Inhoudsopgave

1. Procedure 5

2. Achtergrond en beschrijving van de te onderzoeken maatregelen 7

2.1. Algemeen kader 7

2.1.1. De initiële overeenkomsten 7

2.1.2. De verlenging van de initiële overeenkomsten 7

2.1.3. De privatisering van Siremar en het sluiten van de nieuwe overeenkomst 8

2.2. Maatregelen in het kader van de besluiten van 2011 en 2012 9

2.3. Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen waarop dit besluit ziet 9

2.3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Siremar 9

2.3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 12

2.3.3. De privatisering van Siremar, de contragarantie en de verhoging van het kapitaal van CdI 13

2.3.4. De nieuwe overeenkomst 20

2.3.5. De voorrang bij het aanmeren 22

2.3.6. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen 22

2.4. Inbreukprocedure nr. 2007/4609 22

3. Redenen voor het inleiden en uitbreiden van de procedure 25

3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Siremar 25

3.1.1. Naleving van het Altmark-arrest en het bestaan van steun 25

3.1.2. Verenigbaarheid 26

3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 26

3.3. De privatisering van Siremar, de contragarantie en de verhoging van het kapitaal van CdI 26

3.3.1. De privatisering van Siremar 26

3.3.2. De contragarantie 27

3.3.3. De verhoging van het kapitaal van CdI 27

3.3.4. Verenigbaarheid 27

3.4. De nieuwe overeenkomst tussen de Italiaanse staat en CdI 27

3.5. De voorrang bij het aanmeren 28

3.6. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen 28

4. Opmerkingen van Italië 28

4.1. Over de openbaredienstverplichtingen en het mededingingsklimaat 28

4.2. Over de mogelijk onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 29

4.3. Over de privatisering van het bedrijfsonderdeel Siremar 30

4.3.1. Over het transparante en niet-discriminerende karakter van de procedure 30

4.3.2. Over de verkoop van de activa die niet onder het bedrijfsonderdeel Siremar vallen 30

4.3.3. Over het bundelen van de activa van het bedrijfsonderdeel Siremar met een nieuwe overeenkomst 31

4.3.4. Over de aanstelling van de onafhankelijke deskundige 31

4.3.5. Over de transparantie van de procedure 31

4.3.6. Over het eerste en tweede rapport van Ecorys 31

4.3.7. Over de nationale procesvoering en de definitieve gunning aan SNS 32

4.4. Over de naleving van de Altmark-criteria door de nieuwe overeenkomst 33

4.5. Over de in het CIPE-besluit vastgestelde risicopremie van 6,5 %, geldend vanaf 2010 33

4.6. Over de overeenstemming van de nieuwe overeenkomst methet DAEB-besluit van 2011 34

4.7. Over de contragarantie 34

4.8. Over de voorrang bij het aanmeren 35

4.9. Over de in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen 35

4.10. Over het ontbreken van economische continuïteit tussen Siremar onder bijzonder beheer en CdI 36

5. Opmerkingen van belanghebbenden 37

5.1. Opmerkingen van Siremar onder buitengewoon beheer 37

5.1.1. Over inbreukprocedure nr. 2007/4609 37

5.1.2. Over de verlenging van de initiële overeenkomst 37

5.1.3. Over de mogelijk onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 38

5.1.4. Over de nieuwe overeenkomst 39

5.1.5. Over de privatisering van Siremar en de contragarantie 39

5.1.6. Over het ontbreken van economische continuïteit tussen Siremar onder bijzonder beheer en CdI 40

5.1.7. Aanvullende indiening van de beslissing van de CdS over de contragarantie 41

5.2. Opmerkingen van SNS 41

5.2.1. Eerste schrijven 41

5.2.2. Tweede schrijven 41

5.2.3. Derde schrijven 42

5.3. Opmerkingen van Pan Med 43

5.4. Opmerkingen van Grandi Navi Veloci 44

5.5. Brief van de burgemeester van Lipari 45

6. Opmerkingen van Compagnia delle Isole 45

6.1. Eerste schrijven 45

6.2. Tweede schrijven 46

6.3. Derde schrijven 46

7. Opmerkingen van Italië over de opmerkingen en standpunten van de belanghebbenden 47

8. Beoordeling 47

8.1. Is er sprake van steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU? 47

8.1.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen Siremar en Italië 48

8.1.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 50

8.1.3. De gunning van de nieuwe overeenkomst, gebundeld met het bedrijfsonderdeel Siremar en de voorrang bij het aanmeren, aan SNS, de verhoging van het kapitaal van CdI en de contragarantie 51

8.1.4. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen 71

8.1.5. Conclusie ten aanzien van de vraag of er sprake is van steun 73

8.2. Rechtmatigheid van de steun 74

8.3. Verenigbaarheid van de steun 74

8.3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Siremar 74

8.3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar 83

8.3.3. Fiscale vrijstellingen in verband met het privatiseringsproces 84

8.3.4. Conclusie over de verenigbaarheid van de steun 84

8.4. Reactie op de opmerkingen van CdI 85

9. Conclusie 85

10. Terugvordering 86

11. Economische continuïteit 87

11.1. Omvang van de overdracht 87

11.2. Verkoopprijs 88

11.3. Identiteit van de eigenaren 89

11.4. Tijdstip van de overdracht 89

11.5. Economische logica van de overdracht 89

11.6. Conclusie betreffende de economische continuïteit tussen Siremar onder bijzonder beheer en SNS 90

BESLUIT (EU) 2022/448 VAN DE COMMISSIE

van 17 juni 2021

betreffende de maatregelen SA.32014, SA.32015, SA.32016 (2011/C) (ex 2011/NN) door Italië ten uitvoer gelegd ten faveure van Siremar en de overnemer Società Navigazione Siciliana

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2022) 4268)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, punt a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde bepaling(en) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Op 6 augustus 1999 heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (“VWEU”) in te leiden ten aanzien van steun die op grond van de initiële openbaredienstcontracten (“de initiële overeenkomsten”) was betaald aan de zes ondernemingen die op dat moment de Gruppo Tirrenia vormden (2).

(2) Tijdens de onderzoeksfase hebben de Italiaanse autoriteiten verzocht om splitsing van het dossier van de Gruppo Tirrenia, teneinde de eindbeslissing uitsluitend met betrekking tot de onderneming Tirrenia di Navigazione (“Tirrenia”) te bespoedigen. Dit verzoek was gestoeld op het voornemen van de Italiaanse autoriteiten om over te gaan tot privatisering van de groep, en in de eerste plaats van de onderneming Tirrenia, alsook op de wens om het proces juist voor deze onderneming te bespoedigen.

(3) De Commissie heeft het verzoek van de Italiaanse autoriteiten ingewilligd en bij Beschikking 2001/851/EG van de Commissie (3) de procedure ten aanzien van de steun aan de maatschappij Tirrenia stopgezet (“de beschikking van 2001”). De steun werd verenigbaar verklaard met inachtneming van bepaalde verplichtingen door de Italiaanse autoriteiten.

(4) Bij Beschikking 2005/163/EG (4) (“de beschikking van 2004”) verklaarde de Commissie de aan de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia behalve Tirrenia (5) verleende compensatie deels verenigbaar met de interne markt, deels verenigbaar mits door de Italiaanse autoriteiten bepaalde verplichtingen in acht worden genomen, en deels onverenigbaar met de interne markt. Dit besluit was gebaseerd op boekhoudkundige gegevens die de jaren 1992 tot en met 2001 bestreken en omvatte voorwaarden ter waarborging van de verenigbaarheid van de compensatie gedurende de hele looptijd van de initiële overeenkomsten (d.w.z. tot 2008).

(5) In zijn arrest van 4 maart 2009 in de zaken T-265/04, T-292/04 en T-504/04 (6) (“het arrest van 2009”) heeft het Gerecht de beschikking van 2004 nietig verklaard.

(6) Op 5 oktober 2011 heeft de Commissie een nieuwe formele onderzoeksprocedure ingeleid ten aanzien van diverse aanvullende maatregelen die Italië had genomen ten faveure van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (“het besluit van 2011”). Het onderzoek betrof onder meer de aan Siremar — Sicilia Regionale Marittima (“Siremar”) toegekende compensaties voor het onderhouden van een aantal scheepvaartroutes vanaf 1 januari 2009, alsook het privatiseringsproces van het bedrijfsonderdeel Siremar (zie punt 2.3.3).

(7) Het besluit van 2011 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (7). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen te maken over de maatregelen waarop het onderzoek zag.

(8) Italië heeft bij brief van 15 november 2011 zijn antwoord op het besluit van 2011 ingediend. Met betrekking tot de maatregelen waarop dit besluit ziet, heeft de Commissie ook opmerkingen ontvangen van Società Navigazione Siciliana S.p.A. (“SNS”), Pan Med Lines S.r.l. (“Pan Med”), en Grandi Navi Veloci S.p.A. (“GNV”) (zie punt 5). De Commissie heeft deze opmerkingen voor een reactie aan Italië doorgezonden.

(9) Op 10 januari 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten, naar verluidt omwille van de rechtszekerheid, de ontwerp-openbaredienstcontracten (“de overeenkomsten”) die elke toekomstige overnemer van de bedrijfsonderdelen Tirrenia en Siremar moest ondertekenen en op basis waarvan de compensatie voor het verrichten van de openbare dienst zou worden betaald, formeel aangemeld bij de Commissie.

(10) Op 7 november 2012 heeft de Commissie de onderzoeksprocedure uitgebreid ten aanzien van onder meer i) de onrechtmatige verlenging van de aan Siremar verleende reddingssteun, ii) de mogelijke steun aan Compagnia delle Isole (“CdI”), de eerste overnemer van het bedrijfsonderdeel Siremar, in het kader van de privatisering van laatstgenoemde en iii) de aan CdI te betalen compensaties voor openbaredienstverlening in het kader van de nieuwe overeenkomst die met de Italiaanse staat was gesloten. Op 19 december 2012 heeft de Commissie een gewijzigde versie (8) van dat besluit vastgesteld (“het besluit van 2012”; wanneer daarnaar wordt verwezen samen met het besluit van 2011 “de besluiten van 2011 en 2012”).

(11) Het besluit van 2012 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (9). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen te maken over de maatregelen waarop het onderzoek zag.

(12) Italië heeft bij brieven van 7 en 13 december 2012 zijn antwoord op het besluit van 2012 ingediend. Met betrekking tot de maatregelen waarop dit besluit ziet, heeft de Commissie opmerkingen ontvangen van Pan Med Lines S.r.l. (“Pan Med”), Siremar, SNS en CdI (zie de punten 5 en 6). De Commissie heeft deze opmerkingen voor een reactie aan Italië doorgezonden.

(13) Op 5 oktober 2012 heeft de Commissie Ecorys Nederland BV (“Ecorys”) opdracht gegeven om op basis van twee alternatieve scenario’s een taxatie te maken van de marktwaarde van de activa van Siremar die te koop werden aangeboden (zie punt 2.3.3.7). Op 4 september 2013 heeft Ecorys zijn eindrapport ingediend (“het eerste rapport van Ecorys”). Op 27 september 2013 heeft de Commissie dit rapport aan Italië doorgezonden. Op 18 november 2013 heeft de Commissie op verzoek van de Italiaanse autoriteiten een Italiaanse vertaling van het rapport van Ecorys verstrekt. Op 17 december 2013 heeft Italië zijn opmerkingen ingediend, met inbegrip van een tegentaxatie van zijn eigen onafhankelijke deskundige, de Banca Profilo S.p.A.

(14) Op 24 juni 2013 heeft de Commissie verschillende ondernemingen uit de maritieme sector een brief gestuurd met het verzoek om op vrijwillige basis gedetailleerde informatie te verstrekken over de routes die Siremar in de periode 2009-2012 heeft onderhouden en over de voorwaarden van de privatisering. Alleen CdI, die op dat moment de nieuwe overeenkomst uitvoerde, heeft gereageerd.

(15) Bij Besluit (EU) 2018/261 van 22 januari 2014 (10) (“het besluit van 2014”) heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot bepaalde door de regio Sardinië ten gunste van Saremar genomen maatregelen afgesloten (zie overweging 36).

(16) Op 15 oktober 2014 hebben de diensten van de Commissie met vertegenwoordigers van Siremar en de Italiaanse autoriteiten gesproken. Daarnaast hebben de diensten van de Commissie op 23 oktober 2014 ook gesproken met vertegenwoordigers van CdI en de Italiaanse autoriteiten. Als follow-up van dat gesprek heeft CdI op 30 oktober 2014 aanvullende informatie aan de Commissie verstrekt.

(17) Met betrekking tot Siremar heeft de Commissie Italië om aanvullende informatie gevraagd bij brieven van 30 januari 2012, 16 maart 2012, 1 augustus 2012, 22 november 2012, 12 april 2013, 12 juni 2013, 27 juni 2013, 11 juli 2013, 29 juli 2014, 6 november 2014, 16 oktober 2015, 25 januari 2018, 29 maart 2018, 31 augustus 2018, 18 maart 2019, 16 oktober 2019, 31 juli 2020 en 29 oktober 2020.

