ONTWERP VAN INTERPRETATIEVE MEDEDELING VAN DE COMMISSIE VRIJ VERRICHTEN VAN DIENSTEN EN ALGEMEEN BELANG IN HET VERZEKERINGSBEDRIJF (97/C 365/04)

(Voor de EER relevante tekst)

De Derde Richtlijnen van de Raad 92/49/EEG en 92/96/EEG (1) hebben de interne markt in het verzekeringsbedrijf voltooid. Zij voorzien in een regeling waarbij de vergunning en het financieel toezicht met betrekking tot de verzekeringsonderneming enkel berusten bij de lidstaat waar het hoofdkantoor van de verzekeringsonderneming is gevestigd (lidstaat van herkomst). Deze door de lidstaat van herkomst afgegeven vergunning stelt de verzekeringsonderneming in staat haar verzekeringswerkzaamheden in de gehele Europese Gemeenschap uit te oefenen, hetzij in het kader van het recht van vestiging, dat wil zeggen door de opening van agentschappen of bijkantoren in alle lidstaten, hetzij in het kader van het vrij verrichten van diensten. Bij de uitoefening van haar werkzaamheden in een andere lidstaat moet de verzekeringsonderneming de voorwaarden in acht nemen waaronder, uit overwegingen van algemeen belang, deze werkzaamheden in de lidstaat van ontvangst moeten worden uitgeoefend. Volgens de regeling van de richtlijnen valt het financiële toezicht op de werkzaamheden van deze verzekeringsonderneming, met inbegrip van de werkzaamheden in het kader van het recht van vestiging of van het vrij verrichten van diensten, steeds onder de uitsluitende bevoegdheid van de lidstaat van herkomst van deze verzekeringsonderneming.

De Commissie heeft er zich bij haar dialoog met talrijke marktdeelnemers rekenschap van kunnen geven, dat de onzekerheden die met betrekking tot de interpretatie van de basisbegrippen vrij verrichten van diensten en algemeen belang blijven bestaan en eraan in de weg staan dat de mechanismen van de Derde Coördinatierichtlijnen ten volle hun beslag krijgen, en dat zij bepaalde verzekeringsondernemingen ervan kunnen weerhouden gebruik te maken van de bij het Verdrag ingestelde vrijheden, waarvan de uitoefening door de Derde Richtlijnen juist zou moeten worden aangemoedigd, en aldus het vrij verkeer van verzekeringsdiensten in de Unie belemmeren.

De onderhavige ontwerp-mededeling vormt de bijdrage van de Commissie aan het overleg dat door haar is aangevangen met betrekking tot de vraagstukken van het vrij verrichten van diensten (Deel I) en het algemeen belang (Deel II) in de verzekeringssector, met name in het licht van de Derde Verzekeringsrichtlijnen van de Raad 92/49/EEG en 92/96/EEG.

Dit overleg is voorhands alleen met de autoriteiten van de lidstaten gevoerd, namelijk in het kader van het Comité voor het verzekeringswezen en de Technische Interpretatiegroep voor de toepassing van de verzekeringsrichtlijn.

De Commissie acht het thans noodzakelijk een zo breed mogelijk overleg te doen voeren over haar interpretatiewerkzaamheden en verzoekt daarom alle belanghebbenden haar hun opmerkingen over de onderhavige ontwerp-mededeling toe te zenden binnen vier maanden na de datum van de bekendmaking daarvan in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen. Deze opmerkingen dienen schriftleijk te worden toegezonden aan het volgende adres:

Europese Commissie

Directoraat-generaal XV, Eenheid C-2

Wetstraat 200

B-1049 Brussel

fax: (32-2) 295 65 00

Internet address: john.mogg@dg15.cec.be

Dit ontwerp zal, in het licht van de ontvangen bijdragen, eventueel worden uitgewerkt tot een interpretatieve mededeling van de Commissie, waardoor de marktdeelnemers en de lidstaten kennis kunnen nemen van het standpunt dat de Commissie waarschijnlijk zou innemen indien een probleem haar ter kennis zou worden gebracht.

De Commissie vindt het wenselijk de aandacht te vestigen op en te systematiseren: de principes met betrekking tot de rechten van vestiging en van de vrijheid tot het verlenen van diensten, zoals verduidelijkt door het Hof van Justitie, en te bezien hoe deze betrekking hebben op de Derde Verzekeringsrichtlijnen. Deze interpretatie is gebaseerd op de bepalingen van het Verdrag, de teksten van de Gemeenschapsverzekeringsrichtlijnen en de jurisprudentie van het Hof van Justitie, die een aantal belangrijke principes heeft ontwikkeld, die essentieel zijn voor de uitvoering van de vrijheid van vestiging en de vrijheid van het verlenen van diensten (2).

Met de publicatie van deze interpretatieve mededeling heeft de Commissie de doorzichtigheid en verduidelijking op het oog van de communautaire regels die zij moet doen naleven. Het is de bedoeling dat alle betrokkenen, nationale administraties, marktdeelnemers en consumenten, in deze mededeling kunnen naslaan wat het standpunt is van de Commissie ten aanzien van het rechtskader waarbinnen de verzekeringswerkzaamheden kunnen worden uitgeoefend.

De interpretaties en overwegingen in deze ontwerp-mededeling zien enkel op de specifieke problemen van het verzekeringsbedrijf (3) en willen niet alle mogelijke hypothesen bestrijken, doch alleen de meest voorkomende of de meest waarschijnlijke.

Zij vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijze de soms zeer uiteenlopende interpretaties van de lidstaten en kunnen als zodanig te hunnen aanzien geen nieuwe verplichtingen scheppen.

Het spreekt voor zich dat deze interpretaties van de Commissie niet vooruitlopen op de interpretatie die het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, dat in laatste instantie bevoegd is voor de interpretatie van het Verdrag en het afgeleide recht, aan de aangekaarte vraagstukken zou kunnen geven.

Tenslotte zij er nu reeds op gewezen dat de interpretaties in deze ontwerp-mededeling niet vooruitlopen op de toekomstige interpretaties van de Commissie aangaande de beginselen vestiging en vrij verrichten van diensten in verband met de ontwikkeling van de communicatietechnologieën en de toepassing ervan in de verzekeringswerkzaamheden. Het op Gemeenschapsniveau ontwikkelde beleid in verband met de informatiemaatschappij beoogt de bevordering van de ontwikkeling van de diensten van de informatiemaatschappij en het verkeer ervan tussen de lidstaten, inzonderheid, de elektronische handel (4). Het spreekt voor zich dat met de ontwikkeling van de informatiemaatschappij de rol van nieuwe technologieën voor de uitvoering van financiële en verzekeringswerkzaamheden aan betekenis zou moeten winnen en op termijn de distributiemechanismen van de verzekeringsproducten in de Gemeenschap zou moeten wijzigen.

Het huidige rechtskader van de interne verzekeringsmarkt berust immers op mechanismen waarin nog geen sprake is van het gebruik van de nieuwe technologieën voor de uitoefening van de verzekeringswerkzaamheden in de interne markt.

Recente initiatieven van de Commissie op het gebied van elektronische handel (5) en de werkzaamheden van het Comité voor het verzekeringswezen aangaande de gevolgen van de elektronische-handelstechnieken voor het verzekeringsbedrijf zullen nieuwe elementen aan het licht brengen waarmee bij de uitlegging van de Verzekeringsrichtlijnen rekening zal moeten worden gehouden. Het is volgens de Commissie dan ook niet uitgesloten dat zij in de toekomst vanwege de technologische ontwikkeling van de techniek haar interpretaties zal moeten wijzigen of aanvullen.

DEEL I

I. SCHEIDSLIJN TUSSEN RECHT VAN VESTIGING EN VRIJ VERRICHTEN VAN DIENSTEN (6)

1. Vrij verrichten van diensten

a) Tijdelijk karakter

Bij artikel 59 en volgende wordt het beginsel van het vrij verkeer van diensten ingesteld. Dit beginsel is, na het verstrijken van de overgangsperiode rechtstreeks en onvoorwaardelijk van toepassing geworden (7).

Er dient aan te worden herinnerd dat het vrij verrichten van diensten volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie een verplaatsing kan inhouden van de dienstverrichter, welke situatie is bedoeld in artikel 60, derde alinea, van het Verdrag of een verplaatsing van degene te wiens behoeve de dienst wordt verricht, doch ook zonder verplaatsing, noch van de dienstverrichter, noch van degene voor wie die dienst wordt verricht (8).

Wanneer een activiteit die in het kader van het vrij verrichten van diensten wordt uitgeoefend, plaatsvindt op het grondgebied van de lidstaat van dienstverrichting, staat het begrip "dienstverrichting" los van dat van "vestiging" in zoverre het eerste gekenmerkt wordt door zijn tijdelijk karakter terwijl voor het tweede wordt uitgegaan van duurzame vestiging in het land van ontvangst.

Dit onderscheid vloeit voort uit het Verdrag zelf dat in artikel 60, derde alinea, bepaalt dat de dienstverrichter voor de uitvoering van zijn dienst zijn werkzaamheid "tijdelijk" kan uitoefenen in het land waarin de dienst wordt verleend.

Volgens de meest recente rechtspraak van het Hof van Justitie dient dit tijdelijk karakter van de dienstverrichting te worden beoordeeld aan de hand van de duur, de frequentie, de periodiciteit en de continuïteit ervan (9).

b) Verbod van ontwijking

Het Hof heeft de lidstaten het recht toegekend maatregelen te nemen om te voorkomen dat van de in artikel 59 van het Verdrag gegarandeerde dienstverrichtingsvrijheid gebruik kan worden gemaakt door een dienstverrichter wiens activiteit geheel of voornamelijk gericht zou zijn op hun grondgebied, teneinde aan de beroepsuitoefeningsregels te ontsnappen die op hem van toepassing zouden zijn indien hij daar zou zijn gevestigd (10). Het Hof voegt hieraan toe dat een dergelijke situatie onder het hoofdstuk betreffende de vestiging en niet onder dat betreffende de dienstverrichting kan vallen (11).

Het criterium van frequentie is belangrijk om te bepalen of niet getracht wordt het door artikel 59 gegarandeerde recht te ontwijken; dit is evenwel niet voldoende om de dienstverrichting te definiëren (een instelling kan ook bij gelegenheid werkzaam zijn).

Deze redenering gaat echter alleen op voor de dienstverrichtingsvormen die de verplaatsing van de dienstverrichter naar de lidstaat van dienstverrichting inhouden, zoals bedoeld in artikel 60, derde alinea van het Verdrag.

Zo zou een situatie waarin een verzekeringsonderneming op haar grondgebied voortdurend verzoeken ontvangt van consumenten die in een andere lidstaat woonachtig zijn, niet als ontwijking kunnen worden beschouwd. De intentie van de dienstverrichter om het door het Verdrag erkende recht van vrije dienstverrichting te ontwijken zou bij een dergelijk voorbeeldgeval immers ontbreken.

2. Recht van vestiging

Wanneer een onderneming in de lidstaat waar zij haar werkzaamheden verricht een duurzame aanwezigheid aanhoudt, valt zij in beginsel onder de Verdragsbepalingen aangaande het recht van vestiging. Het Hof heeft namelijk gesteld:

". . . een onderdaan van een lidstaat die op duurzame wijze een beroepswerkzaamheid uitoefent in een andere lidstaat, waar hij zich vanuit een kantoor richt tot, onder anderen, die onderdanen van die Staat, valt onder het hoofdstuk van het Verdrag betreffende het recht van vestiging en niet onder het hoofdstuk betreffende de diensten." (12).

Het Hof stelde in zijn arrest Commissie tegen Duitsland van 4 december 1986 (13):

". . . een verzekeringsonderneming uit een andere lidstaat, die duurzaam aanwezig is in de lidstaat waar zij diensten verricht, valt onder de Verdragsbepalingen inzake het recht van vestiging, ook indien die aanwezigheid niet de vorm heeft van een bijkantoor of een agentschap, maar enkel van een eenvoudig bureau, beheerd door eigen personeel van de onderneming of door een zelfstandig persoon die echter gemachtigd is duurzaam voor die onderneming op te treden zoals een agentschap zou doen.".

Het Hof heeft dus erkend dat een onderneming die zich duurzaam bedient van een tussenpersoon op het grondgebied van een andere lidstaat om aldaar duurzaam activiteiten te verrichten, de voordelen van de vrije dienstverrichting kan verliezen en onder het recht van vestiging kan vallen. Het Hof wil aldus een misbruik van de vrijheid van dienstverrichting om te ontsnappen aan de voorschriften inzake de vrije dienstverrichting die van toepassing zouden zijn in de lidstaat van ontvangst indien de onderneming daar gevestigd zou zijn, voorkomen (14).

Dit gevaar voor misbruik is in de verzekeringssector evenwel afgewend dankzij de sindsdien door de Gemeenschapsrichtlijnen tot stand gebrachte harmonisatie op het gebied van de voorwaarden voor de toegang tot en de uitoefening van deze werkzaamheden. De prudentiële en toezichtregels die op de verzekeringsonderneming van toepassing zijn, zijn immers dezelfde, ongeacht de wijze waarop de werkzaamheden worden verricht, door vestiging of vrije dienstverrichting.

