrarooddroogtechniek, heeft EDF aan de onderneming InfraRougeSystem (hierna: IRS) een lening toegekend van 3 miljoen FRF (0,46 miljoen EUR) in 1996. De lening zou worden terugbetaald over vijf jaar afhankelijk van het omzetcijfer van de onderneming in Frankrijk en in het buitenland. De geactualiseerde waarde van de lening beloopt 3,45 miljoen FRF (0,53 miljoen EUR).

(21) De totale geactualiseerde waarde van de kortingen en van de lening beloopt 32,2 miljoen FRF (4,9 miljoen EUR).

3. BESCHRIJVING VAN DE BELANGRIJKSTE REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(22) De beslissing van de Commissie om de procedure van artikel 88, lid 2, in te leiden was gebaseerd op a) het vermoeden dat steun is vervat in de preferentiële tarieven die aan bepaalde papierfabrikanten werden toegekend en b) de commerciële logica van de door EDF aan IRS toegekende lening.

3.1. Preferentiële tarieven ten gunste van bepaalde papierfabrikanten

(23) De Commissie was van oordeel dat een preferentieel tarief onder de verbodsbepaling valt van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag wanneer de steun aan de volgende criteria voldoet: a) hij werd door de staat of met staatsmiddelen toegekend; b) hij komt ten gunste aan bepaalde ondernemingen en/of bepaalde producties en c) hij vervalst de concurrentie tussen de begunstigde ondernemingen en de soortgelijke ondernemingen en/of producties van de andere lidstaten, waarbij de betrokken producten het onderwerp uitmaken van het intracommunautaire handelsverkeer.

(24) Er bleef onder meer twijfel bestaan over de vraag of aan het tweede criterium was voldaan, dat wil zeggen of het bestaan van een preferentieel tarief voor elektriciteit ten gunste van bepaalde papierfabrikanten neerkwam op het toekennen van een voordeel aan deze ondernemingen.

(25) Op het eerste gezicht leek EDF noch de marginale kosten, noch, ten minste gedeeltelijk, de vaste kosten, te dekken. In het kader van elektriciteitsleveringscontracten op lange termijn moet een elektriciteitsonderneming, zelfs bij overcapaciteit, een aanzienlijk deel van haar vaste kosten incalculeren.

(26) Vervolgens leek het niet nodig dat EDF dergelijke kortingen toekende om zich te verdedigen tegen de concurrentie, aangezien die niet bestond op de Franse elektriciteitsmarkt op het moment van de feiten, of om de klanten te behouden die zij dreigde te verliezen indien zij dit tarief niet had toegekend(8).

(27) Ten slotte leken de aan de papierfabrikanten toegekende preferentiële prijzen op discriminerende wijze te worden toegepast ten aanzien van andere elektriciteitsverbruikers in een vergelijkbare situatie.

3.2. Door EDF aan IRS verstrekte lening

(28) Bij gebrek aan meer gedetailleerde gegevens en rekening houdend met de moeilijke economische situatie van IRS blijven twijfels bestaan over de commerciële logica van de door EDF verstrekte lening.

4. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(29) Ingevolge de bekendmaking van de beschikking van de Commissie tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van de betrokken steun, heeft de Commissie opmerkingen ontvangen van twee belanghebbenden: een van een begunstigde van de steun, Cascades, en de andere van EDF.

4.1. Opmerkingen van Cascades

(30) Cascades verklaart dat zij uitsluitend uitgerust is met infraroodsystemen op gas van de onderneming Solaronics en over geen enkele elektrische infraroodinstallatie beschikt; EDF zou haar keuze dus niet hebben beïnvloed. EDF zou daarentegen een subsidie van 250000 FRF hebben verstrekt voor de ontwikkeling van een nieuwe membraantechnologie voor de recyclage van afvalwater van papiercoatinginstallaties. De betrokken korting zou niet over drie jaar zijn gespreid. Ten slotte zou het elektrisch verbruik overeengekomen zijn met de motor van de installatiepomp die, volgens Cascades, niet anders kan worden aangedreven, en derhalve in geen geval een penalisatie of discriminatie zou ingehouden hebben ten aanzien van een andere leverancier van uitrusting of van een andere energiebron.

4.2. Opmerkingen van EDF

(31) Volgens EDF bevatten de aan de papierfabrikanten verstrekte korting, noch het contract met IRS elementen van staatssteun en kan de interpretatie door de Commissie van de artikelen 87 en 88 in dit geval een discriminatie inhouden tegen de openbare elektriciteitsondernemingen ten aanzien van de particuliere elektriciteitsondernemingen, door deze eersten de commerciële vrijheid te ontnemen waarop iedere onderneming krachtens het Verdrag recht heeft.