(18) Met betrekking tot Siremar heeft Italië aanvullende informatie ingediend bij brieven van 28 maart 2012, 5 oktober 2012, 23 oktober 2012, 13 mei 2013, 8 augustus 2013, 19 september 2014, 20 november 2014, 12 december 2014, 12 februari 2015, 13 november 2015, 18 april 2016, 2 augustus 2017, 26 april 2018, 31 mei 2018, 29 mei 2019, 26 juli 2019, 3 januari 2020, 24 januari 2020, 8 februari 2021 en 11 maart 2021 (11).

(19) Bij Besluit (EU) 2020/1411 van 2 maart 2020 (12) heeft de Commissie het onderzoek inzake de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia behalve Tirrenia, inclusief Siremar, over de periode 1992-2008 (“het besluit van 2020 inzake de Gruppo Tirrenia”) afgesloten. De Commissie concludeerde dat de voor het verrichten van cabotagediensten in het zeevervoer toegekende steun bestaande steun vormde, terwijl de voor het verrichten van internationale zeevervoersdiensten toegekende steun verenigbaar was met de kaderregeling diensten van algemeen economisch belang (“DAEB’s”) van 2011 (“de DAEB-kaderregeling van 2011”) (13).

(20) Bij Besluit (EU) 2020/1412 van 2 maart 2020 (14) heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot de aan Tirrenia en de overnemer CIN toegekende maatregelen over de periode 2009-2020 (“het besluit van 2020 inzake Tirrenia/CIN”) afgesloten.

(21) Dit besluit heeft betrekking op alle mogelijke steunmaatregelen voor Siremar, CdI en SNS, zoals omschreven in de overwegingen 36 en 37 en zoals vastgesteld in de besluiten van 2011 en 2012, en op de mogelijke steun die aan Unicredit is toegekend in de vorm van de contragarantie (zie de punten 2.3.3.5 en 3.3.2). De Commissie zal in afzonderlijk besluiten ingaan op alle overige maatregelen waarop die besluiten betrekking hebben (de nummers SA.32014, SA.32015 en SA.32016). Die overige maatregelen betreffen met name andere ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (d.w.z. Caremar, Laziomar, Saremar en Toremar).

2. ACHTERGROND EN BESCHRIJVING VAN DE TE ONDERZOEKEN MAATREGELEN

2.1. Algemeen kader

2.1.1. De initiële overeenkomsten

(22) De Gruppo Tirrenia was via de onderneming Finanziaria per i Settori Industriale e dei Servizi S.p.A. (“Fintecna”) (15) oorspronkelijk in handen van de Italiaanse staat en bestond uit zes ondernemingen, namelijk Tirrenia, Adriatica, Caremar, Saremar, Siremar en Toremar. Deze ondernemingen verrichtten zeevervoersdiensten op grond van afzonderlijke openbaredienstcontracten die in 1991 met de Italiaanse staat waren gesloten, en die voor een periode van twintig jaar (van januari 1989 tot en met december 2008) van kracht zijn gebleven (“de initiële overeenkomsten”). Fintecna had 100 % van het aandelenkapitaal van Tirrenia in handen. Tirrenia was volledig eigenaar van Adriatica, Caremar, Siremar, Saremar en Toremar (tezamen “de regionale maatschappijen”). Adriatica, die voorheen een aantal routes tussen Italië en Albanië, Kroatië, Griekenland en Montenegro onderhield, is in 2004 met Tirrenia gefuseerd.

(23) Deze openbaredienstcontracten hadden tot doel de regelmatigheid en de betrouwbaarheid van een groot aantal zeevervoersdiensten, die hoofdzakelijk de verbinding tussen het Italiaanse vasteland en Sicilië, Sardinië en andere kleinere Italiaanse eilanden onderhouden, te waarborgen. Daartoe verleende Italië financiële steun in de vorm van subsidies, die rechtstreeks aan elke onderneming van de Gruppo Tirrenia werden uitgekeerd.

(24) Siremar, volledig in handen van Tirrenia, was actief op een reeks routes voor cabotage in het zeevervoer, zowel tussen Sicilië en verschillende kleinere naburige eilanden als tussen Milazzo en Napels. De precieze routes in kwestie worden beschreven in overweging 41.

2.1.2. De verlenging van de initiële overeenkomsten

(25) De initiële overeenkomsten, waaronder die welke betrekking heeft op Siremar, zijn drie keer verlengd.

(26) Ten eerste zijn bij artikel 26 van wetsbesluit nr. 207 van 30 december 2008 (“wetsbesluit 207/2008”), omgezet in wet nr. 14 van 27 februari 2009, de initiële overeenkomsten, die oorspronkelijk op 31 december 2008 zouden vervallen, verlengd tot 31 december 2009.

(27) Ten tweede is bij artikel 19 ter van wetsbesluit nr. 135 van 25 september 2009 (“wetsbesluit 135/2009”), omgezet in wet nr. 166 van 20 november 2009 (“de wet van 2009”), bepaald dat, in het licht van de privatisering van de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia, de deelnemingen van de regionale ondernemingen, met uitzondering van Siremar, als volgt zouden worden overgedragen van de moederonderneming Tirrenia: a) Caremar aan de regio Campanië. De regio Campanië heeft vervolgens de bedrijfsactiviteiten gericht op de exploitatie van de vervoersverbindingen met de Pontijnse archipel aan de regio Lazio overgedragen (waarbij Laziomar werd opgericht) (16); b) Saremar aan de regio Sardinië; c) Toremar aan de regio Toscane.

(28) De wet van 2009 bepaalde tevens dat uiterlijk 31 december 2009 nieuwe “overeenkomsten” zouden worden gesloten tussen de Italiaanse staat en Tirrenia en Siremar. Evenzo zouden de regionale diensten worden verankerd in nieuwe “openbaredienstcontracten” die tussen Saremar, Toremar en Caremar en de respectieve regionale autoriteiten van Sardinië en Toscane (uiterlijk 31 december 2009) en van Campanië en Lazio (uiterlijk 28 februari 2010) zouden worden gesloten. De nieuwe overeenkomsten of openbaredienstcontracten zouden samen met de ondernemingen zelf worden aanbesteed. De nieuwe eigenaren van elk van deze ondernemingen zouden vervolgens de desbetreffende overeenkomst of het desbetreffende openbaredienstcontract ondertekenen (17).

(29) Hiertoe werden de initiële overeenkomsten, waaronder die welke betrekking heeft op Siremar, bij de wet van 2009 wederom verlengd, van 1 januari 2010 tot en met 30 september 2010.

(30) In de wet van 2009 waren ook de volgende vaste jaarlijkse compensatieplafonds voor de dienstverrichting vanaf 2010 opgenomen (in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomsten alsook van de nieuwe overeenkomsten en openbaredienstcontracten), met een totaalbedrag van 184 942 251 EUR: Onderneming Maximale jaarlijkse compensatie Tirrenia 72 685 642 EUR Siremar 55 694 895 EUR Saremar 13 686 441 EUR Toremar 13 005 441 EUR Caremar 29 869 832 EUR (18) Tabel 1 Compensatieplafonds vanaf 2010

(31) Tot slot bevatte wet nr. 163 van 1 oktober 2010 (“de wet van 2010”) tot omzetting van wetsbesluit nr. 125 van 5 augustus 2010 (“wetsbesluit 125/2010”) de verdere verlenging van de initiële overeenkomsten, waaronder die welke betrekking heeft op Siremar, van 1 oktober 2010 tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar.

2.1.3. De privatisering van Siremar en het sluiten van de nieuwe overeenkomst

(32) In oktober 2010 ging een aanbestedingsprocedure van start om een koper te vinden voor het bedrijfsonderdeel Siremar (zie punt 2.3.3). In dit verband wordt gedoeld op het bedrijfsonderdeel Siremar, in plaats van Siremar, aangezien de aanbestedingsprocedure alleen betrekking had op de activa en contracten die nodig waren voor nakoming van de openbaredienstverplichtingen (19) die in een met de overnemer af te sluiten nieuwe overeenkomst waren gespecificeerd. Derhalve wordt verwezen naar “het bedrijfsonderdeel Siremar” in plaats van enkel naar “Siremar”. De resterende activa van Siremar, zoals de snelle veerboot Guizzo, die voor andere doeleinden werden aangewend, zouden in afzonderlijke procedures worden verkocht. Verder leidde de verkoop niet tot overdracht van de tot de verkoopdatum door Siremar aangegane schulden aan de koper. Siremar onder buitengewoon beheer (“Siremar onder bijzonder beheer”) bestaat tot op heden als een aparte entiteit, zij het in eerste instantie om te worden geliquideerd nadat zij haar schuldeisers heeft terugbetaald.

(33) Na haar winnende bod in de aanbestedingsprocedure ondertekende CdI op 20 oktober 2011 het overnamecontract voor het bedrijfsonderdeel Siremar. Vervolgens werd op 30 juli 2012 de nieuwe overeenkomst voor het onderhouden van scheepvaartverbindingen ondertekend door Italië en CdI. Op grond daarvan werd het eigendom van het bedrijfsonderdeel Siremar op 31 juli 2012 overgedragen van de Italiaanse staat aan CdI.

(34) SNS — de andere onderneming die een bod op het bedrijfsonderdeel Siremar had uitgebracht — heeft de overdracht aangevochten voor de Italiaanse administratieve rechtbanken, die uiteindelijk oordeelden dat de aanbestedingsprocedure gedeeltelijk moest worden overgedaan en dat CdI daarbij geen nieuwe biedingen mocht uitbrengen (zie de overwegingen 93 tot en met 100). Na de bevestiging van haar eerdere bod won SNS dus de nieuwe aanbestedingsprocedure, waarbij zij het bedrijfsonderdeel Siremar overnam en de nieuwe overeenkomst met Italië op 11 april 2016 ondertekende.

(35) Sinds die datum onderhoudt SNS de routes in het kader van de nieuwe overeenkomst, terwijl Siremar onder bijzonder beheer en CdI beide worden geliquideerd.

2.2. Maatregelen in het kader van de besluiten van 2011 en 2012

(36) In de formele onderzoeksprocedures die bij de besluiten van 2011 en 2012 werden ingeleid, zijn de volgende maatregelen beoordeeld (zie ook punt 3): 1) de compensatie voor het beheer van de DAEB’s in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomsten (maatregel 1); 2) de onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Tirrenia en Siremar (maatregel 2); 3) de privatisering van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (20) (maatregel 3); 4) de betaalde compensatie voor het beheer van een DAEB op grond van de toekomstige overeenkomsten/openbaredienstcontracten (maatregel 4); 5) de voorrang bij het aanmeren (maatregel 5); 6) de in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen (maatregel 6); 7) vijf aanvullende maatregelen die door de regio Sardinië zijn vastgesteld ten faveure van Saremar (maatregel 7) (21).

2.3. Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen waarop dit besluit ziet

(37) In dit besluit worden alleen de in overweging 36 genoemde maatregelen 1 tot en met 6 behandeld voor zover zij betrekking hebben op Siremar, CdI of SNS. Deze maatregelen worden in de onderstaande punten uitvoeriger beschreven.

2.3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Siremar

2.3.1.1. De openbaredienstverplichtingen

(38) Artikel 1 van de initiële overeenkomst met Siremar voorzag in vijfjarenplannen waarin werd gepreciseerd welke havens moesten worden aangedaan, welke scheepstypen moesten worden gebruikt en wat de vereiste frequentie van de dienst was. De initiële overeenkomst met Siremar werd in 1994 en 1995 gewijzigd.

(39) Het eerste vijfjarenplan (periode 1990-1994) werd bij ministerieel besluit van 29 mei 1990 goedgekeurd en met terugwerkende kracht per 1 januari 1990 toegepast. In het tweede plan voor de jaren 1995-1999, goedgekeurd bij ministerieel besluit van 14 mei 1996, bleven de routes en frequenties nagenoeg ongewijzigd.

(40) Voor de perioden 2000-2004 en 2005-2008 werden formeel geen vijfjarenplannen vastgesteld met betrekking tot Siremar. In plaats daarvan bleven het netwerk van routes en de frequenties tussen 1999 en 2008 grotendeels gelijk. Het interministeriële besluit van 9 maart 2004 (“het besluit van 2004”) bevatte beperkte wijzigingen voor Siremar, die betrekking hadden op de vervanging van oude schepen en een capaciteitsuitbreiding bij dezelfde frequenties (22).

(41) Uit hoofde van de nadien verlengde en (voor sommige routes) gewijzigde initiële overeenkomst onderhield Siremar van 1 januari 2009 tot en met 30 juli 2012 het hele jaar door de volgende vijf bundelingen van routes, met verschillende frequenties en tijdstippen afhankelijk van de individuele route, het soort dienst (veerdienst of sneldienst), en het seizoen: — Op de bundel Milazzo — Eolische eilanden — Napels, die de eilanden Vulcano, Lipari, Salina, Filicudi, Alicudi, Panarea en Stromboli (“Eolische eilanden”) alsook de steden Milazzo in Sicilië en Napels in Campanië omvat, onderhield Siremar zowel veerdiensten als sneldiensten op tien individuele routes (23). — van 17.6.2021 — Op de bundel Palermo — Ustica onderhield Siremar zowel veerdiensten als sneldiensten op twee individuele routes (24). — Op de bundel Porto Empedocle — Pelagische eilanden, die de eilanden Linosa en Lampedusa (“Pelagische eilanden”) omvat, bood Siremar veerdiensten aan op één individuele route. — Op de bundel Trapani — Pantelleria verzorgde Siremar veerdiensten op één individuele route.