Wat het verzekeringsbedrijf betreft wordt door de communautaire richtlijnen, in het verlengde van het arrest van 4 december 1986 met een agentschap of bijkantoor gelijkgesteld: "elke duurzame aanwezigheid van een onderneming op het grondgebied van een lidstaat, ook indien die aanwezigheid niet de vorm heeft van een bijkantoor of een agentschap, maar enkel bestaat uit een bureau, beheerd door eigen personeel van de onderneming of door een zelfstandig persoon die echter gemachtigd is duurzaam voor die onderneming op te treden zoals een agentschap zou doen." (15).

Rekening houdende met de meest recente jurisprudentie van het Hof van Justitie (16) is de Commissie evenwel van mening dat de lidstaat van verrichting geen beroep op deze jurisprudentie mag doen om elke duurzame aanwezigheid op zijn grondgebied van de dienstverrichter gelijk te stellen met een vestiging, en deze derhalve te onderwerpen aan de regels in verband met het recht van vestiging.

Bovendien heeft het Hof van Justitie onlangs erkend dat het tijdelijke karakter van de vrije dienstverrichting niet de mogelijkheid voor de dienstverrichter uitsluit, zich in de lidstaat van ontvangst te voorzien van een zekere infrastructuur (bureau), voor zover deze noodzakelijk is voor de verrichting (17). Het Hof heeft aangegeven dat het tijdelijke karakter van de dienstverrichting in dit geval zal moeten worden beoordeeld aan de hand van de duur, de frequentie, de periodiciteit en de continuïteit ervan (18).

3. Schemerzone

De scheidslijn tussen beide begrippen, dienstverrichting en vestiging, valt echter niet steeds gemakkelijk te trekken. Bepaalde activiteiten blijken in feite moeilijk "in te delen", met name wanneer de verzekeringsonderneming bij de uitoefening van haar verzekeringsactiviteiten gebruik maakt van een zekere permanente infrastructuur in de lidstaat van dienstverrichting. Het gaat hier met name om:

a) het beroep op zelfstandige tussenpersonen;

b) de duurzame aanwezigheid van het eigen personeel van de onderneming.

Uitgaande van de rechtspraak van het Hof van Justitie staan de diensten van de Commissie in dit verband de volgende interpretaties voor.

a) Het beroep op zelfstandige tussenpersonen (19)

Het probleem is, te bepalen welke regeling van toepassing is op in lidstaat [A] gevestigde tussenpersonen op wie verzekeringsondernemingen die in een andere lidstaat [B] zijn gevestigd een beroep kunnen doen om hun verzekeringswerkzaamheden in lidstaat [A] uit te oefenen, onder welke voorwaarden de activiteiten van dergelijke tussenpersonen eventueel zouden kunnen worden beschouwd als een vaste inrichting en niet als door middel van vrije dienstverrichting uitgeoefende werkzaamheden, en welke rechtsgevolgen daaruit voortvloeien.

In het arrest De Bloos van 6 oktober 1976 (20) heeft het Hof het volgende opgemerkt:

". . . een der wezenskenmerken van het begrip filiaal en agentschap de onderworpenheid aan het toezicht of de leiding van het moederbedrijf is".

Nog meer duidelijkheid brengt het arrest Somafer van 22 november 1978 (21), waarin het Hof als volgt heeft geoordeeld:

". . . het begrip filiaal, agentschap of enige andere vestiging impliceert een centrum van werkzaamheid, dat zich naar buiten duurzaam manifesteert als een verlengde van het moederbedrijf, met een eigen directie en materiële uitrusting, zodat het zaken met derden kan doen en wel dusdanig, dat dezen, ofschoon wetend dat eventueel een rechtsband met het in het buitenland gevestigde moederbedrijf zal ontstaan, zich niet rechtstreeks daartoe behoeven te wenden en zaken kunnen doen in bedoeld centrum, dat het verlengde ervan vormt.".

Het Hof heeft hieruit geconcludeerd dat de concessiehouder van een alleenverkooprecht niet te beschouwen is als een filiaal, een agentschap of een vestiging.

In zijn arrest Blanckaert en Willems van 18 maart 1981 (22) spreekt het Hof zich als volgt uit:

". . . een handelsagent (tussenpersoon) die zelfstandig is in die zin dat hij, naar zijn wettelijke beroepsomschrijving, zijn werkzaamheid in wezen vrij kan organiseren en kan bepalen hoeveel arbeidstijd hij zal besteden voor een onderneming waarvan hij de vertegenwoordiging heeft aanvaard; aan wie de vertegenwoordigde onderneming niet kan verbieden tegelijkertijd verscheidene concurrerende firma's in dezelfde productie- of handelssector te vertegenwoordigen; en die voorts enkel bestellingen doorgeeft aan het moederbedrijf zonder zich te mengen in de afwikkeling of uitvoering daarvan, vertoont niet de kenmerken van een filiaal, agentschap of andere vestiging . . .".

Bovendien schreef advocaat-generaal Darmon in zijn op 27 oktober 1992 (23) genomen conclusie in de zaak Shearson Lehman Hutton:

"De relatie van afhankelijkheid ten aanzien van de in een andere verdragsluitende Staat gevestigde vennootschap (24) is hier niet het doorslaggevende criterium. Dit criterium is naar onze mening gelegen in het feit dat de secundaire vestiging de bevoegdheid heeft met derden te onderhandelen.

(24) De advocaat-generaal gebruikt de term verdragsluitende staat omdat de zaak in kwestie betrekking had op het Verdrag van Brussel betreffende de rechtelrijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken.

"

Tenslotte merkt de heer Jenard in zijn rapport over het Verdrag van Brussel op dat er slechts sprake is van een agentschap of filiaal "wanneer de buitenlandse vennootschap wordt vertegenwoordigd door iemand die bevoegd is haar tegenover derden te verbinden" (24).

Op grond van deze rechtspraak is de Commissie van mening dat, om de banden tussen een zelfstandig tussenpersoon en een verzekeringsonderneming te kunnen beschouwen als zijnde van dien aard dat de verzekeringsonderneming onder de vestigingsregeling valt, de tussenpersoon aan de drie volgende cumulatieve voorwaarden moet voldoen:

i) hij moet onderworpen zijn aan de leiding en het toezicht van de verzekeringsonderneming die hij vertegenwoordigt;

ii) hij moet de verzekeringsonderneming kunnen verbinden en

iii) hij moet continu gevolmachtigd zijn.

Het is bijgevolg enkel wanneer de tussenpersoon optreedt als een echt verlengde van de verzekeringsonderneming dat deze onder de vestigingsregeling voor bijkantoren kan vallen.

i) De tussenpersoon is onderworpen aan de leiding en het toezicht van de verzekeringsonderneming die hij vertegenwoordigt

Om te beoordelen of aan dit criterium is voldaan, moet worden bezien of de verhouding tussen de verzekeringsonderneming en de zelfstandige tussenpersoon deze laatste voldoende vrijheid laat om zijn activiteit te organiseren, te bepalen hoeveel arbeidstijd hij aan deze verzekeringsonderneming zal wijden en, vooral, om tegelijkertijd ook nog andere concurrerende verzekeringsondernemingen te vertegenwoordigen.

Wanneer een zelfstandig tussenpersoon van een enkele verzekeringsonderneming exclusieve volmacht heeft ontvangen, is dit een belangrijke aanwijzing dat de tussenpersoon aan het toezicht en de leiding van de verzekeringsonderneming onderworpen is. Nochtans komt het in de verzekeringssector vaak voor dat verzekeringstussenpersonen verscheidene verzekeringsondernemingen tegelijk vertegenwoordigen. Meestal heeft hun vertegenwoordiging dan betrekking op onderscheiden verzekeringsbranches van de vertegenwoordigde ondernemingen.

In een dergelijk geval zou een tussenpersoon die werkt voor verschillende verzekeringsondernemingen waarvan slechts een hem exclusieve volmacht heeft verleend, worden gelijkgesteld met een bijkantoor van deze ene volmachtgevende verzekeraar, voor zover deze volmacht de tussenpersoon onder het toezicht en de leiding van deze verzekeringsonderneming stelt.

Daarnaast moet ook nog zijn voldaan aan de twee overige genoemde voorwaarden vooraleer deze tussenpersoon op een lijn kan worden gesteld met een bijkantoor van de verzekeringsonderneming in de ontvangende lidstaat en de werkzaamheden van deze verzekeringsonderneming onder het vestigingsrecht vallen.

De bovenstaande overwegingen gaan gelijkelijk op, ongeacht of de tussenpersoon een natuurlijke dan wel een rechtspersoon is.

ii) De tussenpersoon moet de verzekeringsonderneming kunnen verbinden

Om uit te maken of voldaan is aan het criterium dat de tussenpersoon de verzekeringsonderneming kan verbinden, moet volgens de rechtspraak van het Hof worden nagegaan of derden die zich tot de tussenpersoon wenden hiermee kunnen volstaan en zich dus niet meer tot de verzekeringsonderneming zelf hoeven te richten en contracten met de tussenpersoon kunnen afsluiten.

De verbintenis van de verzekeringsonderneming met de verzekerden vloeit in eerste instantie voort uit de aan de tussenpersoon verleende volmacht om verzekeringsovereenkomsten af te sluiten met verzekeringsovereenkomsten af te sluiten met verzekeringsnemers, namens en voor rekening van deze verzekeringsonderneming die niet in de lidstaat van ontvangst is gevestigd. Het intrinsieke doel van een agentschap of bijkantoor is de afsluiting van verzekeringsovereenkomsten met derden namens en voor rekening van het hoofdkantoor dat daardoor rechtstreeks wordt verbonden, omdat het agentschap optreedt als verlengde van het hoofdkantoor.

In bepaalde gevallen evenwel kan uit andere elementen van de inhoud van de volmacht van de verzekeringsonderneming aan de tussenpersoon het voornemen van de verzekeringsonderneming blijken, rechtstreeks jegens de verzekeringsnemer te worden verbonden. Een verzekeringsonderneming kan voorts ook door een tussenpersoon verbonden worden wanneer deze laatste geen verzekeringsovereenkomsten kan ondertekenen. Zo bijvoorbeeld is aan het criterium van verbindingsbevoegdheid voldaan wanneer een tussenpersoon namens de verzekeringsonderneming een volmaakt anbod kan formuleren, waarbij de onderneming zich het recht van ondertekening van de overeenkomst voorbehoudt. Houdt de verzekeringsonderneming daarentegen het recht aan zich om een door de klant ondertekend voorstel van de tussenpersoon te weigeren, dan is niet aan het criterium voldaan.

Een ander geval dat kan wijzen op het voornemen van de verzekeringsonderneming om direct door de activiteit van haar tussenpersoon te worden verbonden is dat waarin de tussenpersoon beslissingsbevoegdheid wordt verleend voor het aanvaarden en afwikkelen van bij hem aangemelde schadegevallen, voor zover de beslissingen van deze tussenpersoon de verzekeringsonderneming verbinden. Deze functie moet echter worden onderscheiden van de volmacht aan de tussenpersoon voor het loutere beheer van schadedossiers, welke volmacht betaling van schadevergoeding kan inhouden als uitvoering van door de verzekeraar zelf gegeven instructies.

Het is bijgevolg op grond van de handelingsvrijheid die de verzekeringsonderneming met betrekking tot de voor haar rekening door de tussenpersoon verrichte activiteiten aan zich heeft gehouden, dat kan worden uitgemaakt of een beslissing van de tussenpersoon de verzekeringsonderneming al dan niet formeel verbindt.

De Commissie is van oordeel dat een verzekeringsonderneming welke besluit verzekeringsovereenkomsten door middel van het vrij verrichten van diensten af te sluiten, zich moet kunnen bedienen van bepaalde diensten "upstream" en "downstream" in de lidstaat van de dienstverrichting. Zo zou een verzekeringsonderneming bijvoorbeeld voor haar vrije-dienstverrichtingsactiviteiten gebruik moeten kunnen maken van:

- een plaatselijk expert voor de analyse van de door middel van het vrij verrichten van diensten te dekken risico's,

- een plaatselijk expert voor de beoordeling van schade bij de risico's welke gedekt zijn door verzekeringsovereenkomsten die in het kader van het vrij verrichten van diensten tot stand zijn gebracht,

- acquisiteurs die geen verzekeringsovereenkomsten afsluiten en zich beperken tot het doorzenden voor acceptatie van verzekeringsvoorstellen van potentiële verzekeringnemers aan de verzekeringsonderneming,

- plaatselijke juridische diensten, of in de lidstaat van dienstverrichting gevestigde medische diensten,

- een permanente structuur voor de inning van verzekeringspremies over overeenkomsten welke bij wege van het vrij verrichten van diensten zijn aangegaan (vb. een kredietinstelling, een factoringbedrijf),

- een permanente structuur voor de inontvangstneming van aangiften van schadegevallen betreffende op basis van het vrij verrichten van diensten afgesloten overeenkomsten en voor de doorzending ervan aan de verzekeringsonderneming met het oog op de aanvaarding of de weigering de kosten te dragen.