(32) Allereerst voert EDF aan dat de betrokken kortingen het geheel van de variabele kosten en een zeer groot deel van de vaste kosten van de onderneming dekken. Volgens een door de consultant Hagler-Bailly gerealiseerde studie dekken de door EDF voorgestelde kosten voor het meerverbruik van de papierfabrieken in verband met de nieuwe installaties, de totaliteit van de variabele kosten en gemiddeld 57 % van de vaste kosten.

(33) Vervolgens is EDF van oordeel dat, om de reële gevolgen van de betrokken korting voor de concurrentie en het intracommunautaire handelsverkeer vast te stellen, de korting moet worden berekend in verhouding tot de gemiddelde prijs die een papierfabrikant betaalt voor het totale verbruik van zijn fabriek. Volgens EDF beloopt de korting in verhouding tot het totale verbruik van de fabriek (in 1996) voor Condat, Lancey en Sibille, respectievelijk 0,8 %, 3,4 % en 1,3 %. Aangezien de elektriciteitskosten tussen 5 en 10 % uitmaken van de papierkosten afhankelijk van de kwaliteit van het papier, vertegenwoordigt de betrokken korting volgens EDF voor de elektriciteitskosten een "voordeel" van tussen 0,04 en 0,08 % voor Condat; tussen 0,17 en 0,34 % voor Lancey en tussen 0,065 en 0,13 % voor Sibille.

(34) Vervolgens verklaart EDF dat de in 1996 met IRS gesloten overeenkomst geen gewone lening vormt maar een partenariaat sui generis. In het kader van deze overeenkomst heeft IRS er zich onder meer toe verbonden elektrische infraroodtoepassingen te ontwikkelen. In ruil daarvoor heeft EDF een bedrag van 500000 FRF ter beschikking gesteld van IRS om bij te dragen tot de ontwikkeling van de public relations en een bedrag van 2,5 miljoen FRF met vijfjarige looptijd en met een terugbetaling die afhankelijk is van het jaarlijks omzetcijfer van IRS.

(35) Volgens het contract moet IRS aan EDF jaarlijks 4 % van haar uit de verkoop van elektrische infraroodtoestellen voortvloeiende omzetcijfer terugbetalen. Maar wegens een onderbreking van haar bedrijfsactiviteiten is zij deze verbintenis niet nagekomen. Op vraag van EDF heeft de Handelsrechtbank van Parijs op 11 februari 1999 een uitspraak in kortgeding uitgebracht tegen IRS. IRS beschikt over drie maanden om aan haar schuld te voldoen door een provisie te betalen van 870769,39 FRF. Indien zij in gebreke blijft, zal de volledige som van de schuld onmiddellijk invorderbaar zijn.

(36) Ten slotte argumenteert EDF dat de Commissie de artikelen 87 en 88 van het Verdrag zodanig interpreteert dat de handelsvrijheid van de openbare elektriciteitsondernemingen wordt beperkt ten aanzien van de particuliere elektriciteitsondernemingen. Immers, indien EDF een particuliere onderneming zou zijn, zou haar marktgedrag dat in dit geval gecontesteerd wordt zonder problemen toegelaten worden.

5. OPMERKINGEN VAN FRANKRIJK

(37) De Franse autoriteiten hebben in twee brieven een antwoord geformuleerd op de beslissing van de Commissie om de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden. Deze brieven, te weten a) de brief van 4 september 1998 en b) de brief van 29 juni 1999, zijn hieronder samengevat.

5.1. Brief van 4 september 1998

(38) In hun antwoord van 4 september 1998 betreffende de inleiding van de procedure merken de Franse autoriteiten op dat de aan de ondernemingen van de papiersector toegekende kortingen welke het onderwerp uitmaken van de onderhavige procedure, geen staatssteun vormen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag wegens de volgende redenen.

(39) Volgens de Franse autoriteiten vloeit de onder de onderhavige procedure vallende handelsstrategie voort uit een eigen beslissing van de onderneming en valt zij geenszins onder enige maatregel van de Franse overheidsinstellingen. Het feit dat de Franse staat 100 % in handen heeft van het kapitaal van EDF is niet voldoende om hem ipso facto de verantwoordelijkheid toe te kennen voor commerciële acties met, zoals in dit geval, beperkte draagwijdte.

(40) Net zoals alle andere elektriciteitsproducenten, openbaar of particulier, heeft EDF er een commercieel belang bij de ontwikkeling aan te moedigen van technologieën en uitrusting die de vraag naar elektriciteit kunnen stimuleren en waarmee de onderneming nieuwe markten kan aanboren. Deze korting op het meergebruik kan niet als een preferentieel tarief worden aangemerkt want zij vormt een normale en legitieme handelspraktijk die gebaseerd is op objectieve en niet-discriminerende criteria.

