BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 30 juli 1997 houdende voorwaardelijke goedkeuring van de steun van Frankrijk aan het GAN-concern (Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (98/204/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op de artikelen 92 en 93,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op de artikelen 61 en 62,

Na de belanghebbenden overeenkomstig bovenvermelde artikelen te hebben aangemaand, hun opmerkingen te maken (1),

Overwegende hetgeen volgt:

1. INLEIDING

GAN is een financieel overheidsconcern dat werkzaam is in de bank- en verzekeringssector. Sinds 1993 verkeert het in ernstige moeilijkheden ten gevolge van verliezen in het vastgoed- en verzekeringsbedrijf. Wegens deze moeilijkheden besloot de Franse regering in 1995 GAN steun toe te kennen in de vorm van een kapitaalverhoging door inbreng van effecten ten bedrage van 2,86 miljard FRF.

Op 18 september 1996 besloot de Commissie, na onderzoek van het herstructureringsplan voor GAN en haar dochteronderneming UIC en van het door de adviserende bank van de Schatkist (Morgan Stanley) opgestelde accountantsverslag, deze operatie als niet aangemelde steun (steunmaatregel NN 43/96) aan te merken en goed te keuren mits het haar voorgelegde herstructureringsplan volledig werd uitgevoerd. Dit plan voorzag onder meer in de overdracht van de meerderheid van het kapitaal van het bankconcern CIC, teneinde terugkeer tot de levensvatbaarheid van het bedrijf mogelijk te maken en de mededingingsverstorende effecten van de steun tot een minimum te beperken.

Bij schrijven van 28 februari 1997 en 3 maart 1997 verklaarden de Franse autoriteiten dat de goedgekeurde steun ontoereikend was, onder meer door de verslechtering van de financiële situatie van het concern op het gebied van de financieringsactiviteiten in de vastgoedsector en door de mislukking van de privatiseringsprocedure van CIC. Zij meldden bijgevolg een nieuwe steunmaatregel ten bedrage van ongeveer 20 miljard FRF aan.

Op 12 maart 1997 besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag opnieuw in te leiden ten aanzien van de in 1995 doorgevoerde kapitaalverhoging van 2,86 miljard FRF, en dezelfde procedure in te leiden ten aanzien van de nieuwe aangemelde steun, te weten een voor 1997 geplande kapitaalverhoging van 11 miljard FRF en de verbintenis van de staat de verliezen van GAN voor zijn rekening te nemen voor een bedrag van, naar raming, 9 miljard FRF. De beslissing van de Commissie werd de Franse autoriteiten medegedeeld bij schrijven van 8 april 1997 (SG/97/D/2644).

Om de door de Franse autoriteiten verstrekte bescheiden in verband met de situatie van het GAN-concern, het herstructureringsplan en de levensvatbaarheid nauwgezet te kunnen analyseren won de Commissie het advies in van een vooraanstaande internationale handelsbank die optrad als adviseur.

In het raam van de huidige procedure verleenden de Franse autoriteiten hun volle medewerking aan de Commissie en verstrekten zij alle gevraagde informatie. Bij schrijven van 18 juli 1997 stelde de Franse minister van Economische Zaken en Financiën en Industrie de Commissie in kennis van de verbintenissen van de regering in verband met het GAN-concern. Van andere belanghebbenden werd binnen de voor deze procedure gestelde termijn geen enkele schriftelijke opmerking ontvangen.

2. DE GAN EN DE OORZAKEN VAN HAAR TEKORTKOMINGEN

GAN is een beursgenoteerd financieel concern, waarover de staat (die meer dan 80 % van het kapitaal van de houdstermaatschappij Société Centrale du GAN bezit) de zeggenschap heeft en die actief is in de bank- en verzekeringssector. Op de verzekeringsmarkt neemt GAN wat omzet betreft in Frankrijk de vijfde plaats in (ongeveer 53,5 miljard FRF in 1996), na de particuliere groepen AXA-UAP en AGF. De particuliere groep Victoire en de onderlinge maatschappijen zijn de andere belangrijkste concurrenten. Het aandeel van GAN op de Franse verzekeringsmarkt ligt op ongeveer 5 %. GAN heeft meer dan 93 % van het bankconcern CIC in handen, dat een net van tien gewestelijke banken vormt en met een balanstotaal van meer dan 600 miljard FRF en een resultaat uit het bankbedrijf (PNB) van ongeveer 17 miljard FRF in 1996, op de vijfde plaats komt op de ranglijst van de banken die lid zijn van de Vereniging van Franse banken (2). Het CIC-concern, dat zich hoofdzakelijk met de financiering van het midden- en kleinbedrijf bezighoudt, was ook aanwezig op de vastgoedmarkt via zijn dochteronderneming UIC, die nadien werd ondergebracht in GAN. UIC is thans voor 97 % in handen van GAN. Het concern bezit eveneens deelnemingen in de industriesector.

Het GAN-concern telt 9 600 werknemers in de verzekeringssector in Frankrijk (waarvan 5 150 administratieve medewerkers, 2 450 medewerkers in vaste dienst en 2 000 gemachtigden), 4 100 werknemers in de verzekeringssector in het buitenland, 21 350 werknemers in het bankconcern CIC, en 560 in UIC.

GAN houdt zich bezig met alle verzekeringsactiviteiten, waaronder schadeverzekering (zowel voor ondernemingen als particulieren), levensverzekering en spaarproducten. De verschillende verzekeringsondernemingen zijn samengebracht in de houdstermaatschappij GAN SA. Het distributienet voor de producten bestaat uit makelaars, verzekeringsagenten en de onderneming Socapi. Daar Socapi een gemeenschappelijke onderneming (50/50) is van GAN en CIC, gebruikt zij het distributienet van CIC om levensverzekeringsproducten te verkopen. Hoewel de combinatie van bank- en verzekeringsactiviteiten in de bank- en verzekeringswereld zeer verbreid is, is GAN vrijwel de enige Franse verzekeraar die de zeggenschap heeft over een bankconcern (3), terwijl de omgekeerde situatie - zeggenschap van een bank over een verzekeringsinstelling - veel vaker voorkomt.

GAN is tevens aanwezig in het buitenland (vooral in Groot-Brittannië, maar ook in Italië, Spanje, Portugal, Duitsland, Zwitserland, Marokko, de Verenigde Staten en Canada), waar het ongeveer 25 % van haar omzet behaalt.

De moeilijkheden van GAN komen zowel uit het bank- als het verzekeringsbedrijf voort: de bank is zwaar getroffen door de crisis in de vastgoedsector en de financiële achteruitgang van het midden- en kleinbedrijf; de schadeverzekering heeft de weerslag gevoeld van de agressieve expansiestrategie die werd gevoerd tijdens de cyclische ommekeer op de markt. In 1993 noopte de slechte kwaliteit van de vorderingen en de activa in vastgoedprojecten ten bedrage van ongeveer 19 miljard FRF die het bankconcern CIC via zijn dochteronderneming UIC en de gespecialiseerde onderneming Sofal bezat, GAN in te grijpen om UIC uit de consolidatie van CIC te lichten, zodat deze laatste in staat zou zijn de wettelijke bankvoorschriften na te leven. Vervolgens bleek het waardeverlies van deze verbintenissen ook voor GAN zelf niet meer te dragen, en moest het concern een beroep doen op twee afsplitsingsconstructies (Parixel en Bâticrédit) om deze risico's uit zijn balans te lichten. Aangezien GAN echter als garant en financieringsbron voor de afsplitsingsconstructies fungeert, werden de aan deze constructies verbonden risico's niet weggewerkt, maar in de tijd verschoven en over de verschillende concernbedrijven verspreid, in de hoop dat de door het concern gemaakte winsten de verliezen van deze constructies konden compenseren. Wegens de ontoereikende resultaten van het verzekeringsbedrijf kon GAN het tekort bij het vastgoedbedrijf evenwel niet compenseren en moest het een beroep doen op de staat, die in 1995 voor 2,86 miljard FRF Elf- en CIC-aandelen inbracht en in 1997 nog andere vormen van steun voor 20 miljard FRF toekende. Door deze staatssteun kon GAN haar verliezen op geconsolideerde basis beperken tot 1,8 miljard FRF in 1995 en 5,7 miljard FRF in 1996.

De moeilijkheden van GAN, en in het bijzonder van haar bankdochteronderneming UIC, moeten worden gezien tegen de achtergrond van de crisis van de Franse vastgoedsector, die na de buitensporige speculaties aan het einde van de jaren '80 is ontstaan en tal van financiële instellingen, waaronder openbare instellingen, in verschillende mate heeft getroffen. De instellingen die zich aan de top van de speculatiegolf bevonden, de in financiering van de vastgoedsector gespecialiseerde instellingen en de ondernemingen die te laat op de instorting van de markt reageerden, hebben enorme verliezen geleden. Bepaalde instellingen, met name de overheidsinstellingen zoals Crédit Lyonnais, Comptoir des Entrepreneurs, Crédit Foncier, Société Marseillaise de Crédit, en GAN konden op staatssteun rekenen. Andere, zoals de concerns Suez en Paribas, moesten drastische herstructureringsmaatregelen uitvoeren of konden, zoals BRED, uit het collectief garantiefonds van de volksbanken putten. Bij nog andere, zoals de banken La Hénin en Pallas Stern, werd een gerechtelijke procedure ingeleid.

De Franse verzekeringswereld maakt als gevolg van de overgang naar een steeds concurrerender systeem, een periode van ingrijpende veranderingen door, die in 1989 met de herziening van de verzekeringswet begon. Daardoor werden de marges kleiner en ging, omdat de ondernemingen en de sector niet doelmatig werden geherstructureerd de rentabiliteit dramatisch achteruit. Tussen 1984 en 1994 daalde het rendement op het eigen vermogen bij de schadeverzekering van 14 % tot 0,4 % en bij de levensverzekering van 18 % tot 8,9 %. De sector schadeverzekering werd begin 1990 gekenmerkt door een cyclische ommekeer, die onder meer de risico's "ondernemingen" en "voertuigen" betrof, met een zeer forse stijging van de schadepercentages en de reparatiekosten.

Op het gebied van de schadeverzekering betaalt GAN thans de rekening van een onaangepast ontwikkelingsbeleid, dat bestond in het tot iedere prijs veroveren van marktaandelen, waardoor het concern buitensporige risico's heeft genomen. De onderlinge maatschappijen en particuliere groepen zoals AXA werden relatief minder getroffen, omdat zij meer afstand behielden tot de speculatie in de vastgoedsector en een efficiënter controlesysteem voor de schade hanteerden.

In de volgende tabel worden de door de Franse autoriteiten verstrekte gegevens inzake de door GAN sinds 1992 geleden verliezen weergegeven.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De recente ernstige verslechtering van de situatie van GAN blijkt uit de accountantsverslagen over de vastgoeddochters van het concern. Volgens de Franse autoriteiten heeft GAN haar aandeelhouders medio 1996 duidelijk slechtere prognoses voor 1996 medegedeeld, waardoor men de hoop op een evenwichtsherstel in 1996 definitief moest laten varen. Meer bepaald verwachtte GAN nieuwe verliezen bij UIC, terwijl de resultaten op verzekeringsgebied lager waren dan voorspeld. In het licht van het snelle tempo van deze verslechtering en de steeds zorgwekkender prognoses voor 1996 besloot de staat zijn goedkeuring van de halfjaarlijkse rekeningen over 1996 te laten afhangen van een volledig accountantsonderzoek van het vastgoedbedrijf, vóór de afsluiting van de rekeningen over 1996. Dit nieuwe, complete onderzoek naar de situatie van de dochteronderneming UIC en de afsplitsingsconstructies bracht een bijkomende voorzieningsbehoefte van omstreeks 14 miljard FRF aan het licht, wat de staat ertoe aanzette GAN een tweede maal te hulp te komen met een steunpakket van 20 miljard FRF.

3. BEOORDELING VAN HET STEUNGEHALTE VAN DE FINANCIËLE MAATREGELEN TEN BEHOEVE VAN GAN

Bij de beoordeling van overheidsingrijpen past de Commissie in het algemeen "het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie" toe, overeenkomstig de mededeling van de Commissie over openbare bedrijven (4). In deze mededeling wordt gesteld dat bij een transactie sprake is van steun, wanneer een vergelijkbare particuliere investeerder die tegen normale marktvoorwaarden handelt, de transactie niet zou hebben aangegaan. Met betrekking tot overheidsdeelnemingen in het maatschappelijk kapitaal van ondernemingen (5), wordt verondersteld dat een particuliere investeerder een dergelijke transactie niet zou hebben aangegaan, en dat er derhalve een vermoeden van steun bestaat, wanneer de financiële positie van de onderneming zodanig is dat terugkeer tot een normaal rendement (in de vorm van dividend of een waardestijging van het kapitaal) binnen een redelijke termijn niet gewaarborgd is. In het geval van toekenning van overheidsgaranties bestaat er een vermoeden van staatssteun indien voor de garantie geen tegenprestatie wordt betaald, of deze tegenprestatie te laag is in verhouding tot de risico's van een dergelijke transactie die bijzonder hoog zijn of gedurende een te lange tijd bestaan.

