Beschikking van de Commissie

van 12 januari 2001

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en met de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak COMP/M.2060 - Bosch/Rexroth)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 3785)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/123/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 57, lid 2, onder a),

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), zoals laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), inzonderheid op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 29 augustus 2000 om in de onderhavige zaak een procedure in te leiden,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 13 juli 2000 is overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 een concentratievoornemen bij de Commissie aangemeld. Volgens deze aanmelding is Robert Bosch GmbH ("Bosch") voornemens in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de verordening van de Raad zeggenschap over Mannesmann Rexroth AG ("Rexroth") te verkrijgen. Rexroth is een dochteronderneming van Mannesmann Atecs AG ("Atecs"), een holding van Mannesmann AG.

(2) De Commissie heeft na onderzoek van de aanmelding geconstateerd dat het aangemelde voornemen binnen het toepassingsgebied van Verordening (EEG) nr. 4064/89 valt en dat er ernstige twijfel bestaat omtrent de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en met de EER-overeenkomst. De Commissie heeft bijgevolg op 29 augustus 2000 op grond van artikel 6, lid 1, onder c), van de verordening van de Raad besloten overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de verordening en artikel 57 van de EER-overeenkomst een procedure in te leiden.

Het Adviescomité heeft op 4 december 2000 het ontwerp van de onderhavige beschikking besproken.

I. ACTIVITEITEN VAN DE PARTIJEN

(3) Bosch is internationaal werkzaam op de volgende gebieden: automobieltechniek, communicatietechniek, gebruiksgoederen (elektrische werktuigen, elektrische huishoudapparaten, enz.) en productiegoederen (automatiseringstechniek, verpakkingsmachines).

(4) Rexroth is zelf of via dochterondernemingen werkzaam op de volgende gebieden: hydraulica (hydraulische aandrijf-, besturings- en regelcomponenten, aggregaten en systemen, pompen, motoren en overbrengingstechniek) en automatisering (elektrische besturings- en aandrijfcomponenten, bewegings- en regeltechniek).

II. HET CONCENTRATIEVOORNEMEN

A. ACHTERGROND VAN DE CONCENTRATIE

(5) Mannesmann werd in het voorjaar van 2000 overgenomen door Vodafone Airtouch plc(4). De overname had tot doel een internationale telecommunicatieleverancier tot stand te brengen. Mannesmann besloot daarom na de overname haar activiteiten in de technische sector en in de automobielsector van de hand te doen. Met het oog op de afstoting werden de vijf ondernemingen Dematic, VDO, Sachs, Demag Krauss-Maffei en Rexroth in de intermediaire holding Atecs ondergebracht. De huidige aandeelhouders van Atecs zijn Mannesmann (54 %) en haar volle dochteronderneming Mannesmann Investment GmbH ("Mannesmann Investment") (46 %).

(6) Siemens is voornemens alleenzeggenschap over Atecs en daarmee ook over de dochterondernemingen van Atecs te verkrijgen. Onmiddellijk na deze transactie verkrijgt Bosch in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de verordening van de Raad alleenzeggenschap over Rexroth. Deze concentratie vormt het onderwerp van de onderhavige procedure.

B. UITVOERING VAN HET CONCENTRATIEVOORNEMEN

(7) Siemens verkrijgt alleenzeggenschap over Atecs door verwerving van 50 % van het kapitaal plus twee aandelen. Mannesmann - die de andere 50 % van het kapitaal min twee aandelen van Atecs zal behouden - zal zich ervan onthouden op de algemene vergadering haar stemrecht uit te oefenen.

(8) De verwerving van aandelen is als volgt opgezet: Mannesmann Investment zal haar participatie van 46 % in Atecs aan Siemens verkopen. Ten gevolge van een kapitaalsverhoging, waarbij Mannesmann afstand zal doen van haar recht om daarop in te schrijven, verwerft Siemens dan op grond van de nieuw uitgegeven aandelen 50 % van het kapitaal plus twee aandelen van Atecs. Daarnaast hebben Siemens en Mannesmann een afspraak gemaakt over een onherroepelijke koop- c.q. verkoopoptie met betrekking tot de resterende, in handen van Mannesmann blijvende aandelen van Atecs; deze optie kan door Siemens vanaf 1 april 2002 tot en met 31 december 2003 en door Mannesmann vanaf de datum van afsluiting van de emissie tot en met 30 september 2002 worden uitgeoefend.

C. VERKRIJGING VAN ALLEENZEGGENSCHAP DOOR BOSCH OVER REXROTH

(9) Onmiddellijk na de verkrijging van zeggenschap door Siemens over Atecs zal Bosch alleenzeggenschap over Rexroth verkrijgen.

(10) Tussen Bosch en Rexroth worden een "Betriebspachtvertrag" (BPV) en een "Beherrschungsvertrag" (BV) gesloten. Deze overeenkomsten geven Bosch de zakelijke leiding over Rexroth.

(11) In de BPV is bepaald dat de zakelijke leiding over Rexroth uitsluitend berust bij Bosch, die de gehuurde onderneming in eigen naam en voor eigen rekening exploiteert (artikel 1, lid 2, Rexroth-BPV). Te dien einde geeft Rexroth al haar activa aan Bosch in gebruik. Het volgens artikel 9 BPV aan Rexroth verschuldigde huurgeld is een maandelijks te betalen vast bedrag, onafhankelijk van de bedrijfsresultaten van de verhuurde onderneming.

(12) De BV geeft de leiding over Rexroth aan de controlerende onderneming Bosch, die op grond daarvan het recht heeft de directie van Rexroth instructies te verstrekken. Het aan Rexroth te betalen "winstaandeel" is een vast bedrag, één keer vastgesteld en onafhankelijk van de bedrijfsresultaten.

(13) Ter aanvulling van deze afspraken tussen Bosch en Rexroth hebben ook Bosch en Siemens - deze laatste als aandeelhouder van Rexroth - in een derde bijvoegsel bij de "Ergänzender Konsortialvertrag" (EKV) overeenkomsten gesloten die de zeggenschap van Bosch over Rexroth consolideren.

(14) Volgens punt III, lid 1, EKV zijn Siemens en Bosch overeengekomen dat de zakelijke verantwoordelijkheid voor en de zakelijke leiding over Rexroth uitsluitend bij Bosch berusten.

(15) Volgens punt III, lid 4, EKV verbindt Siemens zich ertoe haar stemrecht op de algemene vergadering van Rexroth uitsluitend volgens de instructies van Bosch uit te oefenen. Siemens zal er zorg voor dragen dat uitsluitend de door Bosch benoemde personen als vertegenwoordigers van de aandeelhouders in de raad van toezicht van Rexroth worden gekozen.

(16) Volgens punt IV, lid 3, EKV zijn alle met de bedrijfsactiviteiten van Rexroth verbonden kansen en risico's, met inbegrip van de verantwoordelijkheid voor de financiering, uitsluitend zaak van Bosch.

