BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 5 januari 2000

inzake de toepassing van artikel 9 van Richtlijn 96/67/EG van de Raad op de luchthaven van Düsseldorf (Flughafen Düsseldorf GmbH)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 5067)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2000/122/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Richtlijn 96/67/EG van de Raad van 15 oktober 1996 betreffende de toegang tot de grondafhandelingsmarkt op de luchthaven van de Gemeenschap(1), en met name op artikel 9, lid 5,

Gezien het verzoek om goedkeuring van het besluit van de Duitse instanties van 5 oktober 1999 en na raadpleging van genoemde instanties,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité,

Overwegende hetgeen volgt:

1. Toepassingsgebied van de door de regering van de Bondsrepubliek Duitsland aangemelde afwijking

1.1. Door de Duitse instanties ingediende kennisgeving

(1) Bij een schrijven dat door de Commissie op 5 oktober 1999 is geregistreerd, hebben de Duitse instanties kennis gegeven van een verzoek tot goedkeuring van een besluit van de regering van de Bondsrepubliek Duitsland van 30 september 1999 waarbij aan de luchthaven van Düsseldorf (Flughafen Düsseldorf GmbH) een afwijking wordt toegestaan waardoor:

- de uitoefening van zelfafhandeling wordt verboden en

- de dienstverlening aan derden voor de luchthaven van Düsseldorf (Flughafen Düsseldorf GmbH) wordt gereserveerd,

voor de categorieën diensten die in de bijlage van de richtlijn worden genoemd onder punt 4.1 wat betreft de fysieke behandeling van de vracht tussen het luchthavengebouw en het vliegtuig, zowel bij aankomst als bij vertrek of bij transit, punt 5.4 wat betreft het laden en lossen van het vliegtuig alsmede het vervoer van passagiers en bagage tussen het vliegtuig en het luchthavengebouw, en de punten 5.5 en 5.6.

Krachtens artikel 9, lid 1, onder b) en d), van de richtlijn wordt deze afwijking verleend van 1 januari 2000 tot en met 31 december 2001. Zij volgt op de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998(2) inzake een afwijking die op 9 oktober 1997 door de instanties van de Bondsrepubliek Duitsland is verleend.

(2) De Commissie heeft overeenkomstig artikel 9, lid 3, van de richtlijn een samenvatting van deze kennisgeving gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(3) en de belanghebbende partijen uitgenodigd hun opmerkingen te maken.

(3) Overeenkomstig het bepaalde in artikel 9, lid 5, van de richtlijn is de Duitse regering op 24 november 1999 door de Commissie geraadpleegd over de ontwerp-beoordeling van de Commissie en de Duitse instanties hebben bij schrijven van 29 november 1999 hun opmerkingen meegedeeld.

Grondslag van de afwijking

(4) De algemene bepalingen voor de toegang tot de grondafhandelingsmarkt liggen in de artikelen 6 en 7 van de richtlijn besloten. Zij behelzen duidelijk het beginsel dat die markt op een zo ruim mogelijke schaal voor de meeste categorieën afhandelingsdiensten open dient te staan. Voor luchthavens met een verkeersvolume zoals dat van Düsseldorf erkent de richtlijn het recht op zelfafhandeling sinds 1 januari 1998 en voorziet zij in de openstelling van de markt voor afhandeling ten behoeve van derden met ingang van 1 januari 1999. Om rekening te houden met de specifieke situatie en functie van een luchthaven, en met name met de problemen op het gebied van veiligheid en beveiliging, maar ook wat de beschikbare plaatsruimte en capaciteit betreft, die zich in bepaalde delen van de meeste luchthavens kunnen voordoen, verlangt de richtlijn geen volledige openstelling van de markt, maar slechts een minimale openstelling, zowel wat zelfafhandeling als afhandeling ten behoeve van derden betreft, voor vier categorieën dienstverrichtingen in de platformzone, zijnde een bijzonder gevoelig luchthavengedeelte. Deze categorieën zijn platform- en bagageafhandeling, brandstof- en olielevering en bepaalde diensten in de sfeer van vracht- en postafhandeling.

(5) In artikel 9 van Richtlijn 96/67/EG is eveneens rekening gehouden met het feit dat in bepaalde zeer specifieke gevallen acute ruimte- en capaciteitsproblemen het onmogelijk maken de markt tot het voorgeschreven niveau open te stellen. In dergelijke gevallen kunnen tijdelijke afwijkingen worden toegestaan om de betrokken luchthaven de tijd te geven deze problemen op te lossen. Deze afwijkingen zijn dus een uitzonderingsmaatregel en zijn niet bedoeld als een algemene verlenging van de aanpassingsperiode voor de luchthavens waarin artikel 1 van de richtlijn voorziet.

(6) Een afwijking kan slechts worden toegestaan wanneer er sprake is van specifieke ruimte- en capaciteitsproblemen. Het is dan ook op deze grondslag dat de Duitse instanties op 9 oktober 1997 een eerste afwijking hebben toegestaan die in een beschikking van de Commissie van 14 januari 1998(4) is bevestigd, waarin echter de afwijking wordt beperkt tot een periode die op 1 januari 2000 verstrijkt.

Het is ook op deze grondslag en tevens op grond van artikel 9, lid 6, van de richtlijn dat de Duitse instanties overeenkomstig artikel 3 van de Duitse regeling "Verordnung über Bodenabfertigungsdienste auf Flugplätzen und zur Änderung weiterer luftrechtlicher Vorschriften",(5), waarbij Richtlijn 96/67/EG in het nationale recht is verwerkt, de afwijking hebben toegestaan waarop deze beschikking betrekking heeft.

1.2. De situatie bij de afhandeling op de luchthaven van Düsseldorf

(7) Krachtens de afwijking van 17 april 1998 die naar aanleiding van de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998 door de Duitse instanties is toegestaan, geldt voor de activiteiten die zijn opgenomen in de afwijking waarop de onderhavige beschikking betrekking heeft, reeds een afwijking die de luchthaven toestaat zelfafhandeling te verbieden en de uitoefening van activiteiten inzake vrachtafhandeling, het vervoer van passagiers en bagage tussen het vliegtuig en het luchthavengebouw (5.4) en bij het starten (5.5) en verplaatsen van het vliegtuig (5.6) voor de luchthaven te reserveren. De afwijking waarop de onderhavige beschikking betrekking heeft, houdt derhalve in dat de voor deze activiteiten toegestane afwijking wordt verlengd.

