Beschikking van de Commissie

van 18 oktober 2000

betreffende de steun die Nederland voornemens is toe te kennen aan Océ NV voor de ontwikkeling van inkjetkleurenprinters

(kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 3016)

(Slechts de tekst in de Nederlandse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/637/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 18 december 1996 heeft Nederland de Commissie in kennis gesteld van de steun van 22,7 miljoen EUR die het voornemens is te verlenen aan de onderneming Océ NV voor de ontwikkeling van inkjet-kleurenprinters en aanverwante technologieën (Cobalt). Nederland heeft de Commissie bij schrijvens van 28 mei, 16 september en 22 december 1997, en tijdens een bijeenkomst in Brussel op 10 februari 1998, aanvullende inlichtingen verstrekt.

(2) Bij schrijven van 12 mei 1998 heeft de Commissie Nederland in kennis gesteld van haar besluit ten aanzien van deze steun de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steun kenbaar te maken. De Commissie heeft van de belanghebbenden geen opmerkingen terzake ontvangen.

(4) Bij schrijven van 24 juli 1998 heeft Nederland op de inleiding van de formele onderzoeksprocedure gereageerd en nadere vragen beantwoord die de Commissie op 7 juli 1998 had gesteld. Eigener beweging heeft Nederland op 11 november 1998 aanvullende informatie ingediend in de vorm van een deskundigenrapport (hierna "second opinion" genoemd). Na een verdere bijeenkomst met de diensten van de Commissie op 3 maart 1999 werd nadere informatie ingediend bij schrijven van 25 maart 1999. Bij schrijven van 6 juli 1999 zond Nederland informatie toe die tijdens een bezoek aan de O & O-afdeling van Océ NV op 25 juni 1999 aan de Commissie was gepresenteerd. Op 19 juli 1999 werd een aantal aanvullende documenten verstrekt. Tijdens een bijeenkomst op 29 september 1999 zegde Nederland verdere inlichtingen toe, die bij schrijven van 27 oktober 1999, 12 november 1999 en, na een verder verzoek van de Commissie van 29 november 1999, bij schrijven van 20 december 1999 werden ontvangen. Een bevestiging van de subsidiabele kosten werd verzonden per telefax van 19 juli 2000.

II. BESCHRIJVING VAN DE STEUN

(5) De steun zou door het Nederlands ministerie van Economische Zaken als nieuwe, afzonderlijke onderzoek- en ontwikkelingssteun (O & O-steun) aan de onderneming Océ NV in Venlo worden verleend voor de ontwikkeling van inkjetkleurenprinters en aanverwante technologieën (Cobalt). De geplande rechtstreekse subsidie bedraagt 22,7 miljoen EUR (50 miljoen NLG) voor een project dat op het moment van de aanmelding een looptijd van 1997-2001 zou hebben en subsidiabele kosten die naar verklaard 93,6 miljoen EUR zouden bedragen.

De onderneming

(6) De begunstigde onderneming Océ NV (hierna Océ genoemd) is de houdstermaatschappij van de internationale Océ-groep, die in 80 landen actief is. De groep behaalde in 1997 en 1998 een jaaromzet van 2,5 miljard EUR respectievelijk 2,7 miljard EUR(3). De groep heeft de laatste jaren een snelle groei doorgemaakt en is winstgevend. Er werken ongeveer 17000 personen. Het productassortiment van Océ omvat een geavanceerde reeks kopieerapparaten en printers voor kantoordoeleinden en gespecialiseerde toepassingen, plottersystemen, alsmede accessoires en benodigdheden, zoals papier en tonerproducten. Océ ontwikkelt, vervaardigt en verkoopt veel van deze producten zelf.

(7) De investeringen van Océ in O & O bedroegen de afgelopen tien jaar steevast ongeveer 6 % van de omzet. De totale O & O-uitgaven lagen in de jaren 1990-1995 steeds rond 84 miljoen EUR per jaar, maar maakten na 1996 een sterke jaarlijkse stijging door, om in 1998 een bedrag van 155 miljoen EUR te bereiken. Er werken 1500 personen in de onderzoek- en ontwikkelingscentra van Océ in Nederland, Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten, waarvan de meesten in de centrale werkmaatschappij in Venlo, Océ-Technologies BV, werken.

Het O & O-project

(8) Het project waarvoor de steun is bedoeld heeft betrekking op de ontwikkeling van nieuwe breedformaatkleurenprinters op basis van piëzo-inkjettechnologie waarbij hotmeltpolymeerinkten worden gebruikt. Nederland omschrijft deze nieuwe combinatie van speciale inkten en specifieke printkoppen als een "nieuw technologieplatform". De specifieke componenten die moeten worden ontwikkeld, de ontwikkelingsdoelstellingen en de geraamde subsidiabele kosten (tussen haakjes) worden samengevat onder de vijf volgende deelonderwerpen:

(9) (15,6 miljoen EUR) Piëzoprintkoppen met [...](4) nozzles, een integratiedichtheid van [...](5) nozzles per inch, een hoge druppelfrequentie van [...](6) kHz, en duurzaam niet-corrosief bij de hoge procestemperatuur van 130 °C. Verdere doelstellingen betreffen de korte opstartperiode, de reiniging, de warmtehuishouding en de inkhandling.

(31,3 miljoen EUR) Printkopproductietechnologie, de zogenoemde "micro-elektromechanische" technologie.

(9,7 miljoen EUR) Hotmeltpolymeerkleureninkten met tonerachtige eigenschappen voor gebruik op uiteenlopende ontvangstmedia en een stabiele viscositeit bij de procestemperatuur van 130 °C.

(13,4 miljoen EUR) Integratie van printerengine en -procédé, waaronder papiertoevoer, ontwerp, gebruikersinterface en printkoptransport met snelle en zeer precieze bewegingen en betrouwbare inkttoevoer.

(0,4 miljoen EUR) "Front-end"-aspecten, die voornamelijk betrekking hebben op het ontwikkelen van een zeer snelle kleurenrasterprocessor, een printstrategie om afwijkingen en nozzle-uitval te verbergen, en het kleurenmanagement.

(10) In de oorspronkelijke aanmelding waren de kosten in elke categorie gelijkelijk verdeeld tussen de twee fasen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" overeenkomstig het bepaalde in punt 5.9. van de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling (hierna O& O-kaderregeling genoemd)(7). Voor elk van de vijf deelonderwerpen en elk van beide onderzoeksfasen had Nederland een korte lijst ingediend van de te verrichten werkzaamheden. Bij schrijven van 28 mei 1997 wijzigde Nederland de uitsplitsing van de kosten, waarna 37,2 miljoen EUR als kosten voor "industrieel onderzoek" en 33,1 miljoen EUR als kosten voor "preconcurrentiële ontwikkeling" werden aangeduid, en verstrekte het cijfers van de totale kosten voor elk van de vijf deelonderwerpen.

(11) Voorts werd een bedrag van 22,7 miljoen EUR opgevoerd voor het gebruik van octrooien en licenties. Deze werden als "industrieel onderzoek" gekenschetst.

(12) In de oorspronkelijke aanmelding werd nog een bedrag van 9,1 miljoen EUR vermeld voor een nieuw gebouw met laboratoria. Bij schrijven van 16 september 1997 wijzigde Nederland deze plannen echter en gaf het een raming van de kosten voor het gebruik van het gebouw voor de looptijd van het project. De subsidiabele kosten voor het gebouw werden hierdoor teruggebracht tot 0,6 miljoen EUR.

(13) De som van deze kosten is 93,6 miljoen EUR. Uitgedrukt als personeelskosten zou het oorspronkelijke bedrag volgens Nederland neerkomen op 1000 mensjaren O& O-werk, d.w.z. vijf jaar werk voor 200 onderzoekers. De voorgenomen steun van 22,7 miljoen EUR komt overeen met een totale steunintensiteit van 24 % van de opgegeven subsidiabele kosten.

(14) In de vergadering van 29 september 1999 zetten de Nederlandse autoriteiten echter uiteen dat het Cobalt-project door technische moeilijkheden een langere looptijd zou hebben dan oorspronkelijk gepland en dat de kosten een aanzienlijk hoger niveau zouden bereiken dan het niveau dat was aangemeld. De nieuwe voorspelling was dat de looptijd zich zou uitstrekken tot 2003 en dat de kosten zouden stijgen tot 209,625 miljoen NLG (95,1 miljoen EUR), exclusief de kosten van de aankoop van octrooien en licenties. De voorgestelde steun van 22,7 miljoen EUR zou derhalve corresponderen met een steunintensiteit van 24 % van de aangegeven subsidiabele kosten.