Bovendien zij erop gewezen dat de enige volmacht op grond waarvan een duurzame aanwezigheid kan worden gelijkgesteld met een bijkantoor van de verzekeringsonderneming in de lidstaat van verrichting, die is welke betrekking heeft op de werkzaamheden die het maatschappelijk doel van de onderneming vormen, d.w.z. het verzekeringsbedrijf. Een volmacht verleend aan personen die gevestigd zijn in een andere lidstaat om andere werkzaamheden te verrichten dan werkzaamheden op verzekeringsgebied, kan niet in aanmerking worden genomen om de wijze van uitoefening van de verzekeringswerkzaamheid in de lidstaat van ontvangst te beoordelen. Dit zou het geval zijn bij een volmacht aan een beleggingsmaatschappij voor het beheer van de effectenportefeuille van de verzekeringsonderneming, of bij een volmacht aan een onderneming die belast is met het beheer van het onroerend goed dat de verzekeringsonderneming in een lidstaat bezit en dat zij gebruikt ten behoeve van de technische voorzieningen.

iii) De tussenpersoon moet duurzaam gevolmachtigd zijn

De bevoegdheid van een in de lidstaat van ontvangst gevestigd tussenpersoon om de verzekeringsonderneming te verbinden moet voortvloeien uit een duurzame en continue volmacht die geen gelegenheidskwestie is. Het zijn immers de vastighzeid en de continuïteit die wijzen op het voornemen van de verzekeringsonderneming om de op het grondgebied van de lidstaat van ontvangst uitgeoefende verzekeringswerkzaamheden in diens economie te integreren.

Besluit:

De Commissie is van mening dat alleen wanneer aan de drie bovengenoemde voorwaarden is voldaan, de verzekeringsonderneming die een beroep doet op duurzaam in de lidstaat van ontvangst gevestigde tussenpersonen, beschouwd moet worden als te beschikken over een bijkantoor in het land van ontvangst, met de daaruit voortvloeiende rechtsgevolgen. De verzekeringsonderneming dient dan de procedure voor de opening van een bijkantoor van artikel 10 van de Eerste Richtlijnen 73/239/EEG en 79/267/EEG te volgen, zoals gewijzigd bij artikel 32 van de Derde Richtlijnen 92/49/EEG en 92/96/EEG (waarbij vermeld dient te worden dat de betrokken werkzaamheden worden verricht door middel van een zelfstandige tussenpersoon). Ook moeten bij de werkzaamheden van de tussenpersoon de regels inzake algemeen belang van de lidstaat van ontvangst, welke van toepassing zijn op bijkantoren, worden nageleefd.

Tenslotte houdt het feit dat deze voorwaarden de verzekeringsonderneming aan het vestigingsrecht kunnen onderwerpen nog niet in dat de tussenpersoon zelf als een bijkantoor van die verzekeringsonderneming zal worden aangemerkt (25). Een bijkantoor is immers een "bedrijfszetel welke een deel zonder juridische zelfstandigheid vormt van een kredietinstelling (. . .)". Aangezien de tussenpersoon per definitie zelfstandig is, kan hij onmogelijk een "deel" van een verzekeringsonderneming zijn.

b) Permanente aanwezigheid van het personeel van de verzekeringsonderneming

Hier moeten twee gevallen worden onderscheiden:

b.1) Het duurzaam op het grondgebied van een andere lidstaat gevestigde personeel van de verzekeringsonderneming verricht geen verzekeringswerkzaamheden

In dit geval gaat het dus om wat gewoonlijk een "vertegenwoordigingsbureau" wordt genoemd, een soepele structuur die traditioneel wordt beschouwd als een loutere "verkenner", die contacten moet leggen en moet nagaan in hoeverre een vestiging in het betrokken land rendabel zou kunnen blijken.

Deze bureaus moeten worden beschouwd als inrichtingen "sui generis".

Volgens de diensten van de Commissie kunnen zij vanzelfsprekend niet worden beschouwd als een bijkantoor waarvan de vestiging op grond van artikel 10 van de Eerste Richtlijnen, zoals gewijzigd bij de Derde Richtlijnen, vooraf zou moeten worden aangemeld.

b.2) Het duurzaam gevestigde personeel van de verzekeringsonderneming verricht verzekeringswerkzaamheden

De situatie is hier zeer duidelijk. De verzekeringsonderneming wordt geacht een bijkantoor te hebben, waarvan na 1 juli 1994 voorafgaand kennisgeving had moeten worden gedaan op grond van de Eerste Richtlijnen, als gewijzigd bij de Derde Richtlijnen. Als het bijkantoor reeds vóór 1 juli 1994 zijn werkzaamheden verrichtte overeenkomstig de bepalingen van de lidstaat van vestiging wordt het geacht onderworpen te zijn geweest aan de procedure van voorafgaande kennisgeving, als vastgesteld in artikel 10 van de Eerste Richtlijnen, en kan het zich beroepen op de verkregen rechten op grond van artikel 52, lid 1, van de Derde Richtlijn 92/49/EEG en 48, lid 1, van de Derde Richtlijn 92/96/EEG.

II. AARD VAN DE KENNISGEVINGSPROCEDURE INZAKE DE OPENING VAN EEN BIJKANTOOR OF INZAKE HET VOORNEMEN OM WERKZAAMHEDEN TE VERRICHTEN IN HET KADER VAN HET VRIJ VERRICHTEN VAN DIENSTEN

De Commissie is van mening dat de in de Derde Coördinatierichtlijnen voorziene kennisgevingsprocedure (zowel voor bijkantoren als voor het verrichten van diensten (26) gericht is op de wederzijdse informatie van de toezichthoudende autoriteiten zonder meer en geen maatregel met betrekking tot de consumentenbescherming is. Zij kan, naar de mening van de Commissie, niet worden beschouwd als een vormvoorwaarde die de geldigheid van een verzekeringsovereenkomst onderbouwt.

III. RECLAME VOOR VERZEKERINGSDIENSTEN

De Derde Verzekeringsrichtlijnen beletten de verzekeringsondernemingen die hun hoofdkantoor in een lidstaat hebben niet, hun diensten met alle beschikbare communicatiemiddelen te adverteren in de lidstaat van het bijkantoor of de lidstaat van dienstverrichting, mits zij alle eventuele voorschriften inzake de vorm en inhoud van dit adverteren in acht nemen die zijn vastgesteld om redenen van algemeen belang (27).

Volgens de Commissie is het ondenkbaar het recht om reclame te maken (28) te koppelen aan het vereiste dat is voldaan aan de kennisgevingsprocedure van de Derde Richtlijnen (artikelen 34 en volgende) om verzekeringswerkzaamheden in het kader van het vrij verrichten van diensten uit te oefenen.

Deze koppeling zou kunstmatig zijn want zij komt in de Derde Richtlijnen niet uitdrukkelijk voor. De artikelen 34 en volgende van de Derde Verzekeringsrichtlijnen onderwerpen niet de reclameactiviteiten in het land van ontvangst aan de kennisgevingsprocedure, maar wel het voornemen om in het kader van het vrij verrichten van diensten verzekeringswerkzaamheden uit te oefenen op het grondgebied van een andere lidstaat.

Bovendien zou de koppeling van reclame aan de kennisgevingsprocedure voor de uitoefenening van werkzaamheden in het kader van het vrij verrichten van diensten kunnen leiden tot de aberrante situatie dat een verzekeringsonderneming kennisgeving moet doen aan de autoriteiten van alle lidstaten waar haar reclame theoretisch ontvangen kan worden, terwijl het misschien niet in haar voornemen ligt om in al deze lidstaten activiteiten uit te oefenen.

De Commissie is bijgevolg van oordeel dat ingevolge de Derde Richtlijnen niet elke vorm van reclame (ongeacht het middel, post, fax, elektronische boodschap, enz.) aan de kennisgevingsprocedure van de artikelen 34 en volgende van de Derde Richtlijnen onderworpen is. Het is alleen wanneer de verzekeringsonderneming voornemens is haar activiteiten uit te oefenen op het grondgebied van de klant in het kader van het vrij verrichten van diensten, dat zij deze kennisgevingsprocedure moet volgen.

Het voorgaande heeft enkel betrekking op het vraagstuk reclame, vanuit een formeel oogpunt, en doet niets af aan het recht van de lidstaten om op hun grondgebied en met inachtneming van het geldende Gemeenschapsrecht naleving te verlangen van hun voorschriften van algemeen belang inzake de inhoud van de reclameboodschappen, overeenkomstig de artikelen 41 van de Derde Richtlijnen.

DEEL II

IV. HET ALGEMEEN BELANG IN DE DERDE VERZEKERINGSRICHTLIJNEN DE TOEPASSELIJKHEID VAN DE REGELS INZAKE HET ALGEMEEN BELANG

De Derde Verzekeringsrichtlijnen herinneren aan de jurisprudentie van het Hof van Justitie en bevatten talrijke verwijzingen naar het begrip algemeen belang, met name door de verplichting voor de verzekeringsonderneming die in het kader van de enkele vergunning handelt om de in het algemeen belang vastgestelde voorschriften van de lidstaat van ontvangst te eerbiedigen.

Deze eerbiediging is voorgeschreven hetzij in het specifieke kader van de vrijheid van vestiging (artikel 32, lid 4, van Richtlijn 92/49/EEG en artikel 32, lid 4, van Richtlijn 92/96/EEG), hetzij zonder onderscheid in het kader van de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten (artikelen 28 en 41 van Richtlijn 92/49/EEG; artikelen 28 en 41 van Richtlijn 92/96/EEG).

Sinds de inwerkingtreding van de Derde Richtlijnen (1. 7. 1994) kan een lidstaat van ontvangst verlangen dat een verzekeringsonderneming die werkzaam is in het kader van de enkele vergunning, dezelfde bepalingen inzake het algemeen belang naleeft, ongeacht of de onderneming haar werkzaamheid uitoefent bij wege van bijkantoren of in het kader van het vrij verrichten van diensten.

Het is opmerkelijk dat de Derde Richtlijnen met hun verwijzing naar het begrip algemeen belang voor activiteiten in het kader van de vestigingsregeling (bijkantoor) voorop liepen op de toenmalige jurisprudentiële tendensen van het Hof van Justitie.

Na de vaststelling van de Derde Verzekeringsrichtlijnen heeft het Hof zijn rechtspraak inzake algemeen belang zowel op de vrijheid van vestiging als op het vrij verrichten van diensten toegepast.

1. Het begrip algemeen belang

a) Beginselen van de jurisprudentie (29)

Het begrip algemeen belang is een uit de rechtspraak voortvloeiende constructie van het Europese Hof van Justitie. Het is in eerste instantie ontwikkeld in het kader van het vrije verkeer van diensten en goederen.

Het Hof heeft in het reeds genoemde arrest-Säger (30) geoordeeld dat:

"als grondbeginsel van het Verdrag het vrij verrichten van diensten echter slechts kan worden beperkt door regelingen die hun rechtvaardiging vinden in dwingende redenen van algemeen belang en die gelden voor iedere persoon of onderneming die op het grondgebied van de lidstaat van ontvangst werkzaam is, voor zover dit belang niet wordt gewaarborgd door de regels waaraan de dienstverrichter is onderworpen in de lidstaat waar hij is gevestigd. De gestelde eisen moeten in het bijzonder objectief noodzakelijk zijn om de naleving van de beroepsregels en de bescherming van de ontvanger van de dienst te waarborgen, en mogen niet verder gaan dan ter bereiking van deze doelstellingen noodzakelijk is (. . .).".

Het Hof heeft dus, aanvankelijk in het kader van het vrij verrichten van diensten, een aantal voorwaarden aangegeven waaronder de ontvangende lidstaat kan eisen dat de dienstverrichter een nationale maatregel naleeft die de uitoefening van een activiteit in het kader van het vrij verrichten van diensten beperkt.

Het moet gaan om een restrictieve maatregel:

- die behoort tot een niet-geharmoniseerd gebied. De bepalingen met betrekking tot, bijvoorbeeld, de berekening van de technische voorzieningen en de solvabiliteitsmarge, de voorwaarden voor de toegang tot het verzekeringsbedrijf en de financiële of prudentiële controle kunnen thans niet meer onder het algemeen belang van een lidstaat vallen. Het door de richtlijnen bereikte harmonisatiepeil bepaalt immers welke gebieden onder "het communautair algemeen belang" kunnen vallen;

- die een doelstelling van algemeen belang nastreeft;

- die niet discriminerend is;

- die objectief noodzakelijk is;

- die in verhouding staat tot het nagestreefde doel;

- tenslotte moet het algemeen belang niet reeds worden gewaarborgd door de regels waaraan de dienstverrichter is onderworpen in de lidstaat waar hij is gevestigd.

Hierbij dient te worden aangetekend dat deze voorwaarden cumulatief zijn: de nationale maatregelen moeten, om in overeenstemming te zijn met de beginselen van het vrije verkeer, aan al deze criteria voldoen. Wanneer zulks niet volledig het geval is, blijkt daaruit de niet-overeenstemming van de betrokken bepaling met het Gemeenschapsrecht.

Recente jurisprudentie van het Hof van Justitie heeft dit begrip algemeen belang uitgebreid tot het recht van vestiging (31). Aanvankelijk gebruikte het Hof dit begrip bij zaken die betrekking hadden op de voor de toegang tot een werkzaamheid noodzakelijke beroepskwalificaties. In dit verband heeft het Hof het niet-discriminatiebeginsel tweemaal versoepeld:

- het was ten eerste van oordeel dat de regels betreffende de gelijke behandeling eveneens alle verkapte vormen van discriminatie verbieden die door toepassing van andere onderscheidingscriteria feitelijk hetzelfde gevolg hebben (32);

- ten tweede is het geleidelijk verder afgeweken van zijn vroegere jurisprudentie, die strikt gebaseerd was op gelijke behandeling, in eerste instantie met betrekking tot de voor de toegang tot een werkzaamheid vereiste beroepskwalificaties (33), en vervolgens eveneens ten aanzien van de voorwaarden voor de uitoefening van een werkzaamheden (34) door middel van vestiging. In deze ging het Hof uit van het postulaat dat iedere beperking in beginsel indruist tegen artikel 52, tenzij het gaat om een beperking van algemeen belang die noodzakelijk en evenredig is.