(8) Daarentegen is voor de afwijking waarbij tot op heden krachtens het besluit van de Duitse instanties van 17 april 1998 voor het schoonmaken van het vliegtuig (6.1), de klimaatregeling en activiteiten in verband met de verwijdering van sneeuw en ijs (6.2) en de inrichting van de cabine (6.3) beperking tot twee dienstverleners en twee zelfafhandelaars wordt toegestaan, geen nieuwe aanvraag voor een afwijking ingediend en voor deze activiteiten geldt dus met ingang van 1 januari 2000 een onbeperkte concurrentie.

2. De door de Duitse instanties aangevoerde problemen

(9) Het afwijkingsbesluit van de Duitse instanties is gebaseerd op ruimte- en capaciteitsproblemen, veroorzaakt door de brand in het luchthavengebouw van 11 april 1996, die zich zouden voordoen bij de toename van de behoefte die een gevolg zou zijn van de openstelling van de markt voor verschillende afhandelaars en op de problemen die zijn ondervonden bij de uitvoering van het voorgenomen reconstructie- en herstructureringsplan.

(10) Daarbij is uitgegaan van de argumenten die worden aangevoerd in het dossier dat door de luchthaven van Düsseldorf is samengesteld:

- Nachtrag zum Maßnahmenplan des Antrages auf Verlängerung der Freistellung der Flughaven Düsseldorf GmbH, september 1999;

- Antrag auf Verlängerung der Freistellung der Flughafen Düsseldorf GmbH, juli 1999;

- Documentation des Maßnahmenplans, oktober 1998 en april 1999;

- een studie van Netherlands Airport Consultant BV: "Consequences of liberalizing groundhandling to permit several service providers", juli 1997.

(11) Het is niet nodig hier nog eens terug te komen op het reeds in de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998(6) vermelde feit dat de ruimteproblemen uitsluitend een gevolg zijn van de brand van 1996 en dat voor de motivering van de huidige situatie en de daaruit voortvloeiende afwijking geen beroep wordt gedaan op structurele problemen.

2.1. De gevolgen van de brand van april 1996

(12) De brand heeft het centrale luchthavengebouw in de as gelegd en de drie pieren (A, B en C) onbruikbaar gemaakt. Doordat het centrale luchthavengebouw ontoegankelijk is:

- konden verscheidene over aviobruggen bereikbare standplaatsen, met name die van pier B, alleen nog als busstandplaatsen worden gebruikt, zodat het vervoer per bus van passagiers over het platform sterk is toegenomen;

- moesten in eerste instantie alle passagiers op pier C aankomen, de enige die een bagageontvangstsysteem heeft;

- moesten er voorlopige gebouwen aan de oost- en westzijde (modules D en E) komen voor het inschepen van passagiers; deze gebouwen nemen daarnaast ruimte op de grond in beslag en maken een vrij lang vervoer per bus noodzakelijk;

- moesten er drie standplaatsen (50, 51 en 60) volledig worden gesloten om de herbouw van pier B en de opslag van materieel daarvoor mogelijk te maken.

(13) Pier C en het daarbij behorende deel van het centrale gebouw zijn echter in november 1996 weer in gebruik genomen, zodat het systeem voor de afhandeling van de bagage bij aankomst weer te gebruiken is. Er zijn hier drie extra transportbanden voor bagage geplaatst, hetgeen ten koste is gegaan van de ruimte op het platform voor de opslag van materieel.

(14) Volgens het dossier dat bij de eerste afwijking door de Duitse instanties is ingediend, zou ook pier A in het voorjaar van 1998 weer open moeten gaan met een volledige heropening van 7 tot 8 standplaatsen, zodat er een einde zou komen aan een gedeelte van het vervoer van passagiers die aan deze pier aankomen en naar pier C moeten worden gebracht om daar hun bagage op te halen en er minder passagiers per bus zouden hoeven te worden vervoerd. Tevens zou er daardoor aanzienlijk minder materieel nodig zijn voor het instappen van passagiers die pier A gebruiken, zodat ook de problemen met het drukke verkeer op het platform minder groot zouden worden en er ruimte zou vrijkomen voor het plaatsen van nieuw afhandelingsmaterieel.

(15) De werkzaamheden aan pier B zullen daarentegen volgens de plannen pas in juni 2001 worden afgerond. Dit zijn omvangrijke werkzaamheden die het grootste deel van de luchthaven beslaan. Zowel pier B als een zeer groot deel van het daarbij behorende luchthavengebouw zijn volledig gesloopt. Deze pier en het centrale gedeelte van het luchthavengebouw zullen volledig opnieuw worden gebouwd, waarbij het luchthavengebouw wordt uitgebreid en de pier over de hele lengte wordt verbreed en van een extra verdieping wordt voorzien om een aanpassing aan de passagiersstroom uit Schengen-landen en uit andere landen mogelijk te maken. Hoewel de brand in 1996 heeft plaatsgevonden, is de situatie door schaderapporten voor de verzekeringen, studies en sloopwerkzaamheden drie jaar later nog zeer provisorisch, hetgeen aanzienlijke hinder oplevert voor de toegankelijkheid van instapruimtes voor de passagiers en voor de bewegingen van afhandelingsmaterieel op het platform. Doordat veel standplaatsen die vroeger over aviobruggen bereikbaar waren nu als busstandplaats worden gebruikt, moet de luchthaven namelijk een groot deel van de passagiers per bus vervoeren. Ook voor het vervoer van bagage is er extra materieel nodig, hetgeen gevolgen heeft voor het verkeer en de parkeermogelijkheden. Doordat er veel meer materieel nodig is en dit materieel steeds weer om het bouwterrein heen moet rijden, is het verkeer in de omgeving van de terminal zeer problematisch geworden. Overigens wordt de ruimte in dit deel van de luchthaven volledig gebruikt, vooral bij de twee voorlopige vertrekgebouwen (D en E).