(17) Bijgevolg beschikken Atecs als aandeelhouder van Rexroth en - via Atecs - haar moedermaatschappij Siemens niet over rechten op grond waarvan zij invloed op Rexroth zouden kunnen uitoefenen. Voorts zijn hun belangen als eigenaars van Rexroth beperkt tot de huurinkomsten en het forfaitaire "winstaandeel" die Rexroth ontvangt.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(18) De gezamenlijke omzet van de betrokken ondernemingen over de gehele wereld bedraagt meer dan 5000 miljoen EUR (Bosch 27906 miljoen EUR, Rexroth [...]*(5) miljoen EUR) en zij behalen elk een omzet van meer dan 250 miljoen EUR in de Gemeenschap (Bosch [...]* miljoen EUR en Rexroth [...]* miljoen EUR). De betrokken ondernemingen behalen niet meer dan twee derde van hun omzet in de Gemeenschap in eenzelfde lidstaat. De voorgenomen concentratie heeft bijgevolg een communautaire dimensie. Het betreft hier ook geen geval van samenwerking in de zin van de EEG-overeenkomst.

IV. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

(1) RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(19) Bosch en Rexroth zijn beide werkzaam als producent en verkoper van producten op het gebied van de automatiseringstechniek, Bosch met haar afdeling automatiseringstechniek en Rexroth met haar bedrijfsonderdelen Rexroth Hydraulics, Brueninghaus Hydromatik, Lohmann & Stolterfoht, Rexroth Indramat, Rexroth Star, Rexroth Mecman en Rexroth Gießerei.

(20) De partijen delen de activiteiten van de betrokken ondernemingen in de volgende categorieën in: "hydraulica", "overbrengingsmechanismen voor de aandrijftechniek", "pneumatica", "elektrische aandrijf- en besturingssystemen", "lineaire techniek/lineaire systemen", "montage- en ontbramingstechniek", "schroef- en inperssystemen" en "gieterij".

1. HYDRAULICA

(21) Onder hydraulica wordt in technische zin de transmissie van energie en signalen door middel van persvloeistoffen in gesloten of open systemen verstaan. In de techniek wordt onderscheid gemaakt tussen hydrostatica, zijnde de transmissie van energie en signalen door middel van de statische druk van een vloeistof, en hydrodynamica, waarbij de transmissie van energie en signalen door middel van kinetische energie geschiedt. Beide technieken worden in tal van aandrijf- en besturingssystemen gebruikt.

(22) Op grond van verschillen in het ontwerp van de producten en het gebruik waarvoor ze bestemd zijn, wordt onderscheid gemaakt tussen industriële hydraulica en mobiele hydraulica. Hoewel de componenten die enerzijds in de industriële hydraulica en anderzijds in de mobiele hydraulica worden gebruikt in wezen op dezelfde technische beginselen berusten, gaat de Commissie er evenals de partijen toch van uit dat ze tot afzonderlijke relevante productmarkten moeten worden gerekend(6). Beslissend hiervoor zijn vooral de verschillen in ontwerp, grootte, werkdruk en levensduur die het gevolg zijn van de onderscheiden eisen die aan de producten worden gesteld. Wat levensduur en belastbaarheid betreft, worden aan industrieel-hydraulische componentensystemen aanzienlijk hogere eisen gesteld, omdat ze voor continu industrieel gebruik zijn ontworpen. Mobiel-hydraulische componenten daarentegen, die voor gebruik in zich voortbewegende machines bestemd zijn, moeten een optimaal gewicht hebben en trilvast zijn. Uit deze verschillen en derhalve uit de onderscheiden industriële gebruiksmogelijkheden volgt dat industrieel-hydraulische componenten over het algemeen niet met mobiel-hydraulische componenten verwisselbaar zijn.

Hydraulische componenten

(23) Een in de industrie gebruikte hydro-installatie bestaat doorgaans uit dezelfde basiscomponenten. Door een mechanisch aangedreven hydraulische pomp wordt hydraulische energie opgewekt, die door middel van kleppen regelbaar is en via de hydraulische cilinder of de hydraulische motor in mechanische energie wordt omgezet.

(24) Volgens de partijen zijn de verschillende componenten op grond van hun functie in een hydro-installatie niet onderling verwisselbaar. De partijen verklaren voorts dat deze componenten door de hydraulische industrie afzonderlijk aan producenten van machines worden verkocht. Hoewel uit het onderzoek door de Commissie is gebleken dat hydraulische componenten ten dele als systeem worden verkocht, heeft dit onderzoek de door de partijen vooropgestelde marktafbakening grotendeels bevestigd. De meeste klanten kopen de verschillende hydraulische componenten afzonderlijk aan. Er bestaan voor de klanten geen technische eisen om deze componenten als systeem aan te kopen. Bovendien is uit het marktonderzoek gebleken dat de verschillende hydraulische componenten over het algemeen niet voor bepaalde branches worden aangepast. Bijgevolg kunnen in de industriële hydraulica afzonderlijke productmarkten voor hydraulische pompen, hydraulische motoren, hydraulische kleppen met de bijbehorende elektronica, hydraulisch toebehoren en hydraulische aggregaten en stuurblokken worden onderscheiden (zie ook zaak IV/M.152 - Volvo/Atlas).

1.1. Industriële hydraulica

(25) Volgens de partijen bestaat de markt van de industriële hydraulica uit verschillende componentenmarkten, namelijk voor hydraulische pompen, hydraulische motoren, hydraulische cilinders, hydraulische kleppen, hydraulisch toebehoren en hydraulische aggregaten en stuurblokken.

1.1.1. Hydraulische pompen

(26) Volgens de partijen moet de markt voor hydraulische pompen nog verder in submarkten worden onderverdeeld. Zij stellen dat de verschillende typen van hydraulische pompen onderscheiden markten vormen. Volgens de partijen zijn het technische ontwerp van de pompen en de wijze waarop ze werken zo verschillend, dat ze niet onderling verwisselbaar zijn. Zij onderscheiden dan ook afzonderlijke markten voor axiale zuigerpompen, radiale zuigerpompen, schoepenpompen en tandradpompen.

(27) Een tandradpomp is een hydraulische pomp met twee of meer in een behuizing samenwerkende tandraderen. De volumevorming geschiedt tussen de tandflanken en de behuizingswanden. Tandradpompen zijn in de regel als pompen met constant debiet ontworpen. Tandradpompen zijn vrij goedkoop en hebben een groot toerentalbereik (naar gelang van de constructie tot 6000 omwentelingen per minuut).

(28) Bij schoepenpompen worden beweegbare afsluitende elementen (schoepen) in een rotor radiaal aangedreven binnen een excenterring. Hierdoor ontstaat tijdens een omwenteling een toenemend en afnemend verdringervolume. Schoepenpompen kunnen ofwel als pompen met constant debiet, ofwel als pompen met variabel debiet zijn ontworpen.

