Bekendmaking betreffende de toepassing van de mededingingsregels op overeenkomsten inzake toegang in de telecommunicatiesector KADER, RELEVANTE MARKTEN EN BEGINSELEN (98/C 265/02) (Voor de EER relevante tekst)

VOORWOORD

In de telecommunicatie-industrie zijn overeenkomsten inzake toegang essentieel om de marktdeelnemers van de voordelen van liberalisatie te laten profiteren.

Het doel van deze bekendmaking is drieërlei:

- de beginselen inzake toegang te verduidelijken die voortvloeien uit het mededingingsrecht van de Gemeenschap, zoals neergelegd in een groot aantal beschikkingen van de Commissie, teneinde meer marktzekerheid en stabielere omstandigheden te bieden voor investeringen en commerciële initiatieven in de sectoren telecommunicatie en multimedia;

- het verband te omschrijven en te verduidelijken tussen het mededingingsrecht en de sectorspecifieke wettelijke regelingen in het kader van artikel 100 A (met name het verband tussen de mededingingsregels en "Open Network Provision"-wetgeving;

- op consistente wijze uiteen te zetten hoe de mededingingsregels zullen worden toegepast in de sectoren die betrokken zijn bij het aanbieden van nieuwe diensten, en met name op aangelegenheden inzake toegang en toegangspunten.

INLEIDING

1. Het tijdschema voor de volledige liberalisering van de telecommunicatiesector is nu vastgesteld: de meeste lidstaten moeten uiterlijk op 1 januari 1998 de laatste belemmeringen voor het aanbieden van telecommunicatienetten en -diensten aan consumenten in een situatie van mededinging hebben weggenomen (1). Ten gevolge van deze liberalisering zal een tweede groep producten of diensten ontstaan en zal de behoefte groeien aan toegang tot faciliteiten die noodzakelijk zijn om deze diensten aan te bieden. In deze sector is interconnectie met het openbaar geschakelde telecommunicatienet een typisch, maar niet het enige, voorbeeld van de bedoelde toegang. De Commissie heeft verklaard de behandeling van overeenkomsten inzake toegang in de telecommunicatiesector in het licht van de mededingingsregels te zullen toelichten (2). In deze bekendmaking wordt derhalve de vraag behandeld, op welke wijze de mededingingsregels en -procedures zullen worden toegepast op overeenkomsten inzake toegang, rekening houdend met de geharmoniseerde communautaire en nationale regelgeving voor de telecommunicatiesector.

2. De reglementering inzake de liberalisering van telecommunicatie bestaat uit de op grond van artikel 90 van het Verdrag vastgestelde liberaliseringsrichtlijnen en de harmonisatierichtlijnen op basis van artikel 100 A, waaronder met name de reglementering inzake "Open Network Provision". Deze reglementering omvat geharmoniseerde regels inzake de toegang tot en interconnectie met de telecommunicatienetten en de spraaktelefoniediensten van de telecommunicatieorganisaties. Het door de liberaliserings- en harmonisatiewetgeving geboden rechtskader is de basis voor alle maatregelen die de Commissie met toepassing van de mededingingsregels neemt. Zowel de liberaliseringswetgeving (richtlijnen op grond van artikel 90 (3) als de harmonisatiewetgeving (de ONP-richtlijnen) (4) is erop gericht te waarborgen dat de in artikel 3 van het EG-Verdrag vervatte doelstellingen van de Gemeenschap worden verwezenlijkt, met name die van de totstandbrenging van "een regime waardoor wordt verzekerd dat de mededinging binnen de interne markt niet wordt vervalst" en "een interne markt, gekenmerkt door de afschaffing tussen de lidstaten van hinderpalen voor het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal".

3. De Commissie heeft richtsnoeren bekendgemaakt voor de toepassing van de EG-mededingingsregels in de telecommunicatiesector (5). De onderhavige bekendmaking bouwt voort op deze richtsnoeren, die niet uitdrukkelijk betrekking hebben op aangelegenheden inzake toegang.