De maatregelen die staatssteunelementen kunnen bevatten, zijn de kapitaalverhoging ten bedrage van 2,86 miljard FRF in 1995 door de inbreng van Elf- en CIC-effecten (niet aangemelde operatie) en de onlangs aangemelde maatregelen voor een totaal van 20 miljard FRF.

Bij de eerste operatie, voor een bedrag van 2,86 miljard FRF, ging het om de inbreng door de staat van 5 327 509 aandelen Elf Aquitaine (of ongeveer 2 % van haar kapitaal), 2 041 428 aandelen Compagnie Financière de CIC et de l'Union Européenne (of ongeveer 7,13 % van haar kapitaal) en 1 125 724 certificaten met stemrecht Compagnie Financière de CIC et de l'Union Européenne (of ongeveer 7,13 % van het aantal stemmen), tegen een verhoging van de staatsdeelneming met 10 829 505 aandelen van de Société Centrale du GAN, die 18,93 % van haar kapitaal na de operatie uitmaken.

De tweede operatie, voor een bedrag van 20 miljard FRF, is als volgt uitgesplitst:

a) een kapitaalinbreng van 11 miljard FRF, om het eigen vermogen van UIC, na het in 1996 geleden verlies, aan te vullen en om de verzekeringsinstellingen overeenkomstig de voorschriften een adequate financiële structuur te geven. Daarvan is 7,1 miljard FRF voor UIC en 3,9 miljard FRF voor de verzekeringsinstellingen bestemd;

b) de toezegging van de staat, het geraamde verlies van 9 miljard FRF te dragen, dat GAN zal lijden bij de tenuitvoerlegging van de garanties die het bedrijf in het raam van het herstructureringsplan zal moeten verstrekken voor leningen aan de in 1994 opgerichte afsplitsingsmaatschappij voor de vastgoedactiviteiten, Bâticrédit Finance et Cie genaamd.

3.1. Beoordeling van de vroegere steun

Op 18 september 1996 kwam de Commissie op grond van de beschikbare gegevens tot de conclusie dat de kapitaalverhoging van GAN van 2,86 miljard FRF staatssteun vormde in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag, maar dat deze op grond van artikel 92, lid 3, onder c), verenigbaar kon worden geacht, ondanks het feit dat hij niet was aangemeld.

Uit de analyse van het bedrijfsplan kon immers niet worden geconcludeerd dat de operatie voldoende rendement zou opleveren en de staat dus als een particuliere investeerder had gehandeld. Volgens het bedrijfsplan zou GAN in 1995 een verlies van 1 785 miljoen FRF lijden, maar in 1996 en 1997 winsten van respectievelijk 120 miljoen FRF en 1 574 miljoen FRF boeken. Zelfs uitgaande van de veronderstellingen van het bedrijfsplan, was het duidelijk dat de toekomstige winsten noch in absolute termen, noch in contante waarde, waarbij wordt uitgegaan van een als voldoende geacht intern rendementspercentage van 12 % (6), ontoereikend waren als compensatie voor de aanvankelijke verliezen en het ontbreken van winstgevendheid op de investeringen tijdens de eerste jaren. Voorts zou GAN, op basis van een verondersteld rendementsniveau van bijna 12 %, in de daaropvolgende periode ook niet in staat zijn geweest voldoende extra winst te maken om de vroegere verliezen te compenseren en terzelfder tijd de staat als aandeelhouder een voldoende rendement te bezorgen. De Commissie had eveneens opgemerkt, dat de staat de enige aandeelhouder van GAN was die aan de operatie deelnam, terwijl de andere aandeelhouders (met name de beursgenoteerde en buitenlandse aandeelhouders) besloten hadden zich afzijdig te houden.

In het kader van de onderhavige procedure hebben de Franse autoriteiten geen nieuwe elementen aangebracht die tot een wijziging van deze conclusie zouden kunnen leiden. De toenmalige conclusie van de Commissie betreffende het steunkarakter van de kapitaalverhoging met 2,86 miljard FRF blijft derhalve volledig geldig.

3.2. Beoordeling van de nieuwe steunmaatregelen

Wat de nieuwe overheidsmaatregelen ten behoeve van het GAN-concern betreft, die een kapitaalverhoging van ongeveer 11 miljard FRF en een op ongeveer 9 miljard FRF geraamde overheidsgarantie omvatten, verklaarden de Franse autoriteiten dat deze maatregelen noodzakelijk waren geworden nadat uit een nieuw volledig onderzoek bij de dochteronderneming UIC en van de afsplitsingsconstructies was gebleken dat een voorziening van ruim 14 miljard FRF nodig was, waardoor het concern - en in het bijzonder bepaalde ondernemingen daarvan - ernstig in gebreke bleef met betrekking tot de bedrijfseconomische verplichtingen en de voorschriften waaraan het is onderworpen.

Deze resultaten zijn onder meer een gevolg van:

- de crisis op de vastgoedmarkt, alsmede de kosten in verband met de verwerving van de activa, die aanmerkelijk hoger lagen dan verwacht;

- een verandering van de vooruitzichten, tot uiting komend in een snelle afstoting van de vaste activa, waarvan de boekwaarde opnieuw werd bepaald op basis van de handelswaarde, rekening houdend met het door de marktdeelnemers geëiste rendement;

- wijzigingen in de boekhoudmethode en de toepassing daarvan, teneinde toekomstige financieringskosten onmiddellijk in de rekeningen van UIC op te nemen, zoals alle honoraria, de administratieve, verkoop-, en liquidatiekosten en diverse andere kosten.

Zo beloopt de voorziening voor UIC op basis van de drie voornoemde elementen 5,4 miljard FRF, waarbij de volgens de vroegere boekhoudmethode berekende verliezen over het boekjaar 1996 van ruim 2,5 miljard FRF moeten worden geteld, waardoor UIC zich in een netto negatieve situatie bevindt. De kosten van de opsplitsingsregeling zullen ongeveer 6 miljard FRF bedragen.

Bij een dergelijke achteruitgang kan het overheidsingrijpen de nettovorderingen van UIC en de afsplitsingsconstructies met meer dan de helft terugbrengen, met name van 26,1 miljard FRF in 1995 tot 11,4 miljard FRF in 1996, waarvan 7,7 miljard FRF als dubieuze vorderingen worden beschouwd, waarvoor ten bedrage van 74,7 % voorzieningen worden aangelegd. Het voorzieningspercentage voor uitstaande bedragen in de vastgoedsector zal 69,2 % bruto belopen; dat voor dubieuze vorderingen 73,4 %.

Deze maatregelen maken deel uit van een algemeen herstructureringsplan voor GAN, waarin de reeds aangegane verbintenissen in het kader van het door de Commissie op 18 september 1996 goedgekeurde saneringsplan overigens worden bevestigd. Het hoofddoel van de door de regering genomen maatregelen is de spoedige overname van het verzekeringsbedrijf GAN SA, het bankconcern CIC, en UIC.

Verscheidene elementen wijzen erop, dat deze maatregelen staatssteun vormen. In de eerste plaats werden deze maatregelen door de Franse autoriteiten aangemeld en als staatssteun aangemerkt. Voorts heeft de staat heel waarschijnlijk zonder de steun van de andere aandeelhouders gehandeld. Bovendien blijkt uit het door de Franse autoriteiten voorgelegde herstructureringsplan dat de staat zijn ingebrachte kapitaal niet volledig zal terugkrijgen en geen vergoeding in verhouding tot het risico zal ontvangen. Deze maatregelen dienen derhalve als staatssteun te worden aangemerkt.

De Commissie wijst er tevens op, dat de reddingsoperatie de overheid minder zou hebben gekost indien een diepgaande analyse, zoals die welke onlangs werd uitgevoerd, vroeger had plaatsgevonden. Geconfronteerd met een cyclische ommekeer van de activiteiten zou gelijk welke particuliere investeerder sneller en vroeger zijn opgetreden om de bovenvermelde risico's te beperken, in plaats van verscheidene jaren te wachten zoals de Franse autoriteiten dat hebben gedaan. De koersval van de GAN-aandelen in de loop van de 25 maanden die de bekendmaking van het laatste steunvoornemen vooraf gingen (van ongeveer 280 FRF begin 1995 naar ongeveer 100 FRF eind januari 1997), bevestigt dit.

De aangemelde steunmaatregelen zijn noodzakelijk geworden voor de overleving van GAN, aangezien het in 1995 opgestelde en in 1996 aangescherpte saneringsplan heeft gefaald. Hierboven werd eraan herinnerd dat GAN op grond van dit plan 120 miljoen FRF winst in 1996 en 1 574 miljoen FRF winst in 1997 had moeten boeken. Zonder de staatssteun zouden de verliezen over 1996 ruim 15 miljard FRF bedragen, waardoor het concern in een netto negatieve situatie zou komen. De staatssteun geeft GAN de mogelijkheid haar verliezen over 1996 te beperken tot ongeveer 5,7 miljard FRF. Zo werd sinds 1992 een verlies van ongeveer 35 miljard FRF vastgesteld, waarvan 27 miljard FRF uitsluitend bij UIC, haar dochteronderneming voor vastgoedfinancieringen.

De Franse autoriteiten hebben de verklaring voor het falen van het plan gezocht bij de in 1996 uitgevoerde accountantsonderzoeken van de vastgoedactiva, waaruit bleek dat de financiële situatie veel slechter was dan bij de vroegere onderzoeken was vastgesteld. De Commissie meent niettemin dat de redenen voor dit falen ook moeten worden gezocht bij het feit dat de kernactiviteiten van GAN, met name de verzekeringen, het minder goed hebben gedaan dan verwacht, waardoor GAN de verliezen en overdrachtskosten van het vastgoedbedrijf niet kon compenseren. Voorts heeft het uitstel van de privatisering van CIC de mislukking van het eerste herstructureringsplan ongetwijfeld nog versneld, omdat GAN niet kon beschikken over de voor haar herstructurering benodigde liquide middelen.

Het besluit tot privatisering van CIC werd in 1996 genomen, teneinde het in 1995 uitgewerkte, door de handelsbank Morgan Stanley ambitieus geachte plan aan te scherpen, omdat dit plan het probleem van de financiering binnen de concerns niet oploste. Het uitstel van de privatisering van CIC komt neer op het niet naleven van een beschikking van de Europese Commissie, en wordt nog verergerd door het feit dat deze beslissing niet werd genomen op grond van onoverkomelijke technische redenen maar, volgens de Franse autoriteiten, wegens politieke tegenstand, terwijl reeds een vast bod was gedaan dat door de Franse privatiseringscommissie aanvaardbaar was verklaard.

Aangezien het falen van het eerste saneringsplan niet te wijten was aan externe elementen, maar onder meer aan de waardevermindering van de vastgoedactiva, de minder goede resultaten bij de kernactiviteiten van het GAN-concern dan was verwacht en de mislukte privatisering van CIC, kan worden geconcludeerd dat de analyse betreffende de oorzaak van de zwakheden bij het GAN-concern niet tijdig en niet grondig genoeg werd uitgevoerd. Daar de staat niet als een particuliere investeerder in een markteconomie heeft gehandeld, moet zijn optreden ten gunste van GAN als staatssteun worden aangemerkt.

Wat de raming van het steunbedrag betreft, moet er allereerst op worden gewezen dat de kapitaalverhoging ten doel heeft de verliezen en de behoefte aan eigen middelen te dekken, zodat de bank- en verzekeringsregels kunnen worden nageleefd. Bijgevolg moet het volledige bedrag van 11 miljard FRF voor de kapitaalverhoging als staatssteun worden aangemerkt.

Wat de garantie betreft, vormt de beoordeling van het steunbestanddeel een probleem, daar het bedrag van 9 miljard FRF slechts een raming is van de kosten die de staat uiteindelijk zal moeten dragen. In principe zal deze op basis van de recente accountantsonderzoeken gemaakte raming niet worden overschreden, aangezien bij de beoordeling van het garantiebedrag werd uitgegaan van een spoedige overdracht van de activa en rekening werd gehouden met alle andere kosten, met inbegrip van de financieringskosten. Daar de te beheren activa buitengewoon omvangrijk, talrijk en complex zijn, is evenwel de grootste voorzichtigheid geboden, te meer omdat in de vroegere accountantsonderzoeken de daadwerkelijke voorzieningsbehoeften constant werden onderschat. Deze voorzichtigheid wordt gerechtvaardigd door de omvang van de activa die potentieel niet onder de dekking van de garantie vallen: hoewel het voorzieningsniveau voor de activa in 1996 werd verhoogd tot 77,5 %, houden de afsplitsingconstructies op 31 maart 1997 ongedekte activa ten bedrage van 3,6 miljard FRF in portefeuille. Een andere rechtvaardiging ligt in de snellere boekhoudkundige afschrijving van de activa die andere instellingen onlangs op de markt hebben gebracht in vergelijking met die welke voor GAN in aanmerking werd genomen. Voorts zou een langere dan geplande termijn voor de verkoop van de activa bijkomende overdrachtskosten kunnen meebrengen. In dit verband dient eraan te worden herinnerd, dat het plan voorziet in de volledige afstoting van de activa over een maximale periode van twee jaar en dat tot die datum voorzieningen werden getroffen voor de overdrachtskosten. Bijkomend uitstel van de overdracht zou zeer duur kunnen uitvallen, aangezien de netto-overdrachtskosten in 1996 op ongeveer 1,4 miljard FRF werden becijferd. Bovendien moet nog worden bewezen dat voor bepaalde goederen potentiële overnemers kunnen worden gevonden; in dit verband werd een forfaitaire voorziening van 500 miljoen FRF geboekt, maar zij werd niet aanvaard door het accountantskantoor KPMG, dat van oordeel was dat voor een dergelijke raming een diepgaander analyse moest worden uitgevoerd.