2.3.1.2. Begroting en looptijd

(42) De onderstaande tabel geeft een overzicht van de jaarlijkse compensatie die in de periode 2009 tot en met juli 2012 aan Siremar is betaald: Jaar Compensatie 2009 67 009 405 EUR 2010 55 694 895 EUR 2011 55 694 895 EUR 2012 32 348 816 EUR (januari-juli) (25) Tabel 2 Compensatie 2009-2012 (EUR)

(43) In de initiële overeenkomst (zoals gewijzigd in 1994) is bepaald dat de jaarlijkse compensatie voor openbare diensten als volgt wordt uitbetaald: uiterlijk 1 maart van elk jaar een eerste voorschot, gelijk aan 70 % van de compensatie die in het voorgaande jaar werd betaald; uiterlijk 30 juni een tweede betaling van nog eens 20 %; uiterlijk 30 november een eindbetaling van het saldo van de compensatie voor het desbetreffende jaar, op basis van een schatting van de toekomstige baten en verliezen (26). De definitieve resultaten worden vervolgens gecontroleerd wanneer de onderneming de jaarrekening opstelt. Indien bleek dat de betalingen aan Siremar de nettokosten van de geleverde diensten (baten minus verliezen) hadden overschreden, was het bedrijf gehouden het verschil binnen 15 dagen na de goedkeuring van de jaarrekening terug te betalen. Bij besluit van de interministeriële conferentie over de vaststelling van een jaarlijkse subsidie, die op grond van artikel 11 van wet nr. 856/1986 werd ingesteld tussen het ministerie van Infrastructuur en Vervoer (“het ministerie van Vervoer”), het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Economische Ontwikkeling (“de interdepartementale conferentie”), worden na 25 november 2010 alle overcompensaties in mindering gebracht op toekomstige subsidievoorschotten.

(44) In 2009 werd de compensatie anders berekend dan in 2010, 2011 en 2012. De berekening vond plaats zoals hieronder is beschreven. — In 2009 toegekende compensatie

(45) In presidentieel besluit nr. 501 van 1 juni 1979 (“presidentieel besluit 501/79”) zijn de diverse aspecten (kosten en baten) vermeld die in de berekening van de subsidie voor maritieme openbaredienstverleners verdisconteerd moeten worden. Verder voorzag wet nr. 856 van 5 december 1986 (“wet 856/86”) in bepaalde aanpassingen in het stelsel van maritieme openbaredienstverplichtingen in Italië. Ten aanzien van de verbindingen met grote en kleine eilanden werden bij artikel 11 van die wet de voorwaarden voor de berekening van de compensatie voor openbare diensten gewijzigd. De subsidie moest namelijk worden berekend op basis van het verschil tussen de baten en kosten van de dienst, vastgesteld aan de hand van gemiddelde en objectieve parameters, en moest een redelijk rendement op kapitaal bevatten. Datzelfde artikel bepaalt tevens dat in de openbaredienstcontracten een lijst met gesubsidieerde routes, de frequenties en de te gebruiken scheepstypen moesten worden opgenomen. De subsidies zouden door de verantwoordelijke ministers moeten worden goedgekeurd. In de initiële overeenkomsten zijn de uitgangspunten van presidentieel besluit 501/79 en wet 856/86 verwerkt.

(46) Voor 2009 werd de compensatie voor de verrichting van DAEB’s berekend overeenkomstig de methode van de initiële overeenkomsten, die sinds 1991 van kracht was en na de oorspronkelijke vervaldatum van 31 december 2008 is verlengd. Meer bepaald kwam de hoogte van de compensatie overeen met het gecumuleerde nettotekort van de in het kader van de openbare dienstverlening verrichte diensten, vermeerderd met een variabel bedrag ten belope van het rendement op kapitaal.

(47) Hieronder volgen de diverse kostenelementen die bij de berekening van de door de overheidsinstanties vastgestelde compensatie in aanmerking worden genomen: kosten voor acquisitie, publiciteit en verblijf; kosten voor laden, lossen en manoeuvreren; personeelskosten; scheepsonderhoudskosten; administratieve kosten; verzekeringskosten; kosten voor huur en lease; brandstof, belastingen en afschrijvingskosten. — In 2010, 2011 en 2012 toegekende compensatie

(48) Vanaf 2010 wordt de compensatie voor het beheer van de DAEB bepaald aan de hand van een nieuwe methode, getiteld “Criteria voor de omschrijving van de openbaredienstverplichtingen en de tariefontwikkeling in de sector cabotage in het zeevervoer van openbaar belang” en opgenomen in het CIPE (27)-besluit van 9 november 2007 (“het CIPE-besluit”) (28). Volgens de preambule werd het CIPE-besluit uitgevaardigd met het oog op de aanstaande privatisering van de overheidsbedrijven die in het kader van de openbaredienstverlening scheepvaartverbindingen verzorgden (29). De bepalingen van het CIPE-besluit werden toegepast op de door de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia sinds 2010 geleverde diensten.

(49) Volgens de methode van het CIPE-besluit mogen de ondernemingen die maritieme openbare diensten verrichten een gepast rendement behalen. Het rendement op kapitaal (“return on capital” of “ROIC”) wordt berekend op basis van de gewogen gemiddelde vermogenskostenvoet (“WACC”). Het vereiste rendement op eigen vermogen (30) moet worden berekend aan de hand van het Capital Asset Pricing Model.

(50) Op basis van dat model worden de kosten van eigen vermogen berekend als functie van i) een risicovrij percentage, ii) de bèta (een schatting van het risicoprofiel van de onderneming vis-à-vis de kapitaalmarkt), en iii) de aan de kapitaalmarkt toegekende risicopremie op eigen vermogen.

(51) Meer bepaald worden de kosten van eigen vermogen berekend door een opslag voor het dragen van extra risico toe te passen op het rendement op risicovrije activiteiten. Deze opslag wordt berekend door de marktrisicopremie te vermenigvuldigen met de bèta ervan, die meet hoe risicovol een bepaalde activiteit is ten opzichte van de markt.

(52) Volgens het CIPE-besluit komt het rendement op risicovrije activiteiten overeen met het gemiddelde brutorendement van tienjarige benchmarkobligaties over de afgelopen twaalf maanden, waarvoor gegevens beschikbaar zijn.

(53) In het CIPE-besluit is de marktrisicopremie op 4 % vastgesteld. Bij diensten die op niet-exclusieve basis worden verricht, wordt het veronderstelde grotere risico voor de exploitant bovendien gecompenseerd door nog eens 2,5 % bij de marktrisicopremie op te tellen.

(54) In de praktijk mag het aan Siremar betaalde compensatiebedrag zoals vastgelegd in de wet van 2009 echter niet uitstijgen boven 55 694 895 EUR per jaar (zie overweging 30). Hoewel de wet van 2009 een maximum heeft vastgesteld voor de compensatie die jaarlijks aan alle ondernemingen van Tirrenia wordt betaald voor de uitvoering van hun openbaredienstverplichtingen, bevat het CIPE-besluit bepaalde waarborgen om te garanderen dat deze maatschappijen hun exploitatiekosten in voldoende mate kunnen dekken.

(55) Volgens het CIPE-besluit moeten in het bijzonder de omvang van de dienstverlening, de maximumtarieven en de compensatie worden vastgesteld om alle toelaatbare kosten van de dienstverlener volledig te kunnen dekken. De volgende formule wordt gehanteerd: VA(RSP) + VA(AI(X)) = VA(CA) waarbij: — VA(RSP) staat voor de geactualiseerde waarde van de compensatie voor de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen; — VA(AI(X)) staat voor de geactualiseerde waarde van overige ontvangsten (tariefopbrengsten en dergelijke); — (VA(CA)) staat voor de geactualiseerde waarde van toelaatbare exploitatiekosten, schuldaflossing en rendement op kapitaal.

(56) Als de vergelijking niet kloppend is, kan de omvang van de gesubsidieerde activiteiten worden teruggebracht of kan anders de dienstverlening (bv. de scheepstypen) worden herzien of kunnen de maximumtarieven worden aangepast.

(57) Het maximumtarief (exclusief belastingen en havengelden) voor elke dienst wordt jaarlijks aangepast aan de hand van de volgende formule voor prijsplafonds: ΔΤ = ΔΡ - Χ waarbij: — ΔΤ staat voor de jaarlijkse procentuele verandering van het maximumtarief; — ΔΡ staat voor het inflatiepercentage van het referentiejaar; — Χ staat voor het reële jaarlijkse aanpassingspercentage van het maximumtarief uit de overeenkomst of de openbaredienstcontracten, dat voor de duur van de overeenkomst of de openbaredienstcontracten constant blijft.

(58) Het CIPE-besluit bepaalt verder dat het maximumtarief kan worden aangepast om rekening te houden met schommelingen in brandstofkosten, met als ijkpunt publiekelijk beschikbare standaardprijzen.

2.3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar

(59) Op 16 november 2010 heeft de Commissie de reddingssteun aan Tirrenia en Siremar goedgekeurd (“het besluit van 2010”) (31). De steun bestond uit een garantie voor door particuliere banken verleende kredietlijnen ten belope van 95 000 000 EUR. Italië verbond zich ertoe om de Commissie, uiterlijk zes maanden na de goedkeuring van de reddingssteunmaatregel, op de hoogte te brengen van een herstructureringsplan of van bewijs dat de lening volledig was terugbetaald en/of dat de garantie was stopgezet.

(60) De particuliere banken Banca Infrastrutture Innovazione e Sviluppo (“BIIS”) en Unicredit hebben later een kredietlijn van 40 000 000 EUR voor Tirrenia en Siremar goedgekeurd (d.w.z. 25 000 000 EUR voor Tirrenia en 15 000 000 EUR voor Siremar), met 30 juni 2011 als vervaldatum. De staat verleende op 15 februari 2011 een waarborg voor die kredietlijn.

(61) De middelen werden vervolgens als volgt uitgekeerd: a) de eerste tranche op 28 februari 2011 (20 000 000 EUR voor Tirrenia en 12 000 000 EUR voor Siremar); b) de tweede tranche op 23 maart 2011 (5 000 000 EUR voor Tirrenia en 3 000 000 EUR voor Siremar).

(62) Italië heeft de Commissie ervan op de hoogte gesteld dat, aangezien de eerste tranche van de gegarandeerde lening pas op 28 februari 2011 werd uitgekeerd, de periode van zes maanden voor de terugbetaling ervan overeenkomstig punt 25, a), van de communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (“de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004”) (32) en de overwegingen 32 en 47 van het besluit van 2010, op 28 augustus 2011 zou verstrijken.

(63) Aangezien Tirrenia en Siremar de lening vóór die datum niet hadden afgelost, riep BIIS op 11 juli 2011 de staatsgarantie in. Op die datum had Siremar derhalve een schuld van 15 121 838,33 EUR bij de staat uitstaan. Deze omvatte zowel de hoofdsom van de desbetreffende leningen als de uitstaande rente die aan de bank verschuldigd was.

(64) De faillissementsrechtbank keurde de opname van het ministerie van Economische Zaken onder de preferente schuldeisers (“prededucibili”) van Tirrenia en Siremar goed. Volgens de Italiaanse autoriteiten was de buitengewoon commissaris die was belast met het beheer van de onderneming toentertijd van oordeel dat Siremar de middelen uiterlijk 28 augustus 2011 zou kunnen terugbetalen en wel door gebruik te maken van de opbrengsten van de voorgenomen privatisering van de bedrijfsonderdelen Tirrenia en Siremar.

(65) Op 25 juli 2011 werd de overeenkomst voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Tirrenia aan CIN ondertekend. De overdracht van de activa liep echter vertraging op, en derhalve ook de betaling, hoofdzakelijk als gevolg van problemen bij het verkrijgen van de benodigde goedkeuringen voor fusies (eerst van de Commissie en vervolgens van de Italiaanse mededingingsautoriteit, de Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato, “AGCM”). De AGCM gaf op 21 juni 2012 uiteindelijk toestemming voor de transactie tussen Tirrenia en CIN, en de verkoop werd op 19 juli 2012 afgewikkeld. Op 20 oktober 2011 werd de overeenkomst voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Siremar aan CdI ondertekend. De overdracht van die activa liep echter ook vertraging op, in dit geval tot 1 augustus 2012 (zie de overwegingen 93 tot en met 95). Op 18 september 2012 heeft Siremar haar schuld aan de staat, inclusief rente, terugbetaald voor een totaalbedrag van 15 511 529,35 EUR.

2.3.3. De privatisering van Siremar, de contragarantie en de verhoging van het kapitaal van CdI

(66) Op 23 december 2009 publiceerde Fintecna de eerste aanbesteding voor de verkoop van het volledige aandelenkapitaal van Tirrenia, met inbegrip van haar dochteronderneming Siremar. Op 19 februari 2010 waren 16 blijken van belangstelling ingediend, afkomstig van 19 entiteiten. Op 4 augustus 2010, na het stuklopen van de onderhandelingen met de enige bieder die een bindend bod had uitgebracht, verklaarde Fintecna de procedure gesloten. Volgens Italië waren de onderhandelingen mislukt vanwege zorgen omtrent de financiële aspecten van het bod.