4. In de telecommunicatiesector stelt de liberaliserings- en harmonisatiewetgeving de ondernemingen in de Gemeenschap in staat gemakkelijker nieuwe activiteiten te beginnen op nieuwe markten, waardoor gebruikers het voordeel kunnen genieten van een toegenomen concurrentie. Deze voordelen mogen niet in gevaar worden gebracht door beperkende gedragingen of misbruik van de zijde van ondernemingen; daarom zijn de mededingingsregels van de Gemeenschap essentieel voor de voltooiing van deze ontwikkeling. Nieuwe deelnemers moeten in de beginfase het recht hebben op toegang tot de netten van reeds aanwezige telecommunicatieorganisaties, hierna "TO's" genoemd. Verschillende autoriteiten op regionaal, nationaal en gemeenschapsniveau spelen een rol bij de regulering van deze sector. Voor een goede werking van het concurrentieproces in de interne markt moet een doeltreffende coördinatie tussen deze instanties worden gewaarborgd.

5. Deel I van deze bekendmaking beschrijft het rechtskader en de wijze waarop de Commissie voornemens is een onnodige verdubbeling van procedures te voorkomen en tegelijkertijd de rechten te waarborgen die ondernemingen en gebruikers aan de mededingingsregels ontlenen. In dit verband zijn de inspanningen van de Commissie om een gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels door nationale rechterlijke instanties en autoriteiten te bevorderen, gericht op het vinden van een oplossing op nationaal niveau, tenzij in een bepaalde zaak sprake is van een zwaarwegend communautair belang. Ook in de telecommunicatiesector zijn de specifieke procedures in het ONP-kader gericht op het oplossen van problemen op een gedecentraliseerd, nationaal niveau, met in bepaalde gevallen een verdere mogelijkheid tot bemiddeling op communautair niveau. Deel II geeft weer hoe de Commissie de markt in deze sector afbakent. Deel III zet de beginselen uiteen die de Commissie zal volgen bij de toepassing van de mededingingsregels: het streven is de marktdeelnemers behulpzaam te zijn bij de vormgeving van hun overeenkomsten inzake toegang door de mededingingsrechtelijke voorwaarden duidelijk te maken. De in deze bekendmaking genoemde beginselen zijn niet alleen van toepassing op traditionele telecommunicatie via vaste lijnen, maar ook op alle overige vormen van telecommunicatie, met inbegrip van bijvoorbeeld satellietcommunicatie en mobiele communicatie.

6. Deze bekendmaking gaat uit van de door de Commissie in verscheidene zaken opgedane ervaring (6) en van bepaalde studies die op dit gebied in opdracht van de Commissie zijn uitgevoerd (7). Aangezien deze bekendmaking is gebaseerd op de algemeen toepasselijke mededingingsregels, zullen de in deze bekendmaking vervatte beginselen ook van toepassing zijn op andere gebieden, zoals aangelegenheden betreffende toegang in de digitale-communicatiesectoren in het algemeen. Evenzeer zullen diverse beginselen in het Verdrag relevant zijn voor elke onderneming met een machtspositie, ook in andere sectoren dan telecommunicatie.

7. Uitgangspunt voor deze bekendmaking waren de vraagstukken die zich hebben voorgedaan gedurende de eerste stadia van de overgang van monopolies naar concurrerende markten. Gelet op de convergentie van de sectoren telecommunicatie, media en informatietechnologie (8) en de toegenomen mededinging op deze markten, zullen zich nog andere vraagstukken voordoen. Deze kunnen wellicht aanleiding geven tot een aanpassing van de reikwijdte van deze bekendmaking en van de daarin vervatte beginselen aan deze nieuwe sectoren.

8. De in deze bekendmaking vervatte beginselen zullen ook van toepassing zijn op praktijken buiten de Gemeenschap, voor zover deze gevolgen hebben voor de mededinging binnen de Gemeenschap, voor zover deze gevolgen hebben voor de mededinging binnen de Gemeenschap en de handel tussen lidstaten. De Commissie moet bij de toepassing van de mededingingsregels de verplichtingen nakomen die voor de Gemeenschap voortvloeien uit de WTO-overeenkomst inzake telecommunicatie (9). De Commissie merkt tevens op, dat er voortdurend besprekingen over internationale verrekentarieven plaatsvinden in het kader van de ITU. De onderhavige bekendmaking laat het standpunt van de Commissie in deze besprekingen onverlet.

9. Deze bekendmaking beperkt in geen enkel opzicht de rechten die personen of ondernemingen ontlenen aan het Gemeenschapsrecht en laat de uitlegging van de communautaire mededingingsregels door het Hof van Justitie of het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen onverlet. Evenmin pretendeert de bekendmaking een alomvattende analyse te geven van alle mogelijke mededingingsproblemen in deze sector: andere problemen bestaan reeds en in de toekomst zullen zich er naar alle waarschijnlijkheid nog meer voordoen.