(16) In het algehele herstructureringsplan dat de Duitse instanties bij de eerste afwijking in 1998 hebben ingediend, wordt geraamd dat de infrastructuur in 2002 weer in gebruik zou zijn, maar dat de openstelling van de grondafhandelingsmarkt reeds begin 2001 mogelijk zou moeten zijn. Door de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998 werd de luchthaven gedwongen de markt reeds eerder, namelijk op 1 januari 2000, open te stellen, met name vanwege de ruimte die zou vrijkomen naarmate de pieren A en C zouden worden geopend, naarmate de werkzaamheden aan pier B zouden vorderen en op het nieuwe westelijke platform.

(17) Volgens de Duitse instanties is een dergelijke openstelling vanwege de problemen die zich bij het tijdschema voor deze verschillende werkzaamheden hebben voorgedaan, binnen de gestelde termijnen niet meer haalbaar.

2.2. De problemen bij de reconstructiewerkzaamheden

2.2.1. Ten aanzien van pier A

(18) Volgens het verslag van de Duitse instanties is een groot deel van pier A weliswaar in april 1998 weer in gebruik genomen, zoals in het herstructureringsplan was voorzien, maar kan er niet met de sloop van de voorlopige vertrekruimte worden begonnen zolang pier A nog niet functioneert, zodat de werkzaamheden aan het platform bij deze pier, alsmede de daarmee verbonden loopbruggen, kunnen worden afgerond naarmate er ruimte vrijkomt.

(19) Daarnaast moest er hier een ruimte voor aankomende passagiers worden gebouwd om ervoor te zorgen dat de passagiers vanaf pier A buiten terminal C om het luchthavengebouw konden bereiken en omdat vanwege de vorderingen bij de werkzaamheden de banden 9-12 moesten worden verplaatst. Deze maatregelen zijn vooral op dringend verzoek van Lufthansa en haar partners, de belangrijkste gebruikers van deze pier, genomen om de omstandigheden voor hun passagiers te verbeteren.

(20) Voor de inrichting van dit oostelijke deel van pier A moest standplaats 80 worden omgebouwd tot een ruimte om bagage te verzamelen en moest er voor de passagiers een ruimte worden gebouwd om hun bagage af te halen. De aankomsthal is vervolgens via een tunnel voor de passagiers bij gate 37 op de rest van de terminal aangesloten (hallen 5/6).

(21) Door de bouw van deze extra ruimtes op het platform is de situatie voor het verkeer in deze zone verslechterd, vooral voor het vervoer van bagage naarmate het verkeer door de heropening van standplaatsen toenam.

(22) Volgens de Duitse instanties is de situatie door deze extra reorganisatie bij pier A, waar de luchthavenmaatschappijen terecht om gevraagd hebben maar die niet voorzien was, niet zodanig verbeterd als in de eerste beschikking van de Commissie was voorzien. Door externe omstandigheden en operationele vereisten is de ruimte voor het parkeren van materieel namelijk met 500 m2 afgenomen. Daarnaast is ook nog eens standplaats 80 gesloten en is de daaraan grenzende ruimte minder groot geworden.

2.2.2. Ten aanzien van pier B

(23) De plannen die bij de eerste afwijking voor de werkzaamheden aan pier B en het daarbij behorende deel van de centrale terminal zijn ingediend, kloppen niet meer met de huidige situatie ter plaatse. In deze plannen werd uitgegaan van een beperkt bouwterrein teneinde het oppervlak voor het parkeren van afhandelingsmaterieel te optimaliseren.

(24) De plannen voor de maatregelen om iets te doen aan de beperkingen voor de afhandelingswerkzaamheden vallen binnen het ruimere reconstructie- en uitbreidingsplan "Airport 2000 Plus". Bij het vorderen van de werkzaamheden is voor de luchthaveninstanties een aanpassing nodig gebleken om te voorzien in de behoeften inzake de afhandeling van passagiers. Dit heeft geleid tot een nieuwe opzet voor pier B, waardoor er met name gedurende de volledige periode dat de werkzaamheden nog duren een nog groter tekort is ontstaan aan parkeerruimte voor materieel. Dit tekort wordt voor deze pier geraamd op 3000 m2. Bovendien maakt deze reorganisatie het onmogelijk binnen de gestelde termijn het wegenknooppunt onder deze pier, dat onmisbaar is voor een beter verkeer op het platform, te heropenen.

(25) Volgens de Duitse instanties wordt de nieuwe afwijking voor een periode die loopt tot 31 december 2001, gemotiveerd door deze uitbreiding van de werkzaamheden aan pier B, die niet vóór juli 2001 voltooid kan zijn en derhalve niet vóór het eind van de herfst van 2001 echt operationeel kan zijn.

2.2.3. Het nieuwe westelijke platform

(26) Het project "Airport 2000 Plus" omvat eveneens een uitbreiding van het platform waardoor er nieuwe standplaatsen voor vliegtuigen worden gecreëerd, maar ook parkeerruimte voor afhandelingsmaterieel. De belangrijkste uitbreiding behelst de aanleg van een nieuw platform op het westelijke deel, dat voor de helft wordt gebruikt voor nieuwe standplaatsen voor vliegtuigen en voor de andere helft als parkeerruimte voor afhandelingsmaterieel (op meer dan 14000 m2). Deze werkzaamheden waren echter destijds in het plan van aanpak slechts opgenomen als aanvulling op andere maatregelen waarmee de gesignaleerde beperkingen moesten worden opgeruimd, want de werkzaamheden zouden volgens het destijds ingediende dossier pas eind 2000 worden afgerond, dat wil zeggen na de afwijkingsperiode die de Commissie in haar beschikking van 14 januari 1998 heeft toegestaan.

(27) De aanleg van deze nieuwe zone is echter vertraagd door zowel technische problemen in verband met de benodigde afwatering als administratieve complicaties in verband met de vergunning van het ministerie dat met de waterbescherming belast is. Volgens het dossier van de Duitse instanties houdt deze vertraging in dat de zone in het gunstigste geval uiterlijk eind 2001 in gebruik kan worden genomen.

(28) De afwijking is dus gebaseerd op het feit dat de luchthaven vanwege de aanpassingen die enerzijds een aanvullende infrastructuur voor pier A om op verzoek van de gebruikers de omstandigheden voor de passagiers te verbeteren en anderzijds de reorganisatie van pier B nodig hebben gemaakt, niet in staat is aanvullende ruimte te vinden.