Vervolgens heeft het Hof, in twee arresten die het na de vaststelling van de Derde Verzekeringsrichtlijnen heeft gewezen, definitief het beginsel bekrachtigd, dat de vrijheid van vestiging niet beperkt is tot de naleving van het niet-discriminatiebeginsel, doch tevens de belemmeringen verbiedt die op de uitoefening daarvan van toepassing zijn, ook buiten het gebied van de erkenning van beroepskwalificaties alleen (35).

In het arrest Gebhard van 30. 11. 1995 (36) heeft het Hof zijn bestaande redenering op het gebied van vrij verkeer van goederen en vrij verrichten van diensten in samenhang met door de lidstaat van ontvangst aangevoerde regels inzake het algemeen belang uitgebreid tot de vrijheid van vestiging. Het heeft voor recht verklaard:

". . . nationale maatregelen, die de uitoefening van de in het Verdrag gewaarborgde fundamentele vrijheden kunnen belemmeren of minder aantrekkelijk kunnen maken, moeten aan vier voorwaarden voldoen: zij moeten zonder discriminatie worden toegepast, zij moeten een rechtvaardiging vinden in dwingende redenen van algemeen belang, zij moeten geschikt zijn om de verwezenlijking van het nagestreefde doel te waarborgen, en zij mogen niet verder gaan dan nodig is voor het bereiken van dat doel." (37).

Deze rechtspraak is later door het Hof bevestigd in de arresten "Bosman" (38) en "Futura" (39).

b) Het algemeen belang in de Derde Verzekeringsrichtlijnen

De Derde Verzekeringsrichtlijnen bevatten talrijke verwijzingen naar het begrip algemeen belang:

b.1) In het kader van de procedure inzake de oprichting van een bijkantoor beschikt de lidstaat van ontvangst over een termijn van twee maanden, te rekenen vanaf de datum van ontvangst van de gegevens die hem door de lidstaat van herkomst zijn toegezonden, om de verzekeringsonderneming in kennis te stellen van de voorwaarden, verband houdende met het algemeen belang, waaronder deze werkzaamheden in de lidstaat van het bijkantoor moeten worden uitgeoefend.

b.2) Wat het aanbieden van verzekeringsovereenkomsten betreft moet de lidstaat van de verbintenis of de lidstaat waar het risico is gelegen in het sluiten van verzekeringsovereenkomsten (schade- en levensverzekeringen) met verzekeringsondernemingen die in andere lidstaten een vergunning hebben verkregen, of dit nu op grond van de regels van het bijkantoor of van het vrij verrichten van diensten is, aanvaarden, mits deze verzekeringsovereenkomsten niet in strijd zijn met de wettelijke bepalingen van algemeen belang (die gelden in de lidstaat van de verbintenis of in de lidstaat waar het risico is gelegen) (artikel 28, Richtlijn 92/49/EEG en artikel 28, Richtlijn 92/96/EEG).

De voornoemde bepalingen hebben zowel betrekking op de bij wege van een bijkantoor uitgeoefende werkzaamheden als die welke in het kader van vrije dienstverrichting worden uitgeoefend. Anders gezegd, zij zijn van toepassing op alle verzekeringsondernemingen die, op basis van de enkele vergunning die door de lidstaat van herkomst is afgegeven, haar verzekeringsactiviteiten uitoefent in andere lidstaten dan de lidstaat van herkomst.

b.3) In het kader van ziekteverzekeringsovereenkomsten die de door een wettelijk stelsel van sociale zekerheid geboden dekking vervangen, wordt in artikel 54 van de Derde Richtlijn Schadeverzekering (92/49/EEG) bepaald dat een lidstaat waar ziekteverzekeringsovereenkomsten de door het wettelijk stelsel van sociale zekerheid geboden dekking geheel of gedeeltelijk kunnen vervangen, kan verlangen dat deze overeenkomst voldoet aan de door die lidstaat vastgestelde wettelijke bepalingen ter bescherming van het algemeen belang waarop deze verzekering betrekking heeft. Hij kan tevens verzoeken om in kennis te worden gesteld van de voorwaarden van deze verzekering, alvorens deze in omloop wordt gebracht (40).

b.4) Tenslotte mogen verzekeringsondernemingen waaraan in de lidstaat van herkomst een vergunning is verleend hun diensten met alle beschikbare communicatiemiddelen adverteren in de lidstaat van het bijkantoor of de lidstaat van dienstverrichting, mits zij alle eventuele voorschriften inzake de vorm en inhoud van dit adverteren in acht nemen die zijn vastgesteld om redenen van algemeen belang (artikel 41, Richtlijn 92/49/EEG en artikel 41, Richtlijn 92/96/EEG).

Door te bepalen dat de uitoefening van als dienstverlening verrichte activiteiten alleen kan worden beperkt door de regels inzake het algemeen belang van de lidstaat van ontvangst op gebieden die niet op communautair niveau zijn geharmoniseerd, brengen de Derde Verzekeringsrichtlijnen geen innovatie ten opzichte van de vaste jurisprudentie van het Hof van Justitie met zich. Het Hof was immers, zoals hierboven is opgemerkt, van oordeel dat zelfs een niet-discriminerende regel van het land van ontvangst buiten beschouwing kan worden gelaten ten gunste van een dienstverrichter, indien blijkt dat deze niet van algemeen belang is of, indien zij zulks is, dat zij niet noodzakelijk is of niet in verhouding staat tot het nagestreefde doel.

De Derde Verzekeringsrichtlijnen maken, wat de uitoefeningsvoorwaarden voor deze activiteit betreft, geen onderscheid tussen bijkantoor en dienstverrichting (41). De door de richtlijnen ingevoerde verschillen betreffen in feite voornamelijk de kennisgevingsprocedure, die gedetailleerder is voor de vestiging van een bijkantoor (artikel 32 van Richtlijn 92/49/EEG en artikel 32 van Richtlijn 92/96/EEG) dan voor de uitoefening van verzekeringsactiviteiten in het kader van het vrij verrichten van diensten (artikel 34 e.v. van Richtlijnen 92/49/EEG en 92/96/EEG).

De Commissie is van mening dat, sinds de inwerkingtreding van de Derde Verzekeringsrichtlijnen, de beoordeling van de verenigbaarheid met het Gemeenschapsrecht van een nationale maatregel die een der activiteiten opgenomen in de bijlage van de Eerste Richtlijnen beperkt, moet geschieden in het licht van de vereisten van het begrip algemeen belang, zowel voor activiteiten verricht door middel van een bijkantoor als door middel van vrije dienstverrichting.

De Gemeenschapswetgever heeft namelijk geen onderscheid willen maken tussen bijkantoor en dienstverrichting (42) wanneer hij in de 19e overweging van Richtlijn 92/49/EEG en in de 20e overweging van Richtlijn 92/96/EEG verduidelijkte dat:

". . . de lidstaat waar de verbintenis is aangegaan er derhalve moet op toezien dat alle in de Gemeenschap aangeboden verzekeringsproducten zonder enige belemmering op zijn grondgebied op de markt kunnen worden gebracht, voor zover zij niet in strijd zijn met de wettelijke bepalingen van algemeen belang die in deze lidstaat gelden".

Daar de overwegingen van een richtlijn van zuiver interpretatieve waarde zijn, maken zij het de lezer mogelijk inzicht te verkrijgen in de voornemens van de Gemeenschapswetgever (43).

2. Voorwaarden waaronder de voorschriften inzake het algemeen belang van het land van ontvangst kunnen worden opgelegd

Discriminerende beperkingen

In de regel kan een beperking, indien zij van discriminerende aard is, alleen worden gerechtvaardigd door de in artikel 56 van het Verdrag aangegeven redenen (openbare orde, openbare veiligheid, volksgezondheid (44)); redenen van economische aard maken hiervan geen deel uit (45). Hieruit vloeit voort dat in dat geval geen beroep kan worden gedaan op de regels inzake het algemeen belang.

Niet-discriminerende maatregelen

Daarentegen is de situatie anders wanneer het om een niet-discriminerende beperking gaat. Op grond van de in de Derde Richtlijnen vastgestelde beginselen en hun bevestiging door de jurisprudentie van het Hof betreffende het algemeen belang, kan worden afgeleid dat elke niet-discriminerende nationale maatregel die een verzekeringswerkzaamheid beperkt waarop de onderlinge erkenning van toepassing is, en die hetzij wordt verricht bij wege van bijkantoren of bij wege van dienstverrichting, teneinde rechtmatig te kunnen worden tegengeworpen aan de verzekeringsonderneming uit een Gemeenschapsland, gerechtvaardigd moet zijn door het algemeen belang, noodzakelijk moet zijn en in verhouding moet staan tot het nagestreefde doel, en geen overlapping mag zijn van de regels van het land van herkomst.

In geval van geschil is het aan de lidstaat die de beperking oplegt om aan te tonen dat de maatregel voldoet aan de bovengenoemde voorwaarden.

Het Hof heeft enige aanwijzingen gegeven met betrekking tot de gebieden die onder het algemeen belang vallen, en de daarop toe te passen beginselen.

a) Gebieden die onder het algemeen belang vallen

Het Hof heeft tot nog toe erkend dat bij afwezigheid van harmonisatie, de volgende gebieden onder het algemeen belang kunnen vallen (46):

- beroepsregels die bestemd zijn om de ontvanger van de diensten te beschermen (47);

- de bescherming van werknemers (48) met inbegrip van de sociale bescherming (49);

- de consumentenbescherming (50);

- het behoud van de goede reputatie van de nationale financiële sector (51);

- het voorkomen van fraude (52);

- de sociale orde (53);

- de bescherming van de intellectuele eigendom (54);

- het behoud van het nationaal historisch en artistiek erfgoed (55);

- het cultureel beleid en de handhaving van de culturele diversiteit in de audiovisuele sector (56);

- de samenhang van fiscale regelingen (57);

- de verkeersveiligheid (58);

- de bescherming van crediteuren (59), en

- de bescherming van de goede rechtsbedeling (60).

Deze lijst is niet definitief, want kan door het Hof te allen tijde worden aangepast.

b) Toe te passen beginselen

Het volstaat niet, om conform te zijn met het Gemeenschapsrecht, dat de ingeroepen nationale maatregel als van algemeen belang zijnde wordt erkend. De lidstaat van ontvangst moet ook een aantal beginselen nakomen.

Het gaat om de beginselen die het Hof in zijn jurisprudentie inzake het algemeen belang heeft aangegeven (verbod van discriminatie, geen overlapping, noodzaak, proportionaliteit enz.) die eerder in deze mededeling zijn genoemd. Voorts zij eraan herinnerd dat nog volgens deze jurisprudentie het begrip algemeen belang een uitzondering vormt op de fundamentele beginselen van het Verdrag op het gebied van het vrije verkeer en dientengevolge restrictief moet worden uitgelegd om te voorkomen dat er al te veel een beroep op wordt gedaan of ervan misbruik wordt gemaakt.

De lidstaat van ontvangst dient zich ervan te vergewissen dat een door hem voorgenomen maatregel van algemeen belang is, noodzakelijk is en in verhouding staat tot het nagestreefde doel (61).

Uit het voorgaande vloeit voort dat de opneming van volledige gedeelten van de nationale wetgeving in de lijst van bepalingen van algemeen belang zou kunnen neerkomen op een misbruik door bepaalde lidstaten van dit begrip. Verscheidene landen van de Gemeenschap hebben immers de neiging, de totaliteit van hun wetgeving inzake de bescherming van de consument of van hun fiscale en commerciële wetgeving en hun mededingingsrecht aan te merken als regels van algemeen belang. De Commissie is evenwel van oordeel dat de beginselen van noodzakelijkheid, niet-overlapping en evenredigheid met het nagestreefde doel impliceren dat de lidstaten, indien het om toekomstige wetgeving gaat op het moment van de vaststelling, of, in voorkomend geval, op het moment van de mededeling van de in artikel 32, lid 4 van Richtlijnen 92/49/EEG en 92/96/EEG genoemde voorwaarden, nauwkeurig in elke nationale wettekst aangeven welke bepalingen verband zouden kunnen houden met het algemeen belang.

Hoewel de redenering identiek is en de vragen die men moet stellen dezelfde zijn, of de onderneming nu bij wege van bijkantoor of van het vrij verrichten van diensten opereert, kunnen de antwoorden niettemin naargelang van de werkwijze uiteenlopen.

De beoordeling van de proportionaliteit van een beperking kan immers al naar de werkwijze verschillend zijn.

Er bestaat geen twijfel aan dat er qua aard verschillen bestaan tussen dienstverrichting en vestiging en dat, dientengevolge, een beperking gemakkelijker zou kunnen worden beschouwd als in verhouding te staan tot het nagestreefde doel ten aanzien van een subject dat bij voortduring op een grondgebied werkzaam is, ten opzichte van hetzelfde subject dat slechts tijdelijk werkzaam is.

Het Hof heeft dit verschil overigens erkend door te oordelen dat de dienstverrichter zich moet bewegen in een minder beperkend en "lichter" rechtskader dan de vestiging.

Het heeft namelijk herhaalde malen gesteld dat een lidstaat:

"de verrichting van diensten op zijn grondgebied niet afhankelijk mag stellen van de inachtneming van alle voorwaarden die voor vestiging gelden, omdat hij daarmee de verdragsbepalingen die het vrij verrichten van diensten moeten verzekeren, ieder nuttig effect zou ontnemen" (62).