De productmarkten voor het O & O-resultaat

(15) Volgens Nederland zijn er twee markten waarvoor de printers met breed formaat (A0) worden ontwikkeld: 1. de markt voor technische systemen ("engineering systems"), die overwegend betrekking heeft op het printen van computergesteunde ontwerpen of CAD ("Computer Aided Designs"), en 2. de markt voor grafische weergave ("display graphics" of "graphic arts" - grafische kunst), die betrekking heeft op het printen van kleurenposters, affiches en reclameborden op uiteenlopende materialen, overwegend voor advertentiedoeleinden in winkels, op tentoonstellingen of langs de weg. Beide markten verlangen printers die ook zuinig zijn bij geringe printhoeveelheden (kleine oplagen). Op beide markten zijn digitalisering en kleur factoren die bepalend zijn voor groei. Eenderde van de huidige omzet van Océ is uit deze beide activiteiten afkomstig.

(16) Technische systemen (engineering systems): Volgens het jaarverslag over 1998 is Océ wereldmarktleider op het gebied van technische systemen (printen en kopiëren). In 1998 vermeldde Nederland dat het marktaandeel van Océ in Europa en in de Verenigde Staten, de twee belangrijkste markten, 22 % bedroeg(8). De grootste concurrent, Hewlett-Packard, had een marktaandeel van 21 %, terwijl dat van Xerox 9 % bedroeg. De groei in de markt voor technische systemen is over het algemeen vlak, behalve in het digitale segment.

(17) Grafische weergave (display graphics): Océ behandelt deze markt als een deelcategorie van de reeds genoemde markt voor technische systemen. De onderneming heeft slechts "een paar procenten" marktaandeel op deze markt. In de snelgroeiende markt voor grafische weergave probeert Océ thans een marktpositie op te bouwen. Het jaarverslag over 1998 vermeldt dat Océ met de nieuwe inkjettechnologie ernaar streeft een leidende positie in het groteoplagensegment van deze markt te bereiken.

Redenen voor inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag

(18) De Commissie heeft vastgesteld dat de uiteindelijke printermarkten en de markten voor de componenten printkoppen en inkten internationale markten zijn die door hevige concurrentie worden gekenmerkt. Voorts heeft de Commissie vastgesteld dat thans eveneens O & O- en productieactiviteiten verricht worden door concurrerende leveranciers van componenten in Europa, zoals Modular Ink Technology, Xennia Technology Ltd, Xaar plc, Mutoh Europe NV en Epson Europe BV.

Bovendien heeft de Commissie opgemerkt dat zich mogelijk mededingingvervalsende effecten zouden voordoen op de secundaire markten voor afbeeldings- en printerbenodigdheden, omdat inkjetpiëzotechnologie kan worden gebruikt in plaats van bestaande thermische (zwart) en elektrostatische (zwart en kleur) printtechnologie op de markt voor grafische weergave.

(19) Met betrekking tot de aard van het O & O in het project betwijfelde de Commissie dat het project als "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" kan worden omschreven in de zin van de kaderregeling, en wel om de volgende redenen:

(20) De Commissie heeft vastgesteld dat Océ in 1994 reeds steun van 3,2 miljoen EUR had ontvangen (steunintensiteit 31 %, uit hoofde van een door de Commissie goedgekeurde steunregeling(9)) voor een vergelijkbaar inkjetproject voor de periode 1994-1996. De in dat verband verrichte O & O-werkzaamheden leken op dezelfde algemene vraagstukken betrekking te hebben als die, welke in het onderhavige steunvoornemen zijn beschreven, en mondden uit in 20 octrooien op printkoppen en inkten. Voorts leidden deze werkzaamheden tot een complete "testopstelling" (mechanische, elektronische en digitale onderdelen) voor een breedformaatkleurenprinter in een laboratoriumomgeving. In dit verband herinnerde de Commissie eraan dat in bijlage I bij de O & O-kaderregeling de fabricage van een eerste prototype dat voor commerciële doeleinden kan worden aangewend en demonstratie- of modelprojecten die voor industriële toepassing of commerciële exploitatie kunnen worden gebruikt of geschikt gemaakt van de definitie van "preconcurrentiële" ontwikkeling worden uitgesloten. Dat de "testopstelling" van 1996 niet reeds een dergelijk prototype vormde, werd door de Commissie betwijfeld.

(21) De Commissie merkte voorts op dat de opgegeven kosten die voor steun in aanmerking zouden komen, 85 % van de totale O & O-kosten uitmaakten, waardoor er slechts 15 % van de ontwikkelingskosten overbleef voor de fase van de voorbereiding van de serieproductie en het in de handel brengen van een eindproduct.

(22) Bovendien kon de Commissie niet uitsluiten dat het nieuwe steunvoornemen neerkwam op een werkprogramma voor productontwikkeling dat gericht was op de verdere ontwikkeling van bestaande prototypes en de gereedmaking daarvan voor de productie. Evenmin was voldoende gerechtvaardigd waarom de kostenelementen van het project voor steun in aanmerking komende O & O-uitgaven zijn in de zin van bijlage II bij de O & O-kaderregeling. Met name de omschrijving van de kosten van 22,7 miljoen EUR voor de verkrijging van octrooien en licenties als kosten voor "industrieel onderzoek" riep twijfel op.

(23) Ten slotte stelde de Commissie vast dat het project naar verluidt afhankelijk was van de bouw van een O & O-faciliteit van 7650 m2 in Venlo, waarvan 4000 m2 volledig aan het inkjetproject zou worden gewijd. De Commissie vroeg zich af of gedeelten van de nieuwe faciliteiten niet reeds voor de serieproductie van piëzoprintkoparrays werden gebruikt.

(24) Ten aanzien van het "stimulerend effect" van het project betwijfelde de Commissie of de steun Océ ertoe zou aanzetten O & O te verrichten die de onderneming zonder de steun niet zou hebben ondernomen. De onderneming heeft naar het schijnt in verband met de sterke concurrentie de zakelijke strategie gekozen eigen inkjetprintkoppen en inkten te ontwikkelen. De onderneming lijkt het op zich te hebben genomen de O & O-inspanningen te verrichten voor normale commerciële doeleinden en was reeds met de bouw van nieuwe faciliteiten voor het project begonnen zonder de garantie te hebben dat zij staatssteun zou ontvangen.

III. OPMERKINGEN VAN NEDERLAND

(25) Nederland reageerde bij schrijven van 24 juli 1998 op de inleiding van de procedure en op vragen die de Commissie bij schrijven van 7 juli 1998 had gesteld. Deze opmerkingen zijn in het navolgende samengevat. De informatie die afkomstig is uit latere brieven en uit de second opinion wordt specifiek vermeld.

De activiteiten van andere ondernemingen met dezelfde technologie

(26) De O & O- en productieactiviteiten van andere in het besluit van de Commissie genoemde ondernemingen zouden anders zijn dan de activiteiten van Océ. Modular Ink Technology, Xaar plc en Seiko Epson zouden piëzoprintkoppen voor vloeibare inkten (met oplosmiddel en op waterbasis) ontwikkelen, die in het algemeen niet geschikt zouden zijn voor het combineren van hoge snelheid en hoge kwaliteit bij het printen in breed formaat op normaal papier. Het nieuwe inkttype zou een beslissende factor voor het gehele onderzoek zijn.

(27) Mutoh (Japan) zou vergelijkbare printers verkopen op basis van een licentie van Tektronix (Verenigde Staten) voor de markt voor grafische kunst. Deze printers zouden echter veel langzamer zijn dan de door Océ te ontwikkelen printers (wasachtige, geen polymere inkt), met een lagere printkwaliteit, en zouden met name op de markt voor geringe volumes gericht zijn. De Belgische dochteronderneming Mutoh Europe NV zou slechts een assembleerfabriek zijn voor in Japan geproduceerde onderdelen en zou in Europa dus weinig toegevoegde waarde leveren.

(28) Volgens de auteur van de second opinion levert Europa geen bijdrage van betekenis op het gebied van inkjet-O & O en geschiedt de productie op dit gebied voornamelijk op basis van O & O in de Verenigde Staten en Japan. Hij acht de door Océ te ontwikkelen technologie nieuw, baanbrekend en generieker dan andere printtechnologieën.