In de loop van de procedure is voorts gebleken dat de verbintenis van de staat ten aanzien van GAN eveneens de eventuele toekomstige behoeften aan eigen middelen van UIC dekt, die nodig zijn om de bedrijfseconomische voorschriften na te leven. Welke maatregelen de staat in dit verband zal nemen, is nog niet duidelijk en het is nog wachten op de maatregelen zelf. Op grond van de door de Franse autoriteiten verstrekte gegevens meent de Commissie dat deze maatregelen de nettostaatssteun ten gunste van GAN niet noodzakelijk zullen vermeerderen, maar tevens dat haar voorzichtige benadering gerechtvaardigd is.

Concluderend is de Commissie van oordeel dat, hoewel de gemiddelde waarde van de verbintenissen van de staat ten aanzien van GAN op 9 miljard FRF wordt geraamd, onvoorziene uitgaven kunnen opduiken die een schommelingsmarge van ± 10 % van deze raming rechtvaardigen. De Commissie stelt de maximale staatssteun die voortvloeit uit de verbintenissen van de staat ten aanzien van GAN derhalve vast op 9,9 miljard FRF.

3.3. Kosten van de alternatieve oplossingen

Alvorens het herstructureringsplan van GAN in detail te bestuderen om de verenigbaarheid van de betrokken steunmaatregelen in verhouding tot het herstel van de levensvatbaarheid van het bedrijf te beoordelen, dienen de kosten van het staatsoptreden te worden vergeleken met die van andere oplossingen. Dit vraagstuk omvat twee aspecten. Ten eerste moet worden nagegaan of de door de staat gekozen oplossing, in absolute termen en ten opzichte van alle andere oplossingen met inbegrip van niet-optreden, de minst dure is. Indien dit het geval is, betekent dit dat de staat als een particuliere investeerder heeft gehandeld. Ten tweede moet worden vastgesteld of de gekozen oplossing de minst dure is van alle mogelijke herstelmaatregelen, teneinde na te gaan of de steun beperkt is tot het strikt noodzakelijke minimum voor de herstructurering. Het eerste aspect betreft het steunkarakter van de operatie, het tweede de verenigbaarheid ervan.

De Franse autoriteiten hebben verklaard, ondanks de aanmelding van deze maatregelen als staatssteun, dat deze maatregelen in absolute termen de minst dure oplossing vormen voor de Franse staat. Bijgevolg moet hierna het eerste aspect van het vraagstuk inzake de kosten van de alternatieve oplossingen worden onderzocht. Het tweede aspect zal worden behandeld bij het verenigbaarheidsonderzoek.

Volgens de Franse autoriteiten zijn de alternatieve mogelijkheden hetzij een financiële herstructurering van het GAN-concern, waarvoor de aangemelde herkapitalisatie en garantie nodig zijn, maar die een snelle privatisering mogelijk zou maken, hetzij de voortzetting van de huidige gang van zaken, hetgeen onvermijdelijk tot een kostbare liquidatie voor de staat zou leiden, die alle kosten ervan zou moeten dragen. Een liquidatie van UIC is niet denkbaar, omdat deze de rest van het concern zou aantasten en derhalve tot veel hogere financiële en sociale kosten zou leiden dan de met het herstructureringsplan gepaard gaande kosten en de staat zich daaraan niet zou kunnen onttrekken. De Franse autoriteiten hebben betoogd dat UIC gefinancierd blijft voor een bedrag van 23 miljard FRF, waarvan 1,5 miljard FRF door het publiek gestorte deposito's, 15 miljard FRF op de markt verkregen financieringen en 6,25 miljard FRF van CIC. GAN, als referentieaandeelhoudster van UIC, zou krachtens artikel 52 van de Franse bankwet verplicht zijn geweest UIC de nodige steun te verstrekken, zelfs indien deze hoger is dan haar belang in het kapitaal van UIC. Derhalve had GAN het volledige verlies van UIC, geraamd op 12 miljard FRF, moeten dragen, met name 6,5 miljard FRF ontoereikende activa, 4,2 miljard FRF bijkomende waardeverminderingen en 1,3 miljard FRF boeten voor vervroegde invorderbaarheid van de schulden. Een dergelijke ontwikkeling zou tot het faillissement van GAN hebben geleid.

Volgens de Franse autoriteiten diende CIC, wegens de crisis bij GAN, voorzieningen aan te leggen voor al haar vorderingen op het GAN-concern, ten bedrage van 12,5 miljard FRF. Bovendien hadden de andere crediteuren van UIC en de gerechten het standpunt kunnen innemen dat CIC deze onderneming onrechtmatige steun had verleend. Dat zou tot de liquidatie van CIC hebben geleid, wat, gezien de omvang van de klantendeposito's (meer dan 287 miljard FRF eind 1996) en de interbancaire herfinancieringsfaciliteiten (193 miljard FRF) een enorme schokgolf op de Franse financiële markt zou hebben teweeggebracht. In deze omstandigheden zou de gouverneur van de Banque de France de staat, als voornaamste aandeelhouder van de referentieaandeelhoudster van UIC, beslist hebben aangemaand aan zijn verplichting als aandeelhouder krachtens artikel 52 van de bankwet te voldoen.

De staat kon zich overigens niet aan deze verplichting onttrekken, omdat hij anders aansprakelijk kon worden gesteld krachtens twee bepalingen die de rechter vaak ruim uitlegt, namelijk artikel 180 van de wet betreffende de sanering en de gerechtelijke liquidatie, op grond waarvan de wettelijke of feitelijke bestuurders die een managementfout hebben gemaakt ertoe kunnen worden verplicht de schulden van de onderneming geheel of gedeeltelijk aan te zuiveren, en artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek, op grond waarvan degene aansprakelijk kan worden gesteld wiens onrechtmatig handelen een ander schade heeft toegebracht. Volgens deze hypothese zou de staat waarschijnlijk uiteindelijk verplicht geweest zijn alle niet-gedekte schulden van UIC te dragen, namelijk 12 miljard FRF in plaats van de in het herkapitalisatiescenario vastgestelde 7 miljard FRF.

Het scenario van de minnelijke schikking zou volgens de Franse autoriteiten niet minder duur zijn geweest dan de oplossing waarvoor werd gekozen. De hypothese van de liquidatie na herkapitalisatie zou volgens de handelsbank Lazard 2,6 miljard FRF extra hebben gekost.

De Commissie is van mening, dat het standpunt van de Franse autoriteiten slechts gedeeltelijk kan worden aanvaard. In de eerste plaats wijst de Commissie erop, dat zoals reeds opgemerkt in punt 3.2, de kosten van de reddingsoperatie voor de staat minder hoog geweest zouden zijn indien er eerder een grondige analyse zoals die welke onlangs is verricht, had plaatsgevonden. Een particuliere investeerder zou normaal veel vroeger zijn opgetreden en zou onder meer een veel minder riskant financieel en bedrijfsbeheer geëist hebben, dat er niet alleen op gericht was tegen iedere prijs klanten te werven en buitengewoon speculatieve investeringen te doen. De passieve houding van de staat is bepalend geweest voor de steun die thans wordt verleend.

Zoals reeds bleek uit het rapport van Morgan Stanley van eind 1995, liet de interne financiering - binnen het concern - van de afsplitsingsconstructies, die weliswaar te verdedigen was uit boekhoudkundig oogpunt, GAN nauwelijks manoeuvreerruimte ingeval slechtere resultaten zouden worden geboekt dan verwacht. Volgens het in 1996 herziene plan van 1995, moest de liquiditeitssituatie van het concern worden verbeterd door de verkoop van het meerderheidsbelang in CIC. Dit zou het vervolgens mogelijk hebben gemaakt geleidelijk de onderlinge banden te lossen op het gebied van kapitaal, financiering en garanties die het concern verlammen. Het uitstel van de privatiseringsprocedure van CIC heeft inderdaad in belangrijke mate bijgedragen tot het ingrijpen van de staat in 1997.

In de tweede plaats moet bij de beoordeling van het steunkarakter van de staatsmaatregelen een onderscheid worden gemaakt tussen de kosten die de staat als aandeelhouder heeft en de kosten die de staat eventueel wegens andere redenen zou moeten dragen, bijvoorbeeld in zijn hoedanigheid van verantwoordelijke instantie voor de monetaire en financiële stabiliteit. De Commissie en het Hof van Justitie hebben het argument reeds afgewezen dat de aansprakelijkheid van de staat-aandeelhouder voor de schulden uit de liquidatie verder reikt dan zijn kapitaalbijdrage in de onderneming, omdat deze uitbreiding van de aansprakelijkheid tot een vermenging van de rollen van de staat-aandeelhouder en de verzorgingsstaat leidt (7). Alleen de kosten van de staat-aandeelhouder zijn relevant voor de vergelijking van de kosten van de gekozen oplossing met die van alternatieve oplossingen, daar het steunkarakter van de operatie afhangt van het gedrag van de staat in vergelijking met het gedrag van een particuliere investeerder. In dit verband is het duidelijk dat ook oneigenlijke kosten, zoals sociale of fiscale kosten, niet in de vergelijking mogen worden opgenomen, omdat deze kosten in normale omstandigheden door de onderneming of de aandeelhouders uit de eigen middelen moeten worden gefinancierd en de aandeelhouders in geval van liquidatie niet verplicht zijn deze kosten te dragen voor een bedrag dat groter is dan het door hen ingebrachte kapitaal en de door hen verleende garanties (8). Overigens hebben de Franse autoriteiten niet bewezen, dat de staat-aandeelhouder kon worden gelijkgesteld met een wettelijke of feitelijke bestuurder van de onderneming, noch dat hij managementfouten heeft gemaakt of door onrechtmatig handelen anderen schade heeft toegebracht. Zij hebben evenmin aangetoond dat de financiële gevolgen van de eventuele aansprakelijkheid voor managementfouten of onrechtmatig handelen uitkomen op het bedrag dat de Franse autoriteiten voor ogen hebben. Zelfs indien al deze onbewezen elementen zouden vaststaan, zou de Franse staat nog niet kunnen ontkomen aan de toepassing van artikel 92 van het Verdrag zonder het rechtsbeginsel te schenden dat niemand een argument kan aanvoeren dat is gebaseerd op zijn eigen fouten (nemo auditur propriam turpitudinem allegans).

In de derde plaats moet de aansprakelijkheid van GAN ten aanzien van UIC ingevolge artikel 52 van de bankwet nog worden bewezen. In artikel 52 is immers sprake van een verzoek, en niet van een verplichting (9). Een dergelijke vermeende verplichting om de schulden te dekken zou immers in feite kunnen worden beschouwd als een schending van het beginsel dat de aansprakelijkheid van de aandeelhouders beperkt is tot het bedrag dat zij in de naamloze vennootschap hebben ingebracht. Wanneer een dergelijk beginsel zou gelden, zou dit bovendien uit het oogpunt van de mededingingsregels leiden tot discriminatie tussen particuliere en openbare banken, omdat een particuliere investeerder geen beroep op dezelfde onbeperkte middelen als de staat kan doen.

In de andere gevallen waarin referentieaandeelhouders besloten hebben steun te verlenen, hebben zij dit ofwel gedaan om hun vermogensbelangen in andere activiteiten te beschermen, ofwel om ernstiger wettelijke gevolgen te voorkomen. Geen van beide situaties is in dit geval evenwel van toepassing. De eerste niet, omdat de geraamde staatsmaatregel betrekking heeft op het gehele concern en het bedrag ervan hoger is dan de geraamde waarde van de aandelen van de staat in de houdstermaatschappij, Société Centrale du GAN, na het staatsoptreden. De tweede niet, omdat er in voorkomend geval sprake zou zijn van kosten die door de eigen fouten van de staat-aandeelhouder werden veroorzaakt.

Het optreden van de staat kan derhalve niet worden gelijkgesteld met de handelswijze van een particuliere investeerder en vormt dus staatssteun.