(67) Na het mislukken van de eerste privatiseringspoging werden Tirrenia en Siremar, die met ernstige financiële moeilijkheden kampten, beide toegelaten tot de collectieve insolventieprocedure waarin de Italiaanse wet voor grote ondernemingen voorziet, de zogeheten bijzondere surseanceprocedure (“amministrazione straordinaria”), en spoedig daarna failliet verklaard. Om precies te zijn werd Siremar op 17 september 2010 tot de bijzondere surseanceprocedure toegelaten. Op 5 oktober 2010 wees de rechtbank van Rome arrest nr. 381/2010 waarbij zij Siremar insolvent verklaarde.

2.3.3.1. De regels van de bijzondere surseanceprocedure

(68) In tegenstelling tot een gewone faillissementsprocedure, die er in de eerste plaats toe dient een insolvente onderneming te liquideren teneinde de vorderingen van de schuldeisers te voldoen, is de bij wetsbesluit nr. 270 van 8 juli 1999 (“wetsbesluit 270/1999”) vastgestelde bijzondere surseanceprocedure een specifieke insolventieprocedure voor grote ondernemingen, met als doel het veiligstellen van de activa en de voortzetting van de onderneming.

(69) Bij deze procedure wordt het beheer van de insolvente onderneming overgedragen aan een buitengewoon commissaris, die door het verantwoordelijke ministerie wordt aangesteld. De buitengewoon commissaris stelt een herstelplan voor de onderneming in kwestie voor, hetzij door herstructurering van de onderneming, hetzij door verkoop van haar activa. Voor het plan is voorafgaande toestemming van het verantwoordelijke ministerie nodig, waarbij rekening wordt gehouden met het advies van een raad van toezicht (waarvan de leden door het ministerie benoemde deskundigen zijn).

(70) Wetsbesluit nr. 347 van 23 december 2003 tot vaststelling van spoedeisende maatregelen voor de herstructurering van grote insolvente ondernemingen (“wetsbesluit 347/2003”), dat met wijzigingen is omgezet in wet nr. 39 van 18 februari 2004 (“de wet Marzano”), regelt de bijzondere surseanceprocedure die van toepassing is op grote insolvente ondernemingen die deze herstructureringsprocedure willen doorlopen. Deze ondernemingen moeten tevens cumulatief aan bepaalde voorwaarden voldoen wat betreft het aantal werknemers in het voorgaande jaar en de omvang van de schuldenlast.

(71) Voor de procedure moet de insolvente onderneming zowel een aanvraag bij de Italiaanse minister van Economische Ontwikkeling als een verzoekschrift bij de bevoegde faillissementsrechtbank indienen. Vervolgens besluit het ministerie over toelating van de insolvente onderneming tot de procedure en stelt het de buitengewoon commissaris aan die onder toezicht van de raad van toezicht valt, terwijl de faillissementsrechtbank de staat van insolventie van de onderneming nagaat.

(72) Binnen 180 dagen na zijn aanstelling moet de buitengewoon commissaris aan het ministerie een saneringsplan overleggen. De gewone faillissementsprocedure treedt alleen in werking als het ministerie het saneringsplan afwijst en de alternatieve procedure voor de verkoop van de activa niet haalbaar is.

(73) Bij artikel 4, lid 4 quater, van wetsbesluit nr. 134 van 28 augustus 2008 (“wetsbesluit 134/2008”), omgezet in wet nr. 166 van 27 oktober 2008 inzake spoedeisende maatregelen voor de herstructurering van grote insolvente ondernemingen (“Disposizioni urgenti in materia di ristrutturazione di grandi imprese in crisi”), werden diverse wijzigingen op de wet-Marzano ingevoerd. Deze wijzigingen gelden voor ondernemingen die essentiële openbare diensten verrichten en betreffen onder meer de mogelijkheid waarover de buitengewoon commissaris beschikt om een koper van de activa van de insolvente onderneming aan te wijzen via een onderhandelingsprocedure met partijen die zowel de continuïteit van de openbare dienstverlening op de middellange termijn als prompt ingrijpen kunnen waarborgen. In wetsbesluit 134/2008 is bepaald dat de verkoopprijs niet lager mag liggen dan de marktwaarde van de activa, zoals vastgesteld door een bij ministerieel besluit benoemde onafhankelijke deskundige.

(74) Wetsbesluit 134/2008 maakte het ook mogelijk om onmiddellijk een plan voor de vervreemding van de activa te verwezenlijken, terwijl onder de vorige regeling de onderneming eerst een saneringsplan bij het ministerie moest indienen. Tot slot bepaalt wetsbesluit 134/2008 dat als noch het plan voor de vervreemding van de activa noch het saneringsplan kan worden uitgevoerd of deze door het ministerie niet zijn goedgekeurd, de onderneming de gewone faillissementsprocedure zal doorlopen.

2.3.3.2. De verkoopprocedure

(75) De aanbesteding voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Siremar (33) gebundeld met de nieuwe twaalfjarige overeenkomst werd op 4 oktober 2010 gepubliceerd. De bedoeling van deze aanbesteding was om na te gaan of er nationale of internationale entiteiten waren met belangstelling voor de overname van het bedrijfsonderdeel Siremar die de continuïteit van de vervoersdiensten konden waarborgen. De aanbesteding werd op de website van Siremar gepubliceerd, alsook in meerdere kranten (34) en op bepaalde specialistische websites (35). De uiterste datum voor het indienen van blijken van belangstelling voor de aankoop van het bedrijfsonderdeel Siremar was 20 oktober 2010.

(76) Bij het verstrijken van de termijn hadden zes partijen (waarvan twee gezamenlijk) vijf blijken van belangstelling voor inschrijving op de aanbesteding van Siremar ingediend. Al deze partijen toonden aan dat zij aan de in het bericht van aanbesteding vermelde voorwaarde voldeden. De buitengewoon commissaris verzocht hen daarom een grondige duediligencecontrole naar het bedrijfsonderdeel Siremar uit te voeren. De belangstellenden kregen toegang tot de relevante documentatie op voorwaarde dat zij een geheimhoudingsovereenkomst tekenden.

(77) Eén van de zes partijen besloot niet aan de duediligencefase deel te nemen (36). Tijdens die fase hadden de overgebleven vijf partijen (waarvan twee met een gezamenlijk bod) toegang tot de virtuele datarooms waarin het volgende aanwezig was: a) gedetailleerde technische, juridische en financiële informatie over het te koop aangeboden bedrijfsonderdeel; b) het ondernemingsplan van het bedrijfsonderdeel Siremar, opgesteld door de buitengewoon commissaris; c) het duediligenceverslag van de verkoper en de balans van de onderneming op de dag waarop zij tot de bijzondere surseanceprocedure werd toegelaten; d) de nieuwe twaalfjarige ontwerpovereenkomst die tussen de winnende inschrijver en de staat moest worden gesloten; e) aanvullende informatie die potentiële kopers nodig hadden om het voorwerp van de verkoop juist te kunnen taxeren.

(78) Bij ministerieel besluit van 4 februari 2011 stelde de minister van Economische Ontwikkeling de Banca Profilo S.p.A. aan als onafhankelijke deskundige en belastte deze met de taxatie van zowel het bedrijfsonderdeel Tirrenia als Siremar krachtens artikel 4, lid 4 quater, van wetsbesluit 347/2003. Op 8 maart 2011 raamde de Banca Profilo S.p.A. de waarde van het bedrijfsonderdeel Siremar op 55 miljoen EUR. Deze voor alle potentiële bieders bestemde informatie werd voor het verstrijken van de termijn voor het indienen van bindende biedingen geüpload naar de dataroom.

(79) Op 15 maart 2011, bij het verstrijken van de oorspronkelijke termijn voor het indienen van bindende biedingen, stelde de buitengewoon commissaris van Siremar vast dat hij geen bod had ontvangen dat in overeenstemming was met de aanbestedingsvoorschriften. De procedure werd daarom heropend met als nieuwe uiterste datum 5 april 2011. Op die datum bracht CdI een bod uit van 60,1 miljoen EUR, terwijl Ustica Lines om verlenging van de termijn verzocht teneinde de noodzakelijke financiering voor het uitbrengen van haar eigen bod te verkrijgen. De buitengewoon commissaris heeft het bod van CdI naar de dataroom geüpload en de andere deelnemers uitgenodigd om uiterlijk 23 mei 2011 een beter bod uit te brengen. De volgende biedingen waren op die datum ontvangen: a) een bod van CdI ten bedrage van 69 miljoen EUR, waarvan 20 miljoen EUR vooraf te betalen en de rest gespreid over tien jaar (met 1,5 % rente); b) een bod van SNS ten bedrage van 55,1 miljoen EUR, waarvan 30,1 miljoen EUR vooraf te betalen en de rest gespreid over acht jaar (met 1,5 % rente).

(80) CdI is opgericht om deel te nemen aan de aanbestedingsprocedure van Mediterranea Holding di Navigazione S.p.A. (“Mediterranea”), Davimar Eolia Navigazione S.r.l. (“Davimar”), Navigazione Generale Italiana S.p.A. (37) (“NGI”), Lauro.it S.p.A., Isolemar S.r.l. en Riccardo Sanges & C. S.r.l. (38). Mediterranea had een aandelenbelang van 60 % in CdI (39). De andere aandeelhouders met de resterende 40 % van de aandelen van CdI waren in particuliere handen. Mediterranea had deelgenomen aan de procedure voor de eerste privatiseringspoging van Tirrenia (zie overweging 66) en was eigendom van de regio Sicilië (“Sicilië”) (43,02 %), van Lauro.it S.p.A. (34,36 %), van Isolemar S.r.l. (14,61 %) en van Acies S.r.l. (8,11 %).

(81) SNS is opgericht om deel te nemen aan de aanbestedingsprocedure van Ustica Lines S.p.A. (40) en Caronte & Tourist S.p.A. (41) (elk een aandeel van 50 %).

(82) Naar aanleiding van aanvullende verzoeken om informatie aan de twee bieders, met als uiterste datum 18 juli 2011, heeft de financieel adviseur voor de procedure op 26 juli 2011 de volgende opmerkingen gemaakt: a) het bod van CdI was in absolute termen hoger dan dat van SNS, maar het risicoprofiel van SNS was lager dan dat van CdI; b) het door SNS geboden deel van de verkoopprijs dat vooraf zou worden betaald (30,1 miljoen EUR) was volledig gegarandeerd, terwijl het door CdI geboden deel van de verkoopprijs (20 miljoen EUR) slechts gedeeltelijk was gegarandeerd; c) SNS had reeds een kapitaalverhoging van 25 miljoen EUR goedgekeurd en uitgevoerd, naast de kapitaalverhoging van 12 miljoen EUR die door CdI was goedgekeurd maar slechts gedeeltelijk was uitgevoerd.

(83) Op 3 augustus 2011 heeft Sicilië aan Unicredit een onvoorwaardelijke en onherroepelijke contragarantie verstrekt, zonder dat daar een vergoeding tegenover stond, voor een bedrag van 40 miljoen EUR. In die contragarantie stond dat Unicredit het verlenen van een garantie van 39 miljoen EUR aan CdI afhankelijk had gesteld van het verlenen van een contragarantie van 40 miljoen EUR door Sicilië.

(84) Op 5 augustus 2011 heeft CdI een patronaatsverklaring aan de buitengewoon commissaris doorgezonden die op dezelfde datum door Unicredit was afgegeven en waarin de bank toezegde de uitgestelde tranches van de door CdI geboden verkoopprijs tot 39 miljoen EUR te garanderen (42). In de patronaatsverklaring van Unicredit wordt de garantie afhankelijk gesteld van: 1) de ondertekening door CdI van de verkoopovereenkomst van het bedrijfsonderdeel Siremar vóór de uiterste datum van 31 december 2011, en 2) de verificatie van de bevoegdheid van de accountant-generaal van Sicilië om de contragarantie te verstrekken.

(85) De financieel adviseur en andere bij de procedure betrokken consultants hebben bevestigd dat de documenten door CdI waren ingediend na de uiterste datum van 18 juli 2011 voor de indiening van bijkomende verduidelijkingen en bewijsstukken, en dat zij derhalve niet in aanmerking konden worden genomen. Bijgevolg heeft de raad van toezicht van Siremar onder bijzonder beheer op 29 augustus 2011 de gunning van het bedrijfsonderdeel aan SNS goedgekeurd en op 1 september 2011 heeft de buitengewoon commissaris het verantwoordelijke ministerie gevraagd toestemming voor die gunning te verlenen.

(86) Op 2, 6 en 7 september 2011 heeft Sicilië brieven aan datzelfde ministerie gestuurd waarin werd benadrukt dat CdI de hoogste prijs had geboden en gedeeltelijk in handen was van Sicilië, wat als een toereikende garantie voor haar financiële stabiliteit moest worden beschouwd. Sicilië heeft tevens rechtstreeks aan het ministerie gestuurd: de patronaatsverklaring van Unicredit, zijn eigen contragarantie, en juridisch advies waaruit blijkt dat de accountant-generaal bevoegd was die contragarantie te verstrekken. Op 8 september 2011 heeft het ministerie de buitengewoon commissaris gevraagd aanvullende informatie en verduidelijkingen over de documenten van CdI te verstrekken, ondanks de te late indiening daarvan. Op 22 september 2011 heeft de financieel adviseur de buitengewoon commissaris meegedeeld dat ondanks het feit dat CdI de procedurele termijnen niet in acht had genomen, de nieuwe documenten het risicoprofiel van CdI aanzienlijk hadden verminderd. Dit betekende dat de contante waarde van het bod van SNS niet langer als gunstiger dan dat van CdI kon worden beschouwd.