De secundaire markten voor afbeeldings- en printerbehoeften

(29) In deze ruimere markten zou geen vervalsing van de mededinging kunnen optreden, omdat de thermische en elektrostatische printtechnologieën geen substituten zouden zijn voor de nieuwe Océ-technologie, en wel om de volgende redenen: 1. het printen in kleur is een geheel andere product- en marktcombinatie dan die van het printen in het zwart, 2. de markt voor grafische weergave gebruikt speciaal papier, terwijl voor de technologie van Océ gewoon papier wordt gebruikt, 3. elektrostatisch printen was - tot heden - sneller dan hotmeltprinten voor groot formaat, en 4. thermische transfertechnologie wordt voor groot formaat nauwelijks gebruikt.

De aard van het O & O in het project

(30) Nederland heeft aangevoerd dat de oorspronkelijke aanmelding en de daarop volgende briefwisseling een uitgebreide beschrijving van het project en van de termen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" bevatten. De Nederlandse regering zou bovendien opdracht geven tot een studie waarbij een onafhankelijke deskundige de afstand tot de markt van het O & O-project zou bepalen.

(31) In deze second opinion verklaart de auteur in algemene bewoordingen dat in het projectplan zou worden vermeld welke activiteiten "industrieel onderzoek" vormen en welke "preconcurrentiële ontwikkeling" waren. De auteur merkt op dat bij "concurrent engineering" (alle O & O-doelstellingen worden gelijktijdig nagestreefd met een duidelijke markt- en productoriëntatie) de scheidslijn tussen de beide begrippen enigszins vervagen. Naar zijn mening zijn de feiten in de aanmelding echter zo nauwkeurig mogelijk beschreven en zou in het projectplan de overgang tussen de beide fasen voldoende worden uitgewerkt. Bovendien zou markt- en productoriëntatie van O & O niet abusievelijk als voorbereiding van productie mogen worden geïnterpreteerd.

(32) Nederland heeft naderhand, en met name tijdens een bedrijfsbezoek van ambtenaren van de Commissie, nadere uitleg gegeven en documentatie over het O & O-karakter van het project verstrekt, waaronder een demonstratie van diverse ontwikkelingsstappen in de onderzoeksfaciliteiten.

(33) Met betrekking tot het kleine gedeelte niet voor steun in aanmerking komende O & O-kosten dat zou overblijven na de beëindiging van het huidige O & O-project heeft Nederland bevestigd dat dit 15,9 miljoen EUR zou bedragen, zoals de Commissie had vermeld. Dit bedrag zou deel uitmaken van verdere niet-subsidiabele kosten van 99,8 miljoen EUR die moeten worden gemaakt om het product op de markt te kunnen brengen.

Vroegere onderzoeksfinanciering tot 1996(10)

(34) Océ heeft eerder overheidsmiddelen ontvangen voor de ontwikkeling van piëzo-inkjettechnologieën sinds 1987. Tot 1996 is voor drie projecten in totaal 4,2 miljoen EUR aan steun toegekend uit hoofde van de door de Commissie goedgekeurde PBTS-regeling(11). Deze O & O moet volledig worden opgevat als een haalbaarheidsstudie voor het huidige project.

(35) Océ heeft nooit een eerste laboratoriumprototype vervaardigd van een breedformaatinkjetkleurenprinter waarbij hotmeltinkt en piëzoprintkoppen worden gebruikt. Het apparaat dat het resultaat was van het met PBTS-middelen gefinancierde haalbaarheidsproject had slechts een nozzle array van 4 × 24 en geen papiermanagement. Eind 1997 werden inkjetarrays met 75 nozzles per inch (3 nozzles per millimeter) vervaardigd, en de eerste arrays van 96 nozzles per inch (4 nozzles per millimeter) werden begin 1998 geproduceerd. Het doel was om eind 1998 een nozzle van 2 × 128 (5 nozzles per millimeter) te kunnen vervaardigen.

(36) De auteur van de second opinion vreest dat termen als "prototype" niet goed zouden worden gedefinieerd, met name in hightechverband, en daarom tot verkeerde interpretaties zouden leiden. Zijns inziens kan hetgeen hij in de projectbeschrijving heeft gelezen en tijdens zijn bezoek aan het bedrijf heeft gezien niet als prototype in de normale zin des woords worden opgevat.

De subsidiabiliteit en de uitsplitsing van de kosten

(37) Met betrekking tot de uitsplitsing van de kosten per jaar achtte Nederland aanvankelijk de gegevens voldoende die in de bijlage bij de oorspronkelijke aanmelding waren opgenomen, waarin de kosten als een totaalbedrag per O & O-mensjaar werden berekend. Na een verzoek van de Commissie heeft Nederland bij schrijvens van 27 oktober, 12 november en 20 december 1999 aanvullende gegevens over de kostentoerekening verstrekt, waaronder met name een verklaring van een onafhankelijke accountant. Op basis van zijn analyse van de reële uitgaven voor de jaren 1997 en 1998 verklaarde de accountant dat de als subsidiabel aangeduide kosten daadwerkelijk voor het Cobalt-project waren gemaakt en dat de kostenboekhouding van het project naar behoren verliep.

(38) Nederland heeft de kosten voor het gebouw herzien. Het nieuwe laboratorium was weliswaar nodig voor het Cobalt-project, maar slechts het tijdelijke gebruik van het gebouw zou voor steun in aanmerking komen. Er zouden geen plannen zijn voor de productie van printers op industriële schaal in het nieuwe laboratorium, en een dergelijke productie zou ook niet mogelijk zijn.

(39) Over de verwerving van octrooien of licenties werden nadere gegevens verstrekt in een bijlage. Tijdens het bezoek van ambtenaren van de Commissie aan het bedrijf van 25 juni 1999 heeft Nederland verklaard dat de octrooien noodzakelijk waren om zeker te stellen dat Océ uiteindelijk commercieel gebruik zou kunnen maken van haar O & O-resultaten. Zij waren niet nodig voor de technische voortgang van het O & O-project. De auteur van de second opinion was eerder tot dezelfde bevindingen gekomen.

Het stimulerende effect

(40) Océ begon in 1986 met systematisch onderzoek op het gebied van inkjettechnologieën. Voordien werden slechts incidentele projecten met inkjetinkten verricht. Aan het begin van de onderzoeksperiode was de inspanning overwegend gericht op inktreceptuur voor piëzo-elektrische en thermische inkjets, hoewel ook enig werk werd gewijd aan continue inkjettechnologie.

(41) De additionaliteit van de kosten zou vooral moeilijk te bewijzen zijn voor O & O-projecten die door grote bedrijven worden ondernomen. De onderzoeksinspanningen van Océ stegen door het Cobalt-project, zowel gemeten in geïnvesteerde bedragen als in het aantal ingezette onderzoekers. Voorts zou de voorgenomen steun het onderzoek versnellen en intensiveren. In zijn schrijven van 25 maart 1999 wees Nederland erop dat het aantal daadwerkelijk aan het project gewijde mensjaren wegens de onzekerheid over de steunverlening in de jaren 1997-1999 slechts 270 zou bedragen, in plaats van de voorziene 475.

(42) Volgens de auteur van de second opinion wordt de relevante sector, microsysteemtechnologie, gekenmerkt door voortdurende innovatie, met snelle prestatiestijgingen van de producten. Zijns inziens is elke marktdeelnemer om in de markt te blijven gedwongen om grote O & O-inspanningen te verrichten.

(43) Met betrekking tot de risico's meent de auteur van de second opinion dat het Cobalt-project, indien het slaagt, een "sprong voorwaarts" in printtechnologie zou betekenen, maar dat het project ook extreem hoge mislukkingrisico's meebrengt in verband met het complexe technische karakter ervan.

IV. BEOORDELING VAN DE STEUN

Steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag

(44) Artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag bepaalt dat, tenzij anders bepaald, steunmaatregelen van de staten die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt zijn, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

(45) De voorgenomen subsidie van 22,7 miljoen EUR is steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, omdat deze Océ met behulp van staatsmiddelen van een deel van de kosten bevrijdt die de onderneming normaal zelf zou moeten dragen.

(46) Wanneer financiële steun van de staat de positie van een onderneming ten opzichte van haar concurrenten in de Gemeenschap versterkt, moet deze steun worden geacht de mededinging te vervalsen. Concurrenten zijn ondernemingen die op dezelfde productmarkten concurreren. Deze markten worden bepaald door de substitueerbaarheid aan de vraagzijde van de producten(12). In het geval van O & O zijn de voornaamste markten die moeten worden onderzocht de markten voor de producten die het resultaat van het O & O zijn, en mogelijk de markt voor O & O-activiteiten zelf. De directe productmarkten voor het resultaat van het O & O van Océ zijn die voor CAD-printers en de zogenoemde markt voor grafische weergave. Aangezien er kleinere concurrenten op de printermarkt en de markt voor O & O-activiteiten aanwezig zijn, wordt ervan uitgegaan dat de door Nederland voorgenomen steun ten gunste van Océ de mededinging vervalst in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(47) Omdat in zowel printers als deelcomponenten, basismateriaal en secundaire benodigdheden een intensieve handel tussen de lidstaten bestaat, is de Commissie van mening dat het handelsverkeer door de steun aan Océ ongunstig wordt beïnvloed.