(41) Vervolgens merken de Franse autoriteiten op dat de prijzen voor het totale verbruik van de betrokken industriële lokaties zo worden berekend dat zij daadwerkelijk de totaliteit van de kosten van de betrokken contracten dekken. De Commissie beperkt er zich echter toe de gevolgen van de betrokken korting alleen te berekenen op het meerverbruik. Volgens de Franse autoriteiten lijkt deze aanpak niet overeen te komen met het beginsel van een investeerder in de markteconomie. Zij menen dat de Commissie niet kan aantonen dat een investeerder in een markteconomie, in de positie van EDF, de rentabiliteit van ieder element van een bepaalde handelsrelatie met een industriële verbruiker vaststelt. In ieder geval gaat het om een prijs in verband met het meerverbruik, en werden de kortingen zo berekend dat de uiteindelijk vastgestelde prijs niet alleen alle variabele kosten maar eveneens ongeveer 50 % van de vaste kosten dekt.

(42) Daarnaast zijn de Franse autoriteiten van oordeel dat hoewel de betrokken commerciële praktijk normaal een duur van zes jaar heeft, de daaruit voortvloeiende voordelen voor het elektriciteitsverbruik een veel langere uitwerking hebben dan deze eerste periode, namelijk gedurende de gehele levensduur van het materiaal, dat wil zeggen tussen twaalf en vijftien jaar. Daaruit volgt dat het bijkomende elektriciteitsverbruik en de daaruit voortvloeiende opbrengsten berekend kunnen worden over een veel langere looptijd als die tijdens welke de korting wordt toegekend.

(43) Wat de overcapaciteit betreft, bevestigen de Franse autoriteiten dat EDF beschikt over overcapaciteit afkomstig uit kernenergie. Uit de NERA-studie blijkt echter dat EDF de overcapaciteit niet opzettelijk heeft gecreëerd en dat in haar handelspolitiek om deze capaciteiten te absorberen prijsvoorwaarden worden gehanteerd waarbij alle variabele kosten en een aanzienlijk deel van de vaste kosten worden gedekt.

(44) Vervolgens benadrukken zij dat de korting niet op discriminerende wijze wordt toegepast. In dit verband herinneren zij eraan dat de aan [...] toegekende prijsvoorwaarden deel uitmaken van een geheel andere context dan die van de betrokken zaak, gezien onder meer het stroomintensieve karakter van de betrokken industriële activiteiten, dat meer dan 50 % bedraagt. Aangezien de kostenfactor "energie" in de totale kosten voor de vervaardiging van papier slechts tussen 5 % en 10 % beloopt, is de papiersector dus geen stroomintensieve sector.

(45) De Franse autoriteiten menen dat de Commissie het belang van de betrokken korting voor de concurrentiepositie van de industriële klanten van EDF overschat. Zij menen dat het effect ervan op de gemiddelde prijs van de papierfabrieken minimaal is. Eveneens is de bewering verkeerd dat de handelspraktijk van EDF om te zorgen voor commerciële stimulansen de markt zou hebben "afgewend" van haar normale neiging om een beroep te doen op aardgas, aangezien elektrische apparaten voordeliger zijn.

(46) Ten slotte eindigen de Franse autoriteiten hun brief door erop te wijzen dat, bij de onderhandelingen over het contract tussen EDF en IRS in 1996, EDF in tegendeel een toename van het elektriciteitsverbruik kon verwachten aangezien de infraroodtechnologie ingang vindt in talrijke bedrijfsectoren waarin IRS aanwezig is. IRS heeft in de loop van 1996 en 1997 voor 18 miljoen FRF elektrische infraroodapparaten verkocht. Volgens de Franse autoriteiten zouden deze vooruitzichten zich vertalen in bijkomende opbrengsten.

(47) Volgens de Franse autoriteiten raamt EDF het totale vermogen van alle in Franse bedrijven geïnstalleerde elektronische infrarooduitrusting in 1996 op 300 MW. Volgens EDF is het jaarlijkse stroomverbruik van deze apparaten meer dan 720 GWh, wat overeenkomt met een jaarlijkse opbrengst van naar schatting 200 miljoen FRF. In de papierindustrie alleen zorgt de infraroodtechnologie voor een verbruik van 120 GWh. Rekening houdend met het nog niet met deze technologie uitgeruste machinepark, raamt EDF het nog door de elektrische infraroodtechnologie te genereren stroomverbruik op 125 GWh, of een mogelijke jaarlijkse opbrengst van naar schatting 30 miljoen FRF.