(29) Het onderzoek door de Commissie heeft bovenstaande marktindeling in zoverre bevestigd dat schoepenpompen en tandradpompen niet tot de markt voor (axiale en radiale) zuigerpompen behoren. Tandradpompen vormen geen substituut voor zuigerpompen. De voornaamste reden hiervoor is dat, terwijl een tandradpomp steeds een pomp met constant debiet is(7), zuigerpompen in de regel pompen met variabel debiet zijn(8). Evenmin kunnen - volgens de ondervraagde klanten - zuigerpompen door schoepenpompen worden vervangen. De voornaamste reden hiervoor is de beperkte werkdruk van schoepenpompen (maximum 200 bar).

1.1.1.1. Zuigerpompen

(30) Volgens de partijen kunnen axiale zuigerpompen en radiale zuigerpompen niet tot één enkele markt voor hydraulische zuigerpompen worden gerekend. Weliswaar werken beide typen volgens hetzelfde verdringingsprincipe, maar afgezien daarvan zouden er een aantal verschillen bestaan. Zo werken volgens de partijen radiale zuigerpompen slechts tegen toerentallen tot 1800 omwentelingen per minuut, waardoor zij niet geschikt zijn om door veel sneller lopende verbrandingsmotoren te worden aangedreven. Axiale zuigerpompen daarentegen werken volgens de partijen tegen toerentallen tot 3000 omwentelingen per minuut. Ze kunnen bijgevolg met verbrandingsmotoren worden aangedreven en zijn, zo stellen de partijen, in tegenstelling tot radiale zuigerpompen in het bijzonder voor gebruik in de mobiele hydraulica geschikt.

(31) Een ander relevant verschil heeft volgens de partijen te maken met de opwekking van werkdruk. Terwijl radiale zuigerpompen een werkdruk tot 350 bar opwekken, gaat dit bij axiale zuigerpompen tot 450 bar, waardoor deze laatste bruikbaar zijn voor toepassingen in de industriële hydraulica waarbij bijzondere eisen inzake druk gelden. Voorts bereiken axiale zuigerpompen een maximale volumestroom van 1000 cm3, terwijl bij radiale zuigerpompen de volumestroom tot 250 cm3 beperkt is. Bovendien zouden radiale zuigerpompen duurder om te produceren en dus ook duurder in aankoop zijn. In vergelijking met axiale zuigerpompen verslijten ze volgens de partijen minder snel en hebben ze een langere onderhoudsvrije levensduur. Dat radiale zuigerpompen geen non-ferrometalen bevatten, biedt volgens de partijen voordelen bij het pompen van bijzondere vloeistoffen op waterige basis. Samenvattend zijn de partijen van mening dat genoemde verschillen een reden zijn om van het bestaan van afzonderlijke markten voor axiale zuigerpompen en radiale zuigerpompen uit te gaan.

(32) Uit het onderzoek door de Commissie is gebleken dat het feit dat axiale zuigerpompen tegen hogere toerentallen kunnen worden gebruikt, in de industriële hydraulica geen rol speelt, omdat in de industriële hydraulica pompen meestal niet door verbrandingsmotoren worden aangedreven. Dit voordeel is weliswaar van belang in de mobiele hydraulica, maar is op de hier onderzochte markt van de industriële hydraulica irrelevant. Dat met axiale zuigerpompen een hogere druk en een grotere volumestroom kunnen worden opgewekt dan met radiale zuigerpompen, biedt daarentegen specifieke voordelen, omdat eerstgenoemde pompen hierdoor voor een grotere verscheidenheid van toepassingen bruikbaar zijn. Zo is het in het grote merendeel van de gevallen mogelijk een radiale zuigerpomp door een axiale zuigerpomp te vervangen. Een vervanging in omgekeerde zin is wegens de technische beperkingen inzake maximale druk en volumestroom bij radiale zuigerpompen niet in dezelfde mate mogelijk. Wat de hogere aankoopprijs van radiale zuigerpompen betreft, is uit het onderzoek door de Commissie gebleken dat dit prijsnadeel uit het oogpunt van de klanten door de grotere slijtvastheid van deze pompen en de langere tussenpozen tussen de onderhoudsbeurten wordt gecompenseerd, zodat, wanneer men de totale levensduur van de pomp beziet, er directe concurrentie tussen de twee typen pompen bestaat. De specifieke voordelen van radiale zuigerpompen met betrekking tot het gebruik van bijzondere waterige oplossingen is in het grote merendeel van de gevallen voor de klanten irrelevant, omdat dergelijke persvloeistoffen zeer zelden in hydro-installaties worden gebruikt.

(33) Samenvattend constateert de Commissie bijgevolg dat de twee typen van pompen in belangrijke mate substitueerbaar zijn. In de constructiefase van een nieuwe generatie van machines staat het de producent vrij voor het gebruik van een radiale dan wel een axiale zuigerpomp te kiezen. Heeft hij voor een bepaald type van pomp gekozen, dan construeert hij de machine waarin de pomp zal worden gebruikt, overeenkomstig de specifieke eisen van het gekozen type van pomp. Dit gebeurt in de regel vóór de conceptie van een nieuwe generatie van machines, omdat in dit stadium nog met de verschillende kenmerken van de pompen rekening kan worden gehouden. Uit het marktonderzoek is gebleken dat de kopers van axiale en radiale zuigerpompen ook bewust Bosch en Rexroth tegen elkaar uitspelen, om aldus prijs- en kwaliteitsconcurrentie uit te lokken.

(34) De Commissie concludeert derhalve ten behoeve van de onderhavige beschikking dat axiale en radiale zuigerpompen tot één enkele markt voor zuigerpompen moeten worden gerekend.

1.1.2. Industrieel-hydraulische kleppen en elektronica

(35) Kleppen dienen in een hydro-installatie voor het besturen of regelen van de stroom van de hydraulische vloeistof door beïnvloeding van het starten, stoppen, de richting en de grootte van de volumestroom. Ze worden ofwel als afzonderlijke componenten, ofwel als onderdelen van complete stuurblokken en hydraulische aggregaten verkocht. De aanmeldende partijen gaan ervan uit dat slechts de als afzonderlijke componenten verkochte kleppen tot deze markt moeten worden gerekend, terwijl de als onderdelen van complete stuurblokken en hydraulische aggregaten verkochte kleppen moeten worden geacht tot de markt voor stuurblokken en hydraulische aggregaten te behoren.

(36) Nauw met de kleppen verbonden zijn de in de hydro-installatie ingebouwde elektronica en sensorsystemen ter besturing van de installatie. De gebruikte elektronische onderdelen en sensoren zijn speciaal voor het gebruik in hydro-installaties ontworpen en worden tezamen met de kleppen verkocht.

(37) Zowel Bosch als Rexroth produceren hydraulische kleppen. De vele verschillende typen van kleppen, die een of meer besturingsfuncties kunnen vervullen, zijn volgens de partijen op grond van hun ontwerp, kenmerken en gebruiksmogelijkheden slechts in beperkte mate substitueerbaar en kunnen in de volgende productgroepen worden ingedeeld:

- hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen;

- stuurkleppen en inbouwblokken en

- continu verstelbare kleppen (proportionele en servokleppen).