Uitzonderingen voor O & O-steun op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag

(48) Artikel 87 van het EG-Verdrag bevat in de leden 2 en 3 een aantal uitzonderingen op het beginsel van onverenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt.

(49) Aangezien de voorgenomen steun aan Océ O & O-steun is, valt deze niet onder de in lid 2 vervatte uitzondering. De steun is namelijk noch a) van sociale aard en bestemd voor individuele gebruikers, noch b) bedoeld voor het herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, noch c) verleend ten behoeve van de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland. Evenmin wordt de steun verleend in een gebied dat krachtens de in lid 3, onder a) of c), vervatte vrijstelling voor regionale steun in aanmerking komt. Ten slotte is ook de vrijstelling van lid 3, onder b), voor projecten van gemeenschappelijk Europees belang niet van toepassing en heeft Nederland ook niet getracht de toepasbaarheid daarvan aan te tonen.

(50) Hierdoor rest de vrijstelling die vervat is in artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag voor steun om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Op grond van deze Verdragsbepaling heeft de Commissie de O & O-kaderregeling vastgesteld, die als leidraad fungeert voor haar beoordeling van steun voor onderzoek en ontwikkeling.

(51) Overeenkomstig punt 3.6 van de O & O-kaderregeling zal de Commissie bij haar beoordeling van de toepasbaarheid van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag in het bijzonder letten op het soort onderzoek, de begunstigden, de steunintensiteit en de beschikbaarheid van de resultaten.

Beoordeling van het soort onderzoek

(52) Punt 2.2 van de O & O-kaderregeling bepaalt dat hoe dichter het O & O-project zich bij de commerciële toepassing bevindt, des te groter het verstorend effect van de staatssteun kan zijn. Om de afstand tussen het gesteunde O & O-project en de commerciële toepassing vast te stellen, maakt de Commissie onderscheid tussen "fundamenteel onderzoek", "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling".

(53) In het geval van Océ wil Nederland steun verlenen voor de twee fasen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling". In bijlage I bij de O & O-kaderregeling worden beide begrippen gedefinieerd. "Industrieel onderzoek" betekent geprogrammeerd of kritisch onderzoek dat gericht is op het opdoen van nieuwe kennis met het doel deze kennis bij de ontwikkeling van nieuwe producten, processen of diensten te gebruiken, of om bestaande producten, processen of diensten aanmerkelijk te verbeteren. Met "preconcurrentiële ontwikkeling" wordt bedoeld de omzetting van de resultaten van industrieel onderzoek in plannen, schema's of ontwerpen voor nieuwe, gewijzigde of verbeterde producten, processen of diensten, met inbegrip van de fabricage van een eerste prototype dat niet voor commerciële doeleinden kan worden aangewend.

(54) Zoals bijlage I verduidelijkt, zijn deze definities indicatief en slechts bedoeld de lidstaten te helpen bij het formuleren van hun aanmelding. De Commissie wees er in haar schrijven aan Nederland van 12 mei 1998 uitdrukkelijk op dat het aan Nederland is aan te tonen dat het te subsidiëren project binnen deze definities valt.

(55) Nederland heeft het O & O-project beschreven in vijf onderdelen: 1. piëzoprintkoptechnologie, 2. printkopproductietechnologie, 3. hotmeltinkten, 4. integratie van de printkop met andere printercomponenten, en 5. "front-end"-aspecten. Voor elk van deze onderwerpen werden de twee onderzoeksfasen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" toegelicht aan de hand van een opsomming van activiteiten. De kosten werden slechts per deelonderwerp en onderzoeksfase gespecificeerd.

(56) Bij de inleiding van de formele onderzoekprocedure heeft de Commissie ernstige twijfel geuit over de Nederlandse indeling van de activiteiten in onderzoeksfasen. De Commissie stelde vast dat de omschrijving van de activiteiten die tot de deelonderwerpen behoren niet vanzelfsprekend onder de in de O & O-kaderregeling gebezigde begrippen vielen. Met name de beschrijvingen van de activiteiten die als "preconcurrentiële ontwikkeling" werden aangeduid, vertoonden overeenkomsten met productontwikkelingsactiviteiten in de fase van voorbereiding op serieproductie. Voorbeelden van genoemde activiteiten zijn: de ontwikkeling van een bewakingssysteem voor de totale productiekosten, de ontwikkeling van een stofvrije verpakking voor inkt, de regelmatige controle van de printkwaliteit en printbetrouwbaarheid en van werkgebieden, de vaststelling van een standaard voor kleurenreproductie en het tot stand brengen van een interface met scanners.

(57) De auteur van de op 11 november 1998 ingediende second opinion, een deskundige op het gebied van de microsysteemtechnologie, verklaart dat hij, na het projectplan gezien te hebben en het bedrijf bezocht te hebben, van mening is dat het onderscheid tussen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" in het projectplan zo correct mogelijk is weergegeven. De Commissie merkt op, dat hij geen definitie van de gebezigde begrippen geeft, noch specifiek verwijst naar het gebruik van de begrippen in de O & O-kaderregeling. Voorts schrijft hij dat hij zich niet bewust is van enig lopend onderzoek in andere ondernemingen en voor de stand van de techniek voornamelijk uitgaat van de door Océ verstrekte gegevens. Evenmin bezit hij een algemeen beeld van de octrooisituatie op dit gebied. Ten slotte heeft hij verklaard dat bij "concurrent engineering" (alle O & O-doelstellingen worden gelijktijdig nagestreefd en het onderzoek heeft een duidelijke markt/productoriëntatie) de grens tussen de beide begrippen in zekere mate vervaagt.

(58) De Commissie acht hetgeen in de second opinion wordt gesteld niet toereikend om de bezwaren weg te nemen die zij bij de inleiding van de formele onderzoeksprocedure heeft geuit. Met name vindt de Commissie in het verslag onvoldoende aanwijzingen om het onderscheid tussen de twee onderzoeksfasen "industrieel onderzoek" en "preconcurrentiële ontwikkeling" in het projectplan aan te tonen.

(59) Aangezien Nederland niet duidelijk heeft aangetoond welk soort onderzoek het project betreft en evenmin de afstand tot de markt heeft bepaald, onderzoekt de Commissie de specifieke context van het O & O-project van Océ. Hierbij zijn drie essentiële factoren geëvalueerd, die afzonderlijk zullen worden samengevat: 1. het eerdere O & O dat de onderneming op dit gebied heeft verricht, om het begin van het Cobalt-project te kunnen situeren, 2. de voorgestelde kostenstructuur van het project, om de eindfasen van het O & O te kunnen onderzoeken, en 3. de stand der technologie, om de inspanningen van Océ te kunnen beoordelen in het licht van de algemene O & O- en producttrends in de sector.

Beoordeling van eerder O & O van Océ op dit gebied

(60) Volgens Nederland begon Océ in 1986 met systematisch onderzoek op het gebied van inkjettechnologie. Sinds 1987 kwam Océ in aanmerking voor staatssteun voor de ontwikkeling van piëzo-inkjettechnologieën en in de periode tot 1996 heeft de onderneming 4,2 miljoen EUR aan subsidies ontvangen. Het navolgende is een meer gedetailleerde beschrijving, zoals deze door Nederland is verstrekt.

(61) In 1987 werd een subsidie van 0,1 miljoen EUR betaald voor een project genaamd "Piëzo-elektrische materialen voor gebruik in inkjet multi-nozzle arrays". Het project stelde specificaties vast voor piëzo-elektrisch materiaal voor gebruik in inkjetarrays van 16 nozzles per millimeter.

(62) In 1991 werd uit hoofde van de PBTS-regeling een subsidie van 0,9 miljoen EUR verleend voor een project getiteld "Nieuwe inkjettechnologieën voor kopiëren en printen in kleur". Het project spitste zich toe op de ontwikkeling van een multi-nozzle array met hoge dichtheid, interactie tussen het array en de inkten, en de ontwikkeling van hotmeltinkten en water-latexinkten.