5.2. Brief van 29 juni 1999

(48) Bij brief van 4 juni 1999 heeft de Commissie de Franse autoriteiten om een antwoord verzocht op de nog opengebleven vragen in de beschikking tot inleiding van de procedure en op een aantal vragen in verband met de opmerkingen van derden.

(49) In antwoord op het eerste verzoek hebben de Franse autoriteiten berekeningen voorgelegd in verband met het dekkingspercentage van de vaste kosten voor het meerverbruik dat voortvloeit uit de installatie van elektrische infrarooddrogers. Volgens de Franse autoriteiten werden deze berekeningen door de onafhankelijke consultant Hagler-Bailly gemaakt en bekrachtigd. Daaruit blijkt dat, voor het meerverbruik ten gevolge van de infraroodinstallaties, de aangeboden commerciële voorwaarden alle variabele kosten en gemiddeld 57 % van de vaste kosten dekken.

(50) In dit verband benadrukken zij dat de commerciële stimulansen die aangeboden worden aan nieuwe verbruikers, zich niet manifesteren door een tariefverlaging maar het, door de bevordering van de afzet, mogelijk maken de vaste kosten van de productie-installaties van EDF te dekken, wat rechtstreeks ten goede komt aan het volledige klantenbestand.

(51) Wat de vergelijking betreft tussen de tariefvoorwaarden in onderhavig geval en die met betrekking tot [...] en [...], voeren de Franse autoriteiten aan dat deze beide situaties niet vergelijkbaar zijn. In de [...] en de [...], beloopt het aandeel van elektriciteit in de productiekost voor de eindproducten meer dan 50 %, terwijl dat minder dan 5 % bedraagt in de papiersector. Volgens een statistische studie van VDEW die werd gerealiseerd op basis van gegevens van het Duitse Statistisches Bundesamt, DIW en Unipede, bedraagt het aandeel van elektriciteit in de productiekosten van papier 2,4 %. Zo ook blijkt uit een studie van het verslag 1997 van SESSI (Service des statistiques industrielles du ministère de l'économie) dat het overeenkomstige percentage 4,3 % beloopt. Daaruit blijkt dat de papierindustrie tien keer minder stroom verbruikt dan de door de klager in onderhavige zaak opgegeven cijfers.

(52) Wat het werkelijke meerverbruik betreft in verband met de werking van de drogers, verklaren de autoriteiten dat dit niet precies werd berekend. De kortingen werden berekend en toegekend aan de hand van het in de overeenkomsten vastgelegde meerverbruik van deze installaties.

(53) In hun brief bevestigen zij voorts dat de onderneming Sibille de aan haar toegekende aanvullende commerciële premie van 230000 FRF niet heeft terugbetaald.

(54) In verband met de lening aan IRS houden de Franse autoriteiten staande dat de overeenkomst van 29 maart 1996 tussen EDF en IRS in werkelijkheid een dienstverlenings- en geen leningscontract is. Op het tijdstip van de ondertekening van dit contract, was er behalve IRS geen enkele constructeur die een innovatieve elektrische infrarooddrooginstallatie kon ontwikkelen. Op basis van de "platformmarketing" van EDF, werd derhalve voor IRS gekozen omdat deze onderneming de diensten kon leveren die EDF verwachtte op het marktsegment van de elektrische infrarooddrogers.

(55) Wat Condat, één van de begunstigden van de steun, betreft, verzekeren de Franse autoriteiten dat slechts drie elektrische infrarooddrogers in bedrijf zijn genomen, en dat de vierde, die op een bepaald moment was gepland, niet in bedrijf werd genomen, aangezien uiteindelijk werd gekozen voor een infraroodinstallatie op gas.

(56) Ten slotte verklaren de Franse autoriteiten het verschil tussen de berekeningen van de Commissie en die van EDF door het feit dat in de NERA-studie de variabele kosten van een uit kernenergie gewonnen eenheid van het productiepark van EDF aanzienlijk wordt overschat. Voor het Franse kernenergiepark, zoals in bijna alle andere landen, zijn de exploitatie- en onderhoudkosten vaste kosten. Daaruit volgt dat de variabele kosten van kernenergie min of meer gelijk zijn aan de kosten van de brandstof, die voor Frankrijk in hetzelfde verslag van de OESO werden becijferd op 0,83 en 0,92 US cents/kWh op 1 juli 1991, d.w.z. ongeveer 5 à 6 cFRF/kWh medio 1990.

(57) Volgens de Franse autoriteiten is dit verschil tussen de in de NERA-studie opgenomen variabele kosten [...] en de werkelijke variabele kosten van de Franse kerncentrales zoals deze werden becijferd in het OESO-verslag van 1992 [...] voldoende om aan te tonen, rekening houdend met de structuur van het Franse productiepark, dat de marginale kosten op korte termijn voor de levering van elektrische energie in werkelijkheid [...] bedragen.

6. BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

6.1. Preferentiële tarieven voor bepaalde papierfabrikanten

6.1.1. De minimis-regel

(58) Allereerst hebben de Franse autoriteiten geargumenteerd dat de aan de papierfabrikanten Cascades en Gromelle toegekende kortingen in 1992 en 1993 respectievelijk, onder de de minimis-regeling vallen.

(59) In dit verband zij erop gewezen dat in dat geval het plafond toepasselijk is van de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen van 1992(9) (hierna "kaderregeling"), of 50000 ECU - de enige regel waarop Frankrijk in dit geval een beroep kon doen in 1992 en 1993.

(60) In deze kaderregeling heet het dat volgens de de minimis-regel "steun tot een bepaalde absolute limiet, waaronder artikel 92, lid l, geacht kan worden niet van toepassing te zijn". Vervolgens luidt het dat "eenmalige steunbetalingen van ten hoogste dit bedrag voor een bepaald soort uitgaven gedurende drie jaar en regelingen op grond waarvan het steunbedrag dat een bepaalde onderneming mag ontvangen met betrekking tot een bepaald soort uitgaven gedurende een periode van drie jaar tot dat bedrag beperkt is, niet langer zullen worden onderworpen aan de aanmeldingsplicht ingevolge artikel 93, lid 3, mits de toekenning van de steun of de steunregelingen de uitdrukkelijke voorwaarde bevat dat steun die hetzelfde bedrijf in de toekomst everntueel voor hetzelfde soort uitgaven uit andere bronnen of op grond van andere regelingen ontvangt, de totale som die het bedrijf aan steun ontvangt niet boven de limiet van 50000 ECU brengt".

(61) De waarde van de korting ten gunste van Cascades in april 1992 beliep op het moment van de toekenning ervan 250000 FRF (36000 ECU) en de aan Gromelle in maart 1993 toegekende korting beliep 130000 FRF (18700 ECU). De Franse autoriteiten hebben bevestigd dat deze ondernemingen in het kader van de "de minimis-regeling" geen andere steun hebben ontvangen en dat het plafond dus effectief werd gerespecteerd. Derhalve overschrijden deze kortingen, afgezien van het feit dat ze eventueel steun vormen, niet het plafond van de de minimis-regel. Artikel 87, lid 1, is derhalve niet van toepassing.

6.1.2. Staatssteun in de zin van artikel 87, lid l, van het EG-verdrag

(62) De vraag stelt zich te weten of de aan Condat, Lancey en Sibille toegekende kortingen preferentiële tarieven vormen die onder de verbodsbepaling van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen.

(63) Volgens dit artikel zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde productie vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

(64) Derhalve valt een preferentieel tarief onder de verbodsbepaling van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag indien de drie volgende elementen verenigd zijn:

1. het wordt toegekend door de staat of met staatsmiddelen;

2. het komt ten gunste aan bepaalde ondernemingen en/of bepaalde producties;

3. het vervalst de concurrentie tussen de begunstigde ondernemingen en/of soortgelijke ondernemingen en producties, waarbij de betrokken producten het onderwerp uitmaken van het intracommunautaire handelsverkeer.

6.1.2.1. Door de staat of met staatsmiddelen bekostigd

(65) Wat het eerste punt betreft, dat wil zeggen de toekenning door de staat of met staatsmiddelen, bezit de Franse staat 100 % van het kapitaal van EDF. De elektriciteitsprijzen worden vastgesteld door EDF na goedkeuring van het ministerie van Financiën. Hoewel de onderneming over een bepaalde onderhandelingsmarge beschikt betreffende haar beleid op het gebied van kortingen, moet niettemin worden geconcludeerd dat de staat, via EDF, uiteindelijk een beslissende invloed uitoefent over de voorkeursbehandeling voor de betrokken papierfabrikanten.

(66) De bewering van de Franse autoriteiten dat de commerciële acties "van beperkte omvang zijn"(10), moet verworpen worden. De Franse autoriteiten bevestigen immers zelf dat deze acties deel uitmaken van "een handelsbeleid dat erop is gericht de industriële verbruikers aan te moedigen om technologieën die zorgen voor een innovatieve, performante en rationele toepassing van elektriciteit te ontwikkelen en te gebruiken"(11). Aangezien deze acties deel uitmaken van "een handelsbeleid", kunnen zij nauwelijks worden geacht van "beperkte omvang" te zijn.