(29) In vergelijking met de oorspronkelijke ramingen is het ruimtegebrek op alle drie pieren opgelopen tot meer dan 3500 m2. Daarentegen is ongeveer 1600 m2 gewonnen door een herstructurering van het platform rondom de administratieve gebouwen en 2000 m2 op het westelijke platform bij de zone voor de verwijdering van ijsafzetting en nog eens 300 m2 op het oostelijke deel van het platform. Op de hele luchthaven is in vergelijking met de situatie begin 1998(7) slechts 350 m2 gewonnen, hetgeen een openstelling van de markt in de voorziene mate onmogelijk gemaakt.

3. Opmerkingen van de betrokken partijen

(30) Na de publicatie van een samenvatting van de kennisgeving van de Duitse instanties door de Commissie is de betrokken partijen overeenkomstig de bepalingen van artikel 9, lid 3, van de richtlijn gevraagd hun mening te geven.

Een luchtvaartmaatschappij is van mening dat met de door de luchthaven in het afwijkingsdossier vermelde cijfers niet wordt aangetoond dat zijn plan van aanpak moet worden gewijzigd of dat er sprake is van ruimtegebrek. Zij verbaast zich erover dat de luchthaven geen melding maakt van een tekort aan kantoorruimte en is daarnaast van mening dat er extra ruimte kan worden vrijgemaakt, bijvoorbeeld door gebruik te maken van de beschikbare ruimte bij de voormalige legerbarakken of de ruimte die vrij zal komen doordat er bij de komst van een tweede afhandelaar minder afhandelingsmaterieel van de luchthaven behoeft te worden opgeslagen. Volgens deze gebruiker zal de nieuwe dienstverlener echter niet over veel ruimte kunnen beschikken en zal deze dus uitsluitend gebruik kunnen maken van een beperkte hoeveelheid materieel, gespecialiseerd in bepaalde vliegtuigtypes, hetgeen slechts beperkte marktmogelijkheden oplevert. De gebruiker stelt tevens voor dat bepaald materieel in een "pool" wordt ondergebracht of dat de nieuwkomer materieel overneemt. Ten slotte stelt hij dat het marktaandeel van 40 % dat bij de eerste beschikking van de Commissie in de NACO-studie is genoemd, veel te optimistisch lijkt en dat een hypothese op basis van een marktaandeel van slechts 1 % voor deze tweede afhandelaar waarschijnlijk is.

4. Beoordeling van de afwijking in het licht van de bepalingen van Richtlijn 96/67/EG

4.1. De regels inzake afhandeling

4.1.1. De mogelijkheden om de toegang tot de markt te beperken

(31) In Richtlijn 96/67/EG wordt bepaald dat een gedifferentieerde openstelling van de markt afhankelijk van enerzijds de wijze waarop de afhandeling gebeurt (zelfafhandeling of afhandeling door derden) en anderzijds de omvang van het verkeer op de luchthaven mogelijk is.

(32) De algemene regels voor de uitvoering van de afhandeling van de verschillende categorieën diensten die in de kennisgeving van de Duitse instanties zijn vermeld, zijn opgenomen in artikel 6, lid 2, en artikel 7, lid 2, van de richtlijn. Deze regels zijn opgenomen in de bepalingen van artikel 3, lid 2, van de Duitse regelgeving waarin de richtlijn is omgezet. Krachtens de bepalingen van de richtlijn kan de lidstaat de uitvoering van zelfafhandeling tot ten minste twee gebruikers beperken, mits deze op basis van relevante, objectieve, transparante en niet-discriminerende criteria worden geselecteerd. Evenzo kan het aantal dienstverleners voor de afhandeling van derden tot twee worden beperkt, mits de selectie van de dienstverleners via een aanbesteding plaatsvindt. Op grond hiervan moet de luchthaven van Düsseldorf krachtens bijlage 5 van de "Verordnung über Bodenabfertigungsdienste auf Flugplätzen und zur Änderung weiterer luftrechtlicher Vorschriften"(8) van 10 december 1997, waarmee de richtlijn in het Duitse recht wordt omgezet, de markt voor de afhandeling van derden openstellen voor een tweede dienstverlener en aan twee gebruikers zelfafhandeling toestaan voor de activiteiten waarvoor krachtens artikel 6, lid 2, en artikel 7, lid 2, van de richtlijn het aantal dienstverleners of gebruikers kan worden beperkt.

(33) Wanneer het door specifieke belemmeringen wat de beschikbare ruimte of capaciteit betreft, met name wegens een intensief gebruik of de bezettingsgraad van de oppervlakte, echter onmogelijk is toestemming te geven voor zelfafhandeling of de markt voor de dienstverlening aan derden open te stellen tot het door de richtlijn voorgeschreven niveau, kan de betrokken lidstaat op basis van artikel 9, lid 1, onder b) en d), de afhandeling van derden voor één dienstverlener reserveren en zelfafhandeling verbieden of tot één gebruiker beperken.

(34) Krachtens artikel 9, lid 6, van de richtlijn is de duur van de toegestane afwijkingen beperkt en moet voor elke nieuwe afwijking een nieuwe procedure worden gevolgd. Op grond van artikel 9, lid 1, onder d), toegekende afwijkingen mogen echter niet langer dan drie jaar gelden. De geldigheidsduur van in het kader van artikel 9, lid 1, onder b), toegekende afwijkingen teneinde de dienstverlening aan derden tot één dienstverlener te beperken, is maximaal twee jaar en deze kan slechts één maal met maximaal twee jaar worden verlengd. Op grond hiervan hebben de Duitse instanties met de onderhavige afwijking ingestemd.

In artikel 9, lid 2, is echter bepaald dat een dergelijke afwijking:

- de soort(en) diensten moet vermelden waarvoor een afwijking wordt toegestaan, alsmede de plaatsruimte of capaciteitsproblemen die de afwijking rechtvaardigen;

- vergezeld moet gaan van een plan met adequate maatregelen om deze problemen op te lossen;

Daarnaast mag deze afwijking krachtens de bepalingen van artikel 9, lid 2:

- noch onnodig afbreuk doen aan de doelstellingen van de richtlijn,

- noch tot concurrentieverstoring leiden,

- noch verder gaan dan nodig is.