10. De Commissie zal nagaan of deze bekendmaking in het licht van de tijdens de eerste periode van een geliberaliseerde telecommunicatie-omgeving opgedane ervaring moet worden gewijzigd of uitgebreid.

DEEL I - KADER

1. Mededingingsregels en sectorspecifieke regulering

11. Problemen met betrekking tot toegang in de breedste zin des woords kunnen worden behandeld op verschillende niveaus en op basis van een reeks uiteenlopende wettelijke bepalingen van zowel nationale als communautaire oorsprong. Een dienstverrichter die een toegangsprobleem ondervindt, zoals de ongegronde weigering van een TO om (op redelijke voorwaarden) een huurlijn te leveren die de verzoeker nodig heeft om diensten zijn klanten te kunnen aanbieden, kan derhalve via een aantal verschillende wegen een oplossing zoeken. In het algemeen hebben klagers, ten minste in eerste instantie, een aantal voordelen bij het zoeken van een oplossing op nationaal niveau. Hierbij hebben zij twee keuzes: 1. de nationale procedures volgen die thans in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht zijn vastgesteld en geharmoniseerd zijn in het kader van Open Network Provision (zie voetnoot 4), en 2, een actie instellen bij een nationale rechter of nationale mededingingsautoriteit op grond van het nationale en/of communautaire recht (10).

12. De klachten die bij de Commissie worden ingediend in plaats van of in aanvulling op een procedure bij de nationale rechter, de nationale mededingingsautoriteit en/of de nationale regelgevende instantie in het kader van de ONP-procedure, zullen worden behandeld naar gelang de prioriteit die zij hebben wegens het spoedeisende karakter, de nieuwheid of de transnationale aard van het betrokken probleem, waarbij een verdubbeling van procedures dient te worden vermeden (zie punten 23 e.v.).

13. De Commissie onderkent dat nationale regelgevende instanties (11), hierna "NRI's" genoemd, taken hebben en werkzaam zijn binnen rechtskaders die verschillen van die van de Commissie zelf, wanneer deze laatste te mededingingsregels toepast. Ten eerste zijn de NRI's werkzaam op grond van het nationale recht, zij het dat dit vaak afgeleid is van Europees recht. Ten tweede kan dat recht, dat gebaseerd is op overwegingen van telecommunicatiebeleid, doelstellingen hebben die verschillen van, maar consistent zijn met, de doelstellingen van het mededingingsbeleid van de Gemeenschap. De Commissie werkt zoveel mogelijk met de NRI's samen, en deze instanties dienen ook onderling samen te werken, met name bij de behandeling van grensoverschrijdende aangelegenheden (12). Op grond van het Gemeenschapsrecht hebben nationale autoriteiten, waaronder regelgevende instanties en mededingingsautoriteiten, de plicht elke gedraging of overeenkomst af te keuren die in strijd is met het mededingingsrecht van de Gemeenschap.

14. De communautaire mededingingsregels zijn op zich niet toereikend om alle uiteenlopende problemen in de telecommunicatiesector op te lossen. NRI's hebben derhalve een aanzienlijk groter bereik en een belangrijke en verstrekkende rol bij de regulering van deze sector. Tevens dient te worden opgemerkt dat de NRI's ingevolge het Gemeenschapsrecht onafhankelijk moeten zijn (13).

15. Het verdient ook vermelding dat de ONP-richtlijnen aan dominerende telecommunicatie-exploitanten bepaalde verplichtingen met betrekking tot doorzichtigheid en non-discriminatie opleggen die verder gaan dan de uit artikel 86 van het EG-Verdrag voortvloeiende verplichtingen. De ONP-richtlijnen bevatten bepalingen met betrekking tot doorzichtigheid, de verplichting tot levering en de prijsstelling. De NRI's zien toe op de naleving van deze verplichtingen en beschikken over de rechtsbevoegdheid om maatregelen te nemen in het belang van een daadwerkelijke mededinging (14).