Bovendien is het vaste jurisprudentie van het Hof dat artikel 60, derde alinea, van het Verdrag:

"niet inhoudt dat elke nationale wettelijke bepaling die voor de onderdanen van die Staat geldt en die gewoonlijk het oog heeft op een duurzame activiteit van aldaar gevestigde ondernemingen eveneens ten volle kan worden toegepast op werkzaamheden van tijdelijke aard uitgeoefend door in andere lidstaten gevestigde ondernemingen." (63).

Eenzelfde beperking die in het algemeen belang wordt voorgeschreven zou derhalve, al naar geval, in verhouding geacht kunnen worden te staan tot het nagestreefde doel met betrekking tot een bijkantoor, doch niet met betrekking tot een dienstverrichter.

c) Voorbeelden op verzekeringsgebied

Nu de voornaamste kenmerken van het begrip algemeen belang zijn afgebakend, acht de Commissie het nuttig uit te leggen hoe dit begrip in haar visie moet worden toegepast op het verzekeringsbedrijf en hierbij een aantal voorbeelden te geven van nationale regelgevingen waarvan de lidstaat van ontvangst de naleving zou kunnen verlangen op grond dat zij verenigbaar zouden zijn met het algemeen belang. Ook hier weer zij benadrukt dat deze uitlegging niet vooruitloopt op een eventuele uitlegging van deze vraagstukken door het Hof van Justitie, in laatste instantie bevoegd voor de uitlegging van het Verdrag en het afgeleide recht. Het kan bijvoorbeeld gaan om regelgevingen betreffende:

i) de voorafgaande kennisgeving van de polisvoorwaarden

ii) de door de verzekeringsondernemingen aangeboden kapitalisatieverrichtingen

iii) de verplichte uniforme bonus/malusstelsels

iv) de taal waarin de verzekeringsovereenkomsten zijn gesteld

v) de professionele gedragsregels

vi) de maximumrente-tarieven voor technische voorzieningen op het gebied van levensverzekering

vii) verplichtstelling van standaard- of minimumvoorwaarden

viii) eigen-risicoclausules in verzekeringsovereenkomsten

ix) verplichting in elke levensverzekeringsovereenkomst een afkooprecht en/of een winstdeling op te nemen

x) verbod van "cold calling".

i) De voorafgaande kennisgeving van de verzekeringsvoorwaarden

De Derde Richtlijnen bevatten het uitdrukkelijke verbod van elke voorafgaande of systematische materiële controle van de verzekeringspolissen en contractuele documenten (64) ongeacht hoe de nationale autoriteiten het gebruikte stelsel noemen, of het nu gaat om voorafgaande goedkeuring van de contracten en tarieven dan wel om systematische kennisgeving met stilzwijgende goedkeuring of met eenvoudige indiening van deze documenten vóór het gebruik ervan. Een voorafgaande en systematische controle kan voortaan slechts worden uitgevoerd wanneer deze expliciet in de communautaire richtlijnen is voorzien. Dit is bijvoorbeeld het geval bij verplichte verzekeringen (zoals bijvoorbeeld de verplichte wettelijke aansprakelijkheidsverzekering voor motorrijtuigen (65) of bij ziekteverzekeringen die in de plaats komen van het wettelijk stelsel van sociale zekerheid (66).

De lidstaten mogen voor het toezicht op de naleving van hun bepalingen van algemeen belang inzake verzekeringsovereenkomsten uitsluitend gebruik maken van niet-systematische controles achteraf van de verzekeringsvoorwaarden, en dit vereiste mag in geen geval een voorafgaande voorwaarde voor de uitoefening van de werkzaamheden vormen. Aangezien de Gemeenschapswetgever de mechanismen voor materiële controle die de lidstaten kunnen gebruiken alsmede de voorwaarden voor dit gebruik reeds heeft vastgesteld, is deze kwestie al op communautair niveau geharmoniseerd.

Niettemin blijven sommige lidstaten, waar van oudsher de voorwaarden van overeenkomsten vooraf werden gecontroleerd, de voorafgaande kennisgeving van deze gegevens eisen. Het argument dat door de autoriteiten van deze lidstaten wordt gehanteerd is dat een dergelijke controle de bescherming van de consument en de doorzichtigheid van de op de nationale markt beschikbare producten zou waarborgen. In de meeste gevallen dient een uittreksel van de in de verzekeringspolissen gestelde voorwaarden te worden overgelegd.

De Commissie is van oordeel dat de handhaving van deze bepalingen inzake voorafgaande of systematische controle van de verzekeringsvoorwaarden niet in overeenstemming is met wat de Derde Verzekeringsrichtlijnen terzake bepalen. Bovendien meent de Commissie dat de lidstaten zich niet mogen beroepen op het algemeen belang om de handhaving van deze vereisten te rechtvaardigen, aangezien niet is voldaan aan de bij de jurisprudentie van het Hof van Justitie gestelde voorwaarden, voor zover het een gebied betreft dat reeds op communautair niveau is geharmoniseerd.

ii) De door de verzekeringsondernemingen aangeboden kapitalisatieverrichtingen

Door het systeem van een enkele administratieve vergunning voor de activiteiten die onder het toepassingsgebied van de verzekeringsrichtlijnen vallen, kunnen levensverzekeringsondernemingen de werkzaamheden waarvoor zij in hun lidstaat van herkomst een vergunning hebben verkregen, overal in de Gemeenschap uitoefenen, en dit zowel in het kader van vestiging als in dat van het vrij verrichten van diensten.

Tot de werkzaamheden waarop de enkele vergunning betrekking heeft behoren "kapitalisatieverrichtingen die zijn gebaseerd op een actuariële techniek, waarbij in ruil voor tevoren vastgestelde stortingen ineens of periodieke stortingen, verplichtingen worden aangegaan die, voor wat betreft hun duur en hun bedrag, bepaald zijn", voor zover deze verrichtingen voortvloeien uit een overeenkomst en voor zover zij gecontroleerd worden door de overheidsinstanties voor het toezicht op verzekeringen in de lidstaat van herkomst. Deze werkzaamheden kunnen, evenals alle andere werkzaamheden die in het toepassingsgebied van de levensverzekeringsrichtlijnen vallen, overal in de Gemeenschap worden uitgeoefend, met inbegrip van de lidstaten waar de plaatselijke levensverzekeringsmaatschappijen deze werkzaamheden niet mogen uitoefenen, bijvoorbeeld omdat deze verrichtingen in de lidstaat van ontvangst als bankverrichtingen worden beschouwd en derhalve aan de kredietinstellingen zijn voorbehouden.

De Commissie is dan ook van oordeel dat er geen reden is tot verbod van het aanbieden van kapitalisatieproducten die voldoen aan de bij de Eerste Levensrichtlijn 79/267/EEG, zoals gewijzigd bij Richtlijn 92/96/EEG, vastgestelde criteria, en die in een lidstaat worden aangeboden door een levensverzekeringsonderneming die in de lidstaat van herkomst een vergunning heeft verkregen voor de uitoefening van deze werkzaamheden. Het feit dat deze werkzaamheden in de lidstaat van ontvangst als bankactiviteit worden beschouwd en daarom niet mogen worden verricht door verzekeringsondernemingen die er hun hoofdzetel hebben, mag de verzekeraars van andere lidstaten niet beletten deze werkzaamheden uit te oefenen die, aangezien zij het voorwerp van wederzijdse erkenning door de lidstaten zijn geweest, deel uitmaken van het stelsel van een enkele administratieve vergunning dat bij de Derde Richtlijn Levensverzekeringen 92/96/EEG is ingesteld (67).

Bij de uitoefening van deze werkzaamheden zullen de kapitalisatieproducten die in de lidstaat van ontvangst door een levensverzekeringsonderneming worden aangeboden, zoals bij elke andere levensverzekeringsactiviteit, moeten voldoen aan de vigerende bepalingen van deze lidstaat van ontvangst die zijn gerechtvaardigd door overwegingen van algemeen belang, welke met name betrekking hebben op de op dit soort producten toepasselijke fiscale regeling of op de reclamevoorwaarden.

iii) De verplichte bonus/malusgraad met betrekking tot de premies voor de verplichte motorijtuigenverzekering

De nationale wetteksten van sommige lidstaten stellen op zeer gedetailleerde wijze criteria vast voor de berekening van de premies voor de wettelijke-aansprakelijkheidsverzekering op het gebied van motorrijtuigen. Een van de technische elementen hierbij zijn coëfficiënten voor de verlaging/verhoging van de premies (bonus/malusstelsel). De voorgeschreven techniek bestaat in de vaststelling van een schaal met verplichte graden op basis waarvan de jaarlijkse premie wordt berekend. Deze schaal wordt gebruikt bij het afsluiten van de wettelijke-aansprakelijkheidsverzekering en bij latere verplaatsingen op de schaal, afhankelijk van het aantal ongevallen van de verzekerde. De verhoging en de verlaging van de verzekeringspremie zijn niet vrij maar hangen af van precieze criteria die in de wetgeving van de lidstaat zijn vastgesteld. Verzekeringtechnisch gezien gaat het hier om stelsels die draaien rond tariefmechanismen en bijgevolg indruisen tegen de geest en de letter van de Derde Richtlijnen.

Het voornaamste argument van de lidstaten waarvan de nationale wetgeving een verplicht bonus/malussysteem voorschrijft, is dat dit preventief werkt. Volgens deze lidstaten zouden chauffeurs, indien zij verplicht zijn een verhoogde premie te betalen na een ongeval, voorzichtiger en oplettender zijn.

De Derde Richtlijn Schadeverzekering 92/94/ EEG evenwel heeft niet alleen de vrijheid van tarieven vastgesteld alsmede de opheffing van voorgaande of systematische controle van tarieven en overeenkomsten, maar ook de uitluitende bevoegdheid van de lidstaat van herkomst voor het financieel toezicht op de verzekeringsonderneming (68).

Voor zover dergelijke bonus/malus-stelsels neerkomen op tariefbepalingen zijn zij in strijd met deze richtlijn. In dat geval is de Commissie van oordeel dat de lidstaten niet kunnen steunen op het algemeen belang om deze stelsels verplicht te blijven stellen, omdat zij refereren aan regels waarvoor reeds op Gemeenschapsniveau is gelegifereerd.

iv) De taal waarin de verzekeringsovereenkomst is gesteld

Sommige lidstaten eisen dat de op hun grondgebied gesloten of uitgevoerde verzekeringsovereenkomsten uitluitend in hun officiële taal worden gesteld. Andere - al dan niet communautaire - talen kunnen slechts worden gebruikt voor vertalingen, ook al was het de wens van de overeenkomstsluitende partijen om het originele contract in een andere taal op te stellen.

Dit absoluut, onvoorwaardelijk vereiste wordt gerechtvaardigd met het argument dat de lidstaten soeverein zijn op het gebied van taalgebruik, dat dit de consumentenbescherming ten goede komt en in het belang is van een vlotte procesvoering ingeval geschillen voor de rechtbanken van deze lidstaten worden gebracht.

De Commissie wil niet tornen aan de soevereiniteit van elke lidstaat wat het taalgebruik betreft (69).

In dit verband is de Commissie van oordeel dat er onderscheid moet worden gemaakt tussen grote industriële en commerciële risico's en massarisico's. In het eerste geval (grote industriële en commerciële risico's), is de bescherming van deconsument geen geldig argument. Wat massarisico's en individuele levensverzekering betreft zouden bepalingen met een taaleis bepaalde aspecten in aanmerking moeten nemen. Zo dient in de eerste plaats rekening te worden gehouden met gevallen waarin overeenkomsten met een internationale dimensie worden gesloten waarop een ander recht van toepassing is dan dat van de lidstaat van de verbintenis/de lokalisatie van het risico. Afwijking van het beginsel van de opstelling van de overeenkomst in de officiële taal/talen van de lidstaat van de verbintenis/de lokalisatie van het risico zou mogelijk moeten zijn wanneer het gaat om een verzekeringnemer uit een ander land van herkomst. Immers, vijf miljoen burgers van EU-landen wonen in een lidstaat die niet de hunne is. Deze personen zouden waarschijnlijk beter beschermd zijn indien zij de overeenkomsten in hun moedertaal zouden kunnen afsluiten in plaats van in de taal van de lidstaat waar zij wonen of waar het gedekte risico is gelegen. In de tweede plaats zou in afwijkingen moeten worden voorzien voor gevallen waarin, ingevolge de bepalingen van het Verdrag van Brussel van 27 september 1968 "betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken" (artikelen 8-10), het geschil bij een andere rechter dan die van het land van de verbintenis aanhangig zou worden gemaakt.

v) De professionele gedragsregels

Deze gedragsregels, die op het grondgebied van een lidstaat van de EU gelden, zijn in beginsel ook van toepassing op buitenlandse verzekeraars en op de niet-naleving ervan staan dikwijls - overwegend commerciële - sancties. De redenen die de ondertekenende partijen aanvoeren om de naleving van deze regels af te dwingen zijn gelegen in de bescherming van de consument en het bijdragen aan de marktdiscipline.