(87) Op 26 september 2011 heeft het ministerie navraag gedaan bij de Presidenza del Consiglio of de door Sicilië verstrekte contragarantie voor de financiële verplichtingen van CdI tot staatssteunbezwaren zou kunnen leiden. De Presidenza del Consiglio heeft bevestigd dat aangezien Unicredit haar beslissing om een garantie te verstrekken afhankelijk had gesteld van het verlenen van een contragarantie door Sicilië, de contragarantie moest worden beoordeeld in het kader van de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties (“de garantiemededeling”) (43).

(88) Op 27 september 2011 heeft de buitengewoon commissaris het ministerie toestemming gevraagd om een extra fase aan de procedure toe te voegen. Nadat deze toestemming was verkregen, heeft de financieel adviseur op 29 september 2011 CdI en SNS uitgenodigd om uiterlijk 13 oktober 2011 nieuwe en verbeterde bindende biedingen uit te brengen.

(89) CdI heeft een nieuw en verbeterd bod uitgebracht, dat als volgt is samengesteld: a) 69,15 miljoen EUR verkoopprijs, 34,65 miljoen EUR vooraf te betalen en de rest gespreid (13,8 miljoen EUR aan het einde van het derde jaar, 10,35 miljoen EUR aan het einde van het zesde jaar en 10,35 miljoen EUR aan het einde van het achtste jaar, met 1,5 % rente); b) als garantie voor de verkoopprijs: patronaatsverklaring van 12 oktober 2011, afgegeven door Unicredit (verbintenis tot het garanderen van het bedrag van de uitgestelde betalingen van de door CdI geboden nieuwe verkoopprijs, namelijk 34,5 miljoen EUR); notariële bekrachtiging van het besluit van de aandeelhouders om het kapitaal te verhogen tot 21,48 miljoen EUR (zie punt 2.3.3.4); twee brieven van MPS Capital Services, waarin zij toezegt de eerste tranche van de verkoopprijs (tot 20 miljoen EUR) te financieren en de vorige garantie van 5 miljoen EUR voor het bod van 23 mei 2011 te verlengen.

(90) SNS heeft het bod bevestigd dat zij op 23 mei 2011 heeft uitgebracht.

(91) Op 13 oktober 2011 hebben het buitengewoon beheer en zijn consultants vastgesteld dat het bod van CdI overeenkwam met de waarde van het bedrijfsonderdeel zoals geschat door de Banca Profilo en financieel gunstiger was dan het bod van SNS. Voorts voldeed het bij het bod van CdI gevoegde ondernemingsplan aan de vereisten en was er voldoende bewijs dat CdI de continuïteit van de maritieme openbare dienst kon waarborgen. Derhalve vroeg de buitengewoon commissaris het ministerie om de opdracht aan CdI te gunnen.

(92) Op 14 oktober 2011 heeft de raad van toezicht een gunstig advies uitgebracht en heeft het ministerie de gunning van de opdracht aan CdI goedgekeurd.

(93) Op 20 oktober 2011 hebben de buitengewoon commissaris van Siremar en CdI de overeenkomst voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Siremar ondertekend. Op 22 november 2011 heeft SNS echter beroep ingesteld tegen de beslissing van de buitengewoon commissaris om het bedrijfsonderdeel aan CdI te gunnen bij het Tribunale Amministrativo Regionale van Lazio (“het TAR”).

(94) Op 7 juni 2012 heeft het TAR van Lazio geoordeeld dat de door Sicilië aan Unicredit verstrekte contragarantie voor een deel van de door CdI geboden verkoopprijs staatssteun vormde, ongeacht of de garantie uiteindelijk is uitgevoerd of ingetrokken (“beslissing 5172/2012”). Het TAR heeft de verkoopprocedure voor het bedrijfsonderdeel Siremar gedeeltelijk nietig verklaard (44).

(95) Mediterranea heeft tegen die beslissing beroep ingesteld bij de Consiglio di Stato (“de CdS”). Bij voorlopige voorziening van 18 juli 2012 heeft de CdS de uitvoering van beslissing 5172/2012 opgeschort (zonder uitspraak ten gronde over het beroep te doen). Op 30 juli 2012 heeft CdI de nieuwe overeenkomst voor de uitvoering van de openbare dienst ondertekend en op 1 augustus 2012 heeft de buitengewoon commissaris het bedrijfsonderdeel Siremar aan CdI overgedragen.

(96) Op 7 februari 2014 heeft de CdS uitspraak ten gronde over het door Mediterranea ingestelde beroep gedaan en geconcludeerd dat bij de door Sicilië verleende contragarantie de in de nationale wetgeving vastgelegde beginselen van transparantie en non-discriminatie niet in acht waren genomen (“beslissing 592/14”). De CdS oordeelde in zijn beslissing dat de contragarantie de volledige doeltreffendheid van het non-discriminatiebeginsel tussen de twee deelnemers aan de aanbesteding in gevaar had gebracht en verklaarde derhalve de verkoopprocedure voor het bedrijfsonderdeel Siremar gedeeltelijk nietig (door nietigverklaring van de handeling tot gunning van de opdracht aan CdI). Met name de garantie van Unicredit was de facto afhankelijk van het verstrekken van de contragarantie door Sicilië, ook al werd Sicilië door Unicredit niet uitdrukkelijk genoemd (zie punt 2.3.3.5).

(97) De verkoopovereenkomst die CdI na de aanbesteding met de Italiaanse staat heeft gesloten, werd bij arrest van de CdS niet nietig verklaard. De CdS heeft namelijk alleen de gunning nietig verklaard, aangezien het daarbij om een bestuurshandeling ging, maar heeft noch de verkoopovereenkomst noch de nieuwe overeenkomst, waarbij sprake was van privaatrechtelijke overeenkomsten, nietig verklaard. CdI bleef derhalve de openbare dienst verzorgen zoals vastgelegd in de nieuwe overeenkomst (45).

(98) Op verzoek van de Italiaanse autoriteiten en SNS heeft het TAR van Lazio op 9 februari 2015 uitspraak gedaan over de uitlegging van zijn eerdere beslissing van juni 2012 en van de beslissing van februari 2014 van de CdS (“beslissing 2351/15”). In zijn beslissing heeft het TAR van Lazio geoordeeld dat de laatste fase van de verkoopprocedure voor Siremar opnieuw moest worden gestart met ingang van 29 september 2011 (46). Het TAR van Lazio heeft bevestigd dat CdI van deze nieuwe fase van de procedure moest worden uitgesloten. Het TAR van Lazio heeft eveneens geoordeeld dat het ministerie van Economische Zaken de nodige maatregelen moest nemen om een herstart van de procedure binnen 120 dagen na de datum van de uitspraak mogelijk te maken.

(99) Om de uitspraak van het TAR van Lazio uit te voeren, heeft Siremar onder bijzonder beheer: — het bod van CdI van de procedure uitgesloten; — bij SNS geverifieerd dat haar bod van 23 mei 2011 van 55,1 miljoen EUR nog steeds geldig was (door SNS bevestigd op 19 januari 2016); — gecontroleerd dat het bod van SNS voldeed aan de nodige vereisten met betrekking tot het verlenen van openbare diensten en aan de toepasselijke wetgeving; — de waarde van de activa gecontroleerd aan de hand van een nieuw rapport dat in opdracht is opgesteld door Ecorys (“het tweede rapport van Ecorys”), waarin de waarde op 34,4-39,9 miljoen EUR wordt geschat (zie overweging 122); — de verkoopovereenkomst van het bedrijfsonderdeel met CdI ontbonden en de door CdI reeds betaalde schuld van 37,1 miljoen EUR aan SNS overgedragen (47); — na op 6 april 2016 de toestemming van het ministerie te hebben verkregen, het bedrijfsonderdeel op 11 april 2016 aan SNS gegund.

(100) Op diezelfde datum hebben SNS en het ministerie van Vervoer de nieuwe overeenkomst ondertekend.

2.3.3.3. De verkoopovereenkomst met SNS

(101) In de verkoopovereenkomst tussen Siremar onder bijzonder beheer en SNS wordt het bedrijfsonderdeel Siremar omschreven als de tak van de onderneming die zich uit hoofde van de lopende openbaredienstverplichtingen bezighoudt met zeevervoersdiensten (48). In artikel 4 wordt specifiek vermeld dat de activa van het bedrijfsonderdeel in een bijlage staan beschreven en betrekking hebben op alle immateriële (49) en materiële activa (50) die door de onderneming bij de uitvoering van haar openbaredienstverplichtingen worden ingezet.

(102) Volgens artikel 5 van de verkoopovereenkomst verloopt de betaling van de verkoopprijs van 55,1 miljoen EUR als volgt: a) 37,1 miljoen EUR bij ondertekening van de verkoopovereenkomst (door middel van de overdracht van de verplichting tot betaling van een vergoeding aan CdI); b) uitstel van de rest als volgt, met rente van 1,5 %: 9 miljoen EUR, na 72 maanden; 9 miljoen EUR, na 96 maanden.

(103) In artikel 7, lid 6, punt d), van de verkoopovereenkomst is bepaald dat de koper in staat is om, overeenkomstig artikel 4, lid 4 quater, van wetsbesluit 347/2003, voor de middellange termijn de continuïteit van de dienstverlening te waarborgen.

(104) In artikel 7, lid 9, van de verkoopovereenkomst wordt uiteengezet dat de koper alle administratieve medewerkers en bemanningsleden die werden ingezet voor de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen een nieuw baanaanbod zal doen, daarbij rekening houdend met verworven kwalificaties en/of het equivalent van de functieomschrijvingen, evenals mogelijke afspraken met de vakbonden. Volgens dat artikel moet de koper, conform de vereisten van artikel 63, lid 2, van wetsbesluit 270/1999, voor een periode van twee jaar afzien van niet-disciplinaire ontslagen (“de voorwaarde met betrekking tot het personeel”). Op grond van artikel 7, leden 11 en 12, van de verkoopovereenkomst is de koper verplicht om de verkoper op gezette tijden te informeren over de nakoming van deze verplichtingen, met aanzienlijke boeten bij verzuim.

(105) Artikel 8, lid 12, van de verkoopovereenkomst bepaalt dat de nieuwe eigenaar, overeenkomstig artikel 63, lid 5, van wetsbesluit 270/1999, niet gehouden is tot aflossing van enige schuld die Siremar vóór de overdracht van het bedrijfsonderdeel is aangegaan.

2.3.3.4. De kapitaalverhoging

(106) Op 13 oktober 2011 hebben de aandeelhouders van CdI zich ertoe verbonden het aandelenkapitaal te verhogen tot 21 480 236 EUR. Op 3 februari 2012 heeft Mediterranea, met meer dan 60 % van de aandelen van CdI meerderheidsaandeelhouder, zelf een kapitaalverhoging doorgevoerd. Als gevolg daarvan is het aandeel van Sicilië gedaald tot ongeveer 43 %, waardoor Sicilië niet langer meerderheidsaandeelhouder is.

(107) De kapitaalverhoging van CdI vond plaats toen Sicilië nog meerderheidsaandeelhouder van Mediterranea was, die op haar beurt weer meerderheidsaandeelhouder van CdI was (en nog steeds is). De kapitaalverhoging had tot doel het bedrijfsonderdeel Siremar te verwerven en de nieuwe overeenkomst uit te voeren.

2.3.3.5. De contragarantie

(108) In de loop van de privatisering heeft Sicilië een contragarantie ten gunste van Unicredit verstrekt.

(109) Ten eerste heeft Sicilië op 3 augustus 2011, zoals in overweging 83 is beschreven, een contragarantie ten gunste van Unicredit verstrekt, waardoor laatstgenoemde twee dagen later de eerste patronaatsverklaring kon afgeven met de toezegging de uitgestelde tranches van de door CdI geboden verkoopprijs (39 miljoen EUR) te garanderen. In die verklaring wordt de geldigheid van de garantie van Unicredit uitdrukkelijk afhankelijk gesteld van de geldigheid van de contragarantie van Sicilië.

(110) Ten tweede heeft Sicilië op 7 oktober 2011, in een latere fase van de procedure, bevestigd bereid te zijn om voor de uitgestelde betalingen van de nieuwe verkoopprijs een contragarantie te verstrekken tot een bedrag van 34,6 miljoen EUR. Op 12 oktober 2011 heeft Sicilië de contragarantie van 3 augustus 2011 gewijzigd en betalingen tot 36 miljoen EUR gegarandeerd. Op diezelfde datum heeft Unicredit de tweede patronaatsverklaring afgegeven die in het in overweging 89 beschreven winnende bod van CdI was opgenomen, zonder te vermelden dat de contragarantie van Sicilië, zoals gewijzigd, nog steeds van kracht was.