4. VERSTORING VAN HET HANDELSVERKEER TUSSEN DE LIDSTATEN

Door de liberalisering van de financiële dienstverlening en de integratie van financiële markten wordt het intracommunautaire handelsverkeer steeds gevoeliger voor vervalsing van de mededinging. Deze trend zet zich nog verder door in de context van de Economische en Monetaire Unie. Dankzij de invoering van een gemeenschappelijke munt zal het handelsverkeer zich binnen de Gemeenschap zonder wisselkoersrisico's of -kosten kunnen ontwikkelen. Hoewel financiële en verzekeringsinstellingen hun activiteiten in beginsel grensoverschrijdend kunnen uitoefenen, stuiten zij bij hun expansie in het buitenland op belemmeringen. Vaak houden deze belemmeringen verband met de bescherming van de binnenlandse ondernemingen tegen de gevolgen van de concurrentie, wat het voor buitenlandse concurrenten minder aantrekkelijk maakt tot de markt toe te treden. Steun die financiële en verzekeringsinstellingen in staat stelt te overleven ondanks hun lagere winstgevendheid en hun onvermogen het hoofd te bieden aan de mededinging, zoals de aan GAN verleende steun, dreigt de mededinging binnen de Gemeenschap te vervalsen, omdat de toetreding van buitenlandse financiële en verzekeringsinstellingen tot de nationale markt wordt bemoeilijkt.

Zonder de betrokken steunmaatregelen had GAN moeten worden geliquideerd, of, nog waarschijnlijker, verkocht aan een andere, meer solide instelling in het kader van een gerechtelijke procedure. In dat geval had een buitenlandse concurrent, die zich in Frankrijk wil vestigen of zijn commerciële activiteiten aldaar wil uitbreiden, de instelling of haar activiteiten kunnen kopen. Via een dergelijke procedure hadden de activa en de marktaandelen van GAN gemakkelijk over een groot aantal potentiële kopers kunnen worden verspreid. Opgemerkt zij dat het huidige plan niet in een afzonderlijke verkoop van elke Franse en buitenlandse dochteronderneming van GAN voorziet, maar in de opsplitsing van het concern in drie afdelingen die financieel verbonden blijven.

Bovendien kan steun voor een internationale instelling zoals GAN, die bank- en verzekeringsproducten levert aan ondernemingen die concurreren op de internationale markten, financiële diensten aanbiedt in concurrentie met andere Europese financiële instellingen en daarbij haar activiteiten in het buitenland uitbreidt via haar kantorennet buiten Frankrijk, beslist een verstorende invloed hebben op het intracommunautaire handelsverkeer. De betrokken steun stelt GAN onder meer in staat een aantal van haar buitenlandse dochterondernemingen te herstructureren, voornamelijk in Groot-Brittannië, Italië en Spanje, die concurreren met andere financiële instellingen in de Gemeenschap.

De verzekeringsactiviteiten van GAN in het buitenland hadden in 1995 een totale omzet van 14,6 miljard FRF, wat ongeveer 30 % van de totale omzet op verzekeringsgebied is. Het aandeel van de communautaire activiteiten in de geconsolideerde omzet van het internationale verzekeringsbedrijf van GAN bedroeg ongeveer 78 %, of meer dan 11 miljard FRF.

Bijgevolg moet worden geconcludeerd, dat het staatsoptreden terzake binnen het toepassingsgebied van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag valt, omdat het staatssteun inhoudt die de mededinging vervalst in een mate die het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kan beïnvloeden.

5. BEOORDELING VAN DE VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN

Nadat is vastgesteld dat de onderzochte steunmaatregelen staatssteun vormen in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag, moet de Commissie beoordelen of deze steun verenigbaar kan worden geacht met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 92, leden 2 en 3, van het Verdrag.

In dit geval moet er ten eerste op worden gewezen dat het niet om steunmaatregelen van sociale aard aan individuele verbruikers gaat, noch om steun die wordt toegekend om de ontwikkeling van bepaalde Franse streken te bevorderen. Het gaat evenmin om steun om een ernstige verstoring van de economie te overwinnen daar de steun slechts de moeilijkheden van één enkele begunstigde, GAN, beoogt te overwinnen, en niet de problemen van alle marktdeelnemers in de betrokken sector. Bijgevolg kan de toegekende steun evenmin worden geacht van gemeenschappelijk Europees belang te zijn en kan alleen de uitzonderingsbepaling van artikel 92, lid 3, onder c), in aanmerking worden genomen. Krachtens deze bepaling mag de Commissie haar goedkeuring hechten aan "steun om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid . . . te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad".

De verenigbaarheid van deze maatregelen dient te worden getoetst aan de specifieke bepalingen inzake reddings- en herstructureringssteun (10). De Commissie is van mening dat herstructureringssteun kan bijdragen tot de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid zonder het handelsverkeer zodanig nadelig te beïnvloeden dat daardoor het gemeenschappelijk belang wordt geschaad, indien wordt voldaan aan de volgende voorwaarden:

1. volledige uitvoering van een herstructureringsplan op grond van realistische veronderstellingen, waarmee binnen een redelijk tijdsbestek de vereiste minimale kapitaalopbrengst kan worden verkregen en de levensvatbaarheid op lange termijn aldus kan worden hersteld;

2. het bieden van voldoende tegenprestaties om de mededingingsvervalsende gevolgen van de steun te compenseren, zodat de steun het gemeenschappelijk belang niet schaadt;

3. steun in verhouding tot het nagestreefde doel en beperking van het steunbedrag tot het voor de herstructurering strikt noodzakelijke minimum, zodat de last van de sanering zoveel mogelijk door de onderneming zelf wordt gedragen;

4. volledige uitvoering van het herstructureringsplan en nakoming van alle andere in de beschikking van de Commissie opgelegde verplichtingen;

5. het opzetten van een systeem voor controle op de naleving van de genoemde voorwaarden.

Bij de beoordeling in hoeverre aan bovengenoemde voorwaarden, alsmede aan artikel 93, lid 3, onder c), is voldaan, moet er in dit geval tevens rekening mee worden gehouden dat de financiële sector bijzonder gevoelig is voor de moeilijkheden van een bank- en verzekeringsconcern zoals GAN.

Ingevolge de genoemde kaderregeling zou dergelijke herstructureringssteun normaal slechts eenmaal noodzakelijk moeten zijn. Aangezien de betrokken steun een aanvulling vormt op de reeds in 1996 goedgekeurde steun, en gezien de omvang en de mededingingsvervalsende gevolgen ervan, dient de naleving van bovenvermelde voorwaarden bijzonder strikt en nauwgezet te worden gecontroleerd.

Dit moet geschieden voor het gehele steunpakket ten gunste van GAN. Hoewel de Commissie op 18 september 1996 haar goedkeuring heeft gehecht aan de kapitaalverhoging met 2,86 miljard FRF, waartoe in 1995 besloten was, dient zij toch na te gaan of haar beoordeling niet op verkeerde of onnauwkeurige gegevens berustte.

Volgens de Franse autoriteiten was de verslechtering van de situatie van GAN reeds medio 1996 voorspeld, maar de Commissie stelt vast dat deze ontwikkeling, alsmede de beslissing om gespecialiseerde accountantsverslagen van de vastgoedactiviteiten uit te voeren, de Commissie niet werd medegedeeld voordat zij in september 1996 haar goedkeuringsbeschikking inzake de steun van 2,86 miljard FRF gaf. Bij de gesprekken tussen de vertegenwoordigers van de Commissie en de Franse autoriteiten in 1996, waarbij onder meer het door Morgan Stanley in 1995 opgestelde evaluatierapport werd besproken, verzekerden de Franse autoriteiten de Commissie meermaals dat de situatie van het concern beduidend zou verbeteren, terwijl zij in feite voornemens waren GAN te verzoeken specifieke accountantsonderzoeken van het vastgoedbedrijf uit te voeren om de behoefte aan bijkomende voorzieningen vast te stellen, en zij tevens op de hoogte waren van de slechte resultaten op verzekeringsgebied ten opzichte van de prognoses. In dit verband hebben de Franse autoriteiten verklaard dat de Schatkist om deze specifieke accountantsonderzoeken verzocht heeft nadat de Commissie de beschikking had gegeven. Er werd echter vastgesteld dat GAN reeds geruime tijd vóór de beschikking van de Commissie de Schatkist op de hoogte had gebracht van haar verslechterende situatie. De Commissie heeft derhalve reden te geloven dat de Franse autoriteiten haar niet alle essentiële elementen voor de beoordeling hebben overgelegd - in het bijzonder niet die welke hierboven worden genoemd - op grond waarvan de Commissie in september 1996 een andere beschikking had kunnen nemen.

Volgens de elementen waarover de Commissie beschikt, was de indertijd verstrekte informatie onvolledig, met name wat de situatie van UIC en de afsplitsingsconstructies betreft, waardoor de Commissie de levensvatbaarheid van het concern niet degelijk kon onderzoeken, en houdt de nieuwe staatssteun voor een deel verband met het feit dat het in 1996 bekendgemaakte plan niet volledig werd uitgevoerd, in het bijzonder niet met betrekking tot de verkoop van CIC, die GAN omvangrijke middelen voor haar herstel had moeten opleveren.

De Commissie is bijgevolg van oordeel, dat de vroegere beschikking tot goedkeuring van de kapitaalverhoging voor 2,86 miljard FRF moet worden ingetrokken. Deze steunmaatregel wordt aan de hand van de thans beschikbare informatie opnieuw onderzocht in het kader van de huidige procedure. Het feit dat het herstructureringsplan heeft gefaald en dat nieuwe steun, die zeven maal groter is dan de eerste steun, voor de overleving van GAN noodzakelijk is geworden, versterkt overigens nog de indruk dat een nieuw verenigbaarheidsonderzoek van deze eerste steun noodzakelijk is. Derhalve zal de verenigbaarheid van de oude en de nieuwe steun hierna gezamenlijk worden onderzocht.

5.1. Onderzoek van het herstructureringsplan en de levensvatbaarheid

Om de door de Franse autoriteiten verstrekte documenten in verband met de situatie van het GAN-concern, het herstructureringsplan en de levensvatbaarheid grondig te analyseren heeft de Commissie het advies ingewonnen van een vooraanstaande internationale handelsbank. De hierna beschreven analyse van de Commissie is dus tot stand gekomen met behulp van de technische deskundigheid van deze adviseur op dit buitengewoon ingewikkelde werkterrein.

Teneinde na te gaan of het voorgestelde herstructureringsplan een oplossing voor de problemen van de onderneming biedt, de oorzaken van de verslechterde situatie wegneemt, het herstel van de levensvatbaarheid garandeert en toekomstige staatssteun overbodig maakt, moeten in de eerste plaats de oorzaken van het tekortschieten van GAN worden begrepen, daar anders geen geschikte en duurzame oplossingen voor het concern kunnen worden gevonden.

Zoals hierboven uiteengezet, liggen verschillende factoren aan de staatssteun ten gunste van GAN ten grondslag: het nemen van excessieve, niet gecontroleerde risico's in de vastgoedbranche, een onvoorzichtig expansiebeleid op het gebied van de schadeverzekering, maar tevens onvoldoende controle van de aandeelhouder [. . .] (11*). Met andere woorden, het algemene controlesysteem van het concernbeheer, dat de relevante voorschriften en bevoegde instanties voor de financiering en de controle van een onderneming omvat ("corporate governance"), is ondoeltreffend gebleken.

Gezien de late reactie van GAN op de cyclische ommekeer en op de gerezen problemen (de vastgoedmarkt wordt sinds 1990 gekenmerkt door een voortdurende daling van huren en prijzen), en het trage verloop van het saneringsproces (GAN had vier jaar, van 1993 tot 1997, nodig om het vastgoedprobleem definitief op te lossen), is het duidelijk dat de kolossale steun in 1997 eveneens te maken had met het vertrouwen dat de managers van GAN hadden in de staat-aandeelhouder, die in hun ogen in ieder geval verplicht was de fouten uit het verleden recht te trekken, zoals blijkt uit de argumenten van de Franse autoriteiten betreffende de kosten van alternatieve oplossingen. GAN was natuurlijk niet het enige concern dat zich in een uiterst speculatieve politiek had gestort; andere openbare instellingen, zoals Crédit Lyonnais, of particuliere instellingen, zoals Suez of Banque Pallas, zijn de markt gevolgd, maar alleen de openbare instellingen konden op staatssteun rekenen, terwijl de particuliere instellingen door de markten werden gedwongen drastische herstructureringsmaatregelen uit te voeren of aan een gerechtelijke liquidatieprocedure werden onderworpen. Derhalve kan worden aangenomen dat, indien GAN niet over de impliciete of expliciete steun van de staat had beschikt, zij zich niet in deze gevaarlijke politiek zou hebben gestort, of het in ieder geval eerder en met meer vastberadenheid tot sanering zou zijn overgegaan.

Dergelijke staatssteun, die aldus informatierapport nr. 52 van de Franse Senaat (12), uiteindelijk neerkomt op een "overlevingsverzekering" voor falende instellingen, heeft tevens de bescherming van de crediteuren tot gevolg. Door deze bescherming worden de crediteuren er echter niet meer toe aangezet de gedragingen van hun debiteuren te controleren. De instellingen zijn dan niet meer onderworpen aan de controle en de sancties van de markten. Een dergelijke bescherming is niet alleen ongepast en overdreven, maar kan tevens een ongezond beheer bij kredietinstellingen in de hand werken, zoals het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie hebben gesteld in Richtlijn 94/19/EG van 30 mei 1994 inzake de depositogarantiestelsels (13). Het bewijs daarvan is dat UIC, ondanks haar catastrofale toestand, nog steeds voor meer dan 15 miljard FRF door de markten wordt gefinancierd. De steun van de aandeelhouder, die op zijn beurt de steun van de markten mogelijk heeft gemaakt, had tot gevolg dat de noodzakelijke correctie werd vertraagd en het uiteindelijke steunbedrag werd verhoogd. Ter verklaring van de crisis van GAN onderschrijft de Commissie, overeenkomstig de verklaringen van de Raad en het Europees Parlement, volledig dit door de wetenschappelijke wereld en door de ervaring met bankcrisissen in een aantal landen ontwikkelde argument, dat de klemtoon op het probleem van het morele risico ("moral hazard") legt.