Er zij aan herinnerd dat de particuliere beperkingen bedoeld in de artikelen 48, 52 en 59 van het Verdrag verschillen van die welke zijn bedoeld in de concurrentieregels van het Verdrag (artikel 85 en volgende). In het eerste geval (artikelen 48, 52 en 59) gaat het om een verticale verhouding tussen de particuliere instelling waarvan de beperkende maatregelen uitgaan en de lidstaat: de overheid doet afstand van een gedeelte van haar prerogatieven aan een particuliere instelling die een precieze taakopdracht heeft en bevoegd is om ten aanzien van particulieren dwingende maatregelen te treffen. In het tweede geval daarentegen (artikel 85 en volgende) gaat het om een horizontale verhouding tussen marktdeelnemers: de oorsprong van de beperking is uitsluitend gelegen in de - de jure of de facto - tussen particuliere ondernemingen gesloten overeenkomst. De enige mogelijke rol van de Staat in dit geval is een dergelijke beperking te gedogen of te stimuleren (70).

Volgens de Commissie moet in dit verband een onderscheid worden gemaakt tussen de door de nationale autoriteiten voorgeschreven regels en de gedragscodes die door beroepsorganisaties worden opgesteld. De eerste moeten per geval worden getoetst op hun verenigbaarheid met de artikelen 52 en 59 van het EG-Verdrag, met name aan de voorwaarden van algemeen belang.

De gedragscodes van beroepsorganisaties moeten normaliter worden getoetst aan de mededingingsregels van het EG-Verdrag (artikelen 85 en 86). In dergelijke gevallen en onder voorbehoud van een toetsing van de eisen voor de toepassing van art. 85.3, zou de aansluiting bij of de naleving van deze codes door buitenlandse marktdeelnemers niet altijd mogelijk kunnen zijn, omdat, doordat zij niet bij de beroepsorganisatie die de regels heeft uitgevaardigd zijn aangesloten, zij de inhoud en de wijze van toepassing van de regels niet mede hebben kunnen bepalen. Het is evenwel niet uitgesloten dat de inhoud van deze gedragscodes eveneens aan de artikelen 52 en 59 van het Verdrag moet worden getoetst.

vi) De technische maximumrente-percentages op het gebied van levensverzekeringen

De Derde Richtlijn Levensverzekering 92/96/ EEG coördineert de actuariële beginselen voor de berekening van de mathematische voorzieningen.

Ten aanzien van de definitie van de technische rentepercentages bepaalt de Derde Levensrichtlijn (71) in de eerste plaats dat de lidstaat van herkomst een maximum-rentepercentage kan vaststellen dat de ondernemingen die onder zijn toezicht vallen moeten toepassen voor de berekening van de grondslagen van de technische voorzieningen. Ten tweede kan de lidstaat van herkomst ook van zijn eigen ondernemingen de voorafgaande en systematische kennisgeving eisen van de technische grondslagen die voor de berekening van de tarieven en de technische voorzieningen worden gebruikt.

De Commissie brengt in herinnering dat gezien de bepalingen van de Derde Richtlijn en de controleregeling waarbij de uitsluitende bevoegdheid voor het financiële toezicht wordt toevertrouwd aan de lidstaat van herkomst van de verzekeringsonderneming de bijkantoren van de verzekeringsondernemingen die in het kader van het vrij verrichten van diensten optreden, niet gehouden zijn tot naleving van de bepalingen van de lidstaat van ontvangst aangaande de maximale technische rentepercentages. Immers, voor zover de lidstaat van ontvangst geen bevoegdheid tot financieel toezicht heeft, kan hij geen naleving verlangen van zijn eigen prudentiële beginselen en kan hij ook niet aan de hand van een materiële controle van de tarieven de naleving hiervan verifiëren.

vii) Verplichtstelling van standaard- of minimumvoorwaarden

De lidstaten die verlangen dat verzekeringsovereenkomsten bepaalde clausules bevatten, rechtvaardigen deze eis met de argumenten dat zij de zwakkere contractpartij willen beschermen en het evenwicht in de contractuele verhouding willen handhaven door voor de rechten en verplichtingen van de partijen een bepaalde inhoud voor te schrijven en dat zij de bescherming van derden-slachtoffers bij ongevallen op het oog hebben.

De Commissie is van oordeel dat de bescherming van de zwakkere contractpartij enkel aan de orde moet komen wanneer dat objectief noodzakelijk is, bijvoorbeeld voor verzekeringscontracten waarbij de verzekeringnemer vanwege zijn aard of omvang een bijzondere bescherming nodig heeft opdat het contractevenwicht kan worden gehandhaafd. Voorts moet de proportionaliteit van deze maatregelen worden bezien en moet worden onderzocht, of de invoeging in de verzekeringscontracten van door een lidstaat van ontvangst voorgeschreven standaardvoorwaarden in de praktijk voor de verzekeringsondernemingen van andere lidstaten niet mogelijk is dan voor de verzekeringsondernemingen van de lidstaat van ontvangst. Dit zal met name het geval zijn wanneer die verzekeringsondernemingen om zich op de betrokken markt te begeven een geheel nieuw verzekeringsproduct zouden moeten ontwerpen, en geen gebruik zouden kunnen maken van een verzekeringsproduct dat reeds in hun lidstaat van herkomst bestaat, en hierdoor ontmoedigd zouden worden om nieuwe markten te verkennen.

Zo ook mag de verplichting van standaard- of minimumverzekeringsvoorwaarden niet in de weg staan aan een andere redactie van de verzekeringsovereenkomsten.

viii) Nationale regelgevingen die een eigen risico in de verzekeringsovereenkomsten verplicht stellen

Lidstaten die in hun regelgeving een eigen risico verplicht stellen, argumenteren dat dit in het belang is van de consument die zo tegen een betaalbare prijs een verzekering kan afsluiten. Zij beweren dat zonder dit mechanisme, dat een deel van de kosten van het schadegeval ten laste van de verzekerde doet komen, de tarieven in onredelijke mate zouden stijgen, omdat de verzekeraar bij schadegevallen met een geringe economische kostprijs tot vergoeding zou moeten overgaan. Als tweede argument voeren zij aan dat het verplichte eigen risico helpt de fraude met verzekeringen te bestrijden, wat vooral bij kleine schadegevallen veel zou voorkomen. In dit geval heeft de verplichte regelgeving tot doel de resultaten van de verzekeraar veilig te stellen tegen opeenstapeling van kleine schadegevallen.

Beide argumenten laten duidelijk zien dat het er bij de invoering van een eigen risico om te doen is de markt te disciplineren teneinde een overdreven tariefconcurrentie tussen de verzekeringsondernemingen te vermijden. Men kan zich ook afvragen of het doel van een verplicht eigen risico niet veeleer gelegen is in de vrijwaring van de resultaten van de verzekeraar die met een opeenstapeling van kleine schadegevallen wordt geconfronteerd, dan in de vrijwaring van het belang van de verzekeringnemer of van een zekere publieke moraal. In dit verband zij evenwel in herinnering gebracht dat het Gemeenschapsrecht overwegingen van strikt economische aard niet onder redenen van algemeen belang wil zien vallen (72).

Hierbij komt dat net zoals voor de verplichtstelling van standaard- of minimumvoorwaarden in verzekeringsovereenkomsten, de ongenuanceerde toepassing van dergelijke regelgeving door de lidstaat vanontvangst beperkende gevolgen kan hebben voor verzekeringsondernemingen die werken in het kader van vestiging of van het vrij verrichten van diensten en die daardoor geen verzekeringsovereenkomsten zouden kunnen aanbieden die zij in hun land van herkomst wel geldig gebruiken, omdat zij geen eigen risico bevatten.

Ook al zou de invoering van een eigen risico moeten worden erkend als een techniek van verzekeringsbeheer, dan nog moet worden onderzocht of het verplicht stellen van eigen risico via dwingende regelgeving in overeenstemming is met de doelstelling van de Derde Verzekeringsrichtlijnen op contractueel en tariefgebied.

Dit betekent dat de verzekeringsondernemingen vrij zouden moeten kunnen beoordelen of het opportuun is een eigen risico in hun contracten op te nemen. Een verzekeringsonderneming die voldoet aan de door haar lidstaat van herkomst gestelde solvabiliteitsvereisten, welke lidstaat haar vergunning heeft verleend en bevoegd is voor het financieel toezicht, zou vrij moeten kunnen beslissen of zij in de lidstaat van ontvangst verzekeringsovereenkomsten met of zonder eigen risico aanbiedt, hetgeen zij de verzekeringnemers duidelijk kan meedelen, zonder door dwingende nationale regelgevingen te zijn gehouden.

ix) Nationale regelgevingen die verplicht stellend dat in elke levensverzekeringsovereenkomst een afkooprecht en/of een winstdeling wordt opgenomen

De lidstaten voeren zeer uiteenlopende argumenten aan om de verenigbaarheid van deze regelgevingen met het begrip algemeen belang te rechtvaardigen. Volgens sommige lidstaten komt de verplichting om een afkoopwaarde in de verzekeringsovereenkomst vast te stellen ten goede aan de consumenten, die op de manier in deze - meestal langlopende - overeenkomsten de vereiste flexibiliteit en vrijheid genieten om hun spaargelden in omloop te brengen. In andere lidstaten daarentegen, die vooral hechten aan de stabiliteit van de portefeuille van de verzekeraar en aan aanmoediging van lange-termijnsparen, verloopt de vroegtijdige ontbinding van de verzekeringsovereenkomst door de verzekeringnemer in het nadeel van deze laatste. Wat de regelgevingen betreft die in levensverzekeringsovereenkomsten een winstdelingsclausule ten voordele van de verzekerden verplicht stellen, voeren de lidstaten aan dat ook dit is ingegeven door de bezorgdheid de economische belangen van de verzekerden te beschermen.

Hoewel de situatie in elke lidstaat per geval moet worden bezien, zij er aan herinnerd dat in de Derde Levensrichtlijn 92/96/EEG onder de actuariële beginselen die de lidstaat van herkomst aan de verzekeringsondernemingen oplegt voor de samenstelling van hun wiskundige voorzieningen, specifieke bepalingen voorkomen voor contracten met een gegarandeerde afkoopwaarde en voor contracten met winstdelingen. Voorts vermeldt de Derde Richtlijn 92/96/EEG in haar bijlage II onder de aan de verzekeringsnemer te verstrekken inlichtingen vóór de sluiting van de overeenkomst en gedurende de looptijd ervan, "gegevens over de afkoop- en premievrije waarden en in hoeverre deze zijn gegarandeerd alsmede de wijze van berekening en toewijzing van winstdelingen".

Men kan zich bijgevolg afvragen of een nationale regelgeving van de lidstaat van ontvangst, die de algemene en absolute verplichting bevat om een afkoopwaarde of een winstdeling op te nemen in levensverzekeringsoverenkomsten die op het grondgebied van die lidstaat worden aangeboden, objectief noodzakelijk is en verenigbaar is met de doelstelling van bescherming van de economische belangen van de verzekeringnemers, dan wel of deze doelstelling niet met andere, minder beperkende middelen kan worden bereikt, zoals een verplichte gedetailleerde voorlichting van de verzekeringnemer vóór de sluiting van de overeenkomst.

x) Verbod van "cold calling"

Met betrekking tot dit laatste voorbeeld heeft het Hof van Justitie in verband met andere financiële producten het recht erkend (73) om deze marketingpraktijk te verbieden, nadat het zich had gebogen over een Nederlandse bepaling ter bescherming van de goede reputatie en betrouwbaarheid van de Nederlandse financiële markt. Hiernaast is ook de bescherming van de consument een veelvuldig aangevoerd argument voor het verbod van deze verkooptechniek. De redenering van het Hof in deze Nederlandse zaak kan ook op verzekeringsproducten worden toegepast. Toch mag dit niet verworden tot de algemene regel aangaande de verenigbaarheid van deze marketingpraktijk wat verzekeringsproducten betreft; elk geval moet afzonderlijk worden beoordeeld.

xi) Algemene opmerkingen

De Commissie wil eraan herinneren dat de nationale regelgevingen gericht op de bescherming van de consument, ook al worden zij in beginsel geplaatst op de noemer van het algemeen belang - wat meestal ook het geval is - of van andere overwegingen van algemeen belang, te allen tijde moeten voldoen aan de criteria van het Hof van Justitie. Telkens wanneer de dwingende toepasselijkheid van deze regels in de lidstaat van ontvangst de dekking van in dit land gelegen risico's door buitenlandse verzekeraars die hun activiteit uitoefenen in het kader van een bijkantoor of van het vrij verrichten van diensten bemoeilijkt, moeten deze regels aan de algemeen-belangtoets worden onderworpen. Voor elke nationale regelgeving moeten de aangevoerde doelstellingen worden onderzocht (consumentenbescherming, bescherming van gelaedeerden, streven om het risico verzekerbaar te maken door collectivisering van de dekking) en moet worden nagegaan, of is voldaan aan de hierboven uiteengezette voorwaarden waaronder een beroep kan worden gedaan op het begrip algemeen belang.

3. De regels aangaande het toepasselijke recht op verzekeringscontracten en het begrip algemeen belang

De verzekeringsrichtlijnen (74) bevatten specifieke regels voor de aanwijzing van het materieel recht dat toepasselijk is op verzekeringscontracten die risico's binnen de Europese Economische Ruimte dekken (75). Aan de hand hiervan kan worden uitgemaakt welk materieel recht de verzekeringsovereenkomst zal regelen. Deze regels zijn van toepassing op verzekeringsactiviteiten in het kader van het vrij verrichten en in het kader van vestiging.