16. Deze bekendmaking is wat artikel 86 betreft in het belang van de eenvoud overwegend opgesteld met het uitgangspunt dat er slechts één telecommunicatie-exploitant is, die een machtspositie inneemt. Dit zal niet noodzakelijkerwijs in alle lidstaten het geval zijn: zo zullen geleidelijk nieuwe telecommunicatienetten met een steeds grotere dekking worden ontwikkeld. Bedacht moet worden dat deze alternatieve telecommunicatienetten op den duur mogelijk groot en uitgebreid genoeg zullen zijn om gedeeltelijk of zelfs volledig substitueerbaar te zijn met de bestaande nationale netten. De aanwezigheid en de marktpositie van concurrerende exploitanten zullen relevant zijn voor de vraag of er sprake is van een machtspositie van één onderneming of van meerdere ondernemingen gezamenlijk. Dit moet in gedachten worden gehouden bij het lezen van de uiteenzettingen in deze bekendmaking over het bestaan van een machtspositie.

17. Aangezien de Commissie verantwoordelijk is voor het mededingingsbeleid van de Gemeenschap, moet zij het algemeen belang van de Gemeenschap dienen. De administratieve middelen waarover de Commissie beschikt om haar taak uit te voeren, zijn noodzakelijkerwijze beperkt en kunnen niet worden ingezet voor alle zaken die onder haar aandacht worden gebracht. De Commissie is daarom in het algemeen verplicht alle organisatorische maatregelen te nemen die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van haar taak, en met name om prioriteiten te stellen (15).

18. De Commissie heeft daarom aangegeven dat zij voornemens is zich bij het gebruik van haar besluitvormingsbevoegdheid te concentreren op aanmeldingen, klachten en ambtshalve ingeleide procedures die een bijzondere politieke, economische of juridische betekenis hebben voor de Gemeenschap (16). Indien hiervan in een bepaalde zaak geen sprake is, worden aanmeldingen meestal niet afgehandeld door middel van een formele beschikking, maar met een administratieve brief (onder voorbehoud van instemming van de partijen), en dienen de betreffende klachten in de regel te worden behandeld door nationale rechterlijke instanties of andere relevante autoriteiten. In dit verband dient te worden vermeld dat de mededingingsregels rechtstreekse werking hebben (17), zodat het mededingingsrecht van de Gemeenschap afdwingbaar is bij de nationale rechter. Dat andere wetgeving van de Gemeenschap in acht worden genomen, doet niets af aan de verplichting om ook de mededingingsregels van de Gemeenschap na te leven (18).

19. Andere nationale autoriteiten, met name NRI's die werkzaam zijn binnen het ONP-kader, zijn bevoegd te oordelen over bepaalde overeenkomsten inzake toegang (die bij deze autoriteiten moeten worden aangemeld). Dat een overeenkomst bij een NRI is aangemeld, betekent echter niet dat deze niet meer bij de Commissie behoeft te worden aangemeld. De NRI's moeten ervoor zorg dragen, dat hun maatregelen verenigbaar zijn met het mededingingsrecht van de Gemeenschap (19), zodat zij zich dienen te onthouden van maatregelen die de daadwerkelijke bescherming van communautaire rechten uit hoofde van de mededingingsregels ondermijnen (20). Zij mogen derhalve geen overeenkomsten goedkeuren die in strijd zijn met de mededingingsregels (21). Wanneer de handelingen van de nationale autoriteiten deze rechten ondermijnen, kan de betrokken lidstaat zelf gehouden zijn tot betaling van schadevergoeding aan de door deze handelingen benadeelde partijen (22). Bovendien hebben de NRI's krachtens de ONP-richtlijnen de rechtsbevoegdheid om maatregelen te nemen ter handhaving van de daadwerkelijke mededinging (23).

20. Overeenkomsten inzake toegang regelen in beginsel de verrichting van bepaalde diensten tussen onafhankelijke ondernemingen en resulteren niet in de instelling van een autonome, van de partijen gescheiden entiteit. Deze overeenkomsten vallen derhalve doorgaans buiten het toepassingsgebied van de concentratieverordening (24).