1.1.2.1. Hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen

(38) Hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen zorgen in een hydraulische kringloop voor de besturing van de grootte van de volumestroom en voor de gewenste systeemdruk en sluiten een vloeistofstroom in één richting af. Het onderzoek door de Commissie heeft de opvatting van de partijen bevestigd dat hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen zich op grond van hun gebruiksmogelijkheden van stuurkleppen en inbouwblokken en van proportionele en servokleppen onderscheiden.

1.1.2.2. Stuurkleppen en inbouwblokken

(39) Stuurkleppen en inbouwblokken ("cartridges") besturen in de eerste plaats de richting van de volumestroom en het starten en stoppen ervan. Het onderzoek door de Commissie heeft de opvatting van de partijen bevestigd dat stuurkleppen en inbouwblokken zich op grond van hun gebruiksmogelijkheden zowel van hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen als van proportionele en servokleppen onderscheiden.

1.1.2.3. Continu verstelbare kleppen (proportionele en servokleppen)

(40) Er bestaat in de hydraulische industrie met betrekking tot continu verstelbare kleppen geen begripsmatige eenvormigheid. Terwijl in het Duits "Stetigventile" (letterlijk: "continukleppen") de gebruikelijke generieke term voor continu verstelbare drukregel-, stroomregel- en stuurkleppen is, wordt hiervoor in het Engels de voorkeur gegeven aan "proportional valves" als generieke term. Bij continu verstelbare kleppen kunnen naar gelang van het ontwerp alle voor de besturing van een hydraulische kringloop vereiste parameters, zoals de grootte van de volumestroom, de systeemdruk, de afsluiting van een vloeistofstroom, het starten en stoppen en de richting van de oliestroom, elektrisch worden ingesteld. Hierdoor kan in een hydraulisch systeem een veranderlijk ingangssignaal in een proportioneel hydraulisch c.q. pneumatisch uitgangssignaal worden omgezet. Continu verstelbare kleppen onderscheiden zich in technische zin van bovengenoemde typen van kleppen door het mechanisme dat het mogelijk maakt de klep niet slechts in twee standen (open/dicht of links/rechts of 100 %/0 %) maar in een groot aantal tussenstanden te zetten.

(41) Het is bijgevolg kenmerkend voor continu verstelbare kleppen dat zij variabeler dan bovengenoemde typen van kleppen kunnen worden ingesteld, waardoor ze geschikt zijn voor complexere toepassingen. Op grond hiervan gaat de Commissie er ten behoeve van de onderhavige beschikking van uit dat de markt voor continu verstelbare kleppen zich van de markten voor bovengenoemde niet continu verstelbare kleppen onderscheidt.

(42) Er bestaan in de industriële hydraulica geen duidelijke gegevens of dwingende normen voor een onderscheid tussen verschillende typen van continu verstelbare kleppen. Er wordt echter vooral onderscheid gemaakt tussen:

- proportionele kleppen;

- regelkleppen ("high response valves") en

- servokleppen.

(43) Bij een proportionele klep wordt in een klepbehuizing door middel van magnetische krachten een verdeelschuif met grote precisie bewogen, om zo de gewenste besturingsparameter te bereiken (tussen 0 en 100 % van de mogelijke variantie, vandaar de term "proportioneel"). Er bestaan twee vormen van proportionele kleppen: geregelde ("closed-loop valves") en niet-geregelde ("open-loop valves"). In technologisch opzicht is het belangrijkste verschil tussen geregelde en niet-geregelde kleppen gelegen in de mate waarin gebruik wordt gemaakt van elektronica. Bij niet-geregelde kleppen vindt anders dan bij geregelde kleppen geen elektrische feedback in het circuit plaats, waardoor ze trager en minder precies zijn. Servokleppen dienen om pulssignalen (zwakstroomsignalen van het besturingssysteem van de installatie) te versterken. Door middel van een magneet wordt binnen in de klep een oliestraalsproeier op zodanige wijze gedeflecteerd dat een zeer fijne oliestraal links of rechts naast een verdeelschuif wordt geleid, die aldus in de hoofdklep met grote precisie naar links of rechts kan worden verschoven.

(44) Volgens de partijen behoren al deze continu verstelbare kleppen tot één enkele markt, omdat ze op grond van hun functionaliteit en gebruiksflexibiliteit volledig substitueerbaar zijn. De partijen verklaren in dit verband dat de producenten continu verstelbare kleppen op de markt brengen als gestandaardiseerde producten, gekenmerkt door genormaliseerde interfaces en een specifieke functionaliteit (zg. "kleppen-hardware"). Volgens de partijen zijn de verschillende typen van continu verstelbare kleppen zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde getypeerd door hun grote gebruiksflexibiliteit. De functionaliteit van een continu verstelbare klep is dienovereenkomstig afhankelijk van het fysieke ontwerp ervan. Naar gelang van de boring in het kleppenblok en de bestuur- en regelbaarheid van de klep wordt door middel van de klep een geleiding of volumewijziging van de hydraulische kracht binnen de hydro-installatie bereikt. De geschiktheid voor deze functie geldt voor alle typen van machines waarvoor dit vereist is. Er is volgens de partijen geen sprake van dat kleppen-hardware voor toepassing in een bepaald type van machine wordt aangepast.

(45) Uit het onderzoek door de Commissie is echter gebleken dat de markt voor continu verstelbare kleppen verder in van elkaar afgrensbare submarkten zou kunnen worden onderverdeeld. Het onderzoek heeft weliswaar de door de partijen verstrekte informatie in zoverre bevestigd dat er voor de verschillende typen van kleppen genormaliseerde interfaces bestaan, maar dit neemt niet weg dat ze op grond van hun functionaliteit en hun prijs slechts in beperkte mate substitueerbaar zijn. De ondervraagde marktdeelnemers maken met betrekking tot de functionaliteit evenwel geen onderscheid tussen proportionele kleppen, regelkleppen en servokleppen als zodanig, maar maken vaak een keuze op basis van de karakteristieke waarden van de dynamica (overstapfrequentie(9), hysteresis(10) en instelproblemen(11)).

(46) Volgens door marktdeelnemers verstrekte informatie onderscheiden geregelde en niet-geregelde proportionele kleppen zich van elkaar door hun functie en hun prijs. Geregelde proportionele kleppen zijn sneller en preciezer en worden daarom gebruikt wanneer hogere eisen aan de besturing worden gesteld. Ze zijn ongeveer anderhalve tot twee-en-een-halve keer zo duur als niet-geregelde proportionele kleppen.

(47) Niet-geregelde servokleppen worden daarentegen zeer zelden gebruikt en dienen slechts voor de besturing van kleine volumestromen (tot ongeveer 50 liter per minuut). Hun prijs ligt ongeveer op hetzelfde niveau als die van geregelde proportionele kleppen, terwijl geregelde servokleppen aanzienlijk duurder zijn. Deze laatste worden gebruikt voor de besturing van hydraulische installaties die hogere prestaties moeten leveren, en in gevallen waarin hogere regeltechnische eisen gelden.

(48) De vraag of en hoe op de markt voor kleppen in het algemeen afzonderlijke deelmarkten moeten worden afgebakend, kan echter in de onderhavige beschikking worden opengelaten, omdat bij geen enkele denkbare marktafbakening te verwachten valt dat een machtspositie in het leven zal worden geroepen of zal worden versterkt.