(111) Op 20 november 2011 is de contragarantie van Sicilië vervangen door een contragarantie van alle aandeelhouders van CdI. Op 31 januari 2012 heeft Sicilië Siremar onder bijzonder beheer een brief gestuurd met de mededeling dat de contragarantie van 12 oktober 2011 als herroepen moet worden beschouwd. Op 3 februari 2012 heeft Unicredit een nota uitgebracht waarin zij bevestigde dat haar garantie voor de uitgestelde tranches van de verkoopprijs niet afhankelijk was van een contragarantie van Sicilië.

2.3.3.6. Het onderzoek van de Banca Profilo

(112) Zoals hierboven is beschreven (zie overweging 78), werd de Banca Profilo door de minister van Economische Ontwikkeling aangewezen als onafhankelijke deskundige en belast met de taxatie van het bedrijfsonderdeel Siremar krachtens artikel 4, lid 4 quater, van de wet-Marzano. Op 8 maart 2011 heeft de Banca Profilo een rapport gepubliceerd met een beschrijving van de gebruikte taxatiemethoden en gegevens, waaronder het ondernemingsplan voor de periode 2011-2022 van Siremar zelf. Dit rapport bevatte een geschatte reeks waarden voor het bedrijfsonderdeel Siremar.

(113) De taxaties van de Banca Profilo zijn gebaseerd op diverse veronderstellingen, waaronder met name de veronderstelling dat het nieuwe openbaredienstcontract tot de vervaldatum zou gelden en dat het bedrijfsonderdeel Siremar dientengevolge voor het verzorgen van de in dat contract genoemde scheepvaartverbindingen compensatie voor openbare diensten zou ontvangen. De Banca Profilo hanteert in haar taxatierapport de “discounted cash flow” (“DCF”) en “economic value added” (“EVA”) als belangrijkste methoden en de “market multiples”-methode en de “equity”-methode als secundaire, voor controle bedoelde methoden.

(114) Bij de DCF-methode houdt de Banca Profilo rekening met: i) de tot aan de vervaldatum van de nieuwe overeenkomst gegenereerde kasstromen; ii) de liquidatiewaarde van het bedrijfsonderdeel Siremar op de dag van verstrijken van de nieuwe overeenkomst, op basis van de veronderstelling dat het niet mogelijk zal zijn om de activiteiten na die datum voort te zetten. Aan de hand van de EVA-methode beoordeelt de Banca Profilo: i) de gecorrigeerde boekwaarde; ii) de badwill/goodwill; iii) de liquidatiewaarde van het bedrijfsonderdeel Siremar op de dag van verstrijken van de nieuwe overeenkomst. Deze beoordeling is gebaseerd op gegevens uit het bedrijfsplan van de onderneming en op berekeningen van de Banca Profilo zelf.

(115) Wat de secundaire methoden betreft, ging het om het hiernavolgende. De “market multiples”-analyse is gebaseerd op de berekeningen van de Banca Profilo aan de hand van gegevens van Bloomberg over negen vergelijkbare scheepvaartmaatschappijen. De “equity”-methode bestaat uit een raming van de nettowaarde van de op de balans opgenomen activa, maar met enkele aanpassingen van de activa en passiva en vermeerderd met de geschatte waarde van de immateriële activa.

(116) De Banca Profilo concludeerde dat de waarde van het bedrijfsonderdeel Siremar op het moment van taxatie tussen 55 en 61 miljoen EUR bedroeg. Bijgevolg zou de minimumprijs voor deze onderneming op 55 miljoen EUR moeten worden vastgesteld.

2.3.3.7. Het eerste rapport van Ecorys en het tweede rapport van Ecorys

(117) In de loop van het onderzoek heeft de Commissie Ecorys met het vaststellen van de marktwaarde van het bedrijfsonderdeel Siremar belast. De consultant werd gevraagd om i) de marktwaarde van het bedrijfsonderdeel Siremar gebundeld met de nieuwe overeenkomst vast te stellen, ii) de marktwaarde van het bedrijfsonderdeel zonder bijkomende voorwaarden vast te stellen en iii) vast te stellen of de voorwaarde met betrekking tot het personeel de verkoopprijs heeft gedrukt.

(118) Om de waarde van het bedrijfsonderdeel Siremar gebundeld met de nieuwe overeenkomst te bepalen, zijn in het eerste rapport van Ecorys de belangrijkste methoden gehanteerd waarvan ook de Banca Profilo gebruik heeft gemaakt. Ecorys gebruikte met name de DCF- en de EVA-methode.

(119) Ten eerste concludeerde Ecorys dat als het bedrijfsonderdeel Siremar zonder bijkomende voorwaarden was verkocht, en meer bepaald zonder het nieuwe contract voor de openbaredienstverlening, de onderneming voor de liquidatiewaarde (51), d.w.z. — 0,3 miljoen EUR, zou zijn verkocht. Ecorys merkte op dat deze liquidatiewaarde negatief is en wees erop dat onmiddellijke liquidatie (in feite de verkoop van de schepen) voor een marktdeelnemer in een markteconomie geen haalbare optie was. Ecorys baseerde deze conclusie op de veronderstelling dat het bedrijfsonderdeel Siremar zijn activiteiten zonder de compensatie voor openbare diensten niet winstgevend kon voortzetten. Ecorys beschreef de openbaredienstroutes die door zowel Tirrenia als Siremar werden onderhouden als “zwaar verlieslijdende activiteiten die worden gekenmerkt door kleine aantallen passagiers en volledig afhankelijk zijn van financiering uit hoofde van de overeenkomsten”. Verder oordeelde Ecorys dat “de mogelijkheid om de kwaliteit van de dienstverlening aan te passen en meer speling bij het vaststellen van de prijzen van vervoersbewijzen geen voldoende voorwaarden vormen om deze routes in zakelijk opzicht economisch rendabel te maken”.

(120) Ten tweede veronderstelde Ecorys met het oog op de evaluatie van het bedrijfsonderdeel Siremar gebundeld met de nieuwe overeenkomst dat de nieuwe overeenkomst na de vervaldatum niet zou worden verlengd en dat Siremar derhalve zou worden geliquideerd (52). Op grond daarvan heeft Ecorys de minimale marktwaarde van het bedrijfsonderdeel Siremar vastgesteld op 57 miljoen EUR (dus 5 % meer dan de taxatie van de Banca Profilo).

(121) Ten derde heeft Ecorys de personeelsbezetting van zowel het bedrijfsonderdeel Tirrenia als Siremar vergeleken met die van diverse vergelijkbare veerdiensten en geconcludeerd dat de personeelsbezetting en personeelskosten van Siremar “niet afwijken van deze vergelijkbare ondernemingen voor wat betreft het arbeidskostenaandeel in de totale opbrengsten (53) en de verhouding tussen loonkosten en personeelsbezetting” (54). Op basis hiervan heeft Ecorys geconcludeerd dat er geen aanwijzingen zijn dat de voorwaarde met betrekking tot het personeel aanzienlijke gevolgen heeft gehad voor de waarde van het bedrijfsonderdeel Siremar.

(122) Zoals in overweging 99 is toegelicht, heeft Italië op 31 augustus 2015, alvorens de verkoopprocedure met SNS — waaraan het openbaredienstcontract was gegund — af te ronden, ook opdracht gegeven tot het opstellen van het tweede rapport van Ecorys om te controleren of het nieuwe bod van SNS een afspiegeling van de marktwaarde van het bedrijfsonderdeel vormde. In dit tweede rapport van Ecorys, uitgebracht op 28 oktober 2015, is de DCF-methode gehanteerd als belangrijkste evaluatie-instrument en de “equity”-methode om de robuustheid van de bevindingen te controleren. De nieuwe schatting van Ecorys op basis van de DCF-methode kwam uit op 34,4 miljoen EUR, uitgaande van de veronderstelling dat de nieuwe overeenkomst tot en met 31 juli 2024 van kracht zou zijn. Als de nieuwe overeenkomst zou worden verlengd tot en met 31 juli 2026, zou de geschatte waarde van het bedrijfsonderdeel Siremar 35,7 miljoen EUR bedragen. De “equity”-methode leverde een schatting op van 39,9 miljoen EUR.

(123) Tot slot werd dit rapport aangevuld met een door SNS opgestelde vergelijking van de twee ondernemingsplannen: een eerste rapport over de periode 2011-2022, opgesteld in mei 2011, en een tweede rapport over de periode 2016-2027, opgesteld in februari 2016. Ecorys concludeerde dat de twee plannen wat de aannames betreft niet identiek waren en niet hetzelfde niveau van detaillering omvatten (in het tweede ondernemingsplan was bijvoorbeeld de lijst met routes en frequenties niet opgenomen). De belangrijkste verschillen tussen de twee plannen waren de aannames over het gebruik van de vloot, over aflossingen en over personeelskosten, en het gebruik van eerdere gegevens van CdI, die in het eerste ondernemingsplan niet beschikbaar waren. Ecorys heeft tevens een beoordeling van één pagina opgesteld waarin aan de Italiaanse autoriteiten de interne logische consistentie van het tweede ondernemingsplan van SNS voor de periode 2016-2027 wordt bevestigd.

2.3.4. De nieuwe overeenkomst

2.3.4.1. De begunstigde

(124) In eerste instantie was CdI de winnende bieder op het bedrijfsonderdeel Siremar en ondertekende zij op 30 juli 2012 de nieuwe overeenkomst voor het onderhouden van scheepvaartroutes. Vervolgens is SNS op 11 april 2016 in de plaats getreden van CdI en begonnen met de exploitatie van diezelfde routes.

2.3.4.2. De routes

(125) In het kader van de nieuwe overeenkomst moesten CdI en later SNS passagiers- en veerdiensten verzorgen op 20 cabotageroutes verdeeld in 5 bundels, in sommige gevallen met verschillende frequenties en/of routes tussen het hoogseizoen en het laagseizoen (55) (zie Tabel 3). Veerverbindingen (gemengd) Passagiersverbindingen (snelle schepen) Bundel Milazzo — Eolische eilanden — Napels C/1: Milazzo — Vulcano — Lipari — Rinella — Panarea — Ginostra —Stromboli — Napels en vice versa (het hele jaar door, twee verbindingen per week) C/2: Milazzo — Vulcano — Lipari — Rinella — Salina en vice versa (het hele jaar door, één verbinding per dag, geen diensten op zondagen in het laagseizoen) C/3: Milazzo — Vulcano — Lipari — Salina — Panarea — Ginostra — Stromboli en vice versa (het hele jaar door, twee verbindingen per week) C/4: Milazzo — Vulcano — Lipari — Salina — Rinella — Filicudi — Alicudi en vice versa (het hele jaar door, vijf verbindingen per week in het hoogseizoen en vier per week in het laagseizoen) C/6: Lipari — Vulcano — Milazzo en vice versa (het hele jaar door, één verbinding per dag) ALC/2: Milazzo — Vulcano — Lipari — Rinella — Salina en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) ALC/3: Milazzo — Vulcano — Lipari — Salina — Panarea — Ginostra — Stromboli en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) ALC/4: Milazzo — Vulcano — Lipari — Salina — Rinella — Filicudi — Alicudi en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) ALC/6: Lipari — Vulcano — Milazzo en vice versa (het hele jaar door, één verbinding per dag) ALC/2 BIS: Lipari — Rinella — Salina — Lipari (het hele jaar door, vier verbindingen per week in het hoogseizoen, drie per week en één per dag tot Salina in het laagseizoen) Bundel Palermo — Ustica D/1: Palermo — Ustica en vice versa (het hele jaar door, één verbinding per dag) ALD/1: Ustica — Palermo en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) Bundel Trapani — Egadische eilanden D/2: Trapani — Favignana — Levanzo — Marettimo en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) D/3: Trapani — Favignana — Levanzo — Trapani (het hele jaar door, twee verbindingen per dag in het hoogseizoen, twaalf per week en minder frequente verbindingen met Levanzo in het laagseizoen) ALD/2: Trapani — Favignana — Levanzo — Marettimo en vice versa (het hele jaar door, twee verbindingen per dag) ALD/3: Trapani — Favignana — Levanzo —Trapani (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) ALD/2 BIS: Marettimo — Levanzo — Favignana — Trapani en vice versa (het hele jaar door, ten minste één verbinding per dag) ALD/3 BIS: Trapani — Favignana — Levanzo — Trapani (het hele jaar door, ten minste twee verbindingen per dag) Bundel Trapani — Pantelleria D/4: Trapani — Pantelleria en vice versa (het hele jaar door, één verbinding per dag in het hoogseizoen, zes per week in het laagseizoen) Bundel Porto Empedocle — Pelagische eilanden D/5: Porto Empedocle — Linosa-Lampedusa en vice versa (het hele jaar door, zes verbindingen per week) Tabel 3 Door CdI en later door SNS in het kader van de nieuwe overeenkomst onderhouden routes

(126) In bijlage A bij de nieuwe overeenkomst wordt uiteengezet op welke wijze elk van de routes in tabel 3 moet worden onderhouden (bv. scheepstypen, frequentie per seizoen). Verder mogen de tarieven die aan de gebruikers in rekening worden gebracht, niet hoger zijn dan de plafonds die in artikel 6 van de nieuwe overeenkomst zijn vastgelegd en in de genoemde bijlage A zijn opgenomen.