(35) Zoals de Commissie met name in haar beschikkingen van 14 januari 1998 inzake de luchthavens van Frankfurt en Düsseldorf(9) al heeft gesteld, heeft de richtlijn de liberalisering van de grondafhandelingsdiensten als voornaamste doelstelling. De aan derden opgelegde beperkingen houden in dat de vrijheid van deze derden om dergelijke diensten te verlenen wordt ingeperkt. Analoog aan de maatregelen van de staten ter beperking van de vrijheid van dienstenverstrekking(10) moeten de maatregelen waardoor activiteiten van dienstverleners - of, in dit geval, van gebruikers die hun eigen afhandeling willen verzorgen - kunnen worden uitgesloten of verboden, zelfs als deze zonder onderscheid van toepassing zijn op nationale dienstverleners of gebruikers en die van andere lidstaten, worden gerechtvaardigd door dwingende redenen van algemeen belang die niet van economische aard zijn en moeten ze bovendien evenredig zijn met de nagestreefde doelstellingen.

4.1.2 De procedure

(36) De Duitse instanties hebben toegezegd dat zij de inwerkingtreding van het afwijkingsbesluit afhankelijk stellen van de beschikking van de Commissie.

(37) Zoals de Commissie reeds in haar beschikkingen inzake de luchthavens van Frankfurt en Düsseldorf(11) heeft gesteld, moet zij onderzoeken:

- het bestaan en de omvang van de beperkingen op grond waarvan de afwijking gemotiveerd wordt en de openstelling tot de in de richtlijn bepaalde mate onmogelijk is; hierbij kan alleen rekening worden gehouden met ruimte- en capaciteitsbeperkingen;

- het plan met adequate maatregelen om deze problemen op te lossen; dit plan moet geloofwaardig en onvoorwaardelijk zijn en een tijdschema voor de uitvoering van genoemde maatregelen bevatten;

- de inachtneming van de in artikel 9, lid 2, genoemde beginselen ten aanzien van de naleving van de doelstellingen van de richtlijn, het ontbreken van concurrentieverstoring en de omvang van de maatregel.

(38) Een afwijking is niet bedoeld om een luchthaven in het algemeen een langere aanpassingsperiode te geven dan in artikel 1 van de richtlijn wordt bepaald, maar geeft een luchthaven de mogelijkheid specifieke beperkingen op te lossen die bij de openstelling van de markt kunnen worden ondervonden. Elke afwijking moet derhalve worden onderzocht aan de hand van de specifieke beperkingen die worden aangevoerd als rechtvaardiging voor de situatie dat de openstelling niet binnen de vastgestelde termijn kan worden gehaald. Daarnaast moet elke uitzondering krachtens de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Gemeenschappen strikt wordt geïnterpreteerd en moet de reikwijdte van een afwijking worden vastgesteld, waarbij rekening wordt gehouden met de doelstellingen van de desbetreffende maatregel.

(39) De onderhavige afwijking moet met inachtneming van deze uiteenlopende overwegingen worden onderzocht.

(40) De Commissie heeft overeenkomstig artikel 9, lid 4, van de richtlijn een grondig onderzoek gedaan naar de aangevoerde beperkingen van ruimte en capaciteit, de evenredigheid van deze beperkingen met het besluit van de Duitse instanties en de voorgestelde maatregelen om deze beperkingen op te lossen. Bij haar onderzoek heeft zij gebruikgemaakt van de door de Duitse instanties ingediende studies, het bezoek dat zij op 20 oktober 1999 aan de luchthaven van Düsseldorf heeft gebracht en het technisch rapport dat op haar verzoek door de firma Aerotec is samengesteld. De Commissie heeft ten slotte rekening gehouden met de opmerkingen van de luchthaven en de Duitse regering over de analyse van de Commissie en meer in het bijzonder over de ruimtebeperkingen door de vertraging bij de reorganisatie van het luchthavengebouw vanwege de veranderingen die in het plan voor de uitvoering van de maatregelen moesten worden aangebracht.

4.2. Het onderzoek van de door de Duitse instanties aangevoerde beperkingen

4.2.1. Herinnering

(41) Zoals reeds is gesteld, behoeft niet opnieuw te worden ingegaan op het feit dat er op de luchthaven van Düsseldorf geen structurele ruimteproblemen zijn en dat het uitsluitend vanwege de door de brand van april 1996 veroorzaakte problemen is dat de markt niet kan worden opengesteld in de mate die door de richtlijn wordt voorzien, zoals door Duitse instanties is aangegeven.

(42) Overigens heeft de Commissie in haar beschikking van 14 januari 1998 erkend dat er destijds sprake was van een ruimtegebrek op de luchthaven, dat een rechtvaardiging vormde voor de toelating van een afwijking voor de gevraagde diensten.

(43) Tevens dient te worden opgemerkt dat het in de onderhavige afwijking niet meer gaat om de in punt 6 van de bijlage van de richtlijn vermelde categorieën diensten voor het schoonmaken van de binnen- en buitenkant en het verwijderen van sneeuw en ijs, zoals het geval was in de voorgaande kennisgeving waarop de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998 betrekking had. Aangezien de luchthaveninstanties nu namelijk kunnen beschikken over een aantal voormalige barakken van het Britse leger aan de rand van de luchthaven en er op het oostelijke deel van het platform nu een zone voor de verwijdering van ijsafzetting is gecreëerd, kunnen deze instanties nu voldoen aan de voorwaarden van de richtlijn door de markt voor deze activiteiten volledig open te stellen. De keuze om deze - en niet de in de onderhavige afwijking bedoelde - activiteiten voor concurrentie open te stellen wordt gemotiveerd door de nieuwe zone voor de verwijdering van ijsafzetting, door het geringe oppervlak dat is vrijgemaakt en door de mobiliteit van het materieel dat voor deze activiteiten wordt gebruikt. De voormalige militaire barakken liggen namelijk buiten het eigen terrein van de luchthaven en de voertuigen moeten met name een zeer drukke weg oversteken, hetgeen ondenkbaar is voor het zware en trage materieel dat op het platform wordt gebruikt, bijvoorbeeld voor het duwen van de vliegtuigen.

(44) Het onderzoek van de Commissie in het kader van de onderhavige afwijking moet derhalve beperkt blijven tot de veranderingen in ruimte en capaciteit sinds de beschikking van de Commissie van 14 januari 1998 en de door de Duitse instanties naar voren gebrachte motivering waarom de luchthaven van Düsseldorf niet in staat is het voorgenomen plan en de in die beschikking opgenomen voorwaarden volledig te verwezenlijken.