1.1.3. Hydraulische aggregaten en stuurblokken

(49) Hydraulische aggregaten en stuurblokken zijn gebruiksklare zelfstandige constructies, bestaande uit hydraulische componenten met toebehoren. In hydraulische aggregaten wordt elektrische energie (door elektromotoren) of thermische energie (door verbrandingsmotoren) in hydraulische energie omgezet. In beide gevallen worden de rotatie en het koppel van de aandrijfmotor door middel van een hydraulische pomp in volumestroom en druk omgezet. Een hydraulisch aggregaat bestaat uit een motor, pompen, kleppen, stuurblokken en toebehoren van diverse aard.

(50) Een stuurblok is een metaalblok met meerdere kleppen erin ingebouwd of erop gemonteerd. De voor de werking van het stuurblok noodzakelijke verbindingen worden in het blok geboord en door middel van leidingen met elkaar verbonden. Stuurblokken kenmerken zich door hun compactheid en het geringe aantal dichtingen.

(51) Hydraulische aggregaten en stuurblokken worden als complete systemen geproduceerd en verkocht. Ze worden als modules in industriële installaties zoals werktuigmachines gebruikt.

(52) De vraag of stuurblokken en aggregaten één enkele markt dan wel afzonderlijke markten vormen, kan in de onderhavige beschikking echter worden opengelaten, omdat bij geen enkele denkbare marktafbakening te verwachten valt dat een machtspositie in het leven zal worden geroepen of zal worden versterkt.

1.2. Mobiele hydraulica

(53) Op grond van de indeling in industriële en mobiele hydraulica gaat de Commissie ten behoeve van de onderhavige beschikking uit van het bestaan van zelfstandige componentenmarkten voor hydraulische pompen, hydraulische motoren, mobiele cilinders, hydrostatische overbrengingssystemen, mobiele kleppen en elektronica, en hydraulisch toebehoren.

1.2.1. Mobiele kleppen

(54) Het onderzoek door de Commissie heeft inzonderheid de opvatting van de partijen bevestigd dat de markt voor mobiele kleppen vanwege de hoge integratie van de functie van de kleppen in stuurblokken enerzijds en het speciale ontwerp van de kleppen voor bijzondere taken anderzijds niet verder in submarkten kan worden onderverdeeld. De vraag of de componentenmarkten voor pompen en motoren verder moeten worden onderverdeeld, kan echter worden opengelaten, omdat er bij geen enkele denkbare marktafbakening sprake is van het in het leven roepen of versterken van een machtspositie.

2. ELEKTRISCHE AANDRIJF- EN BESTURINGSSYSTEMEN

(55) Elektrische aandrijf- en besturingssystemen kunnen volgens de partijen naar gelang van de toegepaste technologie tot de volgende markten worden gerekend: servoaandrijfsystemen, frequentieomvormers en digitale besturingssystemen.

2.1. Servoaandrijfsystemen

(56) Een servoaandrijfsysteem is een pakket, bestaande uit een regeltoestel en een servomotor, waarmee door middel van positie- of snelheidsregeling met behulp van feedback gestuurde aandrijftaken worden vervuld.

(57) De vraag of servoaandrijfsystemen en andere elektrische aandrijf- en besturingssystemen één enkele markt dan wel afzonderlijke markten vormen, kan in de onderhavige beschikking echter worden opengelaten, omdat bij geen enkele denkbare marktafbakening te verwachten valt dat een machtspositie in het leven zal worden geroepen of zal worden versterkt.

(2) RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(58) Volgens de aanmeldende partijen moet de relevante geografische markt voor hydraulische componenten, onafhankelijk van de afbakening van de productmarkten, als een EER-markt worden omschreven. Er bestaan binnen de gemeenschappelijke markt geen tarifaire of niet-tarifaire handelsbelemmeringen voor deze componenten, de transportkosten zijn laag, de grensoverschrijdende handel is aanzienlijk en er gelden internationaal aanvaarde normen en standaarden. De Commissie heeft deze markten reeds eerder als EU-markten omschreven(12). Het onderzoek in deze zaak heeft dit bevestigd. De Commissie gaat ten behoeve van de onderhavige beschikking uit van het bestaan van een markt die de gehele EER bestrijkt.

(3) MEDEDINGINGSRECHTELIJKE BEOORDELING

1. HYDRAULICA

1.1. Industriële hydraulica

1.1.1. Pompen

1.1.1.1. Zuigerpompen

(59) Rexroth is de leidende producent van axiale zuigerpompen en verkoopt [40-50]* % van alle axiale zuigerpompen in de EER, terwijl Bosch de leidende producent van radiale zuigerpompen is en [40-50]* % van alle radiale zuigerpompen in de EER verkoopt. Op één uitzondering na(13) produceert geen van beide partijen hetzelfde type van pomp als de andere partij.

(60) Op een markt die beide typen van zuigerpompen omvat, heeft Bosch een marktaandeel van [5-15]* % en Rexroth een marktaandeel van [30-40]* %. De belangrijkste concurrenten zijn Parker met een marktaandeel van [5-15]* %, Denison met [5-15]* % en Eaton [5-15]* %. Andere concurrenten zijn Wepuco met [< 10]* %, Hawe met [< 10]* % en andere met [15-25]* %; het volume van de EER-markt bedraagt volgens de partijen [ > 200]* miljoen EUR.

(61) De voorgenomen concentratie doet bijgevolg vanwege het hoge gezamenlijke marktaandeel in samenhang met onderstaande redenen ernstige twijfel rijzen omtrent de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt:

(62) De concentratie van de twee leidende producenten leidt tot een gecumuleerd marktaandeel van bijna [40-50]* %. Na de concentratie zijn de partijen meer dan [...]* keer zo groot als elk van de grootste resterende concurrenten Parker, Denison en Eaton. Na de concentratie zouden de partijen de enige producenten zijn die zowel radiale als axiale zuigerpompen en de andere industrieel-hydraulische basiscomponenten kunnen aanbieden. Uit het onderzoek door de Commissie is gebleken dat vele klanten van een producent verwachten dat hij in staat is alle componenten voor een machine te leveren. De voornaamste reden hiervoor is dat bij machines waaraan hoge technische eisen worden gesteld, een optimale interactie tussen de verschillende componenten gewaarborgd moet zijn. Volgens ramingen van klanten en concurrenten zou de toetreding van een nieuwe, competitieve concurrent tot de markt ten minste één tot drie jaar vergen.

(63) De Commissie concludeert derhalve dat door de concentratie een machtspositie van Bosch op de markt voor zuigerpompen in het leven zou worden geroepen.

1.1.1.2. Tandradpompen

(64) Op de markt voor tandradpompen is er geen sprake van overlappingen, aangezien Bosch geen tandradpompen produceert.