In dit verband is het duidelijk dat gelijk welke duurzame oplossing voor GAN moet uitgaan van een hervorming van het algemene systeem voor de controle op het beheer (corporate governance) van het concern en zijn dochterondernemingen en een oplossing voor het probleem van het morele risico moet geven. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk. De door de Franse autoriteiten voorgestelde oplossing bestaat erin de twee kernactiviteiten, het bankbedrijf en de verzekeringen, onder te brengen bij onafhankelijke partners die meer rechtstreeks aan de marktregels onderhevig zijn. De Commissie vindt dit een geschikte oplossing, omdat zo opnieuw een efficiënter controlesysteem ontstaat, zonder dat de markt wordt verstoord.

In de navolgende tabel wordt het door de Franse autoriteiten in 1996 en 1997 voorgelegde oude en nieuwe plan betreffende de ontwikkeling van de resultaten en het rendement op het eigen vermogen van GAN in 1996 en 1997 weergegeven.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het voorgelegde plan is voornamelijk gebaseerd op de herstructureringsmaatregelen die reeds enkele jaren worden uitgevoerd en nu vruchten beginnen af te werpen. Deze behelzen onder meer maatregelen voor de sanering van de portefeuille schadeverzekering, waarmee het verschil tussen GAN en haar concurrenten reeds beduidend kon worden teruggedrongen. Daaraan moeten andere maatregelen ter vermindering van de exploitatiekosten worden toegevoegd, zoals de inkrimping van het personeel met 1 000 werknemers (670 bij de verzekeringen en 330 in het bankbedrijf) in 1995. In 1996 werd het personeel verder verminderd met ongeveer 400 personen in het verzekeringsbedrijf en 300 in het bankbedrijf. GAN heeft tevens een aantal dochters verkocht en zich uit bepaalde niet-strategische bedrijfssectoren teruggetrokken (CFJPE, CTR, SCOR, GAN Belgium, HNL enz.).

Het nieuwe, in de lente van 1997 voorgelegde plan bevat aanvullende maatregelen. Het voorziet onder meer in de reorganisatie van het concern in drie afzonderlijke eenheden onder de zeggenschap van de houdstermaatschappij die aan het hoofd van het concern staat, Société Centrale du GAN: de afdeling verzekeringen die ressorteert onder de houdstermaatschappij GAN SA, de bankafdeling die wordt vertegenwoordigd door het concern CIC en de afdeling vastgoed, die is samengesteld uit UIC en de twee afsplitsingsconstructies, de vastgoedonderneming Parixel en Bâticrédit. De nieuwe Franse regering heeft de richtsnoeren en de inhoud van het in april voorgelegde plan onlangs bevestigd.

De Commissie heeft verscheidene soorten informatie ontvangen, onder meer de conclusies van de door Arthur Anderson uitgevoerde accountantsonderzoeken en de tegenanalyse van het accountantskantoor KPMG, een aantal documenten opgesteld door onafhankelijk van GAN en de Schatkist werkende deskundigen (met name een door SBC Warburg opgestelde nota over het herstructureringsplan, twee nota's van JP Morgan en Goldman Sachs betreffende de levensvatbaarheid respectievelijk van CIC en de verzekeringsafdeling van GAN, en een nota van de banque Lazard over UIC), alsmede de briefwisseling tussen UIC en de Commission Bancaire en die tussen de Commission de contrôle des assurances en GAN.

Op verzekeringsgebied zal GAN zich terugtrekken uit de kredietverzekering (verkoop van Sacren) en uit de verzekeringsbemiddeling. De exploitatiekosten zouden moeten verminderen dankzij de uitvoering van een personeelsaanpassingsplan, wat een besparing van 400 miljoen FRF in een vol jaar zou moeten opleveren (- 153 miljoen FRF bedrijfskosten, - 105 miljoen FRF productiekosten en - 142 miljoen FRF personeelskosten). Om de productiekosten te verlagen, zullen tussen 1997 en 1998 ongeveer [. . .] productieve medewerkers afvloeien, of [. . .] van het personeelsbestand op 31 januari 1996. De personeelskosten zullen dalen door het schrappen van 431 banen in twaalf maanden, dit is omstreeks 8 % van de betrokken werknemers. Bij GAN SA werden voor 100 miljoen FRF voorzieningen getroffen om de kosten van het personeelsaanpassingsplan te dekken. De plaatselijke vestigingen zullen eveneens inkrimpen.

Teneinde het probleem van de financiering binnen het concern op te lossen, voorziet het door de Franse autoriteiten voorgelegde herstructureringsplan in de verkoop - waarschijnlijk afzonderlijk - van de verzekeringsactiviteiten (GAN SA), de bankactiviteiten (CIC) en de vastgoedfinanciering (UIC). De vastgoedactiva (vorderingen en onroerende goederen), die in twee afsplitsingsstructuren zijn ondergebracht (Bâticrédit en Parixel), zullen met het oog op de liquidatie worden beheerd door de houdstermaatschappij van het concern (GAN SC), die in overheidshanden blijft, maar zal moeten inkrimpen naarmate de verkoop plaatsvindt. Daar het GAN-concern een buitengewoon complexe structuur heeft en de kwestie van de levensvatbaarheid niet naar behoren kan worden onderzocht aan de hand van de geconsolideerde rekeningen, dient elke groep van kernactiviteiten afzonderlijk te worden onderzocht.

5.1.1. De twee afsplitsingsconstructies

Voor de afsplitsingsconstructies doet het probleem van de levensvatbaarheid zich niet voor, aangezien zij worden beheerd met het oog op de liquidatie. Het probleem van het steunbedrag werd reeds in punt 3 behandeld. De kwestie van de tegenprestaties dient te worden beoordeeld op het niveau van de bedrijven die de dubieuze vorderingen naar de afsplitsingsconstructies hebben overgebracht. Het is niettemin van belang dat het beheer van de activa van de afsplitsingsconstructies doorzichtig is en dat de verkoop voldoende snel plaatsvindt. De Commissie meent eveneens dat een duidelijke scheidslijn moet worden getrokken tussen de afsplitsingsconstructies en de bank- en verzekeringsmaatschappijen van GAN. Derhalve moet ervoor worden gezorgd, dat tot de overdrachtsdatum van CIC en GAN SA deze laatste geen naar de afsplitsingsconstructies overgebrachte activa mogen terugkopen.

Wat dit aangaat neemt de Commissie kennis van de toezegging van de Franse autoriteiten dat zij de lopende verkoop van de activa van Bâticrédit en Parixel zullen bevestigen, en dat dit proces grotendeels tegen eind 1998 afgerond zal zijn zonder dat deze activa tot de datum van hun overdracht door CIC of GAN mogen worden gekocht.

5.1.2. De in vastgoed gespecialiseerde bank: UIC

De Franse autoriteiten zijn voornemens deze in vastgoed gespecialiseerde bank in leven te houden tot de verkoop ervan aan een potentiële overnemer die geïnteresseerd zou zijn in de goodwill van de bank en/of haar meerderheidsbelang in de dochteronderneming UIS, die zich met leasing bezighoudt. Zij erkennen evenwel dat een oplossing moet worden gezocht voor een aantal problemen met betrekking tot de rentabiliteit van deze instelling.

De Franse autoriteiten lieten weten dat zij, gezien de problematische toestand van de bank, de liquidatie van UIC ernstig hebben overwogen maar dat zij deze mogelijkheid uiteindelijk hebben verworpen omdat dit meer zou hebben gekost dan de oplossing waarvoor was gekozen, onder meer wegens de kettingreactie op de andere bedrijven van het concern (CIC die een financiering van 6 miljard FRF had ingebracht) en op de markt (herfinanciering ten bedrage van 15 miljard FRF). Volgens de handelsbank Lazard zou de gecontroleerde liquidatie, gespreid over vijf jaar, tot de mogelijkheden behoren, maar zou dit ongeveer 2,6 miljard FRF meer kosten dan de oplossing van herkapitalisatie (die becijferd wordt op 7,1 miljard FRF).

De herkapitalisatie vormt een aanvulling op de herstructureringsmaatregelen die UIC in theorie interessant moeten maken voor een koper. In het bijzonder wordt een sociaal plan uitgevoerd waarbij het personeel binnen één jaar wordt gehalveerd, tot 280 personen. Dankzij dit plan zouden de algemene kosten van 361 miljoen FRF moeten verminderen tot 222 miljoen FRF. Tegen kruissnelheid zou de nieuwe productie van het bankbedrijf ongeveer 1,6 miljard FRF per jaar waard moeten zijn. De vastgoedactiva van slechte kwaliteit zouden binnen twee jaar verkocht moeten zijn, terwijl de dubieuze vorderingen tot de helft teruggebracht zouden moeten zijn. De Franse autoriteiten zijn er zich echter van bewust dat bij de liquidatie van deze activa rekening moet worden gehouden met een groot aantal onzekerheden, zowel inzake het tijdschema als de waarde ervan. Met betrekking tot de ontvangsten en de verkoop zou nog een bijkomende waardedaling kunnen optreden.

Er werden twee scenario's voorgelegd: dat van de directie van UIC en een [. . .] herziene versie op basis van meer pessimistische veronderstellingen.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De analyse van de door de Franse autoriteiten verstrekte gegevens geeft aanleiding tot de volgende opmerkingen. Ten eerste heeft UIC, hoewel het voorzieningspercentage in 1996 werd verhoogd tot een theoretisch voldoende niveau van 71 %, nog meer dan 7 miljard FRF vastgoedactiva in portefeuille, die aan forse prijsschommelingen onderhevig kunnen zijn. De accountants hebben toegegeven dat bijkomende voorzieningen noodzakelijk kunnen zijn wanneer de verkoopprijs van deze activa lager zou zijn dan verwacht of indien de overdracht vertraging oploopt. Een vertraging van drie maanden in het overnameplan, waarbij de verkoopprijs met 15 % in waarde zou dalen, zou een verlies van 400 miljoen FRF meebrengen. Volgens het accountantskantoor KPMG, dat het werk van de accountants van Arthur Andersen heeft nagekeken, moeten bepaalde ernstige risico's meer in detail worden geëvalueerd, opdat kan worden bevestigd of voldoende voorzieningen zijn getroffen (faillissement van vennoten in SNC en SCI, vorderingen tot aanzuivering van de schulden, renterisico wegens het onevenwicht tussen activa en passiva).

Meer algemeen, wanneer een kredietinstelling een ratio dubieuze vorderingen/totale vorderingen van ongeveer 80 % vertoont, wordt aan haar capaciteit om haar kernactiviteiten uit te voeren en dus aan haar bestaansredenen getwijfeld. Bij dergelijke verhoudingscijfers kunnen de problemen van de instelling niet uitsluitend te wijten zijn aan de cyclische ommekeer, het nemen van buitensporige risico's of enkele slechte verbintenissen, maar heeft het gehele proces van de selectie en controle van risico's gefaald. Om dit aspect beter te begrijpen, moet eraan worden herinnerd dat bijna de helft van de vorderingen van UIC reeds in de twee afsplitsingsconstructies was ondergebracht. Wanneer ook deze in beschouwing worden genomen, kunnen nagenoeg alle vorderingen van UIC als dubieus worden bestempeld. Met andere woorden, de nieuwe ramingen van de niet door UIC afgestoten vorderingen wijzen erop dat deze vorderingen niet van een betere kwaliteit waren dan die welke in de twee afsplitsingsconstructies waren ondergebracht. Het uiterst kleine aantal vorderingen van goede kwaliteit dat in portefeuille is gebleven, lijkt daarom eerder op toeval te berusten.

Het voorgelegde bedrijfsplan toont bijlange niet aan dat de levensvatbaarheid van UIC kan worden hersteld zonder steun van een partner. Volgens scenario nr. 2, dat de Commissie gezien de vele onzekerheden in het plan geloofwaardiger acht dan scenario nr. 1, zal UIC tot eind 1998 verlies blijven lijden. Terzelfder tijd blijkt dat, na aftrek van het minderheidsbelang van de leasing-dochter UIS, de kapitaalvorming van UIC als afzonderlijke eenheid bijzonder zwak is, gelet op de risico's in portefeuille, en onder het gemiddelde ligt van de in vastgoed gespecialiseerde banken. De liquiditeit van het concern levert eveneens problemen op, daar iedere liquiditeitsspanning kan resulteren in aanzienlijke verliezen voor UIC.