2.3.4.3. Looptijd

(127) Zowel de nieuwe overeenkomst tussen Sicilië en CdI als die tussen Sicilië en SNS heeft een looptijd van twaalf jaar. De overeenkomst met SNS is in werking getreden op 12 april 2016 en vervalt op 11 april 2028.

2.3.4.4. De openbaredienstverplichtingen

(128) De openbaredienstverplichtingen hebben betrekking op de te onderhouden scheepvaartverbindingen (zie overweging 125), het type en de capaciteit van de vaartuigen die voor de desbetreffende scheepvaartroutes worden ingezet, de beschikbaarheid van een reserveschip ter waarborging van de continuïteit van de dienstverlening, de frequentie van de dienstverlening, en de maximumtarieven die gebruikers van de dienst op elk van de routes aangerekend kunnen worden.

2.3.4.5. De compensatie

(129) De compensatie die jaarlijks wordt ontvangen door de onderneming die met de in de nieuwe overeenkomst vastgelegde openbaredienstverplichtingen is belast, is bij wet gemaximeerd op 55 694 895 EUR. Het compensatiebedrag moet aan de hand van de methode in het CIPE-besluit worden vastgesteld (zie de overwegingen 48 tot en met 58). De compensatie werd als volgt aan de twee ondernemingen betaald: Aan CdI betaalde compensatie Aan SNS betaalde compensatie 2012 23 346 079 EUR (augustus-december) — 2013 55 694 895 EUR — 2014 55 694 895 EUR — 2015 55 694 895 EUR — 2016 15 397 836 EUR 40 297 059 EUR 2017 — 55 694 895 EUR 2018 — 55 694 895 EUR 2019 — 55 694 895 EUR Tabel 4 Compensatie 2012-2019

(130) Artikel 8 van de nieuwe overeenkomst voorziet in een regelmatige driejaarlijkse herziening van de reikwijdte van de gesubsidieerde activiteiten om te controleren of er geen sprake is van financiële onevenwichtigheden. Verder is in artikel 9 van de nieuwe overeenkomst bepaald dat de partijen in zeer specifieke situaties waarin sprake is van onverwachte en structurele veranderingen in de inkomsten of de kosten, en pas na het eerste jaar van de driejarige periode, eerder tot zo’n herziening kunnen overgaan.

2.3.5. De voorrang bij het aanmeren

(131) Artikel 19 ter, lid 21, van wetsbesluit 135/2009 bepaalt dat de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (inclusief Siremar) met het oog op de territoriale continuïteit met de eilanden en in het licht van hun openbaredienstverplichtingen de reeds toegewezen ligplaatsen behouden alsmede de voorrang bij de toewijzing van nieuwe plaatsen, conform de door de Italiaanse maritieme autoriteiten gestelde procedures zoals bepaald bij wet nr. 84 van 28 januari 1994 en de Italiaanse Scheepvaartwet.

2.3.6. De in de wet van 2010 vastgestelde maatregelen

(132) De wet van 2010 bood de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (inclusief Siremar) de mogelijkheid om de financiële middelen die reeds waren bestemd voor verbetering en modernisering van de vloot (56) aan te wenden voor het lenigen van dringende liquiditeitsbehoeften. Om de modernisering van de gehele Gruppo Tirrenia te kunnen betalen, was om precies te zijn uit twee faciliteiten reeds 23 750 000 EUR (57) gereserveerd, waarvan 7 215 800 EUR voor Siremar. De ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia die deze middelen gebruikten voor liquiditeitsdoeleinden moesten deze later terugstorten, zodat de vereiste modernisering van de schepen alsnog kon plaatsvinden. Deze moderniseringen waren nodig om aan bepaalde internationale veiligheidsnormen van het Verdrag van Stockholm uit 1996 te voldoen (58).

(133) In de wet van 2010 werd daarnaast het volgende bepaald: a) de initiële overeenkomsten worden per 1 oktober 2010 verlengd tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar (zie tevens overweging 31); b) artikel 19 ter van wetsbesluit 135/2009, met wijzigingen omgezet in de wet van 2009, is gewijzigd door de invoeging van lid 24 bis. Volgens dat lid geldt een belastingvrijstelling voor alle officiële handelingen en verrichtingen overeenkomstig artikel 19 ter, leden 1 tot en met 15, van wetsbesluit 135/2009. Deze leden hebben betrekking op de liberalisering van de sector cabotage in het zeevervoer door middel van de privatisering van de Gruppo Tirrenia; c) ter waarborging van de continuïteit van de openbare dienstverlening en ter ondersteuning van het privatiseringsproces van de ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia, kunnen de regio’s in kwestie krachtens CIPE-besluit nr. 1/2009 van 6 maart 2009 (59) gebruikmaken van de middelen van de Fondo Aree Sottoutilizzate (“de FAS”) (60).

2.4. Inbreukprocedure nr. 2007/4609

(134) Na eerdere contacten tussen de diensten van de Commissie en de Italiaanse autoriteiten heeft de voor energie en vervoer verantwoordelijke directeur-generaal van de Commissie Italië op 19 december 2008 een verzoek om informatie gestuurd. Dit verzoek betrof onder meer een overzicht van de openbaredienstroutes van dat moment en de door Italië beoogde openbaredienstopdracht in het kader van de voorgestelde nieuwe overeenkomsten. Verder werd Italië gevraagd om meer details te verschaffen omtrent de privatiseringsplannen voor de Gruppo Tirrenia.

(135) In hun brief van 28 april 2009 hebben de Italiaanse autoriteiten uitvoerig geantwoord, waarbij zij: — opmerkten dat de verlenging van de initiële overeenkomsten tot en met 31 december 2009 noodzakelijk was met het oog op de liberalisering van de sector cabotage in het zeevervoer in Italië via privatisering van de Gruppo Tirrenia; — betoogden dat de aan Gruppo Tirrenia verleende compensatie voor openbare diensten noodzakelijk was voor het garanderen van de territoriale continuïteit met de eilanden met behulp van scheepvaartverbindingen die niet door particuliere maatschappijen op de markt worden verzorgd; — wezen op het feit dat op 10 maart 2009 een grondig rationaliseringsproces van de routes was afgerond. Bij dit proces is rekening gehouden met de relevante sociale, economische en werkgelegenheidsaspecten, evenals met de noodzaak om de voor de territoriale continuïteit essentiële verbindingen te waarborgen, en is overleg gevoerd met de zes betrokken regio’s. Deze rationalisering zou een besparing op de nettokosten van de openbare dienstverlening van ongeveer 66 miljoen EUR opleveren en tot ontslag van ongeveer 600 bemanningsleden in dienst van de gehele Gruppo Tirrenia leiden. Italië riep verder in herinnering dat de rationalisering van 2009 een aanvulling vormde op eerdere pogingen (in 2004, 2006 en 2008) om de door de Gruppo Tirrenia verrichte diensten in te krimpen; — uitlegden dat de rationalisering tot doel had om i) de verbindingen te behouden die nodig zijn voor het waarborgen van de territoriale continuïteit tussen de eilanden onderling en met het vasteland, en van het recht op gezondheid, studie en mobiliteit, ii) de verbindingen te rationaliseren in gevallen waarin particuliere maatschappijen in diezelfde periode dezelfde verbindingen onderhouden, met vergelijkbare garanties op het vlak van kwaliteit en continuïteit, en iii) de hoogseizoen- en hogesnelheidsverbindingen voor uitsluitend passagiersvervoer te rationaliseren; — een overzicht boden van de routes die in 2008 door de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia werden onderhouden en het gereduceerde aantal routes dat de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia in 2009 zouden onderhouden. Volgens de Italiaanse autoriteiten zouden de laatstgenoemde routes het uitgangspunt vormen voor de nieuwe overeenkomsten die met de nieuwe eigenaren van de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia moesten worden gesloten.

(136) Op 21 december 2009 heeft de directeur-generaal van de Commissie die verantwoordelijk is voor energie en vervoer een brief naar de Italiaanse autoriteiten gestuurd, waarin onder meer werd opgemerkt: — dat tegen de achtergrond van de radicale herstructurering van de sector cabotage in het zeevervoer in Italië en vanwege de aanzienlijke sociale consequenties die volgens de Italiaanse autoriteiten met de privatisering gepaard zouden gaan indien de aanbestedingen op basis van een eenvoudig openbaredienstcontract zouden plaatsvinden, de aanbesteding van de scheepvaartondernemingen waaraan dergelijke contracten zijn gegund — in beginsel en bij wijze van uitzondering — aanvaardbaar was met het oog op de naleving van het criterium van non-discriminatie tussen reders uit de Gemeenschap, zoals bepaald in Verordening (EEG) nr. 3577/92 van de Raad (61) (“de verordening cabotage in het zeevervoer”); — dat de compensatie voor openbare diensten alleen bestemd was voor die verbindingen waarop gedurende het hele jaar in beperkte mate sprake was van permanente aanwezigheid van andere maatschappijen. In dat verband werd om opheldering gevraagd over het marktfalen op bepaalde door Tirrenia en Caremar verzorgde routes. In de brief werd er verder op gewezen dat het op basis van de doelstelling van territoriale continuïteit alleen is toegestaan om in een openbaredienstcontract binnenlandse verbindingen op te nemen (en geen internationale verbindingen); — dat de openbaredienstcontracten van de Gruppo Tirrenia op 31 december 2008 waren verlopen en dat de door Italië voorgenomen privatisering langer zou kunnen duren dan verwacht. In de brief werd daarom gewezen op de mogelijkheid van een aanmaningsbrief wegens verkeerde tenuitvoerlegging van de verordening cabotage in het zeevervoer.

(137) Op 22 januari 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten de brief van de diensten van de Commissie van 21 december 2009 beantwoord en daarbij: — kennisgenomen van het feit dat de Commissie in beginsel heeft ingestemd met de voorgestelde benadering voor de privatisering van de Gruppo Tirrenia in combinatie met de nieuwe openbaredienstcontracten; — een toelichting gegeven op de routes waarover de Commissie een aantal vragen had gesteld; — aangegeven dat de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling voor de verkoop van Tirrenia (inclusief Siremar) op 23 december 2009 was gepubliceerd. Italië gaf te kennen dat het voornemens was om de privatisering van de gehele Gruppo Tirrenia op 30 september 2010 te hebben afgerond; — aan de Commissie gevraagd om te bevestigen dat de genoemde argumenten ten aanzien van marktfalen volstonden.

(138) Op 29 januari 2010 (62) heeft de Commissie een aanmaningsbrief inzake de overtreding van de verordening cabotage in het zeevervoer gestuurd. In deze brief riep de Commissie in herinnering dat die verordening voorschrijft dat wanneer een lidstaat openbaredienstcontracten sluit of openbaredienstverplichtingen oplegt, hij zulks doet op niet-discriminatoire grondslag voor alle reders uit de Gemeenschap. Volgens artikel 4, lid 3, van de verordening cabotage in het zeevervoer mogen bestaande openbaredienstcontracten van kracht blijven tot hun looptijd verstreken is. De Commissie heeft evenwel opgemerkt dat de ondernemingen van de Gruppo Tirrenia ook na het verstrijken van de desbetreffende openbaredienstcontracten (de initiële overeenkomsten) zeevervoersdiensten bleven verrichten. Om precies te zijn zouden deze overeenkomsten eind 2008 komen te vervallen, maar zijn zij door Italië herhaaldelijk verlengd. De Commissie heeft de Italiaanse autoriteiten derhalve verzocht hun opmerkingen kenbaar te maken.

(139) Op 29 januari 2010 heeft de directeur-generaal van de Commissie die verantwoordelijk is voor energie en vervoer tevens de brief van de Italiaanse autoriteiten van 22 januari 2010 beantwoord. De directeur-generaal gaf aan dat de rechtvaardigingen ten aanzien van de door Tirrenia onderhouden verbindingen volstonden om de eerder geuite twijfels weg te nemen. Bovendien liet de directeur-generaal zich positief uit over het feit dat Italië, naar aanleiding van zijn eerdere verzoek, een internationale verbinding uit de nieuwe ontwerpovereenkomst voor Tirrenia had geschrapt. Ten aanzien van de vragen over de door Caremar verzorgde routes werden de rechtvaardigingen voor slechts enkele van die routes afdoende geacht. Daarom werd Italië gevraagd nadere verduidelijkingen over enkele routes van Caremar te verstrekken. De directeur-generaal herinnerde eraan dat openbaredienstcontracten alleen mogen gelden voor routes waarop sprake is van marktfalen. De directeur-generaal benadrukte tevens dat zijn antwoord alleen betrekking had op de naleving van de verordening cabotage in het zeevervoer en niet op staatssteunkwesties.