(67) Derhalve vormt het preferentieel tarief ten gunste van bepaalde papierfabrikanten, dat toegekend werd door EDF, en derhalve onrechtstreeks door de Franse staat, een overheidsmaatregel van de staat. Derhalve is aan de eerste voorwaarde van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag voldaan.

6.1.2.2. Ten voordele van bepaalde papierfabrikanten

(68) Wat het tweede punt betreft, te weten een voordeel voor bepaalde ondernemingen of producties, komt het bestaan van dit preferentieel elektriciteitstarief ten gunste van bepaalde papierfabrikanten neer op het toekennen van een voordeel aan deze ondernemingen. In dit geval bestaat het voordeel voor deze ondernemingen in de reële gemiddelde elektriciteitsprijzen en de volgende kortingen: Condat: 16,6 cFRF/kWh (2,5 EURc/kWh) of 22,6 miljoen FRF (3,45 miljoen EUR); Lancey: 15,1 cFRF/kWh (2,3 EURc/kWh) of 2,87 miljoen FRF (0,44 miljoen EUR) en Sibille: 19,6 cFRF/kWh (3,0 EURc/kWh) of 2,72 miljoen FRF (0,41 miljoen EUR). De totale waarde van de voordelen in de vorm van kortingen beloopt 28,2 miljoen FRF (4,3 miljoen EUR).

(69) In principe kan een particuliere of openbare onderneming verschillende tarieven toepassen afhankelijk van het verbruik van de producten die zij verkoopt; deze verschillen moeten echter gerechtvaardigd zijn door commerciële redenen, zij moeten met andere woorden de marginale kosten alsook ten minste een deel van de vaste kosten dekken.

(70) Volgens de ramingen van de deskundigen die door de Commissie werden gelast de overcapaciteit van EDF en haar tariefsysteem te onderzoeken(12) bedragen de marginale kosten van EDF voor de productie van een bijkomende door kernenergie opgewekte stroomeenheid ongeveer [...], terwijl de eenheid van fossiele oorsprong (kolen en petroleum) tussen [...] zou kosten. In het kader van langdurige contracten voor de levering van elektriciteit moet een elektriciteitsproducent, zelfs bij overcapaciteit, een aanzienlijk deel van zijn vaste kosten in rekening brengen. Daardoor zou de verkoopprijs voor de grote industriële verbruikers op gemiddeld ongeveer [...] komen. Deze prijs lijkt overigens overeen te komen met die welke door EDF wordt gefactureerd aan haar belangrijkste klanten volgens het geldend tarief.

(71) Echter, verwijzend naar het OESO-verslag van 1992, waarin de variabele kosten van kernenergie voor EDF worden geraamd op 5 à 6 cFRF/kWh (1 EURc/kWh), hebben de Franse autoriteiten aangetoond dat in de NERA-studie de variabele kosten van een eenheid kernenergie van het productiepark van EDF worden overschat. Op basis van deze informatie bevestigen de Franse autoriteiten dat de marginale kosten op korte termijn voor de levering van elektriciteit [...] bedragen.

(72) Op basis van marginale kosten op korte termijn van [...] hebben de Franse autoriteiten vastgesteld dat de door EDF voorgestelde prijs voor dit meerverbruik haar variabele kosten en ten minste 35 % en gemiddeld 57 % van haar vaste kosten dekt. De gemiddelde dekkingsgraad van de vaste kosten bedraagt 50 % voor Condat, 66 % voor Lancey en 62 % voor Sibille.

(73) De Franse autoriteiten bevestigen dat EDF beschikt over uit kernenergie afkomstige overcapaciteit(13). Er zij op gewezen dat deze overcapaciteit werd gecreëerd in een monopoliesituatie ex lege, lang voor de thans aan de gang zijnde liberalisatie van de elektriciteitsmarkt. De analyse van de Commissie is bijgevolg gericht op de bijzondere omstandigheden van het huidige geval. Met de huidige beschikking wordt dus geenszins vooruitgelopen op eventuele conclusies die de Commissie in het kader van het openstellen van de markt zou kunnen maken bij het onderzoek van de problemen ten gevolge van de door EDF in het verleden gecreëerde overcapaciteit.

(74) Uit de commerciële logica volgt dat een investeerder in een markteconomie in het geval van overcapaciteit normaliter naar een maximalisatie van zijn winst zou streven en dus een bijkomende hoeveelheid van zijn product zou verkopen zonder alle kosten voor deze bijkomende hoeveelheid te dekken. Indien hij dit niet doet, zouden de overblijvende producten die niet kunnen worden opgeslagen, immers onverkocht blijven. Overigens wijst niets in het dossier erop dat EDF elders een betere prijs had kunnen verkrijgen. Het alternatief was veeleer geweest dat deze papierfabrikanten door gas aangedreven drogers zouden installeren. Tegen deze achtergrond kan een stroomprijs voor het door de installatie van elektrische drogers voortvloeiende meerverbruik, welke de variabele kosten en minstens 35 %, en gemiddeld 57 % van de vaste kosten dekt, beschouwd worden als een aanvaardbare commerciële aanpak.