Kortom, de situatie van UIC is kritiek. De bank bereikt niet eens het kostendekkend punt. Aangezien de bank niet rendabel is, zal de Schatkist naar alle waarschijnlijkheid vóór de overdracht tot herkapitalisatie moeten overgaan om een positieve prijs te verkrijgen. De staat heeft zich jegens de kapitaalmarkten hiertoe reeds verbonden. Volgens de Franse autoriteiten zal deze overheidssteun het in het tweede scenario vastgestelde verlies van [. . .] miljoen FRF niet overschrijden.

Concluderend is de Commissie op grond van de bovenstaande analyse en wegens de negatieve rentabiliteit, de zwakke kapitaalvorming en de aanzienlijke onzekerheden in verband met de risico's in portefeuille van oordeel, dat de levensvatbaarheid van UIC slechts kan worden hersteld door samenwerking met een sterker en beter gekapitaliseerd bankconcern, dat met zijn eigen leidinggevend personeel in staat is de instelling grondig te herstructureren. Daar iedere vertraging van het herstructureringsproces extra kosten meebrengt, dient de overdracht zo spoedig mogelijk, en in ieder geval vóór eind 1998, plaats te vinden.

In dit verband neemt de Commissie kennis van de toezegging van de Franse regering dat zij de aan de gang zijnde verkoop van UIC en haar dochteronderneming UIS, met inbegrip van de participatie van GAN SA in UIS, zal voortzetten en dat de transactie eind 1998 afgerond zou moeten zijn. [. . .]

5.1.3. De netbank: CIC

CIC is een bankconcern dat uit tien regionale banken bestaat en met een balanstotaal van 600 miljard FRF eind 1996 op de vijfde plaats komt op de ranglijst van banken die lid zijn van de Vereniging van Franse banken. Het concern beheert deposito's voor een bedrag van ongeveer 215 miljard FRF en vorderingen van bijna 240 miljard FRF. Dankzij de stevige regionale verankering, waardoor het concern bevoorrechte contacten met de klanten tot stand kan brengen, beschikt CIC over een degelijke nettorentemarge (4,67 % in 1996 bij de regionale banken) en regelmatige en vaste inkomsten. De verkleining van de marges als gevolg van de rentedaling en de concurrentie treft CIC minder dan de andere grote netbanken. De daling van de inkomsten uit rente werd gecompenseerd door de stijging van de bankprovisies, die in 1996 bijna 31 % van het nettobankresultaat uitmaakten. Via Socapi, die zij gezamenlijk met GAN in eigendom heeft, neemt CIC een uitstekende positie in op de Franse bank- en verzekeringsmarkt. Zoals door de adviseur van GAN, handelsbank JP Morgan, werd bevestigd, beschikt CIC, na de overdracht van UIC aan GAN, over een gezonde balansstructuur, activa van goede kwaliteit en een hoog voorzieningspercentage.

In de volgende tabel worden de voornaamste resultaten van CIC weergegeven zoals opgenomen in het door de Franse autoriteiten voorgelegde bedrijfsplan.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Het plan is gebaseerd op de volgende veronderstellingen:

- toename van de doelgroep van klanten met omstreeks 5 % per jaar (particulieren, zakenlui, midden- en kleinbedrijf) en gemiddelde stijging van de vorderingen en middelen met 6 % per jaar bij de regionale banken en 4 %, respectievelijk 5 %, bij het gehele concern;

- verwachte daling van de rentemarge van 4,93 % in 1996 tot 4,09 % in 1998;

- verdere stijging, op regionaal niveau, van het aandeel van de provisies in het nettobankresultaat, van 32,9 % in 1996 tot 36,9 % in 1998; vervolgens zal deze stijging vertragen wegens de daling van de bankprovisies als gevolg van de invoering van de euro;

- lichte stijging van de algemene kosten, met name door bijkomende kosten in verband met de invoering van de euro (100 miljoen FRF per jaar in 1997 en 1998); meer bepaald zullen de personeelskosten nagenoeg gelijk blijven ondanks een personeelsvermindering met 1,4 % in 1997 en 1,2 % in 1998;

- de nettotoewijzing aan de voorziening voor uitstaande bedragen van regionale banken wordt teruggebracht van 0,91 % in 1996 tot 0,86 % in 1998; het niveau van 1996 was immers het gevolg van omvangrijke voorzieningen voor eenmalige posten.

Deze veronderstellingen lijken realistisch. Het concern heeft niettemin te kampen met enkele zwakke punten, met name de zeer hoge exploitatiekosten, het blootstaan aan aanzienlijke risico's bij de andere bedrijven van het GAN-concern, en een zwakke rentabiliteit, zowel nu als in de toekomst.

Wat de exploitatiekosten betreft, blijft de ratio algemene kosten/nettobankresultaat te hoog (75,5 % eind 1998); dit is meer dan het huidige gemiddelde van de Franse banken en het voor Crédit Lyonnais vastgestelde streefdoel (70 %). Op lange termijn kan, in een context van vrije mededinging in Europa en technologische innovatie, de dalende rentemarge slechts worden gecompenseerd door een daling van de algemene kosten en met name van de personeelskosten. De Britse banken, die met rentabiliteitspercentages tot 36 % momenteel de beste prestaties in Europa leveren, hebben veel kleinere exploitatiecoëfficiënten (gemeten naar de ratio algemene kosten/netto bankresultaat). Gezien de steeds scherper wordende concurrentie als gevolg van de integratie van de markten en de gemeenschappelijke munt is het duidelijk dat banken met een te hoge exploitatiecoëfficiënt niet zullen kunnen overleven.

In verband met het tweede zwakke punt moet worden vastgesteld dat CIC voor meer dan 12 miljard FRF vorderingen op de andere GAN-bedrijven in portefeuille heeft, met name 6 miljard FRF op UIC, 3 miljard FRF op GAN SA en ongeveer 3 miljard FRF op de afsplitsingsconstructie Bâticrédit. Volgens het plan zal de helft van de lening aan UIC worden omgezet in een lening aan Bâticrédit, die dus een openstaande schuld van 6 miljard FRF aan CIC zal hebben, welke lening voor de nominale waarde gedekt is door de uitdrukkelijke garantie van de staat om alle verliezen van de beide afsplitsingsconstructies te vergoeden. De lening ten gunste van GAN SA moet uit de opbrengst van de privatisering van CIC worden terugbetaald. De lening voor UIC is zeker gesteld door de verbintenis van de staat om de behoefte aan eigen middelen van de vastgoeddochter te dekken. Na de herkapitalisatie en de overdracht van UIC zal de CIC-lening echter niet meer door de garantie worden gedekt. CIC blijft dus met aanzienlijke vorderingen op GAN zitten, waarbij de risicodekking afhankelijk is van de overdracht van CIC en de herkapitalisatie en overdracht van UIC. De goede afwikkeling van deze operaties is van wezenlijk belang voor de solvabiliteit van CIC [. . .].

Tenslotte heeft het bankconcern CIC in vergelijking met het gemiddelde van de Europese banken, een positieve doch zwakke rentabiliteit. Volgens het plan moet, door een constante expansiestrategie, tegen eind 1998 een rendement op het eigen vermogen van 7,8 % worden bereikt (op concernniveau), wat onder het minimumniveau blijft dat door de Commissie voor andere banken en door CIC zelf in de beschikking van de Commissie van 1996 werd vooropgesteld (10 %). Het voornaamste probleem ligt bij de hoge algemene kosten, in het bijzonder de personeelskosten. Het is echter aannemelijk dat een verstandig particulier investeerder bij de overdracht bereid zal zijn een prijs te betalen die overeenkomt met een winst op het eigen vermogen van 10 tot 12 %. Dit wil zeggen dat de overnemer, rekening houdend met de mogelijke synergieën en de noodzakelijke bijkomende herstructureringskosten, ter verkrijging van een rentabiliteitsratio van minstens 10 % bereid zal zijn, een prijs te betalen waarin een lagere waarde van de eigen middelen en eventueel een strategische premie is begrepen.

Geplaatst tegenover de uiterst scherpe concurrentie in het bankwezen, waar de marges zelfs op de regionale markten steeds kleiner worden, zal CIC inderdaad waarschijnlijk bijkomende herstructureringsmaatregelen nodig hebben om haar rentabiliteit te verbeteren. Het plan om CIC te verkopen, was reeds in de vroegere beschikking van de Commissie als voorwaarde opgelegd en werd onlangs bevestigd door de toezegging van de nieuwe regering om CIC en GAN, tezamen of afzonderlijk, over te dragen aan partners die hun levensvatbaarheid en duurzame ontwikkeling kunnen garanderen, teneinde een meerderheid van particuliere investeerders aan te trekken. Deze verkoop zal zorgen voor de inbreng van extra middelen en deskundigheid en zal de druk opvoeren om de herstructureringsinspanningen te versterken, onder meer op het gebied van de vermindering van de algemene kosten. De Franse regering heeft er zich tevens toe verbonden, zo snel mogelijk met het zoeken naar overnemers en met de overdrachtprocedure te beginnen, en dit uiterlijk op 30 juni 1998, en met inachtneming van de beginselen van doorzichtigheid en gelijke behandeling van gegadigden.

5.1.4. Het verzekeringsbedrijf: GAN

Volgens het herstructureringsplan zullen de verzekeringsactiviteiten worden gescheiden van de rest van het concern, waaronder de afsplitsingsconstructies en UIC, die onder de zeggenschap van de Société Centrale du GAN (GAN SC) blijven. De houdstermaatschappij GAN SA behoudt de controle over de ondernemingen GAN IA (brand- en ongevallenverzekering), GAN Vie, GAN Capitalisation en Socapi. De levensvatbaarheid van het verzekeringsbedrijf kan bij deze verschillende ondernemingen worden geanalyseerd.

a) Schadeverzekering

GAN IA voert haar activiteiten op het gebied van de schadeverzekering hoofdzakelijk uit via een net van algemene verzekeringsagenten, die 1 400 agentschappen vormen. Aan het begin van de jaren '90 voerde GAN IA een politiek van expansie en verovering van marktaandelen, wat haar in termen van directe brutopremies de vierde plaats onder de schadeverzekeraars opleverde. Deze expansie tot iedere prijs werd evenwel in vergelijking met de risicoselectie in een te hoog tempo volgehouden, zoals blijkt uit de hiernavolgende tabel voor de automobielsector. Bijgevolg leed GAN IA steeds meer verlies, wat tot de uitputting van haar eigen vermogen leidde.

Aantal contracten en technische resultaten (in miljoen FRF) bij autoverzekeringen

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Sinds 1994 werden saneringspogingen ondernomen via een verhoging van de premies en het eigen risico en de opzegging van talrijke contracten. Bovendien werd een strengere controle uitgeoefend op de verzekeringsagenten om hun productiviteit te stimuleren, met het oog op een vermindering van de algemene kosten en de reorganisatie van het distributiesysteem. Het vergoedingssysteem voor de agenten werd gewijzigd naar het voorbeeld van AXA, waarbij het traditioneel toegepaste systeem van een commissie op de omzet geleidelijk werd vervangen door een deelname aan het technische resultaat van de gesloten contracten. Voorts is het de bedoeling dat een aantal banen verdwijnt.

Volgens het door de Franse autoriteiten voorgelegde bedrijfsplan zal de omzet aanzienlijk dalen, met 9 % tussen 1995 en 1997, en zich vervolgens stabiliseren rond 12,8 miljard FRF. De verhouding schadegevallen/premies in Frankrijk zal waarschijnlijk verder verbeteren van 79,8 % in 1995 tot 71,3 % in 1998. De exploitatiekosten zouden moeten worden teruggebracht van 4 148 miljoen FRF in 1995 tot 3 748 miljoen FRF in 1998; dit is een vermindering met 9,6 % over drie jaar. Tenslotte zal een daling merkbaar zijn van het financieel resultaat van 1 340 miljoen FRF tot 1 160 miljoen FRF, omdat minder meerwaarden zullen worden gerealiseerd.

Met de ontvangen bijdragen vormen verzekeringsinstellingen technische reserves die tegenover hun verplichtingen ten aanzien van de verzekerden staan. Aan deze technische reserves kan de schuld van de verzekeringsinstellingen ten aanzien van de houders of de begunstigden van de contracten worden gemeten. De verwachte verbetering van de resultaten van GAN IA berust eveneens op de veronderstelling dat GAN IA thans de achterstand bij de vorming van technische voorzieningen heeft ingehaald en over voldoende reserves beschikt om een eventuele verslechtering van de verbintenissen uit het verleden op te vangen.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Ondanks de terugkeer naar winstgevendheid is het voorgelegde plan niet vrij van onzekerheden; derhalve is een duurzaam herstel van de levensvatbaarheid zonder steun van een partner niet aannemelijk. Er doen zich immers twee problemen voor: enerzijds de mogelijkheid om een voldoende stabiele en hoge technische marge te handhaven, zodat het negatieve resultaat na exploitatiekosten, rekening houdend met het kapitalisatieniveau, kan worden beperkt, en anderzijds het probleem van de liquiditeit en het rendement op de activa in portefeuille.