(63) In 1994 werd een subsidie van 3,2 miljoen EUR toegekend voor een project getiteld "inkjet" dat tussen 1994 en 1996 liep en gericht was op de ontwikkeling van een piëzo-inkjettechnologie voor gebruik met hotmeltinkten bij een temperatuur van ongeveer 120 °C. Het project omvatte het afronden van werk aan inkjetarrayontwerpen uit een aantal varianten en het maken van proefarrays om het jetgedrag te bestuderen.

Voorts werd werk verricht aan methoden voor de productie van inktkanalen (binnen het array) met gebruik van microtechnologie, fotolithografie en etsprocessen, en elektroformeren. Er zijn verbindingen ontwikkeld om piëzo-elektrische materialen onderling en met een substraat te verbinden.

Het werk omvatte ook het zagen en ingieten van piëzomaterialen en een definitieve selectie van de piëzomaterialen die gekozen waren uit een vooronderzoek. De interconnectie tussen de piëzo-elementen en de aanstuurelektronica werd bestudeerd en er is een interconnectietechnologie gekozen. In 1996 zijn op beperkte schaal brede arrays geproduceerd (met 2 × 128 nozzles).

Onderzoek werd verricht aan arraymaterialen, waaronder de permanentie van piëzomaterialen, chemische aantasting door de inkt, en lijm- en soldeerprocessen.

Verder is gewerkt aan hotmeltinkten, waaronder de ontwikkeling van een receptuur, de interactie van inkten met de printkop, en de print- en kleurkwaliteit. Er zijn nieuwe richtingen voor de ontwikkeling van hotmeltinkten gevonden.

Ten slotte omvatten de werkzaamheden het ontluchten van de inktkanalen in de printkop en het inktsysteem. De inktaanvoer naar het array en de verwarming van de gehele printkop zijn getest. Er is een volledige testopstelling gebouwd waarmee vanaf de rol op A0-breedte kon worden geprint. Hierbij werd full colour geprint met vier smalle arrays.

(64) De Commissie merkt op dat de onderneming tegen 1996, met overheidssubsidies, sleuteltechnologieën en printercomponenten had ontwikkeld en geïntegreerd tot een laboratoriummodel. Nederland verduidelijkt echter dat Océ nooit een initieel laboratoriumprototype van een breedformaat inkjetkleurenprinter met hotmeltinkt en piëzoprintkoppen heeft vervaardigd. Het apparaat aan het einde van het uit hoofde van de PBTS-regeling gefinancierde haalbaarheidsproject had slechts een array van 4 × 24 nozzles en geen papiermanagement.

(65) Bij de beoordeling van de resultaten van het eerdere project tot 1996 in het licht van de voor het Cobalt-project gegeven beschrijvingen heeft de Commissie gegevens verzameld over het begin van het project, om aan de hand daarvan de extra O & O-uitdagingen van het Cobalt-project te kunnen evalueren.

(66) Nederland heeft verklaard dat Océ eind 1997 inkjetarrays vervaardigde van 75 nozzles per inch (3 nozzles per millimeter), en dat de eerste arrays van 96 nozzles per inch (4 nozzles per millimeter) begin 1998 werden geproduceerd. Het doel van het Cobalt-project daarentegen was het produceren van een 2 × 128 nozzle-array (5 nozzles per millimeter array) tegen eind 1998.

(67) Uit de door Nederland verstrekte gegevens maakt de Commissie, na een vergelijking van de technische kenmerken van het project, op dat de voornaamste extra technische uitdagingen van het Cobalt-project ten opzichte van eerdere projecten in de eerste plaats gelegen zijn in het produceren van hogere nozzle-dichtheden en het beheersen van de overspraak die hierdoor tussen de nozzles ontstaat. In de tweede plaats ligt de uitdaging in het beheersen van de chemische aantasting van de materialen door polymere inkten bij 130 °C. Een derde uitdaging wordt gevormd door het feit dat de technologie geschikt moet zijn voor toepassing op normaal papier. De vierde uitdaging is het vinden van een kostprijsefficiënte productietechnologie.

(68) Het bedrijfsbezoek van ambtenaren van de Commissie bevestigde de voorgaande informatie over de vooruitstrevendheid van het project en de technologische uitdagingen. Het leidde echter niet tot de slotsom dat enige van de O & O-activiteiten als "industrieel onderzoek" in de zin van de O & O-kaderregeling konden worden aangemerkt.

(69) De Commissie concludeert dat het Cobalt-project verder reikt dan de resultaten die met de eerdere projecten zijn bereikt.

Beoordeling van de kostenstructuur van het volledige project

(70) Uitgaande van Océ's eerdere O & O-resultaten op het gebied van breedformaatpiëzokleurenprinters met inkjettechnologie en hotmeltinkten, beoordeelt de Commissie de kostenstructuur van het Cobalt-project om de fase in de totale productontwikkeling te bepalen waartoe de kosten behoren die als subsidiabel zijn opgegeven.

(71) In de oorspronkelijke aanmelding van 18 december 1996 heeft Nederland verklaard dat de resterende ontwikkelingsactiviteiten van het eindproduct zouden beginnen bij de laboratoriummodellen en -prototypes en zouden leiden tot het definitieve ontwerp van de printer, met inbegrip van de productiemethode en andere productiemiddelen. Deze fase zou ongeveer 15,9 miljoen EUR kosten.

(72) De Commissie heeft Nederland gevraagd te verklaren waarom ongeveer 80 % van de totale kosten als subsidiabele O & O-kosten zijn aangemerkt. In zijn antwoord van 28 mei 1997 kondigde Nederland nieuwe totale projectkosten aan voor de periode totdat het product op de markt wordt uitgebracht. Deze kosten bedroegen 202 miljoen EUR, in plaats van de 118 miljoen EUR die het project oorspronkelijk zou gaan kosten. Deze bijkomende, niet voor steun in aanmerking komende kosten omvatten investeringen in productie, marketing en service. Nederland heeft deze bedragen later bevestigd: na afronding van het Cobalt-project zouden slechts 15 % van de kosten extra O & O-kosten zijn. Deze 15,9 miljoen EUR zou deel uitmaken van de genoemde kosten van 99,8 miljoen EUR voordat het product op de markt wordt uitgebracht.

(73) De Commissie concludeert dat Nederland voornemens is de projectkosten te subsidiëren tot het punt waarop nog slechts zeer geringe ontwikkelingskosten nodig zijn voorafgaand aan de fase van voorbereiding van de serieproductie en marktintroductie van een eindproduct.

Beoordeling van de stand der techniek

(74) Een analyse van de stand der techniek dient twee doeleinden. Allereerst kunnen hierdoor de technologische uitdagingen van het betrokken O & O worden bepaald, door het O & O van andere ondernemingen die vergelijkbare activiteiten hebben, vast te stellen. Ten tweede heeft de analyse betrekking op de O & O-werkzaamheden van concurrenten op de productmarkt. Aan de hand hiervan kan de ontwikkelingsdynamiek van de markt worden onderzocht en worden de inspanningen van Océ in het perspectief van de algemene O & O- en producttrends in de sector geplaatst.

(75) Wat de technologische ontwikkelingen betreft, zijn er diverse andere ondernemingen die hotmelt piëzo-elektrische printkoppen en inkten ontwikkelen en die vergelijkbare technologische uitdagingen lijken te ondervinden. Nederland heeft erop gewezen dat de kenmerken van de hotmelt polymere inkten van Océ verschillen van die van de hotmeltinkten op harsbasis van andere ondernemingen. Met name het corrosieve karakter van de inkten bij temperaturen van 130 °C zou bijkomende uitdagingen opleveren. De Commissie heeft echter ondanks een daartoe strekkend verzoek geen gegevens ontvangen die deze bewering steunen. De auteur van de second opinion gaat niet op dit vraagstuk in.

(76) Uit de gegevens waarover de Commissie beschikt, maakt zij op dat het Cobalt-project weliswaar bijzondere inktkenmerken omvat, maar dat het gerechtvaardigd is de technologische uitdagingen van het Cobalt-project met het dichtstbijzijnde alternatief te vergelijken: de ontwikkeling van andere hotmeltprinters en printkoppen. Hotmeltinkjetprinters werden medio jaren tachtig voor het eerst commercieel aangeboden(13). Reeds in 1995 werden geavanceerde hotmeltinkjetkleurenprinters op basis van piëzo-elektrische technologie uitgebracht op de kantoorprintermarkt(14) (zie de tabel). De printers van Tektronix en Mutoh die in 1996 en 1997 op de markt kwamen, hebben naar verluidt geen speciaal gecoat printmedium nodig, maar kunnen op vrijwel elk medium printen, van perkament tot vinyl en canvas. De Mutoh HJ-800 kan een poster (van 34 bij 44 inch) met 300 dpi printen in ongeveer twaalf minuten (standaardmodus). De DisplayMaker, die sinds 1996 verkrijgbaar is, print een fotorealistische poster in ongeveer zes minuten. De technologie blijft snelle ontwikkelingen doormaken en de printsnelheid is sindsdien aanmerkelijk gestegen(15). Andere belangrijke O & O-partijen zijn de ondernemingen Spectra, Brother en Dataproducts.