(75) Bijgevolg moeten, gezien de bijzondere omstandigheden van dit geval, de door EDF aan Condat, Lancey en Sibille toegekende preferentiële elektriciteitstarieven als commercieel gerechtvaardigd worden beschouwd.

6.1.2.3. Verstoring van de concurrentie en beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

(76) Aangezien een maatregel slechts als steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag wordt beschouwd indien de drie voorwaarden zijn vervuld en, aangezien aan de tweede voorwaarde, te weten begunstiging van bepaalde ondernemingen, niet is voldaan, is het onderzoek van de derde voorwaarde niet aan de orde.

(77) Concluderend kan worden gesteld dat de door EDF aan de papierfabrikanten Condat, Lancey en Sibille toegekende preferentiële elektriciteitstarieven geen staatssteun vormen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

6.2. Door EDF aan IRS toegekende lening

(78) De Commissie heeft de door EDF aan IRS toegekende lening onderzocht in het licht van artikel 87, lid l, van het EG-Verdrag. Volgens dit artikel vormen steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, steun in de zin van dit artikel, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

(79) Zoals reeds in de overwegingen 58 tot en met 77 betreffende de preferentiële tarieven werd uiteengezet, valt de door EDF aan IRS toegekende lening slechts onder de verbodsbepaling van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag indien zij ten goede komt aan bepaalde ondernemingen en indien dit voordeel niet gerechtvaardigd is door commerciële redenen, voorzover de andere voorwaarden zijn vervuld.

(80) De Commissie herinnert eraan dat, volgens het principe van de investeerder in een markteconomie, zoals dit werd uiteengezet in de mededeling van de Commissie aan de lidstaten betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag en van artikel 5 van Richtlijn 80/723/EEG op openbare bedrijven in de industriesector(14) (hierna "de mededeling"), "alleen wanneer de Commissie van mening is dat er bij een project geen objectieve of bonafide redenen aanwezig waren om een voldoende rendement te verwachten op het ogenblik dat de investerings/financieringsbeslissing wordt genomen, kan de tussenkomst behandeld worden als staatssteun" (punt 28).

(81) In dit geval, wat de beslissing van EDF in 1996 betreft om te investeren in IRS, kan het rendement op twee manieren worden berekend:

(82) Ten eerste moet IRS jaarlijks 4 % van het omzetcijfer dat zij genereert door de verkoop van elektrische infraroodapparaten terugbetalen. Volgens EDF beliep deze omzet 18 miljoen FRF in 1996. Aangezien IRS financiële moeilijkheden had op het moment dat de investeringsbeslissing werd genomen, zou alleen een hoog rendementspercentage een particuliere investeerder hebben geïnteresseerd. Overeenkomstig haar gevestigde praktijk past de Commissie een rentevoet van 12 % toe voor projecten met een hoog risico. De geactualiseerde waarde van 4 % van 18 miljoen FRF over vijf jaar - het omzetcijfer werd gecorrigeerd op basis van het inflatiepercentage van 2 % in Frankrijk in 1996 - bedraagt 3012024 FRF.

(83) Voorts raamt EDF dat de ontwikkeling van de elektrische infraroodtechnologie en haar industriële toepassingen alleen in de papiersector een verbruik van 125 GWh kan genereren, wat potentiële jaarlijkse inkomsten van naar schatting 30 miljoen FRF betekent.

(84) Aangezien EDF bij haar beslissing om te investeren in IRS er niet alleen op heeft gerekend het geïnvesteerde bedrag met een rente van 12 % terug te winnen, maar ook om de infraroodtechnologie ingang te doen vinden in de papiersector, wat potentiële jaarlijkse inkomsten van 30 miljoen FRF vertegenwoordigde, kan ervan worden uitgegaan dat zij als een particuliere investeerder heeft gehandeld en dat de lening derhalve niet als staatssteun dient te worden aangemerkt.

(85) Ten slotte, wat het uiteindelijk verkregen rendement betreft, wordt in de mededeling vervolgd: "er is geen sprake van dat de Commissie haar kennis van de afloop van een geval zou gebruiken om te stellen dat het verstrekken van openbare middelen in dat geval als staatssteun moest worden beschouwd, uitsluitend op grond van het feit dat het daadwerkelijke rendement onvoldoende was" (punt 28).