In de regel geldt voor schadeverzekeringscontracten voor "grote risico's" in de zin van artikel 5, onder d), van de Eerste Schadeverzekeringsrichtlijn 73/239/EEG (76) dat partijen het op de verzekeringsovereenkomst toepasselijke recht vrij kunnen kiezen. Wat de massarisico's betreft en de contracten die onder de levensverzekeringsrichtlijnen vallen, kan de lidstaat waar het risico/de verbintenis gelegen is dit contract aan zijn eigen wetgeving onderwerpen. Voor verplichte schadeverzekeringen kan de lidstaat die de verzekeringsplicht oplegt voorschrijven dat zijn recht op dit contract van toepassing is (77).

De tweede verzekeringsrichtlijnen bevatten specifieke regels voor de aanwijzing van het toepasselijke recht voor gevallen waarin partijen vrije rechtskeuze hebben, doch deze niet uitdrukkelijk hebben gedaan of die keuze niet voldoende duidelijk uit de contractclausules blijkt. Daarnaast bevatten deze richtlijnen ook regels aangaande de toepasselijkheid van de dwingende bepalingen van het land van de rechter en van de lidstaat van het risico/de verbintenis alsmede van de bepalingen van openbare orde (78).

De toepassing door een lidstaat, krachtens de regels van internationaal privaatrecht van de verzekeringsrichtlijnen, van zijn eigen materieel recht van "dwingende aard" en van "openbare orde" op de verzekeringscontracten kan, wanneer daaruit belemmeringen voortvloeien, worden getoetst aan het begrip algemeen belang. Dit is als het ware een filter voor de nationale wetgeving. Het verplicht de autoriteiten van de lidstaten om hun nationale wetgeving te toetsen op de verenigbaarheid met de Verdragsbeginselen van vrij verkeer.

Verenigbaarheid met het Gemeenschapsrecht is een vereiste voor elke nationale regel, ongeacht het betrokken gebied. Zo heeft het Hof in zijn arrest van 21 maart 1972 uitgemaakt dat:

"De doeltreffendheid van het Gemeenschapsrecht mag niet verschillen naar gelang van de onderscheiden gebieden van het nationale recht waarbinnen het zijn werking kan doen gevoelen" (79).

De voorrang van het Gemeenschapsrecht geldt dus, in voorkomend geval, ten aanzien van nationaal privaatrechtelijke regels.

Zo ook heeft het Hof uitspraak moeten doen over de verenigbaarheid met het Gemeenschapsrecht van nationale bepalingen van burgerlijk recht (80) en burgerlijk procesrecht (81).

Dit betekent dus dat, zoals reeds gezegd, het feit dat de wetgeving inzake verzekeringsovereenkomsten van de lidstaat van ontvangst zonder meer van dwingende aard wordt verklaard, niet volstaat om deze door de autoriteiten te doen aanmerken als een integraal in acht te nemen wetgeving (82). Deze bepalingen moeten immers ook voldoen aan de vereisten van het begrip "algemeen belang" vooraleer de lidstaat van ontvangst de naleving ervan kan verlangen ten aanzien van verzekeraars die hun activiteit uitvoeren via een bijkantoor of vrije dienstverrichting.

Wat de bepalingen ten behoeve van de consumentenbescherming betreft, ligt het in de lijn der verwachting dat deze materieelrechtelijke regels de algemeen-belangtest met succes doorstaan. Het Hof heeft namelijk erkend dat de consumentenbescherming een doelstelling van algemeen belang is die beperkingen van de fundamentele vrijheden rechtvaardigt. Hiermee is niet gezegd dat er een vermoeden in die zin bestaat. Zoals hierboven aangegeven kunnen nationale regels die uitdrukkelijk zijn gericht op de consumentenbescherming worden onderworpen aan toetsing door het Hof en, in voorkomend geval, worden "gedekwalificeerd", bijvoorbeeld wanneer zij niet noodzakelijk of niet evenredig blijken.

Deze extra redenering is in het kader van de interne markt onontbeerlijk om na te gaan of bij gebreke van harmonisatie geen nationale maatregelen worden gehandhaafd onder het voorwendsel van consumentenbescherming, enkel en alleen om de toegang van andere of op het grondgebied onbekende verzekeringsdiensten te beperken of te beletten.

Immers, mocht een lidstaat kunnen inroepen dat een in een andere lidstaat verkocht verzekeringsproduct in strijd is met zijn eigen wetgeving om aldus de verkoop ervan op zijn grondgebied te beperken, dan zou hij de concurrentie tussen de verzekeringsondernemingen kunnen belemmeren.

4. Wat wanneer men zich gesteld ziet voor nationale regelgevingen "in het algemeen belang" van de lidstaat van ontvangst?

De marktdeelnemer verzekeringsonderneming, tussenpersoon, verzekeringnemer) die wenst op te komen tegen een nationale regel die zijns inziens een ongegronde beperking inhoudt, moet zich normaal wenden tot de rechter of de Commissie, bijvoorbeeld door middel van een klacht.

In de praktijk staan er verschillende mogelijkheden open wanneer een verzekeringsonderneming van oordeel is dat de regelgeving van een lidstaat waar zij haar activiteiten wil uitoefenen beperkingen oplegt welke de algemeen-belangtoets niet zouden doorstaan (zoals in de verzekeringsovereenkomst op te nemen dwingende bepalingen die in de lidstaat van herkomst anders luiden of onbekend zijn).

Deze onderneming kan natuurlijk vóór er van enig conflict sprake is, haar diensten in alle opzichten afstemmen op de regelgeving van het land van ontvangst.

Wil deze verzekeringsonderneming wel verzekeringsproducten aanbieden die niet ten volle met de dwingende bepalingen van het land van ontvangst overeenstemmen, dan stelt zij zich bloot aan vervolging door de nationale autoriteiten of een van haar klanten. In dat geval zal zij haar argumenten van Gemeenschapsrecht moeten uiteenzetten voor een nationale rechter of een nationale autoriteit, teneinde te horen verklaren dat de opgelegde regel niet voldoet aan de voorwaarden van het Hof van Justitie. De beoordeling van de argumenten van beide partijen berust bij de nationale rechter, eventueel na prejudiciële verwijzing naar het Hof van Justitie volgens artikel 177 van het Verdrag.

De verzekeringsonderneming kan een en ander te allen tijde ter kennis brengen van de Commissie die, indien zij de beperkingen ongegrond en bijgevolg in strijd met het Gemeenschapsrecht acht, tegen de betrokken lidstaat een inbreukprocedure op grond van artikel 169 van het Verdrag kan inleiden. Het staat dan aan de Commissie om het bewijs te leveren van de beweerde inbreuk (83) en het Hof van Justitie zal in laatste instantie oordelen of de nationale maatregel al dan niet aan de algemeen-belangtoets voldoet.

(1) Richtlijn 92/49/EEG (PB L 228 van 11. 8. 1992, blz. 1) en Richtlijn 92/96/EEG (PB L 360 L 360 van 9. 12. 1992, blz. 1) laatstelijk gewijzigd door Richtlijn van het Parlement en de Raad 95/26/EG (PB L 168 van 18. 7. 1995, blz. 7).

(2) Overigens wordt, indien meerdere interpretaties van de verzekeringsrichtlijnen mogelijk zijn, in dit document de interpretatie aangehouden die de Commissie het meest in overeenstemming met het Verdrag acht. Hierbij dient erop te worden gewezen dat, wanneer een tekst van afgeleid recht op meer dan één wijze kan worden uitgelegd, de voorkeur dient te worden gegeven aan de interpretatie volgens welke de desbetreffende bepaling overeenstemt met het Verdrag, boven die welke tot de vaststelling van de onverenigbaarheid ervan met het Verdrag zou leiden. (Zie arrest van 4. 12. 1986, zaak 205/84, Commissie/Duitsland, Jurispr. 1986, blz. 3755).

(3) Met betrekking tot de banksector heeft de Commissie een Interpretatieve mededeling van de Commissie betreffende het vrij verrichten van diensten en het algemeen belang in de Tweede Richtlijn coördinatie bankrecht bekendgemaakt SEC(97) 1193 def. van 20. 6. 1997.

(4) Resolutie van de Raad van de Europese Unie betreffende de nieuwe prioriteiten voor de informatiemaatschappij, goedgekeurd op 8. 10. 1996. Mededeling van de Commissie aan de Europese Raad "Diensten: gebruiksaanwijzing"; CSE(96) 6 def. van 27. 11. 1996. Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité "Doorzichtigheid van de wetgeving binnen de interne markt voor de diensten van de informatiemaatschappij" en voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad voor een derde wijziging van Richtlijn 83/189/EEG betreffende een informatieprocedure op het gebied van normen en technische voorschriften, COM(96) 392 def. van 30. 8. 1996.

(5) Mededeling van de Commissie betreffende een Europees initiatief op het gebied van de elektronische handel; COM(97) 157 van 15. 4. 1997. In dit verband zij er ook op gewezen dat de Commissie voornemens is eerlang een voorstel voor te leggen voor een richtlijn van de Raad en het Parlement betreffende op afstand gesloten overeenkomsten inzake financiële diensten.

(6) Ter fine van deze mededeling worden de termen "lidstaat van dienstverrichting", "lidstaat waar het risico is gelegen", "lidstaat van herkomst", "lidstaat van het bijkantoor", enz. gehanteerd aan de hand van de definities van Richtlijnen 88/357/EEG, 90/619/EEG, 92/49/EEG en 92/96/EEG.

Lidstaat van dienstverrichting: de lidstaat waarin overeenkomstig artikel 2, onder d), van Richtlijn 88/357/EEG het risico is gelegen wanneer het gedekt wordt door een verzekeringsonderneming die of een bijkantoor dat is gevestigd in een andere lidstaat, of de lidstaat van de verbintenis ingevolge artikel 2, onder e) van Richtlijn 90/619/EEG, wanneer de verbintenis wordt aangegaan door een in een andere lidstaat [Richtlijn 92/49/EEG (artikel 1, onder e) en Richtlijn 92/96/EEG (artikel 1, onder f)] gevestigde verzekeringsonderneming of bijkantoor.

Lidstaat van herkomst: de lidstaat waar het hoofdkantoor is gevestigd van de verzekeringsonderneming die het risico dekt of de verbintenis aangaat [artikel 1, onder c) van Richtlijn 92/49/EEG en 1, onder d) van Richtlijn 92/96/EEG].

Lidstaat van het bijkantoor: de lidstaat waar het bijkantoor is gevestigd dat het risico dekt/de verbintenis aangaat [Richtlijn 92/49/EEG artikel 1, onder d) en Richtlijn 92/96/EEG, artikel 1, onder e)]. Bijkantoor: ieder agentschap of bijkantoor van een verzekeringsonderneming. Met een agentschap of bijkantoor wordt gelijkgesteld, elke duurzame aanwezigheid van een onderneming op het grondgebied van een lidstaat, ook indien die aanwezigheid niet de vorm heeft van een bijkantoor of een agentschap, maar enkel van een eenvoudig bureau dat wordt beheerd door het eigen personeel van de onderneming of door een zelfstandig persoon die echter gemachtigd is duurzaam voor die onderneming op te treden zoals een agentschap zou doen (Richtlijn 92/49/EEG, artikel 1, onder b), en artikel 1, onder b) van Richtlijn 92/96/EEG, alsmede de artikelen 3 van Richtlijnen 88/357/EEG en 90/619/EEG).

(7) Zaak 205/84, Commissie tegen Duitsland, Jurispr. 1986, blz. 3755.

(8) Zaak 262/82 en 26/83, Luisi en Carbone, Jurispr. 1984, blz. 377; Zaak C-76/90, Säger, Jurispr. 1991, blz. I-195.

(9) Arrest van 30. 11. 1995, zaak C-55/94, Gebhard, Jurispr. 1995, blz. I-4195.

(10) HvJEG, Arrest van 4. 12. 1986, Commissie tegen Duitsland, zaak 205/84, Jurispr. blz. 3755, voornoemd; arrest van 3. 12. 1974, Van Binsbergen, zaak 33-74, Jurispr. blz. 1299; arrest van 3. 2. 1993, Veronica, zaak C-148/91, Jurispr. blz. I-487; arrest van 5. 10. 1994, TV 10, zaak C-23/93, Jurispr. 1994, blz. I-4795.

(11) Zaak 205/84, voornoemd, r.o. 22; zaak 33/74, Van Binsbergen, Jurispr. 1994, blz. 1299, r.o. 13.

(12) Arrest Gebhard, hierboven aangehaald.

(13) Zaak 205/84, Jurispr. blz. 3755.

(14) Zaak 205/84, Jurispr. blz. 3755, r.o. 21 en 22. Zaak C-148/91, Veronica, Jurispr. 1993, blz. I-487.

(15) Richtlijn 92/49/EEG, artikel 1, onder b), en artikel 1, onder b), van Richtlijn 92/96/EEG, alsmede de artikelen 3 van de Richtlijnen 88/357/EEG en 90/619/EEG.

(16) Zie met name zaak C-55/94, Gebhard, reeds geciteerd.

(17) Zaak C-55/94, Gebhard, reeds geciteerd. Aangetekend dient te worden dat de advocaat-generaal in zijn conclusie in de zaak 205/84, Commissie tegen Duitsland, geciteerd, reeds stelde dat de aanwijzing van een agent of een vertegenwoordiger (in de lidstaat van ontvangst) niet noodzakelijk als zodanig een vestiging inhoudt.

(18) Zaak C-55/94, Gebhard, reeds geciteerd.