Tabel

Breedformaat piëzo-elektrische hotmeltinkjetkleurenprinters

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(77) Wat de marktontwikkelingen betreft, zijn breedformaatprinters voor grafische toepassingen op basis van vloeibare inkt breder vertegenwoordigd dan printers op basis van vaste inkt. Printers op basis van piëzo-elektrische inkjettechnologieën en op basis van thermische piëzo-elektrische inkjettechnologieën hebben een stevige positie op de markt en concurreren met elkaar. Evenals de ontwikkelaars van vaste inkt richten ontwikkelaars van vloeibare inkt zich op vergelijkbare productspecificaties(16).

(78) Wat ondernemingen betreft die zich op de belangrijkste deelcomponenten, printkoppen en/of inkten, richten, zijn er Europese concurrenten die vergelijkbare componenten als op de markt verkoopbare producten ontwikkelen. Modular Ink Technology (Zweden) ontwikkelt en vervaardigt hoogwaardige PiezoJet-printkoppen. In combinatie met speciaal samengestelde inkten kunnen deze printkoppen worden gebruikt voor talloze printtoepassingen, waaronder breedformaat grafische kleurenprinters. Zo worden PiezoJet-printkoppen gebruikt in de PiezoPrint 5000 en de breedformaatinkjetkleurenprinters voor grafische toepassingen VivaGrafX. Xaar plc. (Verenigd Koninkrijk) ontwikkelt piëzo-inkjetprintkoppen en inkten die bijna fotorealistisch printen met hoge snelheid mogelijk maken. Door middel van haar dochteronderneming XaarJet zal Xaar printkoppen voor specialistische toepassingen en kleine oplagen vervaardigen en inkten ontwikkelen voor het printen op een brede verscheidenheid van materialen, waaronder papier, karton, plastic en metaal. Via de dochteronderneming Xaar Technology geeft de onderneming haar technologie in licentie aan grote fabrikanten van apparatuur met een breed productassortiment, waaronder breedformaatkleurenprinters. Xennia Technology Ltd (Verenigd Koninkrijk) is een belangrijke ontwikkelaar van inkten voor industriële en commerciële inkjetprinttoepassingen.

(79) Uit de analyse van technologische en markttrends blijkt dat de beschrijving van de door Océ ontwikkelde hotmeltbreedformaatinkjetprinter 1. neerkomt op technologische uitdagingen waaraan andere ondernemingen op vergelijkbare wijze het hoofd bieden, en 2. overeenkomt met algemene productontwikkelingsdoelstellingen van veel ondernemingen die inkjetprinters of deelcomponenten voor grafische kleurentoepassingen ontwikkelen.

(80) Een aantal van de vermelde ontwikkelingsdoelstellingen voor de Océ-printer zijn immers niet geavanceerd ten opzichte van de bestaande technologie, zoals de ontwikkeling van inkjetarrays (2 × 128 nozzles) met een integratiedichtheid van 4 nozzles per millimeter die geschikt zijn voor hotmeltinkten. Een andere commercieel verkrijgbare printer op basis van vaste inkt voor kantoortoepassingen gebruikt nieuwe vaste inktstaafjes op harsbasis en heeft een nieuwe printkop met 448 nozzles, gelijkelijk verdeeld over vier proceskleuren. XaarJet biedt 70 mm printkoppen met 500 of 1000 nozzles, wat overeenkomt met een nozzle-dichtheid van respectievelijk zeven en 14 nozzles per millimeter. Dit is meer dan driemaal de nozzle-dichtheid die Océ hoopt te bereiken.

(81) De Commissie concludeert dat de technologische uitdagingen voor de onderneming in veel opzichten overeenkomen met de algemene O & O-uitdagingen van de concurrenten, die zich allen bezighouden met de ontwikkeling van verwante technologie. De auteur van de second opinion heeft de hoge ontwikkelingssnelheid in de sector bevestigd en onderkent dat de relevante sector microsysteemtechnologie wordt gekenmerkt door een voortdurende innovatie en snelle prestatieverbeteringen. Naar zijn mening, die door Nederland is bevestigd, is elke marktdeelnemer genoodzaakt grote O & O-inspanningen te verrichten om zich op de markt te kunnen handhaven.

(82) Het feit dat er reeds vergelijkbare producten op de markt zijn, waarbij de belangrijkste verschillen de printsnelheid en de inktkenmerken zijn, is voor de Commissie een aanwijzing dat het O & O-project van Océ moet worden geacht dicht bij de markt te liggen.

Conclusie van de beoordeling van de afstand tot de markt

(83) De voorgaande beoordeling brengt aan het licht dat:

a) Océ in eerdere O & O-werkzaamheden op hetzelfde gebied aanzienlijke vooruitgang heeft gemaakt;

b) Nederland voornemens is de werkzaamheden tot een zeer vergevorderd projectstadium te subsidiëren, waarbij 85 % van alle kosten voorafgaand aan de fase van voorbereiding van de serieproductie en marktintroductie voor subsidie in aanmerking worden genomen;

c) de technologische stand van Océ's O & O overeenkomt met de technologische uitdagingen van andere ondernemingen, en dat het Cobalt-project van Océ strookt met de algemene productontwikkelingstrend in de sector.

(84) In onderlinge samenhang bezien brengen deze elementen de Commissie tot de slotsom dat de ontwikkelingsactiviteiten van Océ zich dicht bij de commerciële toepassing bevinden in de zin van punt 2.2 van de O & O-kaderregeling. Twijfel blijft bestaan ten aanzien van de stelling van Nederland dat de ontwikkeling van piëzoprintkoppen voor gebruik met hotmeltinkten nieuw en baanbrekend is, en dat daardoor het O & O gedeeltelijk als "industrieel onderzoek" kan worden aangemerkt en verder van de markt kan worden gesitueerd.

(85) Wel kan worden geconcludeerd dat het onderzoek dat Océ in het kader van het Cobalt-project verricht "ten minste" als "preconcurrentiële ontwikkeling" kan worden aangemerkt, gelet op de in de overwegingen 67 en 68 uiteengezette technische uitdagingen van het project op drie gebieden: 1. grotere nozzle-dichtheid en de overspraak tussen nozzles, 2. het corrosieve karakter van polymere inkten, 3. het feit dat de technologie geschikt moet zijn voor toepassing op normaal papier en 4. het vinden van een kostprijsefficiënte productietechnologie. De Commissie is daarom van oordeel dat de toegestane steunintensiteit voor het gehele project op tenminste 25 % kan worden gesteld, omdat dit de toegestane steunintensiteit zou zijn indien het gehele Cobalt-project zou bestaan uit O & O in de fase van "preconcurrentiële ontwikkeling" overeenkomstig bijlage I bij de O & O-kaderregeling.

Beoordeling van de voor steun in aanmerking komende kosten

(86) Bij de inleiding van de procedure heeft de Commissie Nederland verzocht beter uit te leggen waarom een bedrag van 93,6 miljoen EUR voor steun in aanmerking komt op grond van bijlage II bij de O & O-kaderregeling, met name waar het de aankoop van octrooien en licenties betreft. Met betrekking tot de kosten voor gebouwen vroeg de Commissie zich af of delen van de nieuwe faciliteiten bestemd waren voor de serieproductie van piëzoprintkoparrays.

(87) Nederland antwoordde in eerste instantie met een verwijzing naar de oorspronkelijke aanmelding en de daarop volgende brieven en gaf slechts nadere bijzonderheden over de kosten voor octrooien en licenties. Afgezien van de kosten voor gebouwen en octrooien/licenties, werd het overgrote deel van de voor steun in aanmerking komende kosten gepresenteerd in termen van mensjaren werk voor onderzoekers, waarbij een methodologie werd gebruikt die gebaseerd is op de voor communautaire Esprit-projecten gebezigde werkwijze. De in deze methode gebruikte kostencategorieën waren: salarissen, andere personeelskosten, uitrustingen, materialen en gereedschappen, en overige kosten, elk uitgedrukt als directe en ondersteunende kosten. Bijlage II bij de O & O-kaderregeling omvat deze kostencategorieën. De Commissie beschouwt deze kostenelementen derhalve als voor steun in aanmerking komende kosten in de formele zin van bijlage II bij de O & O-kaderregeling.