(86) Bijgevolg verandert het feit dat IRS haar activiteiten heeft gestaakt en haar verbintenissen niet heeft nagekomen, niets aan de aard van de investering op het moment van de beslissing in 1996. Uit de in 1996 beschikbare informatie volgt immers dat op het moment waarop EDF de betrokken lening heeft toegekend, er geen enkele reden bestond op grond waarvan een analist "met kennis van zaken" kon voorzien dat IRS eventueel haar activiteiten zou kunnen staken, waardoor de verwachtingen niet zouden worden vervuld.

(87) Overigens heeft EDF, net zoals een particuliere investeerder die zijn investering wil beschermen, een rechtszaak aangespannen tegen IRS in het kader waarvan de Handelsrechtbank van Parijs op 11 februari 1999 een uitspraak in kort geding heeft gedaan tegen IRS. IRS beschikt over drie maanden om aan haar schuld te voldoen door storting van een provisie van 870769,39 FRF. Indien zij in gebreke blijft, zal de totale schuld onmiddellijk invorderbaar zijn.

(88) Concluderend vormt de lening van EDF aan IRS geen steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

7. CONCLUSIES

(89) In het licht van het voorafgaande en rekening houdend met het feit:

1. dat de preferentiële elektriciteitstarieven ten gunste van de papierfabrikanten Cascades en Gromelle onder de de minimis-regeling vallen;

2. dat aangezien EDF over overcapaciteit uit kernenergie beschikt en de variabele kosten en gemiddeld 57 % van de vaste kosten voor dit meerverbruik dekt, de preferentiële elektriciteitstarieven ten gunste van de papierfabrikanten Condat, Lancey en Sibille gerechtvaardigd zijn wegens commerciële redenen; en

3. dat op het moment dat EDF de investeringsbeslissing heeft genomen, de door EDF aan IRS toegekende lening gerechtvaardigd was wegens commerciële redenen;

stelt de Commissie vast dat noch de preferentiële elektriciteitstarieven ten gunste van de papierfabrikanten Cascades, Gromelle, Condat, Lancey of Sibille, noch de lening ten gunste van IRS steun vormen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De door EDF, en derhalve onrechtstreeks door Frankrijk, toegekende preferentiële elektriciteitstarieven aan de papierfabrikanten Condat, Cascades, Lancey, Gromelle en Sibille en de door EDF aan IRS toegekende lening voor een totale geactualiseerde waarde van 32,2 miljoen FRF (4,9 miljoen EUR) vormen geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek.

Gedaan te Brussel, 11 april 2000.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 70 van 13.3.1999, blz. 10.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Vóór wet nr. 2000-108 van 10 februari 2000 betreffende de modernisering en de ontwikkeling van de overheidsdienst inzake elektriciteit, Staatsblad van de Franse Republiek van 11 februari 2000, blz. 2143.

(4) Zakengeheim.

(5) Het door de Commissie gebruikte referentiepercentage om het steunelement van de subsidies te meten, bedraagt 4,76 % op 1 augustus 1999.

(6) Op basis van de door de Franse autoriteiten op 21 januari 1998 verstrekte informatie heeft de Commissie bij haar besluit tot inleiding van de procedure rekening gehouden met een commerciële premie van 6,6 miljoen FRF (1,01 miljoen EUR) voor de installatie van een vierde droger. De Franse autoriteiten hebben echter in hun brief van 28 juni 1999 bewijzen verstrekt dat deze droger niet werd geïnstalleerd. Derhalve heeft de Commissie bij de berekening van de gemiddelde korting geen rekening gehouden met de premie voor deze droger.

(7) In de brief van 4 september 1998 hebben de Franse autoriteiten bevestigd dat EDF de terugbetaling had geëist van de betrokken bedragen voor de papiermachine en de infraroodinstallatie met een meerverbruik van 1,2 GWh, welke sinds eind 1997 niet meer werden gebruikt. Maar, aangezien de Franse autoriteiten in hun brief van 28 juni 1999 erkennen dat de terugbetaling van deze som niet is gebeurd, neemt de Commissie dit bedrag van 230000 FRF (35063 EUR) op in het bedrag van de maatregel.

(8) Arrest van het Hof van Justitie van 2 februari 1988 in de gevoegde zaken 67/88, 68/88 en 70/85, Van der Kooy, Jurisprudentie 1988, blz. 219.

(9) PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2.

(10) Brief van de Franse autoriteiten van 4 september 1998, blz. 3.

(11) Zie voetnoot 9.

(12) Studie IV/96/1178/ETD/01 "Tariffs and costs consequences of the EDF monopoly" van NERA (National Economic Research Associates) van februari 1997.

(13) Zie overweging 43.

(14) PB C 307 van 13.11.1993, blz. 3.