1.1.1.3. Schoepenpompen

(65) Op de markt voor schoepenpompen hebben de partijen een marktaandeel van [15-25]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De grootste concurrenten zijn Parker met een marktaandeel van [5-15]* %, Eaton met [30-40]* %, Denison met [20-30]* % en Berama met [5-15]* %. Aangezien zowel Eaton als Denison ook na de concentratie hogere marktaandelen dan de partijen tezamen hebben, rijzen op deze markt geen bezwaren uit het oogpunt van de mededinging.

1.1.2. Hydraulische kleppen en elektronica

(66) Op een markt die alle typen van kleppen omvat, hebben de partijen een gezamenlijk marktaandeel van [20-30]* % (Rexroth [...]* % en Bosch [...]* %). De belangrijkste concurrenten zijn Parker met een marktaandeel van [< 15]* %, Moog met [< 10]* %, Eaton/Vickers met [< 10]* %, Atos met [< 10]* % en Denison [< 10]* %. Deze concurrenten zijn net zoals Bosch/Rexroth wereldwijd opererende ondernemingen en zijn ook werkzaam op de overige gebieden van de industriële hydraulica. Voorts is de markt voor kleppen sterk gefragmenteerd. Terwijl de grootste zeven producenten iets meer dan [45-55]* % van de markt voor hun rekening nemen, is een marktaandeel van bijna [45-55]* % over vele kleine producenten verdeeld.

(67) Behalve Atos, die geen servokleppen produceert, bieden voornoemde ondernemingen een volledig gamma van producten aan. Er moet van worden uitgegaan dat de concurrenten in staat zijn hun marktaandeel te vergroten, mochten de partijen trachten hogere prijzen toe te passen.

1.1.2.1. Hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen

(68) Op een markt die hydromechanische stroomregel-, drukregel- en afsluitkleppen omvat, hebben de partijen een marktaandeel van [20-30]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn ook hier Parker met een marktaandeel van [0-20]* %, Denison met [5-15]* %, Eaton met [< 10]* % en Atos met [< 10]* %. Ondanks hun geringere marktaandelen bezitten deze ondernemingen voldoende concurrentievermogen om de vrijheid van handelen van de partijen op toereikende wijze te beperken (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.2. Stuurkleppen en inbouwblokken

(69) Op een markt die stuurkleppen en inbouwblokken omvat, hebben de partijen een marktaandeel van [20-30]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn Parker met een marktaandeel van [5-15]* %, Eaton met [5-15]* % en Atos met [< 10]* %. Ook hier betekent deze voorsprong echter nog niet dat er sprake is van een machtspositie, omdat de vrijheid van handelen van Bosch/Rexroth door de concurrenten effectief wordt beperkt (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3. Continu verstelbare kleppen (proportionele en servokleppen)

(70) Ook op een markt voor continu verstelbare kleppen rijzen, ongeacht hoe die markt wordt omschreven, geen bezwaren uit het oogpunt van de mededinging. Op geen van de als alternatief onderzochte markten hebben de partijen een marktaandeel van meer dan [15-25]* %. Ook al zijn de partijen hierdoor de marktleiders, dan nog leidt een dergelijke marktaandeel niet tot een machtspositie, omdat hun vrijheid van handelen door de concurrenten wordt beperkt (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3.1. Markt voor alle typen van continu verstelbare kleppen

(71) Op een markt die geregelde en niet-geregelde proportionele en servokleppen omvat, bereiken de partijen na de concentratie een marktaandeel van [15-25]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn Moog met een marktaandeel van [15-25]* %, Parker met [< 10]* %, Atos met [< 10]* % en Eaton met [< 10]* %. Gelet op het voldoende geringe marktaandeel en de reeds hierboven genoemde marktkenmerken, valt niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3.2. Markt voor proportionele kleppen

(72) Op een markt die geregelde en niet-geregelde proportionele kleppen omvat, bereiken de partijen na de concentratie een marktaandeel van [15-25]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn Moog met een marktaandeel van [12-20]* %, Parker met [< 10]* %, Atos met [< 10]* % en Eaton met [< 10]* %. Gelet op het voldoende geringe marktaandeel en de reeds hierboven genoemde marktkenmerken, valt niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3.3. Markt voor geregelde proportionele kleppen

(73) Op een markt voor geregelde proportionele kleppen bereiken de partijen na de concentratie een marktaandeel van [15-25]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn Moog met een marktaandeel van [34-40]* %, Parker met [< 10]* %, Atos met [< 10]* % en Eaton met [< 10]* %. Gelet op het voldoende geringe marktaandeel en de reeds hierboven genoemde marktkenmerken, valt niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3.4. Markt voor niet-geregelde proportionele kleppen

(74) Op een markt voor niet-geregelde proportionele kleppen bereiken de partijen na de concentratie een marktaandeel van [15-25]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). De concurrenten zijn Moog met een marktaandeel van [5-15]* %, Parker met [< 10]* %, Atos met [< 10]* % en Eaton met [< 10]* %. Gelet op het voldoende geringe marktaandeel en de reeds hierboven genoemde marktkenmerken, valt niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan (zie overweging 66 e.v.).

1.1.2.3.5. Markt voor servokleppen

(75) Op een markt voor servokleppen is er geen sprake van overlappingen, aangezien Bosch geen servokleppen produceert.

1.2. Mobiele hydraulica

1.2.1. Mobiele kleppen

(76) Op een markt voor mobiele kleppen hebben de partijen, naar zij zelf verklaren, bij een marktvolume van 1,090 miljoen EUR een marktaandeel van [10-20 ]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %). Volgens ramingen van concurrenten bedraagt het marktvolume mogelijkerwijs slechts 750000 EUR. Zelfs wanneer dit lagere cijfer wordt aanvaard, zou het marktaandeel van de partijen slechts ongeveer [15-25]* % bedragen. Gelet op het voldoende geringe marktaandeel, valt niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan.

2. ELEKTRISCHE AANDRIJF- EN BESTURINGSSYSTEMEN

2.1. Servoaandrijfsystemen

(77) Op een in het nadeel van de partijen zo eng mogelijk afgebakende markt voor servoaandrijfsystemen zouden de partijen na de concentratie een marktaandeel van [10-20]* % (Bosch [...]* % en Rexroth [...]* %) bereiken. Siemens zou met een marktaandeel van 18,7 % de marktleider zijn; andere concurrenten zouden Fanuc en Baumüller met elk een marktaandeel van 5,6 % zijn.

Verhouding tussen Bosch en Siemens

(78) Op een markt voor servoaandrijfsystemen zou Siemens bijgevolg de sterkste concurrent van Bosch en Rexroth zijn. De Commissie moest derhalve onderzoeken of door de voorgenomen concentratie een gezamenlijke machtspositie van Bosch en Siemens ontstaat. Dit zou met name niet uit te sluiten zijn, wanneer te verwachten valt dat de zeggenschap van Siemens over Atecs - de moedermaatschappij van Rexroth - tot een beperking van de concurrentie tussen Siemens en Rexroth/Bosch leidt.