(88) Met betrekking tot gebouwen zette Nederland uiteen dat er geen plannen waren voor printerproductie op industriële schaal in het nieuwe laboratorium en dat een dergelijke productie ook niet mogelijk zou zijn. Tijdens het bezoek van 25 juni 1999 kon de Commissie het eigenlijke gebruik van de gebouwen in toereikende mate verifiëren. De Commissie beschouwt de voor steun in aanmerking komende kosten van 0,6 miljoen EUR, zoals gewijzigd door Nederland zelf, dan ook gerechtvaardigd.

(89) Over de aankoop van octrooien en licenties bepaalt bijlage II bij de O & O-kaderregeling dat degelijke kosten uitsluitend voor onderzoek mogen worden gebruikt. Nederland heeft verklaard dat de octrooien niet voor het O & O-project als zodanig worden gebruikt, maar er veeleer voor moeten zorgen dat de latere commerciële productie niet door niet-exploiteerbare intellectuele eigendomsrechten wordt gehinderd. Aangezien de kosten worden gemaakt om de productie zeker te stellen en niet voor het onderzoek, acht de Commissie deze kosten op grond van de kaderregeling niet gerechtvaardigd. Het bedrag van 22,7 miljoen EUR voor de aankoop van octrooien en licenties komt derhalve niet voor staatssteun op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag in aanmerking.

(90) Naar aanleiding van een verzoek van de Commissie heeft Nederland bij schrijvens van 27 oktober, 12 november en 20 december 1999 aanvullende gegevens over de kostenberekening verstrekt, waaronder met name een accountantsverklaring. Volgens de verklaring, die gebaseerd was op de door de accountant gemaakte analyse van de werkelijke uitgaven voor de jaren 1997 en 1998, waren de voor steun in aanmerking komende kosten uitsluitend voor het Cobalt-project gemaakt. De onafhankelijke accountant verklaarde voorts dat de projectkosten juist waren berekend en dat de uitsplitsing van kosten volledig in overeenstemming was met de Esprit-methode, zoals vervat in de aanmelding.

(91) De Nederlandse autoriteiten verstrekten eveneens informatie ten aanzien van de nieuwe ramingen van de kosten van het project, aangezien deze aanmerkelijk hoger waren dan oorspronkelijk was gemeld. Volgens de nieuwe ramingen zullen de kosten 209,625 miljoen NLG (95,1 miljoen EUR) bedragen, exclusief de kosten van octrooien en licenties.

(92) De Commissie concludeert dat op grond van de O & O-kaderregeling 95,1 miljoen EUR voor steun in aanmerking komt.

Beoordeling van het stimulerende effect en de noodzaak van de steun

(93) De O & O-kaderregeling bepaalt in punt 6.1 dat staatssteun voor O & O bedrijven dient te stimuleren om aanvullende werkzaamheden op het gebied van O & O te ondernemen naast die welke zij reeds in het kader van hun gewone dagelijkse activiteiten verrichten. Wanneer dit stimulerende effect niet duidelijk blijkt, kan de Commissie dergelijke steun minder gunstig beoordelen dan zij doorgaans doet.

(94) Overeenkomstig punt 6.2 neemt de Commissie, om na te gaan of ondernemingen dank zij de voorgenomen steun meer onderzoek doen dan zij zonder deze steun zouden hebben gedaan, met name kwantificeerbare factoren in aanmerking, de commerciële mislukking van een project, de extra kosten die grensoverschrijdende samenwerking meebrengt en andere relevante factoren. Kwantificeerbare factoren kunnen veranderingen in O & O-uitgaven zijn, alsmede in het aantal personen dat zich met de O & O-activiteiten bezighoudt, en in het percentage van de omzet dat aan O & O wordt besteed. Een steunvoornemen kan eveneens worden toegestaan indien de steun bijdraagt tot het uitvoeren van onderzoek dat zonder steun minder ambitieus zou zijn geweest of niet binnen dezelfde termijn zou kunnen worden uitgevoerd. In het geval van individuele projecten van grote bedrijven die onderzoek verrichten dat zich dicht bij de markt bevindt, zal de Commissie, ingevolge punt 6.5 van de kaderregeling, een bijzonder groot belang aan de genoemde voorwaarden hechten. Overeenkomstig punt 6.3 van de kaderregeling moet de lidstaat het stimulerend effect van de steun aantonen.

(95) Nederland heeft verklaard dat de O & O-uitgaven van Océ door de steun zouden stijgen, dat meer mensen zouden worden ingezet, en dat de steun de O & O-inspanningen zou versnellen en ambitieuzer zou maken. Bovendien heeft Nederland aangevoerd dat het project een hoog risico van technologische en commerciële mislukking in zich bergt. Ten slotte is de klemtoon gelegd op het project als katalysator voor samenwerking met andere ondernemingen.

(96) De Commissie merkt op dat de O & O-uitgaven en het aantal werknemers op het gebied van O & O de laatste jaren in absolute termen een sterke stijging te zien hebben gegeven. De O & O-uitgaven zijn verdubbeld en er zijn ongeveer 100 extra mensjaren O & O voor onderzoekers geschapen, wat neerkomt op een stijging van ongeveer 10 %. Als percentage van de totale omzet van de onderneming zijn de O & O-uitgaven evenwel van 6,3 % tot 5,6 % gedaald. De Nederlandse autoriteiten schrijven deze daling toe aan recente acquisities van andere ondernemingen. Hierdoor steeg de omzet, zonder evenredige toename van de O & O-uitgaven(17). Nederland wees er voorts op, dat het gehele project twee jaar op het oorspronkelijke schema achterloopt, deels vanwege de onzekerheid rond de steun, en dat het aantal werknemers en de O & O-uitgaven aanzienlijk lager uitvielen dan oorspronkelijk was voorzien.

(97) Hoewel de feitelijke gegevens betreffende de kwantificeerbare factoren niet voldoende eenduidig lijken om het stimulerende effect van de steun aan te tonen, moet de Commissie in aanmerking nemen dat in het onderhavige geval deze gegevens, die op historische en niet op verwachte toekomstige O & O-inspanningen zijn gebaseerd, niet voldoende kunnen zijn om het stimulerende effect te beoordelen van steun die nog niet betaald is. De Commissie moet daarom andere relevante factoren onderzoeken, bijvoorbeeld commerciële mislukkingen, zoals genoemd in punt 6.2 van de O & O-kaderregeling.

(98) Wanneer een O & O-project een hoog risico van technologische mislukking heeft, acht de Commissie het waarschijnlijker dat ondernemingen het betrokken O & O slechts ondernemen wanneer hiertoe een financiële prikkel bestaat. Nederland heeft verklaard dat ten tijde van het besluit om het Cobalt-project uit te voeren de met het project verbonden risico's voor de onderneming zeer groot waren. Een deel van de huidige achterstand bij de uitvoering van het project zou te wijten zijn aan de mislukte ontwikkeling van bepaalde specifieke componenten op de oorspronkelijk geplande wijze. Daar een aantal belangrijke deelprojecten naar verluidt mislukt is, concludeert de Commissie nu achteraf dat het project daadwerkelijk hoge technologische risico's in zich droeg.

(99) Nederland stelt voorts dat het project nog steeds een groot commercieel risico inhoudt, dat verband zou houden met de bijzondere kenmerken van de markt waarop Océ werkzaam is. De markt voor kleurenprinters met hoge printsnelheden wordt beheerst door enkele grote Europese ondernemingen. Daarnaast kent de markt hoge toetredingsdrempels in verband met de hoge O & O-kosten die vooraf moeten worden gemaakt voor de ontwikkeling van een nieuw concurrerend product. In deze omgeving zou een onderneming als Océ, die klein is in vergelijking met haar concurrenten, een bijzonder groot risico hebben dat het onderzoeksproject, gezien de sterke positie van de concurrenten, uiteindelijk zou mislukken. De grotere ondernemingen zouden hun macht op de markt kunnen uitoefenen om te beletten dat een relatief kleine marktdeelnemer zelf met succes eigen technologieën zou ontwikkelen en op de markt zou brengen. Zonder steun zou dit risico Océ ervan kunnen weerhouden aanzienlijke middelen te besteden aan een riskant en langdurig onderzoeksproject. De steun kan de onderneming derhalve stimuleren om verder te gaan in haar onderzoeksinspanningen dan zij normaal zou doen. De Commissie kan zich op grond van haar eigen waarnemingen vinden in de wijze waarop Nederland de marktsituatie omschrijft. Aangezien er bovendien voorzover bekend geen andere onderneming is die vergelijkbare technologie op polymeerbasis ontwikkelt, is de Commissie van oordeel dat de inspanningen van Océ verder gaan dan hetgeen in deze sector als normaal wordt beschouwd.