4.2.2. De gevolgen van de wijzigingen bij de reconstructie van de luchthaven

(45) Zoals reeds is vermeld, vloeien de vermelde problemen voort uit de brand van april 1996 en zijn de lopende werkzaamheden - hoewel deze vallen binnen een ruimer project voor de uitbreiding van de infrastructuur - een rechtstreeks gevolg van deze brand. Het gaat hier dan ook niet om een uitbreiding door alleen nieuwe infrastructuur toe te voegen of een terminal te renoveren, maar in de eerste plaats om een gebouw dat vernietigd is en vrijwel volledig opnieuw moet worden gebouwd. Dit leidt tot zeer specifieke beperkingen, die met name worden veroorzaakt doordat:

- de gebouwen eerst moeten worden afgebroken - en dus ook het grootste deel van de bestaande infrastructuur vrij moet worden gemaakt - voordat een begin kan worden gemaakt met de reconstructie (vooral ten aanzien van pier B en het daarbij behorende centrale deel);

- stap voor stap moet worden gewerkt (eerst pier B en het daarmee verbonden deel van de terminal voordat het centrale deel van de terminal kan worden afgebroken) en op één bouwterrein zowel aan afbraak als aan opbouw moet worden gewerkt;

- deze werkzaamheden moeten worden uitgevoerd in het centrale gedeelte van een luchthaven die operationeel moet blijven.

(46) Voor al deze werkzaamheden is een zeer gedetailleerde logistiek nodig en problemen die zich bij een deel van de werkzaamheden of de terminal voordoen kunnen gevolgen hebben voor het hele programma. Bij het bezoek dat in het kader van deze afwijking op 20 oktober 1999 is gebracht, is overigens duidelijk gebleken dat deze werkzaamheden gevolgen hebben voor het hele functioneren van de luchthaven en dat alle ruimte op het platform die niet voor de werkzaamheden wordt gebruikt, benut wordt door de bouw van tijdelijke installaties voor een elementaire dienstverlening aan de gebruikers en het passagiers. Dit houdt in dat op verzoek van de luchtvaarmaatschappijen naast de vertrekmodules D en E installaties zijn gebouwd om de aankomst van de passagiers en hun bagage te vergemakkelijken, met name bij punt A. Daarnaast wordt het vervoer van bagage grotendeels verzorgd door voertuigen met een geïntegreerde transportband en wordt de bagage via deze transportband direct uitgeladen op het systeem voor de aflevering van bagage aan de zijkant van de terminal. Deze voertuigen zijn zwaar en nemen veel plaats in maar zorgen voor minder opstoppingen in het verkeer en bij het lossen dan bij gebruik van klassieke bagagekarren het geval zou zijn.

(47) De situatie ten aanzien van de benodigde ruimte voor de afhandeling moet achtereenvolgens grondig worden bekeken voor elke pier met bijbehorend deel van de terminal die gevolgen van de werkzaamheden ondervindt en voor het westelijke gedeelte van het platform.

Pier A

(48) In het dossier dat de Duitse instanties bij het onderzoek van de eerste afwijking hebben ingediend, werd geraamd dat deze pier in het voorjaar van 1998 in gebruik zou kunnen worden genomen. Door de afname van de werkzaamheden op het platform bij deze pier zou ruimte moeten vrijkomen om afhandelingsmaterieel te parkeren. Vanwege de nieuwe mogelijkheid voor de passagiers om bij pier A uit te stappen moest hier echter op dringend verzoek van de maatschappijen die deze pier gebruikten een ruimte voor aankomende passagiers worden gebouwd. De Commissie erkent dat deze stap niet alleen voorziet in een operationele behoefte om de toegankelijkheid voor passagiers te vergemakkelijken maar ook bijdraagt tot een gedeeltelijke ontlasting van het verkeer op het platform doordat er een eind kwam aan het vervoer per bus naar pier C dat sinds de brand nodig was.

(49) Voor deze regeling moest echter de aankomstruimte worden gebouwd en in verband daarmee moest de dichtstbijzijnde standplaats (nummer 80) worden gesloten. Bovendien heeft de aankomst van passagiers bij de nieuwe ruimte van pier A tevens geleid tot de aankomst van hun bagage op dezelfde plaats en niet meer bij pier C, zodat hier in plaats van passagiers per bus nu bagage over het platform wordt vervoerd. Bij het bezoek van de diensten van de Commissie is geconstateerd dat de beschikbare ruimte, met name bij de voormalige standplaats 80, volledig wordt benut.

(50) De beperking van het busvervoer door de directe toegang tot pier A is dus grotendeels gecompenseerd door de aankomst van de bagage bij de nieuwe installatie. Daarbij komt dat standplaats 80 is gesloten en dat de daaraan grenzende ruimte minder groot geworden is. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de situatie op dit gedeelte van de luchthaven relatief slechter geworden is.

Pier B

(51) Vanwege het besluit om het project "Airport 2000 Plus" aan te passen aan de ontwikkeling van de behoeften van de gebruikers en hun passagiers teneinde hun route te vergemakkelijken, moest de configuratie van de pier worden gewijzigd, hetgeen vooral betekent dat de pier en derhalve het bouwterrein wordt uitgebreid. Uit het onderzoek van de diensten van de Commissie blijkt:

- Vanwege de stand van zaken bij de werkzaamheden is het onmogelijk uiterlijk op 1 januari 2000 - de datum waarop de huidige afwijking afloopt - bouwterreinen zelfs maar gedeeltelijk te vervangen door ruimte voor het parkeren van afhandelingsmaterieel, zoals in de beschikking van 14 januari 1998 was voorzien. De reconstructie van de pier is namelijk nog maar net begonnen en het duurt nog vele maanden voordat het wegenknooppunt voor het verkeer kan worden opengesteld.

- De begrenzing van het bouwterrein is tot een minimum beperkt om de veiligheid te kunnen waarborgen. Afgezien van de route voor de verplaatsing van de bouwmachines is er slechts ruimte voor het opslaan van een zeer beperkte hoeveelheid bouwmaterialen.

- De vliegtuigen zijn slechts door de aanvoerweg van het afhandelingsmaterieel van het bouwterrein gescheiden en er is ter plaatse absoluut geen extra parkeerruimte.