In verband met het eerste probleem moet op de volgende aspecten worden gewezen. Ten eerste werd het winstherstel versneld door de vrijmaking van 386 miljoen FRF reserves in 1995 en 1996, alsook door de buitengewone opbrengst van 591 miljoen FRF bij de overdracht van de CIC-aandelen aan GAN SA. Voor 1997 en 1998 verwacht GAN IA dat hoge overwinst zal worden gerealiseerd, zodat 769 miljoen FRF reserves kan worden vrijgemaakt, wat overeenkomt met 150 % van het gecumuleerd concernresultaat. Hoewel de in 1995 en 1996 behaalde overwinst de capaciteit van GAN versterkt om de komende jaren door te gaan met de vrijmaking van reserves, zal pas in de toekomst blijken of het huidige niveau van de reserves adequaat is. Met andere woorden, daar de terugkeer naar winstgevendheid voor een groot deel afhangt van de vrijmaking van in het verleden opgebouwde voorzieningen, moet worden geconcludeerd dat de vooruitzichten op herstel niet op een stevige basis berusten.

Ten tweede blijft GAN ver achter bij haar concurrenten wat de technische factoren betreft. Hoewel GAN IA inzake de vermindering van de schadelast een enorme vooruitgang heeft geboekt, zal de algemene ratio exploitatiekosten + schadegevallen/premies eind 1998 nog te hoog liggen (105,6 %), vooral in vergelijking met de ratio van de belangrijkste concurrenten van GAN, die op dit moment gemiddeld reeds lagere ratio's te zien geven.

Blijkbaar gaat de schadelastvermindering niet gepaard met een toereikende daling van de exploitatiekosten. Hoewel voorzichtigheid geboden is bij de vergelijking, gezien de sterke schommelingen van de premies tijdens de gehele periode, de wijziging in de boekhoudmethode en de verschillende wijze van kostenindeling naargelang de concurrent, kan worden vastgesteld dat de exploitatiekosten ten opzichte van de premies gedurende de hele herstructureringsperiode zo goed als onveranderlijk op een niveau boven 29 % blijven, wat uitzonderlijk hoog lijkt.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

GAN is voornemens dit probleem aan te pakken door, evenals voor de levensverzekeringsproducten, een nieuw distributiesysteem voor de schadeverzekeringsproducten in te voeren via het bankennet van CIC. In dit segment staat GAN echter niet alleen; de andere concurrenten gaan dezelfde weg op. Bovendien zal de daarmee belaste nieuwe dochteronderneming (Progress) volgens het bedrijfsplan gedurende een aantal jaren niet in staat zijn winst te boeken. Wanneer de andere schadeverzekeringsdochters worden meegerekend, zal de opbrengst van deze activiteiten in Frankrijk inderdaad dalen van 278 miljoen FRF naar 261 miljoen FRF in 1998.

Gezien het zwakke kapitalisatieniveau is in het licht van deze onzekerheden, die de technische resultaten van GAN IA kunnen beïnvloeden, voorzichtigheid geboden met betrekking tot een mogelijk herstel van de levensvatbaarheid.

Aangaande het tweede probleem moet worden opgemerkt dat de investeringsportefeuille van GAN IA te kampen heeft met een liquiditeitstekort en een te gering rendement ten opzichte van de concurrenten. Het totale bezit van omstreeks 20 miljard FRF behelst voor bijna 3 miljard FRF vastgoedactiva (14 %) en meer dan 5 miljard FRF participaties in andere bedrijven van het concern (26 %), terwijl de vorderingen binnen het concern op ongeveer 1 miljard FRF (5 %) uitkomen. De obligaties met hoog rendement op lange termijn wegen daarentegen verhoudingsgewijs minder zwaar. Men kan dus stellen dat ongeveer 45 % van het bezit bestaat uit niet-liquide activa. Bovendien is de rentabiliteit van deze portefeuille zeer klein; zij ligt met name ver onder die van de Franse aandelen- en obligatiemarkten. In 1996 beliep het rendement op de activa 3,4 % zonder en 8,3 % met gerealiseerde meerwaarden, terwijl dit bij de Franse aandelen- en obligatiemarkten ongeveer 25 % (met herinvestering van dividenden), respectievelijk 12 % was. In 1998 zou een rendement van 4,2 % zonder, en 4,9 % met gerealiseerde meerwaarden moeten worden bereikt. Tenslotte maken de latente meerwaarden slechts 9 % van de activa uit, wat zeer weinig is, daar meer dan een kwart van de latente meerwaarden uit vastgoedactiva stamt. Tevens zijn de strategische activa, en vooral de internationale activa, voor een hoge waarde geboekt, wat GAN IA blootstelt aan verliezen wanneer deze onder de balanswaarde worden verkocht. Tenslotte blijkt uit de gevoeligheidsanalyse, waaruit de ontwikkeling van de bedrijfsresultaten bij gewijzigde basisveronderstellingen kan worden afgeleid, dat GAN IA blootgesteld blijft aan bepaalde risico's in geval van een minder gunstige conjunctuurontwikkeling. Daar de concurrenten veel beter presteren, zal GAN onvermijdelijk met uiterst scherpe prijzen worden geconfronteerd, waardoor haar manoeuvreerruimte geringer zal worden.

GAN is voornemens dit probleem te verlichten door een vermindering van de strategische activa in portefeuille, met name UIS en BIF, en de aanzuivering van een deel van de schulden binnen het concern, wat door de verkoop van CIC mogelijk zal worden gemaakt. Al deze, weliswaar noodzakelijke, maatregelen lijken evenwel niet voldoende, daar zij slechts 10 % van de activa betreffen.

Samengevat meent de Commissie, rekening houdend met de zwakke en dalende verwachte rentabiliteit (4,6 %) en kapitalisatie, alsmede de bovenomschreven problemen, dat de levensvatbaarheid van GAN IA uiterst kwetsbaar blijft.

b) Levensverzekering

Drie bedrijven houden zich bezig met de levensverzekeringsactiviteiten van het GAN-concern: GAN Vie, GAN Capitalisation en Socapi. Zij worden hierna afzonderlijk onderzocht.

GAN Vie verkoopt hoofdzakelijk voorzorgsproducten via een net van 450 verzekeringsagenten en 200 alleenverkopers voor de "collectieve" verzekeringen en een net van 1 800 verkopers in loondienst voor de individuele voorzorgsproducten.

Volgens het door de Franse autoriteiten ingediende bedrijfsplan van GAN Vie zal de omzet tussen 1995 en 1997 met 6 % dalen, en zich vervolgens stabiliseren rond 10 miljard FRF. De technische kosten zouden moeten afnemen van 8,4 miljard FRF tot 7,7 miljard FRF, wat een lichte stijging van de technische brutomarge tot gevolg heeft. De exploitatiekosten verminderen langzaam, terwijl het financieel resultaat in 1997 met omstreeks 5 % zal stijgen en zich vervolgens zal stabiliseren rond 4,4 miljard FRF. De verhoogde toewijzing van middelen aan het winstdeelnemingsfonds ten gunste van de verzekerden zal er echter toe bijdragen dat de financiële marge in 1998 slinkt tot 386 miljoen FRF. Bijgevolg komt het nettoresultaat, na de door het realiseren van aanzienlijke meerwaarden veroorzaakte stijging in 1996, uit op 260 miljoen FRF in 1998, wat overeenkomt met een rendement op het eigen vermogen van 5,8 %.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Aangaande het voorgelegde plan kunnen de volgende opmerkingen worden gemaakt. Ten eerste duidt de geleidelijke daling van de omzet op een verlies van marktaandelen van GAN Vie, vooral in de afdelingen "individuele" en "collectieve" verzekeringen, die het grootste deel van de omzet uitmaken, terwijl in de afdeling gezinsverzekeringen het marktaandeel (10 %) en de hoge technische marge zich zouden moeten handhaven. De mate waarin deze laatste sector de betrekkelijke achteruitgang in de andere sectoren kan compenseren, blijft evenwel de belangrijkste uitdaging voor GAN Vie.

Ten tweede hangt de verbetering van de technische marge ten opzichte van de omzet voor een groot deel af van het percentage opgezegde contracten, dat volgens GAN onder meer voor de afdeling individuele verzekeringen in 1997 zal dalen. Niettemin leveren de contracten in deze afdeling ten opzichte van andere producten nog zwakke technische resultaten op, waardoor de kans op afkoop groot is. Indien deze mogelijkheid zich voordoet, dient de verbetering van de technische marge naar beneden te worden bijgesteld.

Ten derde valt het op dat de exploitatiekosten met bijna 21 % van de omzet uitzonderlijk hoog blijven. Dit niveau lijkt op lange termijn onhoudbaar in vergelijking met de veel lagere niveaus op de markt (10 %), en vooral bij de bankverzekeraars (circa 5 %). Uit dit oogpunt is het onzeker of GAN Vie bestand is tegen de concurrentiedruk van verzekeringsbanken en andere concurrenten. Zeker is, dat de distributie van verzekeringsproducten via de loketten van financiële instellingen, de Post en de Schatkist verder toeneemt. Hun marktaandeel is in tien jaar gestaag vergroot, van 25 % in 1985 naar 56 % in 1995. Het marktaandeel van de verzekeringsnetten is afgenomen tot 38 % in 1995, terwijl de directe verkoop en andere distributievormen gestegen zijn tot 6 %.

Dit probleem wordt verergerd doordat GAN Vie, zoals GAN IA, te kampen heeft met een onvoldoende rendement op de activa in portefeuille in verhouding tot het aan de verzekerden beloofde rendement. Dit heeft GAN SA aangezet tot aankoop van een deel van de activa van GAN Vie, waarvoor wegens invorderbaarheid en financiële risico's aanzienlijke bijkomende voorzieningen moesten worden getroffen. Ondanks deze operatie blijft een beduidend deel van de portefeuille (40 %) van GAN Vie uit niet-liquide activa bestaan. Het totale bezit van circa 72 miljard FRF behelst bijna 13 miljard FRF vastgoedactiva (18 %) en meer dan 10 miljard FRF participaties in andere bedrijven van het concern (14 %), terwijl de vorderingen binnen het concern ongeveer 5 miljard FRF (7 %) belopen. Bovendien blijkt de rentabiliteit van deze portefeuille zeer laag te zijn; zij ligt met name ver onder die van de Franse aandelen- en obligatiemarkten. In 1996 beliep het rendement op de activa 4,2 % zonder en 5,6 % met gerealiseerde meerwaarden, terwijl dit bij de Franse aandelen- en obligatiemarkten ongeveer 25 % (met herinvestering van dividenden), respectievelijk 12 % was. In 1998 zou een rendement van 4,3 % zonder, en 5,7 % met gerealiseerde meerwaarden moeten worden bereikt. Tenslotte maken de latente meerwaarden slechts 11 % van de activa uit, wat zeer weinig is daar meer dan een kwart van de latente meerwaarden voortvloeit uit participaties in andere bedrijven van het concern en de vastgoedportefeuille een latente waardedaling registreert. Zonder een herstructurering van de portefeuille, waartoe slechts een voldoende sterke overnemer in staat is, bestaat derhalve het gevaar dat het zwakke rendement van GAN tot onvoldoende concurrerende prijzen en zo tot een afnemende interesse van de klanten leidt, wat uiteindelijk het verlies van marktaandelen tot gevolg heeft.

Tenslotte blijkt dat GAN Vie evenals de rest van het concern kampt met een probleem van evenwicht tussen activa en passiva, waardoor het onder andere blootstaat aan een belangrijk rentevoetrisico. De "duration" van het kapitaal, die een maatstaf is voor waardeschommelingen van het kapitaal ten gevolge van veranderingen van de rentevoet, rekening houdend met de vervaldagen van de activa in portefeuille (14), blijkt enorm hoog te zijn en die van de voornaamste concurrenten ruim te overschrijden.

Samengevat meent de Commissie, rekening houdend met de zwakke en dalende verwachte rentabiliteit (5,8 %) en kapitalisatie, alsmede de bovenomschreven problemen, dat de levensvatbaarheid van GAN Vie uiterst kwetsbaar blijft zonder steun van een partner.