(79) Er is echter geen sprake van gelijklopende - mogelijkerwijs tot coördinatie aanleiding gevende belangen - van Bosch enerzijds en Siemens anderzijds. Ingevolge de "Betriebspachtvertrag" en de "Beherrschungsvertrag" bestaat het enige belang van Siemens als eigenaar van Rexroth erin dat zij, onafhankelijk van de bedrijfsresultaten, huurgeld ontvangt. Van enig gemeenschappelijk economisch belang van Bosch en Siemens bij de exploitatie van Rexroth is bijgevolg geen sprake.

(80) In deze context bestaan er ook geen - via Atecs uit te oefenen - vennootschapsrechtelijke rechten op informatie, die tot de uitwisseling van uit het oogpunt van de mededinging relevante gegevens zouden kunnen leiden. Siemens bezit ten aanzien van Rexroth slechts rechten op informatie met betrekking tot het huurgeld dat Rexroth van Bosch ontvangt. Dit staat echter los van de exploitatie van de onderneming, zodat een onderlinge afstemming van het concurrentiegedrag op grond van de uitoefening van rechten op informatie via Atecs uitgesloten is.

(81) Om een informele uitwisseling van informatie uit te sluiten, hebben Bosch en Siemens zich er bovendien toe verbonden te waarborgen dat geen werknemers van Siemens of van ondernemingen die van Siemens afhankelijk zijn, in de raad van toezicht of de directie van Rexroth worden benoemd. Daarenboven zullen Siemens en Bosch er zorg voor dragen dat in de directies en raden van toezicht van Atecs, VDO, Dematic, Sachs en Demag Krauss-Maffei of daarvan afhankelijke ondernemingen niemand wordt benoemd die tegelijkertijd lid is van de directie c.q. de vertegenwoordiging van de aandeelhouders in de raad van toezicht van Rexroth of een daarvan afhankelijke onderneming, of van Bosch of een dochteronderneming van Bosch waaraan de exploitatie van Rexroth is verhuurd.

(82) Afgezien van deze overeenkomsten, die structurele effecten hebben, hebben de partijen zich er bovendien jegens de Commissie toe verbonden eventueel nog op het niveau van Atecs ten aanzien van de holdingmaatschappijen bestaande rechten op informatie niet uit te oefenen, en, mocht toch om informatie worden verzocht, deze niet te verstrekken.

(83) De in de overwegingen 79 tot en met 81 beschreven regelingen zorgen voor een structurele scheiding van de invloedssferen van Bosch/Rexroth enerzijds en Siemens anderzijds. Bijgevolg valt niet te vrezen dat de concentratie tot het ontstaan van een gezamenlijke machtspositie van Siemens en Bosch/Rexroth leidt.

V. DOOR DE AANMELDENDE PARTIJEN VOORGESTELDE VERBINTENISSEN

A. VERBINTENISSEN

(84) Om de bezwaren van de Commissie tegen de voorgenomen concentratie weg te nemen(14), hebben Bosch en Rexroth de Commissie de volgende verbintenissen voorgesteld.

(85) Bosch verbindt zich ertoe haar bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen te verkopen. De verkoop omvat de afdelingen ontwikkeling en productie, de overdracht van de betrekkingen met de klanten en de daarbijbehorende leveringscontracten aan de overnemer, alsmede alle overige voor de voortzetting van het bedrijf vereiste vermogensbestanddelen en de overgang van het personeel.

(86) Bosch verbindt zich ertoe het betrokken bedrijfsonderdeel te verkopen aan een overnemer die een van Bosch onafhankelijke, levensvatbare, reeds bestaande en reeds op de Europese markten voor industriële hydraulica werkzame onderneming is, die over de vereiste financiële middelen en de vereiste ervaring beschikt om zich in Europa op de markt voor industrieel-hydraulische zuigerpompen als een actieve concurrent te kunnen handhaven. Bosch verbindt zich ertoe door middel van een reeks toezeggingen een aantal waarborgen aan de overdracht van het betrokken bedrijfsonderdeel, zoals hierboven beschreven, te verbinden. Deze toezeggingen, die alle in de tijd beperkt zijn, omvatten het volgende: Bosch zal zich van concurrentie op het gebied van radiale zuigerpompen onthouden, zij zal geen werknemers bij de overnemer weghalen en zij zal, ingeval zij klanten bij de overnemer zou weglokken, de daardoor ontstane winstderving compenseren. De overnemer moet de goedkeuring van de Commissie verkrijgen.

(87) Bosch wil nog voordat de Commissie een beschikking houdende verenigbaarverklaring van de concentratie met de gemeenschappelijke markt geeft, een verbindende overeenkomst betreffende de verkoop van het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen met een overnemer sluiten, onder voorbehoud van de goedkeuring daarvan door de Commissie op grond van die beschikking. Bosch verbindt zich ertoe de schorsing van de totstandbrenging van de concentratie totdat een verbindende overeenkomst betreffende de verkoop van het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen is gesloten, te aanvaarden. Bosch verbindt zich er in dit verband ook toe een onafhankelijke, ervaren gevolmachtigde ermee te belasten over het behoud van de economische waarde en het concurrentievermogen van het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen te waken totdat de verkoop wordt voltrokken. Bosch verbindt zich er voorts toe deze gevolmachtigde met het toezicht op de verkoop van het betrokken bedrijfsonderdeel te belasten, ingeval op het ogenblik van de totstandbrenging van de concentratie de verkoop nog niet is voltrokken.

(88) Bedoelde gevolmachtigde heeft met betrekking tot de overige over te dragen vermogensbestanddelen en de te treffen ondersteunende maatregelen het recht te bepalen in welke zin de contractuele regelingen moeten worden uitgelegd, ingeval de partijen het daarover niet eens kunnen worden. Bosch verbindt zich ertoe de gevolmachtigde alle nodige bijstand te verlenen en alle nodige informatie te verstrekken (overwegingen 6-8).

B. BEOORDELING VAN DE VERBINTENISSEN

(89) Door de voorgestelde verbintenissen wordt in de eerste plaats gewaarborgd dat er een einde komt aan de overlappingen tussen de marktaandelen van Bosch en Rexroth op de markt voor zuigerpompen: met de verkoop van haar bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen stoot Bosch al haar activiteiten op het gebied van zuigerpompen af, zodat Bosch na de concentratie nog slechts de axiale zuigerpompen van Rexroth zal produceren en verhandelen.

(90) Met het op 20 oktober 2000 ingediende voorstel van verbintenis wordt op toereikende wijze tegemoet gekomen aan de door de Commissie in de eerste fase van de concentratieprocedure geuite bezwaren met betrekking tot de mogelijkheid voor een toekomstige overnemer om het radiale-zuigerpompenbedrijf met succes voort te zetten. Doordat Bosch zich ertoe heeft verbonden het betrokken bedrijfsonderdeel uitsluitend te verkopen aan een bestaande, reeds op de Europese hydraulicamarkten werkzame onderneming, die bovendien aan de criteria van een voldoende financiële draagkracht en een toereikende specifieke marktervaring moet voldoen, is gewaarborgd dat de overnemer over de specifieke capaciteiten zal beschikken die noodzakelijk zijn om op het gebied van de hydraulica te concurreren.