(52) Met deze nieuwe gegevens lijkt het nu dan ook duidelijk dat een ruimtewinst bij pier B zeker niet te verwachten valt vóór het eind van de werkzaamheden, dat wil zeggen aan het begin van de zomer van 2001 voordat wordt begonnen met de afwerking van de binnenkant voor de ingebruikneming volgens plan in de herfst van 2001.

(53) Nadat de bouw van pier B is afgerond, moeten er dan nog loopbruggen naar het platform worden gebouwd, waardoor de verplaatsing en opslag van materieel op deze plaats voor een periode van naar schatting vijf maanden sterk zullen worden beperkt.

(54) Het lijkt dan ook onmogelijk bij pier B extra ruimte vrij te maken op de 7500 m2 die uitgeschakeld is.

Het platform

(55) De uitbreiding van het platform behoorde tot het plan van aanpak dat bij de eerste afwijking is ingediend.

(56) In eerste instantie ging het om een uitbreiding aan de oostelijke kant in de loop van 1999 die vooral bedoeld was om een zone voor de verwijdering van ijsafzetting te creëren. Het nieuwe oppervlak van bijna 4000 m2 kan echter alleen buiten de periode waarin ijsafzetting wordt verwijderd voor het parkeren van afhandelingsmaterieel worden gebruikt; slechts enkele honderden vierkante meters kunnen het hele jaar door worden gebruikt. Zoals reeds is vermeld, hebben de luchthaveninstanties door het creëren van een zone voor de verwijdering van ijsafzetting en door de aanschaf van enkele voormalige barakken van het Britse leger nu de activiteiten in verband met het schoonmaken van de vliegtuigen en de verwijdering van ijsafzetting kunnen openstellen voor concurrentie. De keuze voor deze - in punt 6 van de bijlage van de richtlijn vermelde - activiteiten wordt gemotiveerd door de nieuwe zone voor de verwijdering van ijsafzetting, door het geringe oppervlak dat is vrijgemaakt en door de mobiliteit van de betrokken voertuigen die buiten de zone moeten worden geparkeerd en een weg met druk verkeer moeten oversteken.

(57) Het plan van aanpak dat bij de eerste afwijking is ingediend omvatte eveneens - maar pas in de tweede fase - de aanleg van een nieuw platform aan de westelijke zijde. Dit omvangrijke platform moet voor de helft worden gebruikt voor nieuwe standplaatsen voor vliegtuigen terwijl de andere helft voor het parkeren van afhandelingsmaterieel kan worden gebruikt (op meer dan 1400 m2).

Hoewel de vergunning voor de aanleg van dit nieuwe platform op zich geen problemen oplevert, blijkt echter dat vanwege de omvang van de werkzaamheden een ingrijpende wijziging van het totale afwateringssysteem van het gehele westelijke deel van de luchthaven nodig is; dit betekent dat niet alleen de aanleg vertraging oploopt, maar dat er ook een vergunning moet worden verkregen van de met waterbescherming belaste instanties, hetgeen dan weer niet mogelijk is voordat er milieutests zijn uitgevoerd. Vanwege deze tests en alle documentatie die moet worden ingediend, is er geen hoop op een vergunning vóór het voorjaar van 2000.

4.3. Het plan van aanpak

(58) Overeenkomstig de bepalingen van artikel 9, lid 2, van de richtlijn bevat het door de Duitse instanties ingediende dossier een plan met maatregelen teneinde de aangevoerde problemen op te lossen.

(59) Door de aanleg van het nieuwe platform op het westelijke gedeelte - die oorspronkelijk voor eind dit jaar was gepland - zou meer dan 14000 m2 beschikbaar komen om afhandelingsmaterieel te parkeren. Vanwege de problemen ten aanzien van de noodzakelijke reorganisatie van de afwatering zijn de data voor de werkzaamheden op dit platform echter nog onzeker.

Het plan met maatregelen teneinde de aangevoerde problemen op te lossen, moet echter geloofwaardig en betrouwbaar zijn en tevens een tijdschema voor de uitvoering omvatten. Wanneer er geen zekerheid is omtrent de uitvoering van dit project binnen de geraamde termijn, kan de Commissie dit ene project niet als plan van aanpak in de zin van artikel 9 van de richtlijn in haar beschouwingen betrekken.

(60) De Duitse instanties vermelden echter ook andere maatregelen teneinde de problemen op te lossen. Deze houden verband met de uitvoering van werkzaamheden aan pier B en het centrale gedeelte van de terminal. Door de toezegging van het met de centralisering van de werkzaamheden belaste consortium dat deze werkzaamheden uiterlijk in de herfst van 2001 zullen worden afgerond, kan de nodige ruimte voor het toekomstige afhandelingsmaterieel worden vrijgemaakt. Dit is een harde toezegging en bij vertraging gelden zeer hoge boetes. Er wordt 24 uur per dag gewerkt, op dit moment door 600 mensen per dag; dit aantal wordt in januari 2000 opgevoerd tot 1000 mensen per dag. Zodra de terminal in gebruik zal worden genomen, aan het eind van de afwijkingsperiode, zal er niet alleen rond pier B ruimte voor afhandelingsmaterieel zijn vrijgemaakt. De luchthaveninstanties zijn niet meer van plan de twee voorlopige vertrekmodules (D en E) te slopen, maar willen deze geschikt maken voor afhandelingsmaterieel. Door het oppervlak en de hoogte van deze modules kunnen ze namelijk snel worden omgebouwd.

(61) Door deze alternatieve oplossing, die onafhankelijk is van de aanleg van het westelijke platform en andere administratieve vergunningen, kan de markt aan het eind van de periode voor de afwijking in de door de richtlijn bepaalde mate worden opengesteld en deze kan dus als een plan van maatregelen in de zin van artikel 9, lid 2, van de richtlijn worden beschouwd.