21. Op grond van Verordening nr. 17 (25) kan een met overeenkomsten inzake toegang verband houdende aangelegenheid onder de aandacht van de Commissie komen naar aanleiding van een aanmelding van een overeenkomst door een of meer partijen (26), door middel van een klacht tegen een restrictieve toegangsovereenkomst of tegen de wijze waarop een onderneming met een machtspositie verleent of weigert (27), door een ambtshalve door de Commissie ingeleide procedure ten aanzien van een dergelijke toestemming of weigering, dan wel naar aanleiding van een onderzoek van bedrijfstakken (28). Bovendien kan een klaagster de Commissie verzoeken voorlopige maatregelen te nemen wanneer er sprake is van een dringend gevaar van ernstige en onherstelbare schade voor de klaagster of voor het openbaar belang (29). Hierbij moet evenwel worden aangetekend dat in gevallen met een zeer spoedeisend karakter een procedure voor de nationale rechter doorgaans sneller resulteert in een bevel tot beëindiging van de inbreuk dan een procedure bij de Commissie (30).

22. Op een aantal gebieden zijn overeenkomsten onderworpen aan zowel de mededingingsregels als nationale of Europese sectorspecifieke maatregelen, met name die op interne-marktgebied. In de telecommunicatiesector wordt met de ONP-richtlijnen beoogd een wettelijke regeling voor toegangsovereenkomsten tot stand te brengen. Gelet op de gedetailleerde aard van de ONP-regels en het feit dat deze verder kunnen gaan dan de vereisten van artikel 86, dienen ondernemingen in de telecommunicatiesector zich ervan bewust te zijn dat de inachtneming van de communautaire mededingingsregels hen niet ontslaat van hun verplichtingen in ONP-verband, en vice versa.

2. Behandeling van toegangsovereenkomsten door de Commissie (31)

23. Overeenkomsten inzake toegang als geheel zijn van groot belang, en het is daarom passend dat de Commissie het communautaire rechtskader, waarbinnen deze overeenkomsten dienen te worden gesloten, zo duidelijk mogelijk uiteenzet. Toegangsovereenkomsten met beperkende bepalingen kunnen aspecten hebben die onder artikel 85 vallen. Overeenkomsten waarbij ondernemingen met een machtspositie of monopoliepositie betrokken zijn, hebben aspecten die raken aan artikel 86. De bezwaren die voortvloeien uit de machtspositie van een of meer partijen zullen in het kader van de betrokken overeenkomst vaak van groter belang zijn dan de bezwaren in het licht van artikel 85.

Aanmeldingen

24. Bij de toepassing van de mededingingsregels zal de Commissie voortbouwen op de ONP-richtlijnen, die een wettelijk kader bieden voor het optreden van NRI's op nationaal niveau. Indien overeenkomsten onder artikel 85, lid 1, vallen, moeten zij bij de Commissie worden aangemeld om voor een vrijstelling op grond van artikel 85, lid 3, in aanmerking te kunnen komen. Wat aanmeldingen van overeenkomsten betreft, is de Commissie voornemens ten aanzien van één of een aantal aanmeldingen, na deze naar behoren te hebben bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, een formele beschikking te geven in overeenstemming met de hierna uiteengezette beginselen. Zodra de rechtsbeginselen duidelijk zijn vastgesteld, is de Commissie voornemens andere aanmeldingen die betrekking hebben op dezelfde aangelegenheden, af te handelen door middel van een administratieve brief.

3. Klachten

25. Natuurlijke of rechtspersonen die hierbij een redelijk belang hebben, kunnen onder bepaalde omstandigheden een klacht bij de Commissie indienen en de Commissie verzoeken bij beschikking een einde te maken aan een inbreuk op artikel 85 of artikel 86 van het Verdrag. Bovendien kan een klaagster de Commissie om voorlopige maatregelen verzoeken wanneer er zich een dringend gevaar van ernstige en onherstelbare schade voordoet (32). Voorts zijn er andere opties die net zo efficiënt of zelfs efficiënter zijn, zoals een rechtsgeding voor een nationale rechter. In dit verband dient te worden vermeld dat procedures voor de nationale rechter aanzienlijke voordelen kunnen bieden voor personen en ondernemingen (33):

- nationale rechterlijke instanties kunnen een vordering tot schadevergoeding wegens inbreuk op de mededingingsregels in behandeling nemen en toewijzen;

- nationale rechterlijke instanties kunnen doorgaans sneller voorlopige maatregelen nemen en de beëindiging van de inbreuk gelasten dan de Commissie;

- bij een nationale rechterlijke instantie is het mogelijk een vordering op grond van het Gemeenschapsrecht te combineren met een vordering op grond van het nationale recht;

- een nationale rechterlijke instantie kan bepalen dat de door de succesvolle eiser voor het geding gemaakte kosten moeten worden vergoed.