(140) Op 29 maart 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten geantwoord op de aanmaningsbrief van de Commissie van 29 januari 2010 en daarbij: — herhaald dat de diensten van de Commissie bij brief van 21 december 2009 (zie overweging 136) in beginsel hadden ingestemd met de privatisering van Gruppo Tirrenia door de ondernemingen met nieuwe openbaredienstcontracten te bundelen; — opgemerkt dat de verlenging van de initiële overeenkomsten uitsluitend was ingegeven door de noodzaak de continuïteit in de maritieme openbaredienstverlening te garanderen totdat de privatiseringsprocessen zijn voltooid; — hun voornemen bevestigd om de privatisering uiterlijk 30 september 2010 te hebben uitgevoerd, zodat op die datum de sector cabotage in het zeevervoer is geliberaliseerd; — een overzicht geboden van het privatiseringsproces van Tirrenia (inclusief Siremar). Meer bepaald wees Italië erop dat er naar aanleiding van de publicatie van de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling op 19 februari 2010 door 19 entiteiten 16 blijken van belangstelling waren ingediend. In het kader van de duediligencefase was er op 22 maart 2010 een dataroom geopend die tot eind mei 2010 open zou blijven. Italië ging er op dat moment van uit dat de verkoopovereenkomst tegen het midden van juli 2010 getekend kon worden en dat het eigendom in september 2010 zou worden overgedragen; — verduidelijkt dat elf belangstellenden zouden deelnemen aan de vervolgfasen van de aanbestedingsprocedure voor Toremar; — erop gewezen dat de voortdurende onzekerheid die zou voortvloeien uit de voortzetting van de inbreukprocedure schade kon toebrengen aan de privatiseringsprocessen en ook nadelig kon uitwerken op de waarde van de te koop aangeboden ondernemingen; — volledige samenwerking met de Commissie aangeboden om eventuele overige twijfels weg te nemen wat de inbreukprocedure alsook mogelijke staatssteunkwesties betreft.

(141) Op 10 september 2010 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie tijdens een ad-hocvergadering meegedeeld dat de procedure voor de privatisering van Tirrenia en Siremar in de laatste fase was gestaakt en dat als gevolg daarvan de uiterste datum van 30 september niet zou worden gehaald. Verder meldden de Italiaanse autoriteiten dat de mededingingsprocedures voor de overeenkomsten inzake Caremar, Saremar, Siremar en Toremar eveneens vertraging hadden opgelopen. Naderhand zijn de initiële overeenkomsten bij de wet van 2010 verder verlengd tot en met het einde van het privatiseringsproces van Tirrenia en Siremar.

(142) Naar aanleiding van deze ontwikkelingen heeft de Commissie op 24 november 2010 een aanvullende aanmaningsbrief gestuurd. In die brief heeft de Commissie: — opgemerkt dat de initiële overeenkomsten inzake Tirrenia, Siremar, Caremar, Saremar en Toremar automatisch en zonder mededingingsprocedure zijn verlengd; — erop gewezen dat, hoewel de openbaredienstcontracten in kwestie werden gehandhaafd, er geen mededingingsprocedure was doorlopen; — aangegeven dat zij zich het recht voorbehield om indien nodig een met redenen omkleed advies uit te brengen (rekening houdend met eventuele opmerkingen van Italië).

(143) Op 21 juni 2012 heeft de Commissie een met redenen omkleed advies vastgesteld over de vertraging bij de privatisering van drie ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia (Caremar, Laziomar en Saremar). Het met redenen omkleed advies had geen betrekking op de overige drie ondernemingen (Tirrenia, Toremar en Siremar), aangezien de aanbestedingsprocedures voor deze ondernemingen in de loop van 2011 (63) waren afgerond. De Commissie wees erop dat Italië, ruim drie jaar na het verstrijken van de normale looptijd van de respectieve initiële overeenkomsten, nog geen mededingingsprocedures had ingesteld voor de gunning van de openbaredienstcontracten voor de door de ondernemingen Caremar, Laziomar en Saremar verrichte cabotage in het zeevervoer. Integendeel, deze overeenkomsten werden automatisch en voor onbepaalde tijd verlengd, waardoor andere reders in de Gemeenschap niet naar die contracten konden meedingen.

(144) Op 8 augustus 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten geantwoord op het met redenen omkleed advies en verklaard dat de aanbestedingsberichten voor de gunning van de ondernemingen die met de nieuwe openbaredienstcontracten waren belast in het Publicatieblad van de Europese Unie waren verschenen of spoedig zouden verschijnen. Om precies te zijn werd het bericht over Caremar op 20 juli 2012 gepubliceerd en het bericht over Laziomar werd ter publicatie ingezonden op 1 augustus 2012. Wat Saremar betreft, ten slotte, werd op 2 augustus 2012 een wet aangenomen waarin werd bepaald dat een dergelijk bericht uiterlijk 2 oktober 2012 zou moeten zijn gepubliceerd.

(145) Op 13 januari 2014 werd Compagnia Laziale di Navigazione de nieuwe eigenaar van Laziomar en ondertekende een openbaredienstcontract voor verbindingen met de Pontijnse archipel voor de duur van tien jaar. Op 16 juli 2015 werd ATI SNAV-Rifim eigenaar van Caremar en werd belast met een openbaredienstcontract voor de duur van negen jaar. Uiteindelijk werd Saremar, naar aanleiding van het besluit van 2014, geliquideerd en werd het openbaredienstcontract voor de routes tussen Sardinië en kleine eilanden in maart 2016 aan Delcomar gegund.

(146) Bij schrijven van 15 juli 2016 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie ervan in kennis gesteld dat de privatisering van alle ondernemingen van de voormalige Gruppo Tirrenia was voltooid. Op 8 december 2016 heeft de Commissie besloten om de inbreukprocedure te seponeren.

3. REDENEN VOOR HET INLEIDEN EN UITBREIDEN VAN DE PROCEDURE

3.1. De verlenging van de initiële overeenkomst tussen de staat en Siremar

3.1.1. Naleving van het Altmark-arrest en het bestaan van steun

(147) In haar besluit van 2011 had de Commissie zich op het voorlopige standpunt gesteld dat de omschrijving van de openbaredienstverplichtingen onvoldoende duidelijk was en dat zij daarom niet definitief kon bepalen of die omschrijving een kennelijke fout bevatte. In het bijzonder kon de Commissie, zonder voorafgaande bepaling van het niveau van de vereiste diensten, niet vaststellen of er een reële behoefte was aan een openbare dienst op deze routes, ook al betoogden de Italiaanse autoriteiten dat de concurrenten van Siremar op de binnen het toepassingsgebied van de DAEB vallende routes maatschappijen waren die eveneens scheepvaartverbindingen onderhouden in ruil voor overheidscompensatie.

(148) De Commissie stelde zich op het voorlopige standpunt dat was voldaan aan het tweede criterium van het Altmark-arrest (64), aangezien de parameters op grond waarvan de compensatie werd berekend, vooraf waren vastgesteld en aan de transparantievoorschriften voldeden. De Commissie merkte met name op dat deze parameters in de initiële overeenkomst (voor de compensatie voor het jaar 2009) en in het CIPE-besluit (voor de compensatie voor 2010 en later) worden omschreven.

(149) De Commissie meende echter dat niet aan het derde criterium van het Altmark-arrest leek te zijn voldaan en dat de maatschappijen wellicht te veel compensatie hadden ontvangen voor het uitvoeren van de openbarediensttaken. De Commissie betwijfelde met name of de risicopremie van 6,5 % die vanaf 2010 geldt het risiconiveau adequaat weergeeft, aangezien Siremar op het eerste gezicht niet de risico’s leek te dragen die normaal met de uitvoering van dergelijke diensten gepaard gaan.

(150) Daarnaast was het de voorlopige conclusie van de Commissie dat het vierde Altmark-criterium niet was vervuld omdat er voor de verlenging van de initiële overeenkomsten geen aanbestedingsprocedure was georganiseerd. De Commissie wees er bovendien op dat zij geen enkel bewijs had ontvangen ter staving van het argument dat Siremar de betreffende diensten daadwerkelijk tegen de laagste kosten voor de gemeenschap heeft geleverd.

(151) De Commissie kwam daarom tot de voorlopige conclusie dat de in de periode 2009-2011 aan Siremar betaalde compensatie voor de openbare dienst staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Voorts was de Commissie van oordeel dat deze steun als nieuwe steun moet worden beschouwd.

(152) In haar besluit van 2012 oordeelde de Commissie dat voor zover in 2012 en tot aan de inwerkingtreding van de nieuwe overeenkomst geen van de omstandigheden was gewijzigd, de sinds 1 januari 2012 aan Siremar verleende compensatie in het kader van de verdere verlenging van de initiële overeenkomst ook staatssteun vormt.

3.1.2. Verenigbaarheid

(153) In haar besluit van 2011 stelde de Commissie zich op het voorlopige standpunt dat de compensatie voor openbare diensten voor de jaren 2009-2011 buiten de werkingssfeer van zowel de DAEB-beschikking van 2005 (65) als de DAEB-kaderregeling van 2005 (66) valt. Daarom toetste de Commissie die maatregel rechtstreeks aan artikel 106, lid 2, VWEU en constateerde zij dat er twijfels bestonden of aan de geldende verenigbaarheidsvoorwaarden was voldaan.

(154) In haar besluit van 2012 merkte de Commissie op dat op 31 januari 2012 een nieuw DAEB-pakket van kracht was geworden, bestaande uit het DAEB-besluit van 2011 (67) en de DAEB-kaderregeling van 2011. De Commissie stelde zich echter op het voorlopige standpunt dat de compensatie voor openbare diensten in het kader van de verlenging van de initiële overeenkomst niet als verenigbaar met de interne markt kon worden beschouwd en niet op grond van het DAEB-besluit van 2011 was vrijgesteld van de verplichting tot aanmelding.

(155) De wet van 2010 voorzag in de verlenging van de initiële overeenkomst vanaf 30 september 2010 tot en met de voltooiing van het privatiseringsproces. Toen de wet van 2010 werd aangenomen, verkeerde Siremar in moeilijkheden (zie overweging 67). Als gevolg daarvan kon de compensatie die de onderneming vanaf 1 oktober 2010 tot op het moment waarop zij werd geprivatiseerd had ontvangen, niet aan de DAEB-kaderregeling van 2011 worden getoetst. In plaats daarvan stelde de Commissie zich, op grond van punt 9 van de DAEB-kaderregeling van 2011, op het voorlopige standpunt dat deze steun moest worden getoetst aan de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004.

(156) De Commissie wees erop dat in dit geval niet was voldaan aan de verenigbaarheidscriteria in de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun van 2004 en stelde zich daarom op het voorlopige standpunt dat de aan Siremar in moeilijkheden uitgekeerde compensatie neerkwam op onverenigbare herstructureringssteun.

3.2. Onrechtmatige verlenging van reddingssteun aan Siremar

(157) In haar besluit van 2012 nam de Commissie het voorlopige standpunt in dat de reddingssteun onrechtmatig was verlengd van 28 augustus 2011 tot en met 18 september 2012 en dat de verlenging van de reddingssteun in deze periode onverenigbare steun aan Tirrenia en Siremar en mogelijk ook aan de respectieve kopers vormde. Meer specifiek merkte de Commissie op dat Italië had nagelaten om binnen zes maanden na uitbetaling van de eerste tranche van de reddingssteun aan deze ondernemingen een herstructurerings- of liquidatieplan in te dienen, zoals de R&H-richtsnoeren van 2004 voorschrijven. De Commissie was van oordeel dat evenmin was voldaan aan de voorwaarden voor een verlenging van de reddingssteun zoals bepaald in de R&H-richtsnoeren van 2004.

3.3. De privatisering van Siremar, de contragarantie en de verhoging van het kapitaal van CdI

3.3.1. De privatisering van Siremar

(158) In haar besluit van 2011 verklaarde de Commissie dat zij betwijfelde of de aanbestedingsprocedure voor de verkoop van het bedrijfsonderdeel Siremar wel voldoende transparant en onvoorwaardelijk was geweest om te kunnen waarborgen dat de verkoop tegen de marktprijs plaatsvond.

(159) Ten eerste merkte de Commissie op dat, hoewel de oproep tot het indienen van blijken van belangstelling in verscheidene kranten en op een aantal websites was gepubliceerd, de verkooptransactie niet nauwkeurig leek te zijn omschreven en de inschrijvers geen duidelijke instructies leken te hebben gekregen over de vervolgfasen van de procedure. De oproep leek evenmin voorselectie- of selectiecriteria of andere voorwaarden te bevatten waaraan de inschrijvers moesten voldoen, behalve de verplichting om de openbare dienst te blijven uitvoeren. Verder werden alle relevante inlichtingen over de onder de verkoopprocedure vallende activa pas tijdens de duediligencefase aan de bieders ter beschikking gesteld.

(160) Ten tweede meende de Commissie dat vanwege bepaalde aan de privatisering verbonden voorschriften het aantal bieders wellicht was beperkt en/of de verkoopprijs was beïnvloed. De Commissie herhaalde haar vaste praktijk met betrekking tot de verkoop van activa van ondernemingen in overheidshanden of die aan de staat toegerekend kunnen worden: niet-economische overwegingen waaraan een particuliere verkoper zou voorbijgaan, zoals kwesties inzake de openbare orde, werkgelegenheid en regionale ontwikkeling, doen vermoeden dat er sprake is van staatssteun indien daaruit bezwarende verplichtingen voor de potentiële koper voortvloeien en kunnen bijgevolg de verkoopprijs verlagen.

(161) De procedure in de wet-Marzano (zie overweging 70) vormde het uitgangspunt voor de verkoopprocedures voor de bedrijfsonderdelen Tirrenia en Siremar. De Commissie heeft de twee procedures daarom tezamen getoetst. Zij was van oordeel dat de verkoop van de bedrijfsonderdelen die met de nieuwe overeenkomsten waren belast, voor de kopers een verplichting zou