4.4. Inachtneming van de criteria van artikel 9, lid 2, van de richtlijn

(62) De door de Duitse instanties aangemelde afwijking heeft betrekking op activiteiten in verband met het laden en lossen van vracht, de verschillende activiteiten op het platform zoals de begeleiding en hulp bij het parkeren, verplaatsingen en het starten alsmede het vervoer van passagiers en bagage. Voor de meeste van deze activiteiten is vrij veel materieel nodig dat echter ook vaak traag en zwaar is (zoals de machines om vliegtuigen te duwen) en dat in de buurt van de standplaatsen voor de vliegtuigen moet worden geparkeerd en niet, zoals is gesuggereerd, bij de voormalige barakken van het leger kan worden neergezet, aangezien deze buiten het eigen terrein van de luchthaven en aan de andere kant van een weg met druk verkeer liggen. Tevens moet rekening worden gehouden met de effecten van de komst van een tweede dienstverlener op het reeds zeer drukke verkeer rond de pieren.

(63) Op grond van een bestudering van de vluchtplannen en de betrokken afhandelingswerkzaamheden komt de Commissie tot de raming dat bij de komst van een tweede dienstverlener, uitgaande van de meest realistische hypothese dat deze dienstverlener ongeveer 15 % van de markt voor zijn rekening zou nemen, bijna 22 % meer ruimte nodig zou zijn. Wanneer zou worden besloten de markt daadwerkelijk open te stellen, kan de Commissie niet, zoals zou kunnen worden geopperd, het marktaandeel van de toekomstige dienstverlener ambtshalve aan banden leggen door deze te dwingen tot een beperking en een specialisatie van zijn materieel vanwege een tekort aan beschikbaar oppervlak. Zij kan alleen een evaluatie van de effecten van de komst van andere exploitanten uitvoeren. Overigens heeft de komst van een nieuwe exploitant, zoals de Commissie in haar verschillende beschikkingen al heeft gesteld, pas gevolgen voor de behoefte aan materieel van de reeds aanwezige exploitant, wanneer de nieuwkomer een marktaandeel van 10-15 % heeft. Beneden deze drempelwaarde moet al het materieel van de nieuwe exploitant als extra naast dat van de luchthaven worden beschouwd.

Wanneer het gaat om zelfafhandeling, zal deze extra ruimtebehoefte voor de maatschappij LTU 25 % bedragen (waarbij het materieel van de luchthaven met slechts 5 % afneemt) om ervoor te zorgen dat deze maatschappij zijn verkeer tijdens zijn eigen spitsuren kan verwerken. Voor Lufthansa, zou de materieelbehoefte ongeveer 50 % bedragen van de totale hoeveelheid materieel die momenteel door de luchthaven wordt gebruikt. In dit geval zou de behoefte van de luchthaven met ongeveer 25 % dalen, zodat er 25 % extra ruimte nodig zou zijn.

(64) Gezien de acute ruimteproblemen op de luchthaven lijkt het derhalve niet mogelijk de komst van een tweede dienstverlener of van een gebruiker op de luchthaven toe te staan voor de activiteiten waarop de afwijking betrekking heeft en er zijn voldoende redenen om alleen de activiteiten in verband met reiniging en de verwijdering van ijsafzetting open te stellen. De door de Duitse instanties toegestane afwijking lijkt ten aanzien van de betrokken diensten dan ook niet ruimer dan nodig is.

Rekening houdend met de problemen die zich bij de uitvoering van de verschillende werkzaamheden hebben voorgedaan en de ingrijpende wijzigingen die daardoor nodig waren, blijkt daarnaast uit de ingediende planning voor de afrondingswerkzaamheden, met name voor pier B en het centrale deel van de terminal, dat de periode voor de afwijking in overeenstemming is met de aangetoonde beperkingen.

Derhalve is aangetoond dat de beginselen van artikel 9, lid 2, van de richtlijn in acht zijn genomen.

5. Conclusie

(65) De afwijking van de Duitse instanties voor de luchthaven van Düsseldorf is gebaseerd op de gevolgen van de brand van april 1996 die het grootste deel van de terminal in de as heeft gelegd en het functioneren van de luchthaven volledig ontwricht heeft. De reconstructie, die overigens is opgenomen in een ruimer opgezet ontwikkelingsprogramma, is bijzonder moeilijk aangezien deze stapsgewijs moet worden uitgevoerd, pas kan beginnen nadat de restanten gesloopt zijn en plaatsvindt in het centrale deel van een luchthaven die operationeel moet blijven.

(66) Naast de omvang en de complexiteit van de werkzaamheden en de onvermijdelijke koppeling tussen de verschillende fasen hebben zich ook nog technische en operationele problemen voorgedaan die de volledige ingebruikneming van de verschillende pieren hebben vertraagd en hebben verhinderd dat er ruimte voor het afhandelingsmaterieel werd vrijgemaakt zoals dat vooraf was gepland. Door de volledige benutting van de ruimte - hetzij voor het afhandelingsmaterieel, hetzij voor de onmisbare bouwmaterialen - en de reeds bestaande problemen ten aanzien van de parkeerruimte en het verkeer op het platform is de komst van een nieuwe exploitant - zelfafhandelaar of dienstverlener - vóór het eind van de periode waarop de afwijking betrekking heeft onmogelijk,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De afwijking die op 30 september 1999 op basis van artikel 9, lid 1, onder b) en d), van de richtlijn aan de luchthaven van Düsseldorf is toegestaan en op 5 oktober 1999 ter kennis van de Commissie is gebracht, wordt goedgekeurd.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 5 januari 2000.

Voor de Commissie

Loyola DE PALACIO

Vice-voorzitter

(1) PB L 272 van 25.10.1996, blz. 36.

(2) PB L 173 van 18.6.1998, blz. 45.

(3) PB C 307 van 26.10.1999, blz. 3.

(4) PB L 173 van 18.6.1998, blz. 45.

(5) Bundesgesetzblatt 1997, Teil 1, nr. 82, van 16 december 1997, blz. 2885.

(6) PB L 173 van 18.6.1998, blz. 45.

(7) Antrag auf Verlängerung der Freistellung der Flughafen Düsseldorf GmbH, juli 1999, tabel 2, blz. 11.

(8) Bundesgesetzblatt 1997, Teil 1, nr. 82 van 16 december 1997, blz. 2885.

(9) Beschikkingen van de Commissie van 14 januari 1998, PB L 173 van 18.6.1998, blz. 32 en 45.

(10) Arrest van 25 juli 1991 in zaak C-288/89, Mediawet, Jurispr. 1991-I, blz. 4007 en arrest in zaak C-76/90, Säger/Dennemeyer, Jurisp. 1991-I, blz. 4221.

(11) Ziet voetnoot 9.