(19) Er zij reeds in dit stadium op gewezen dat het begrip "zelfstandig tussenpersoon" slaat op structuren (natuurlijke of rechtspersonen) die juridisch onderscheiden zijn van de verzekeringsonderneming waaraan wordt gerefereerd, ongeacht hun vorm of benaming. Dit begrip wordt dus niet gebruikt in de meer restrictieve zin van Richtlijn 77/92/EEG van de Raad (PB L 26 van 31. 1. 1977) betreffende de verzekeringstussenpersonen, die een onderscheid maakt tussen verzekeringsagenten (personen die handelen in naam en voor rekening, of uitsluitend voor rekening, van een of meer verzekeringsondernemingen) en assurantiemakelaars (personen van wie de beroepswerkzaamheid er met name in bestaat verzekeringnemers en verzekeringsondernemingen met elkaar in contact te brengen, zonder dat zij door de keuze van deze laatsten gehouden zijn, met het oog op de dekking van te verzekeren risico's, die het sluiten van de contracten voorbereiden en eventueel helpen bij het beheer en de uitvoering ervan, met name bij schadegevallen).

(20) Zaak 14/76, Jurispr. blz. 3755. Hierbij dient te worden opgemerkt dat dit arrest, alsmede de in de voetnoten 21, 22 en 23 genoemde arresten, gewezen zijn in zaken met betrekking tot de uitlegging van het begrip bijkantoor in het kader van het Verdrag van Brussel betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken.

(21) Zaak 33/78, Jurispr. blz. 2183. Zie ook het arrest van 6 april 1995 in de zaak C-439/93, Lloyd's Register of Shipping/Société Campenon Bernard, Jurispr. 1995, blz. I-961.

(22) Zaak 139/80, Jurispr. blz. 819.

(23) Zaak C-89/91, Jurispr. blz. I-165.

(24) PB C 59 van 5. 3. 1979, blz. 1.

(25) Zie in die zin het begrip bijkantoor in de Tweede Bankrichtlijn 89/646/EEG (PB L 386 van 30. 12. 1989), artikel 1, punt 3, en de Richtlijn betreffende de diensten op het gebied van beleggingen in effecten (PB L 141 van 11. 6. 1993), artikel 1, punt 8.

(26) Zie artikel 10 van de Eerste Richtlijn 73/239/EEG, gewijzigd bij artikel 32 van Richtlijn 92/49/EEG (schadeverzekering), en artikel 10 van de Eerste Richtlijn 79/267/EEG, gewijzigd bij artikel 32 van Richtlijn 92/96/EEG (levensverzekering) voor de procedure die moet worden gevolgd bij de opening van een bijkantoor.

Zie de artikelen 14, 16 en 17 van Richtlijn 88/357/EEG, gewijzigd bij de artikelen 34, 35 en 36 van Richtlijn 92/49/EEG (schadeverzekering) en de artikelen 11, 14 en 17 van Richtlijn 88/357/EEG, gewijzigd bij de artikelen 34, 35 en 36 van Richtlijn 92/96/EEG (levensverzekering) voor de procedure inzake werkzaamheden in het kader van het vrij verrichten van diensten die in het toepassingsgebied van deze richtlijnen vallen.

(27) Derde Richtlijn Schadeverzekering 92/49/EEG, artikel 41 en Derde Levensrichtlijn 92/96/EEG, artikel 41.

(28) Onder reclame wordt verstaan "iedere mededeling bij de uitoefening van een commerciële, industriële of ambachtelijke activiteit of van een vrij beroep ter bevordering van de afzet van goederen of diensten, met inbegrip van onroerende goederen, rechten en verplichtingen" (Richtlijn 84/450/EEG van 10. 9. 1984 inzake misleidende reclame. PB L 250 van 19. 9. 1984, blz. 17).

(29) De analyse van de Commissie kan natuurlijk worden gewijzigd naar gelang van de ontwikkeling van de jurisprudentie van het Hof terzake.

(30) Arrest van 25. 7. 1991, zaak C-76/90, Säger, Jurispr. 1991, blz. I-4221.

(31) Arrest van 30. 11. 1995, zaak C-55/94, Gebhard, hierboven aangehaald.

(32) Zie bijvoorbeeld het arrest-Halliburton van 12. 4. 1994, zaak C-1/93, Jurispr. blz. I-1137, of het arrest-Commerzbank van 13. 7. 1993, zaak C-330/91, Jurispr. blz. I-4017.

(33) Zaak C-340/89, Vlassopoulou, arrest van 7. 5. 1991, Jurispr. blz. I-2357. Zie ook het arrest-Colegio Oficial van 7. 5. 1992, zaak C-104/91, Jurispr. blz. I-3003.

(34) Zaak C-19/92, Kraus, arrest van 31. 3. 1993, Jurispr. blz. I-1663; zie rechtsoverweging 2.

(35) Arrest van 30. 11. 1995, zaak C-55/94, Gebhard, reeds aangehaald; arrest 15. 12. 1995, zaak C-415/93, Bosman, Jurispr. 1995, I-4921.

(36) Zaak C-55/94.

(37) Het is interessant dat het in de zaak Gebhard gewezen arrest een gebied betreft (toegang tot de beroepswerkzaamheid van advocaat) waar de harmonisatie van de voorwaarden voor toegang en uitoefening zeer beperkt is vergeleken bij wat de uitoefening van de verzekeringsactiviteit betreft. Op verzekeringsgebied zijn deze voorwaarden in feite zeer ver geharmoniseerd en zijn de mogelijkheden een beroep te doen op de regels inzake het algemeen belang veel beperkter.

Wat daarentegen het rechtsgebied verzekeringsovereenkomsten betreft, dat niet door het afgeleid Gemeenschapsrecht is geharmoniseerd, hebben de lidstaten een veel ruimere beoordelingsvrijheid. Het is een gebied bij uitstek voor de "algemeen-belangtoets".

(38) Arrest van 15. 12. 1995, zaak C-415/93, Bosman, Jurispr. 1991, blz. I-4921.

(39) Arrest van 15. 5. 1997, zaak C-250/95, Futura, nog niet gepubliceerd.

(40) Er zij in dit verband op gewezen dat wanneer de ziektekostenverzekering, wat de technische aspecten betreft, vergelijkbaar is met de levensverzekering, in artikel 54, lid 2, van de Derde Richtlijn 92/49/EEG reeds de voorwaarden zijn bepaald die kunnen worden gesteld aan verzekeraars die deze activiteit uitoefenen.

Wat de verplichte arbeidsongevallenverzekering betreft kunnen de desbetreffende lidstaten verlangen dat de verzekeringsondernemingen de specifieke voorschriften naleven die in hun nationale wetgeving ten aanzien van deze verzekering zijn opgenomen, met uitzondering van de bepalingen inzake het financieel toezicht, die onder de uitsluitende bevoegdheid van de lidstaat van herkomst vallen (artikel 55, Richtlijn 92/49/EEG).

(41) Er zij aan herinnerd dat de toepassing van het beginsel van de enkele vergunning en de controle door de lidstaat van herkomst geen afbreuk doet aan de toepassing van andere gebieden van nationale wetgeving van de lidstaat van ontvangst, zoals bijvoorbeeld het belastingrecht, het sociale zekerheidsrecht of het arbeidsrecht, op grond waarvan communautaire ondernemingen verschillend kunnen worden behandeld naar gelang van de gekozen wijze waarop zij hun activiteiten uitoefenen, namelijk in het kader van het vrij verrichten van diensten of van een bijkantoor. Hoe dan ook zal de verenigbaarheid van deze bepalingen met het Gemeenschapsrecht steeds worden beoordeeld op basis van op de rechtspraak gebaseerde criteria, met name op het gebied van het algemeen belang, namelijk niet-discriminatie, niet-overlapping, noodzaak, proportionaliteit, enz.

(42) In deze dient eraan te worden herinnerd dat het idee van de uniforme toepassing van het beginsel van de wederzijdse erkenning op bijkantoren en dienstverrichters geen door de Derde Verzekeringsrichtlijnen ingevoerde noviteit inhoudt, doch ook is opgenomen in de andere richtlijnen betreffende de financiële diensten: Tweede Bankrichtlijn 89/646/EEG (PB L 386 van 30. 12. 1989, laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 92/30/EEG (PB L 110 van 28. 4. 1992, blz. 52), Richtlijn 93/22/EEG betreffende het verrichten van diensten op het gebied van beleggingen in effecten (PB L 141 van 11. 6. 1993, blz. 27).

(43) Zie met name het arrest van 11. 4. 1973, Michel, zaak 76/72, Jurispr. blz. 457 en het arrest van 26. 3. 1996, García, C-238/4, Jurispr. 1996, blz. I-1673.

(44) Zie laatstelijk het arrest van 4 mei 1993, Federación de Distribuidores Cinematográficos, zaak C-17/92, Jurispr., blz. I-2239.

(45) Zaak 352/85, Jurispr. 1988, blz. 2085; zaak C-17/92, Jurispr. 1993, blz. I-2239; zaak C-483/93, Svenssonn, Jurispr. 1995, blz. I-3955.

(46) Aan deze lijst moeten a fortiori worden toegevoegd de bepalingen van artikel 56, te weten openbare orde, openbare veiligheid en volksgezondheid.

(47) Arrest Van Wesemael van 18. 1. 1979, gevoegde zaken 110/78 en 111/78, Jurispr. blz. 35.

(48) Arrest-Webb van 17. 12. 1981, reeds geciteerd.

(49) Arrest van 28. 3. 1996, zaak C-272/94, Guiot, Jurispr. 1996, blz. I-1905.

(50) Arrest van 4. 12. 1986, Commissie/Duitsland, reeds geciteerd.

(51) Arrest van 10. 5. 1995, Alpine Investments BV, zaak C-384/93, reeds geciteerd.

(52) Arrest Schindler van 24. 3. 1994, zaak C-275/92, Jurispr. blz. I-1039.

(53) Ibidem.

(54) Arrest Coditel van 18. 3. 1980, zaak 62/79, Jurispr. blz. 881.

(55) Arrest van 26. 2. 1991, Commissie/Italië, zaak C-180/89, Jurispr. blz. I-709.

(56) Arresten van 25. 7. 1991, Collectieve Antennevoorziening Gouda (zaak C-288/89, Jurispr. I-4007) en Commissie/Nederland (C-353/89, Jurispr. blz. I-4069); arrest van 3. 2. 1993, Veronica Omroep Organisatie (C-148/91, Jurispr. blz. I-487).

(57) Arrest Bachmann van 28. 2. 1992, zaak C-204/90, Jurispr. blz. I-249.

(58) Arrest Johannis Gerrit van 5. 10. 1994, zaak C-55/93, Jurispr. blz. I-4837.

(59) Arrest Reisebüro Broede van 12. 12. 1996, zaak C-3/95, nog niet gepubliceerd.

(60) Ibidem.

(61) In verband met het vrij verkeer van goederen zie de arresten van 6. 5. 1986, zaak 304/84, Muller, Jurispr. 1986, blz. 1511, r.o. 25 en van 14. 7. 1994, zaak C-17/93, Van der Veldt, Jurispr. 1994, blz. I-3537.

(62) Arrest van 25. 7. 1991, Säger, reeds geciteerd. Zie ook het arrest van 26. 2. 1991, Commissie/Griekenland, zaak C-198/89, Jurispr. blz. I-735.

(63) Arrest van 4. 12. 1986, Commissie tegen Duitsland, reeds geciteerd. Zie ook het arrest-Webb van 17. 12. 1981, zaak 279/80, Jurispr. blz. 3305.

(64) Artikelen 6, lid 3, 29 en 39 van Richtlijn 92/49/EEG en artikelen 5, lid 3, 29 en 39 van Richtlijn 92/96/EEG.

(65) Artikel 30, lid 2, van Richtlijn 92/49/EEG.

(66) Artikel 54, lid 1, van Richtlijn 92/49/EEG.

(67) Dezelfde conclusie is mutatis mutandis van toepassing op de andere verrichtingen die in artikel 1, lid 2, van de Eerste Levensrichtlijn 79/267/EEG worden bedoeld en die worden genoemd in de punten V (tontineverrichtingen en VII verrichtingen voor het beheer van collectieve pensioenfondsen) van de bijlage van de Eerste Levensrichtlijn.

(68) Artikelen 6, lid 3, 29 en 39 van Richtlijn 92/49/EEG en artikelen 5, lid 3, 29 en 39 van Richtlijn 92/96/EEG.

(69) Zie "Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over het taalgebruik ter voorlichting van de consumenten in de Gemeenschap", COM(93) 456 def., punt 2 van 10. 11. 1993.

(70) Zie zaak 229/83, Centre distributeurs E. Leclerc, Jurispr. 1985, blz. 1; zaak 83/231, H. Cullet, Jurispr. 1985, blz. 305; gevoegde zaken 209 tot 213/84, Asjes, Jurispr. 1986, blz. 1425. Arrest van 17. 6. 1997, zaak C-70/95, Sodemare, nog niet gepubliceerd.

(71) Zie artikel 17, lid 1, B, van de Eerste Richtlijn 79/267/EEG, zoals gewijzigd door artikel 18 van de Derde Richtlijn 92/96/EEG.

(72) Zie voetnoot 46.

(73) Zaak C-384/93, Alpine Investments bv tegen minister van Financiën, Jurispr. 1995, blz. I-1141.

(74) Zie: levensverzekering: artikelen 7 en 8 van de Tweede Richtlijn 88/357/EEG, zoals gewijzigd bij de Derde Richtlijn 92/49/EEG.

Levensverzekering: artikel 4 van de Tweede Richtlijn 90/619/EEG.

(75) Er zij op gewezen dat het Verdrag van Rome inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (PB L 226 van 9