(91) De in artikel 2 van de verbintenissen vervatte toezeggingen in verband met de overdracht van het betrokken bedrijfsonderdeel vormen belangrijke aanvullende maatregelen, die voor de toekomstige overnemer een bijkomende steun bij de voortzetting van het radiale-zuigerpompenbedrijf van Bosch betekenen. Bosch verbindt zich er namelijk toe de door de overnemer geleden winstderving te compenseren, ingeval gedurende de eerste drie jaar een of meer van de grootste tien klanten in bestaande in serie geproduceerde machines radiale zuigerpompen van Bosch door axiale zuigerpompen van Rexroth vervangen. In combinatie met de eveneens door Bosch aangegane verbintenis om zich - gedurende een bepaalde tijd - van concurrentie op het gebied van radiale zuigerpompen te onthouden, zorgt dit ervoor dat het bestaande klantenbestand van Bosch na de verkoop niet onmiddellijk door de partijen wordt weggelokt. De toekomstige overnemer wordt aldus een aanloopperiode gewaarborgd tijdens welke hij zich met succes op de markt kan vestigen.

(92) Bosch heeft zich er bovendien toe verbonden de schorsing overeenkomstig artikel 7, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de totstandbrenging van de concentratie totdat een verbindende verkoopovereenkomst is gesloten, te aanvaarden. Dit betekent dat de partijen de concentratie eerst tot stand kunnen brengen, wanneer het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen is verkocht aan een overnemer die de goedkeuring van de Commissie heeft verkregen. De Commissie acht ook deze verbintenis noodzakelijk om de tijdens het marktonderzoek met betrekking tot de concrete verkoopbaarheid van het betrokken bedrijfsonderdeel geuite bezwaren weg te nemen.

(93) De schorsing van de totstandbrenging van de concentratie totdat een verbindende verkoopovereenkomst is gesloten, vormt in casu een middel dat evenredig is met het doel het niet onaanzienlijke risico uit te sluiten dat in geval van een aan de verkoop voorafgaande totstandbrenging van de concentratie de gezamenlijke marktaandelen van de partijen in de loop van de tijd automatisch naar Bosch verschuiven. Zulks valt in dit concrete geval niet met voldoende waarschijnlijkheid uit te sluiten, omdat de klanten, wanneer zij bij gebreke van een competitieve overnemer voor het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen niet op lange termijn over een aantrekkelijk alternatief beschikken, er geleidelijk toe zouden kunnen overgaan zich tot Bosch te wenden om van haar axiale zuigerpompen (van Rexroth) te kopen, wat het marktaandeel voor radiale zuigerpompen zou aantasten. Een dergelijke marktontwikkeling is onder de gegeven omstandigheden niet onwaarschijnlijk, omdat er op de markt voor zuigerpompen traditioneel een sterke klantenbinding bestaat. De door de partijen aanvaarde schorsing van de totstandbrenging van de concentratie waarborgt in samenhang met hun andere verbintenissen het voortbestaan van de huidige marktsituatie, totdat vaststaat dat het bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen door een competitieve onderneming wordt overgenomen.

(94) Wanneer een concentratie weliswaar is goedgekeurd, maar niet tot stand mag worden gebracht voordat een verbintenis tot verkoop is nagekomen, kan een situatie ontstaan waarin het voor de bij de concentratie betrokken ondernemingen voordelig is een zo groot deel van de economische waarde van het af te stoten object te laten wegvloeien dat het praktisch onverkoopbaar wordt. Een dergelijke situatie is onder meer niet geheel onwaarschijnlijk, wanneer de bij de concentratie betrokken ondernemingen kans zien het (in een dergelijke scenario berekende) verlies van marktaandeel en winst op te vragen door een toename van het marktaandeel en de winst, behaald met de andere producten van de ondernemingen op dezelfde markt.

(95) Door de verbintenis van Bosch om de zakelijke leiding van haar bedrijfsonderdeel radiale zuigerpompen vóór de verkoop met het oog op het behoud van het concurrentievermogen ervan onder het toezicht van een onafhankelijke gevolmachtigde te plaatsen, wordt deze mogelijkheid a priori uitgesloten. Bovendien erkent de Commissie dat de partijen in deze zaak moeilijk zouden kunnen aanvaarden dat de totstandbrenging van de concentratie nog langer wordt uitgesteld, om langs deze weg een bijzondere situatie op de markt voor zuigerpompen te creëren. Het relatief grote belang van de andere economische activiteiten van de partijen waarop de concentratie betrekking heeft, pleit er volgens de Commissie duidelijk voor dat het in het belang van Bosch is een door de Commissie goedgekeurde verkoop zo snel mogelijk te realiseren,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De aangemelde verkrijging van alleenzeggenschap door Robert Bosch GmbH over Mannesmann Rexroth AG wordt op voorwaarde dat de door de aanmeldende partijen voorgestelde verbintenissen, zoals in de bijlage bij deze uiteengezet, worden nagekomen, verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en met de EER-overeenkomst verklaard.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot:

Robert Bosch GmbH Zentralabteilung Recht Z.Hd. Herrn RA Dr. Dieter Berg Robert-Bosch-Platz 1 D - 70839 Gerlingen-Schillerhöhe

Mannesmann Rexroth AG Z.Hd. Herrn Dr. Albert Hieronimus Jahnstraße 3-5 D - 97816 Lohr am Main

Gedaan te Brussel, 12 januari 2001.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB L 395 van 30.12.1989, blz. 1 (gerectificeerde versie: PB L 257 van 21.9.1990, blz. 13).

(2) PB L 180 van 9.7.1990, blz. 1.

(3) PB C 39 van 13.2.2004.

(4) Zie beschikking COMP/M.1795 van de Commissie van 12 april 2000.

(5) Om te waarborgen dat geen vertrouwelijke informatie openbaar wordt gemaakt, zijn gedeelten uit deze tekst weggelaten; deze gedeelten zijn aangeduid met vierkante haakjes en een asterisk.

(6) Zie zaak IV/M.152 - Volvo/Atlas.

(7) Pompen met een vaste afzet.

(8) Pompen met een variabele afzet.

(9) Deze waarde heeft betrekking op de tijdconstante, d.w.z. de tijdsspanne die nodig is om een (elektrisch) ingangssignaal in een hydraulisch uitgangssignaal om te zetten.

(10) Het maximumverschil in eenzelfde uitgangssignaal bij doorgang door het volledige signaalbereik (d.w.z. op de heen- en terugweg).

(11) Problemen met het instelorgaan van een regelkring, beneden de reactiedrempel van een continu verstelbare klep.

(12) Zie zaak IV/M.152 - Volvo/Atlas, overweging 15 e.v.

(13) De enige uitzondering is een kleine radiale zuigerpomp met constant debiet van Rexroth.

(14) De als bijlage bij de onderhavige beschikking gevoegde tekst van de verbintenissen vormt een integrerend deel daarvan.

BIJLAGE

De volledige tekst van de in artikel 1 vermelde verbintenissen kan worden geraadpleegd op de internetsite van de Commissie:

http://europa.eu.int/comm/ competition/mergers/cases/ decisions/m2060_de.pdf