(100) Gelet op de argumenten van Nederland met betrekking tot kwantificeerbare criteria, en met name zijn beoordeling van andere relevante factoren, concludeert de Commissie dat steun noodzakelijk was om Océ ertoe aan te zetten het Cobalt-project in de aangemelde vorm uit te voeren, waardoor haar O & O-inspanningen verder gingen dan die welke zij reeds in het kader van haar gewone dagelijkse onderzoeksactiviteiten verricht. Het stimulerend effect van de steun is daarom in overeenstemming met punt 6.2 van de O & O-kaderregeling aangetoond.

V. CONCLUSIES

(101) De voorgenomen subsidie voor het Cobalt-project van Océ vormt steun en zou de mededinging vervalsen en het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag. De uitzondering van lid 3, onder c), van dat artikel is van toepassing, voorzover aan de in de O & O-kaderregeling vervatte criteria wordt voldaan en de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt door de steun niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. De Commissie heeft in overeenstemming met de O & O-kaderregeling de drie voornaamste criteria vastgesteld: 1. het soort onderzoek dat wordt verricht, 2. de voor steun in aanmerking komende kosten, en 3. het stimulerende effect van de steun, en wel op de volgende wijze:

(102) Uitgaande van haar beoordeling van de technische beschrijvingen die door Nederland zijn verstrekt, haar bedrijfsbezoek, haar analyse van het eerdere O & O van Océ, de algemene kostenstructuur van het project, en de algemene productontwikkelingstrends in de sector kan de Commissie niet uitsluiten dat sommige delen van het verrichte O & O als "industrieel onderzoek" kunnen worden aangemerkt. Op grond van de informatie waarover zij beschikt, kan de Commissie het soort onderzoek dat in het kader van het Cobalt-project wordt verricht ten minste als "preconcurrentiële ontwikkeling" aanmerken in de zin van bijlage I bij de O & O-kaderregeling. De voorgestelde steunintensiteit van 24 % van de in aanmerking komende kosten kan derhalve worden goedgekeurd, aangezien deze beneden de maximaal toegestane steunintensiteit voor "preconcurrentiële ontwikkeling" ligt.

(103) Wat de voor steun in aanmerking komende kosten betreft, beschouwt de Commissie de kosten zoals gewijzigd ten opzichte van de oorspronkelijk aanmelding, en later door een onafhankelijke accountant bevestigd, als voor steun in aanmerking komende kosten op grond van de O & O-kaderregeling, met uitgezonderd de kosten voor de verwerving van octrooien en licenties. De voor steun in aanmerking komende kosten bedragen derhalve 95,1 miljoen EUR.

(104) Ten aanzien van het stimulerende effect is de Commissie van oordeel dat in overeenstemming met punt 6.2 van de O & O-kaderregeling is aangetoond dat de steun dit effect heeft.

(105) De Commissie moet zich ervan vergewissen dat de steun juist wordt gebruikt. Nederland moet derhalve op jaarlijkse basis strikt toezicht uitoefenen op de voortgang van het project en erop toezien dat alle voor steun in aanmerking komende kosten ook daadwerkelijk met de voor dit project gedane uitgaven overeenkomen. Voorts moet Nederland hiervan in vijf opeenvolgende jaarlijkse verslagen sluitend bewijs bij de Commissie indienen, dat gedetailleerde verklaringen voor de verrichte betalingen omvat, en waaruit met name de precieze bestemming van de steun voor de daadwerkelijke gedane uitgaven en de voor steun in aanmerking komende kosten van het Cobalt-project blijken.

(106) Gelet op de bijdrage van O & O aan de groei, het concurrentievermogen en de werkgelegenheid in de Gemeenschap, concludeert de Commissie dat het aangemelde steunbedrag van 22,7 miljoen EUR de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang daardoor wordt geschaad,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De voorgenomen staatssteun van Nederland ten gunste van Océ NV, ten bedrage van 50 miljoen NLG (22,7 miljoen EUR), voor de ontwikkeling van inkjetkleurenprinters is onder de in artikel 2 beschreven voorwaarden met de gemeenschappelijke markt verenigbaar.

Artikel 2

Nederland houdt op jaarlijkse basis strikt toezicht op de voortgang van het project en ziet erop toe dat alle voor steun in aanmerking komende kosten daadwerkelijk met de voor het Cobalt-project gedane uitgaven overeenkomen. Nederland verstrekt de Commissie ten minste vijf opeenvolgende jaarlijkse verslagen. Deze verslagen bevatten sluitend en gedetailleerd bewijs van de precieze bestemming van de steun voor daadwerkelijk gedane uitgaven en voor de voor steun in aanmerking komende kosten van het Cobalt-project en omvatten gedetailleerde financiële verklaringen.

Artikel 3

Nederland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om hieraan te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot het Koninkrijk der Nederlanden.

Gedaan te Brussel, 18 oktober 2000.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 270 van 29.8.1998, blz. 2-6.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Zie onder totale inkomsten in het jaarverslag van Océ over 1998.

(4) Vertrouwelijke informatie.

(5) Vertrouwelijke informatie.

(6) Vertrouwelijke informatie.

(7) PB C 45 van 17.2.1996, blz. 6.

(8) Het jaarverslag van Océ over 1997 maakte melding van meer dan 35 % wereldwijd en 25 % in Europa.

(9) Programmatische Bedrijfsgerichte Technologiestimulering.

(10) Een gedetailleerde beschrijving van eerder O & O is vervat in het aan de beoordeling gewijde deel van deze beschikking.

(11) Zie voetnoot 6.

(12) Daar artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag ook een dreigende vervalsing van de mededinging noemt, moeten ook potentiële concurrenten in aanmerking worden genomen, waardoor de analyse verschuift naar het begrip substitueerbaarheid aan de aanbodzijde, d.w.z. de mogelijkheid van andere ondernemingen om over te schakelen op de vervaardiging van het betrokken product. Daar in deze zaak ook daadwerkelijke concurrentie aanwezig is, behoeft de substitueerbaarheid aan de aanbodzijde in deze beschikking niet in detail te worden onderzocht.

(13) Howtek's Thermo-Jet en de Pixelmaster.

(14) "Color encroaches on the desktop", Byte, juni 1995.

(15) In 1998 demonstreerde Tektronix laboratoriummodellen hotmeltinktprinters met snelheden tot 100 (kleinformaat) kleurenbladzijden per minuut (persbericht van 13 oktober 1998). De meest recente commercieel verkrijgbare kleinformaatprinters met vaste inkt van Alpha Merics gebruiken staafjes vaste inkt op harsbasis en kunnen per minuut tien bladzijden fotorealistische kleurenprints met tot 1200 dots per inch (dpi) produceren.

(16) Een van de eerste piëzo-elektrische inkjetprinters die in staat was fotorealistische kleurenprints te produceren met 360 dpi was de CAMMJET, die in 1996 geïntroduceerd werd door Roland. De snelle ontwikkelingen in piëzo-elektrische printkoptechnologie blijken uit het feit dat de onderneming in 1998 de Hi-Fi Jet uitbracht, een breedformaatprinter die fotorealistische prints kon produceren met 1440 dpi. Diverse andere producten kunnen prints van 54 inch breed produceren met een resolutie van 720 dpi. Wat de printsnelheid betreft, kunnen verschillende printers van de huidige generatie een poster (van 34 bij 44 inch) met een resolutie van 300-360 dpi printen in ongeveer vier minuten. De Xerox ColorgrafX Xpress 54, CalComp CrystalJet 7000 Series, Raster Graphics Piezo Print 5000 en ColorPix Pro 54 behoren tot deze groep.Producten op basis van thermische inkjettechnologieën werden begin jaren negentig commercieel beschikbaar. Encad en Hewlett-Packard brachten de eerste breedformaatprinters in 1993 uit. De meest recente producten, zoals de Encad PRO 600e en de HP DesignJet 3500CP, kunnen een poster (van 34 bij 44 inch) met 600 dpi printen in ongeveer zeven minuten (zuinige modus). Door de constante vorderingen op het gebied van thermische inkjettechnologie zijn er nu producten met een printbreedte van 72 inch en een vermeende resolutie van 1200 dpi op de markt (zoals Colorspan's DisplayMaker Series).

(17) De auteur van de second opinion is van mening dat in de sector microsysteemtechnologie ongeveer 6 % een normaal percentage voor O & O-uitgaven is.