GAN Capitalisation (GAN Capi) verkoopt hoofdzakelijk individuele pensioenspaarproducten via een net van 1 700 gemachtigden. Het aan de Commissie voorgelegde bedrijfsplan voor deze onderneming voorziet in aanvullende eigen middelen ten bedrage van 200 miljoen FRF, die de staat op verzoek van de toezichthoudende instanties eind 1997 ter beschikking zal stellen. Gezien de achteruitgang van de markt voor spaarproducten wordt een stijging van de productie met bijna 15 % ten opzichte van 1995 nagestreefd door de ontwikkeling van levensverzekeringsproducten, waardoor beide activiteiten, spaarproducten en levensverzekering, met elkaar in evenwicht worden gebracht, terwijl de spaarproducten thans duidelijk de overhand hebben. De technische lasten stijgen van 2,9 miljard FRF tot bijna 3,4 miljard FRF en de technische marge blijft beneden 6 %. De exploitatiekosten stijgen in absolute waarde, doch vertonen een daling in verhouding tot de omzet, onder meer dank zij de ontwikkeling van producten met eenmalige premie in plaats van met periodieke premie. De daling van de financiële marge heeft echter bijgedragen tot de achteruitgang van de resultaten van 100 miljoen FRF in 1995 tot 60 miljoen FRF in 1998. Daardoor komt het rendement op het eigen vermogen in 1998 op 5,6 % uit, wat meer dan de helft minder is dan in 1995.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

GAN Capitalisation kampt met twee belangrijke problemen: de instorting van de markt voor spaarproducten en het onvoldoende rendement op de activa in portefeuille. Zoals in het rapport van de Conseil National du Crédit en France in verband met het eerste probleem werd opgemerkt, vormt de achteruitgang van het kapitaalsparen (- 2 % in 1995) een vervolg op een in 1991 ingezette neerwaartse trend die kan worden uitgelegd door de opkomst op de markt van producten met een grotere flexibiliteit en een hoger rendement, de verspreiding van contracten in rekeneenheden en de concurrentie van instellingen voor collectieve belegging in effecten. GAN Capi is voornemens zich op de sector levensverzekeringen toe te leggen. Dit kan evenwel moeilijk worden. Op een markt met een dalende groeivoet, zoals die van de levensverzekeringen, wordt de concurrentie immers steeds scherper, en de kracht van GAN Capi om daadwerkelijk de concurrentie aan te gaan met verzekeringsbanken of onderlinge maatschappijen is nog niet bewezen, te meer omdat het bedrijf niet over een productief "verdeelnet" beschikt zoals de sector gezinsverzekeringen.

Het probleem van het ontoereikende rendement op de activa moet worden beoordeeld in relatie tot de aan de verzekerden beloofde minimale winstniveaus. Wanneer GAN Capi geen waardevermeerderingen realiseert kan het de gegarandeerde opbrengstniveaus echter niet betalen. Doordat bij de samenstelling van het kapitaal de voorkeur werd gegeven aan obligaties is de liquiditeit van de activa weliswaar veel beter dan die van de andere verzekeringsinstellingen, maar zoals bij de andere bedrijven van het concern, blijkt het rendement op de obligaties en aandelen echter lager te zijn dan op de markt. Tevens vormen de latente meerwaarden slechts 11 % van de portefeuille. De situatie van GAN Capi ziet er derhalve niet rooskleurig uit. Bovendien is de onderneming, gezien de geringe omvang van het eigen vermogen, in belangrijke mate afhankelijk van renteschommelingen.

Samengevat meent de Commissie, rekening houdend met de zwakke en dalende verwachte rentabiliteit (5,6 %) en kapitalisatie, alsmede de bovenomschreven problemen dat de levensvatbaarheid van GAN Capitalisation zonder steun van een partner uiterst kwetsbaar blijft.

Socapi is een gemeenschappelijke onderneming, voor de helft in handen van CIC en voor de helft van GAN SA, die spaarproducten verkoopt via het banknet van CIC. Met een marktaandeel van 3,5 % neemt zij onder de Franse bankverzekeraars de zesde plaats in. Zij streeft naar dezelfde groei van de omzet als de andere bank- en verzekeringsinstellingen, met name 4 %, in 1997 en 5 % in 1998. De uitstaande bedragen zouden jaarlijks met 15 % moeten stijgen en eind 1998 op 70 miljard FRF uitkomen. De algemene kosten zouden trager moeten stijgen, waardoor de exploitatiecoëfficiënt licht zou kunnen dalen. Volgens het plan zou het aandeel van de producten met periodieke premie eveneens moeten stijgen ten opzichte van die met eenmalige premie, die thans meer dan 90 % van de premies uitmaken.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Socapi kampt niet met dezelfde moeilijkheden als de andere verzekeringsinstellingen van GAN. Het is een productieve, rendabele onderneming. Het enige probleem is de verlenging van de bankverzekeringsovereenkomsten in het kader van de privatisering van CIC en de hoogte van de provisies die Socapi volgens deze overeenkomsten aan CIC moet betalen, wat haar rentabiliteit zou kunnen beïnvloeden.

In het kader van de gescheiden verkoop van GAN en CIC rijst de vraag van de commerciële en financiële banden tussen beide eenheden. GAN heeft verklaard dat het bankverzekeringsbedrijf van wezenlijk belang is voor haar levensvatbaarheid en zij wil haar sterke commerciële overeenkomsten met CIC derhalve in stand houden. Volgens de tussen CIC en GAN geldende bankverzekeringsovereenkomst ontvangt CIC [. . .] van de baten uit de netto-annuleringspremies voor nieuwe contracten en [. . .] van de baten met betrekking tot de wiskundige reserves voor uitstaande bedragen. De overeenkomst, die een looptijd van acht jaar heeft en verlengbaar is, kan worden opgezegd, doch slechts na betaling van een boete van omstreeks 700 miljoen FRF, gekoppeld aan de verplichting voor CIC om de 50 %-participatie van GAN Vie in Socapi over te nemen. In het kader van de eventuele gescheiden verkoop van CIC en GAN wordt deze overeenkomst thans herzien. Volgens de door de Franse autoriteiten verstrekte informatie zal CIC haar deelneming in het kapitaal van Socapi verhogen tot 55 %, terwijl de provisies op uitstaande bedragen tot ongeveer [. . .] zouden moeten stijgen en de boete voor vroegtijdige opzegging zou moeten worden geschrapt. Aangezien GAN een belang van 20 % of meer in CIC behoudt, zal zij de resultaten van CIC volgens de vermogensmutatiemethode kunnen consolideren en tegelijk, via haar belang in CIC, de controle over Socapi (15) behouden en haar zo volledig in de geconsolideerde rekeningen kunnen opnemen. GAN wenst derhalve dat de bankverzekeringsovereenkomsten tevens de schadeverzekering zouden omvatten, door de oprichting van een nieuwe onderneming (Progress) waarin GAN een meerderheidsbelang zou hebben.

De bankverzekeringsovereenkomsten zijn op drie vlakken van belang: voor de levensvatbaarheid van GAN, voor de verkoopprijs van GAN, en voor de rentabiliteit van Socapi. Wanneer een evenwichtige oplossing wordt gevonden, kan GAN immers rekenen op een belangrijke en stabiele bron van inkomsten terwijl de overnemer van CIC het feit dat hij het bankennet niet vrij kan gebruiken voor de distributie van zijn eigen verzekeringsproducten, niet probeert te compenseren door de prijs voor CIC te verlagen. Socapi heeft er belang bij niet al te hoge provisies aan CIC te moeten betalen, omdat dit haar rentabiliteit zou aantasten. Daar deze overeenkomsten invloed kunnen hebben op de levensvatbaarheid van GAN en Socapi, alsook op de nettokosten van de staatssteunmaatregel, moet de Commissie ervoor zorgen dat de overeenkomsten aan twee vereisten voldoen: de nettokosten voor de staat tot een minimum beperken en de levensvatbaarheid waarborgen. De Commissie is van mening dat de voorgenomen maatregelen aan deze twee vereisten voldoen.

c) GAN International

GAN SA is in het buitenland nog sterk vertegenwoordigd via de in de houdstermaatschappij GAN International samengebrachte dochterondernemingen. GAN International behaalde eind 1996 nog een omzet van meer dan 14 miljard FRF, wat ongeveer 25 % is van het omzetcijfer van de GAN-verzekeringsactiviteiten. De schadeverzekering is de belangrijkste activiteit (62 % van de omzet). Bijna 46 % van de omzet van GAN International wordt in Groot-Brittannië behaald, 13 % in Italië, 6 % in Spanje, en 5 % in Canada en Marokko elk. Andere ondernemingen zijn gevestigd in de Verenigde Staten, Duitsland, Zwitserland, Portugal en Luxemburg. Met uitzondering van GAN Canada maken alle dochterondernemingen winst, doch met een zwakke rentabiliteit van de eigen middelen, behalve in Marokko, het enige land waar het buitenlands marktaandeel van GAN 1 % ruimschoots overschrijdt.

Het oorspronkelijk ingediende plan ging uit van een omzetdaling bij GAN International van 14 miljard FRF tot 12 miljard FRF in 1997, onder meer wegens de verkoop van GAN Belgium en CTR in 1996, die in de rekeningen van het eerste halfjaar van 1996 (16) nog waren opgenomen, waarna de omzet zou stijgen tot bijna 13 miljard FRF. Naar verwachting zal het netto concernresultaat van GAN International in 1997 uitkomen op een verlies van ongeveer [. . .] miljoen FRF, en in 1998 weer positief worden. Het geconsolideerde rendement op het eigen vermogen blijft, zelfs in 1998, onder 1 %. GAN International bestaat dus uit een aantal dochterondernemingen waarvan een deel rendabel en levensvatbaar is, zoals in Marokko, maar waarvan andere de levensvatbaarheid van GAN International als geheel in gevaar brengen.

d) Conclusies inzake de levenvatbaarheid van de verzekeringsactiviteiten van GAN

In het licht van de bovenstaande overwegingen lijken de voor 1998 voorgenomen sanerings- en rentabiliteitsmaatregelen voor GAN de levensvatbaarheid van de verschillende verzekeringsondernemingen als zelfstandige entiteit niet te garanderen. Vooral bij de dochterondernemingen GAN Vie en GAN Capitalisation vormt de ontoereikende opbrengst van de activa in portefeuille in verhouding tot het aan de verzekerden gegarandeerde rendement een probleem. Het risico om marktaandelen te verliezen doordat verzekerden in de komende jaren contracten opzeggen, is groot. Voorts bestaat een belangrijk gedeelte van de activa uit verplichtingen tegenover de dochterondernemingen van het concern, en is de waarde ervan onzeker. Tenslotte wijst de gevoeligheidsanalyse op een zeer sterke afhankelijkheid van renteschommelingen. Op het gebied van de schadeverzekering werden in het verleden belangrijke herstructureringsinspanningen geleverd, maar deze branche blijft, hoofdzakelijk door de te hoge exploitatiekosten [. . .] verlieslijdend. In 1998 wordt voor de drie verzekeringssectoren een rentabiliteit van rond de 5 % verwacht (schadeverzekering: 4,6 %, levensverzekering: 5,8 % en kapitaalsparen: 5,6 %) [. . .]. Gezien de zwakke positie inzake concurrentievermogen, kapitaalaanwas en beleggingsportefeuille, zal de levensvatbaarheid van deze ondernemingen zonder steun van een voldoende sterke en kapitaalkrachtige partner bijzonder kwetsbaar blijven. Alleen Socapi heeft een hogere rentabiliteit, die evenwel de komende jaren zal dalen. Socapi zal in 1998 evenwel slechts goed zijn voor 20 % van de totale premies van GAN, en kan derhalve het zwakke rendement van de andere ondernemingen niet compenseren.

De door de Commissie uitgevoerde analyse van GAN is ook gebaseerd op de overweging dat de Franse verzekeringsmarkt algemeen verzadigd is, en dat de groei in een weinig stimulerend economisch klimaat zal worden beperkt door de zwakke stijging van de verzekerbare materie bij de schadeverzekering. Omdat de gunstige fiscale regelingen op de helling komen te staan, het spaarvermogen van de gezinnen beperkt is en de concurrentie scherper wordt, zal het bovendien niet meer mogelijk zijn dezelfde forse vooruitgang te boeken als de voorbije tien jaar bij de persoonlijke verzekeringen werd bereikt. Bovendien zal de concurrentie van de netten van onderlinge maatschappijen en bankverzekeraars, waarvan de exploitatiekosten worden gedrukt door de lagere distributiekosten voor verzekeringsproducten, de traditionele netten van verzekeringsagenten en makelaars aantasten. Het allernieuwste kanaal voor de distributie van verzekeringsproducten per telefoon zal de marges voor de standaardproducten vermoedelijk nog verder doen inkrimpen. Uit dit gezichtspunt bevindt GAN zich in een middenpositie, omdat het concern enerzijds kon profiteren van zijn banden met het bankennet van CIC voor de distributie van levensverzekeringsproducten, maar anderzijds zoals de andere traditionele verzekeraars, de hogere dan gemiddelde exploitatiekosten voor de distributie van de andere verzekeringsproducten blijft dragen. In dit opzicht is het streven van GAN naar instandhouding van de partnerrelatie met CIC begrijpelijk, zelfs indien de zeggenschap over CIC wordt afgestaan, omdat die onderneming de belangrijkste troef voor het concern betekent.

Gezien de context waarin de verzekeringsondernemingen van GAN actief zijn, is de Commissie derhalve van mening dat de levensvatbaarheid van deze ondernemingen slechts kan worden verzekerd door overdracht aan partners die over de economische en menselijke middelen beschikken om de verschillende verzekeringsactiviteiten van GAN grondig te herstructureren.

In het bijzonder meent de Commissie dat een of meer financieel sterkere en kapitaalkrachtiger investeerders door de inbreng van extra vermogen de levensvatbaarheid van het GAN-concern kunnen verbeteren, waardoor de wettelijke voorschriften met een grotere zekerheidsmarge kunnen worden nageleefd. De samenwerking met een partner kan bovendien leiden tot synergieën op verscheidene vlakken. Er zullen schaalvoordelen tot stand komen, onder meer door een betere productiviteit van de werkne