Bovendien kunnen de specifieke nationale wettelijke beginselen die zijn geharmoniseerd door de ONP-richtlijnen rechtsmiddelen bieden op nationaal niveau en, indien noodzakelijk, op communautair niveau.

3.1. Gebruik van de nationale en ONP-procedures

26. Zoals reeds opgemerkt (34), zal de Commissie rekening houden met het communautaire belang van elke zaak die onder haar aandacht wordt gebracht. Bij de beoordeling van dat belang onderzoekt de Commissie:

". . . het belang van de gestelde inbreuk voor de werking van de gemeenschappelijke markt, de waarschijnlijkheid dat zij het bestaan ervan kan aantonen en de reikwijdte van de onderzoeksmaatregelen die nodig zijn om onder optimale voorwaarden haar toezicht op de eerbiediging van de artikelen 85 en 86 uit te oefenen . . ." (35).

Een ander essentieel element in deze evaluatie is de mate waarin een nationale rechter in staat is een effectieve oplossing te bieden voor een inbreuk op artikel 85 of 86. Dit kan moeilijk zijn in gevallen waaraan extraterritoriale aspecten zijn verbonden.

27. Artikel 85, lid 1, en artikel 86 van het Verdrag hebben rechtstreekse gevolgen in betrekkingen tussen particulieren, welke door de nationale rechter moeten worden beschermd (36). Met betrekking tot procedures bij de NRI bepaalt de ONP-interconnectierichtlijn dat deze instantie bevoegd is om op te treden en te gelasten dat wijzigingen worden aangebracht met betrekking tot zowel het bestaan als de inhoud van overeenkomsten inzake toegang. De NRI moet hierbij rekening houden met "de noodzaak de totstandkoming van een concurrerende markt te bevorderen" en kan een of meer partijen voorwaarden opleggen, onder meer "om te zorgen voor daadwerkelijke mededinging" (37).

28. De Commissie kan ook een geschil voorgelegd krijgen uit hoofde van de mededingingsregels of in het kader van een ONP-bemiddelingsprocedure. Meervoudige procedures kunnen leiden tot een onnodige verdubbeling van onderzoeksinspanningen door de Commissie en de nationale autoriteiten. Wanneer klachten bij de Commissie worden ingediend op grond van artikel 3 van Verordening nr. 17, terwijl verwante procedures aanhangig zijn bij een relevante nationale of Europese autoriteit of rechter, zal het Directoraat-generaal Mededinging doorgaans aanvankelijk geen onderzoek verrichten naar het bestaan van een inbreuk op de artikelen 85 en 86 van het Verdrag. Dit hangt evenwel af van de volgende punten.

3.2. Het waarborgen van de rechten van klagers

29. Ondernemingen hebben het recht op een daadwerkelijke bescherming van de rechten die zij aan het Gemeenschapsrecht ontlenen (38). Deze rechten zouden worden ondermijnd indien nationale procedures zouden kunnen leiden tot een buitensporige vertraging in het optreden van de Commissie, zonder dat op nationaal niveau een bevredigende oplossing voor het problemen wordt bereikt. In de telecommunicatiesector zijn de innovatiecycli relatief kort, en een aanzienlijke vertraging in de oplossing van een geschil inzake toegang zou in de praktijk kunnen neerkomen op een weigering van toegang, waarmee zou worden vooruitgelopen op de eigenlijke behandeling van de zaak.

30. De Commissie stelt zich daarom op het standpunt dat een geschil inzake toegang bij een NRI moet worden opgelost binnen een redelijke termijn, die doorgaans niet langer zou mogen bedragen dan zes maanden nadat de zaak voor het eerst onder de aandacht van die instantie wordt gebracht. Deze oplossing kan de vorm hebben van een definitieve voorziening in de zaak of van een andere voorziening waarmee de rechten van de klaagster worden gewaarborgd. Indien een dergelijke oplossing niet wordt bereikt, worden de rechten van de partijen prima facie niet werkelijk beschermd en zou de Commissie in beginsel, op verzoek van de klaagster, een onderzoek van de zaak beginnen volgens haar normale procedures, na overleg en in samenwerking met de betrokken autoriteit. De Commissie zal in het algemeen een dergelijk onderzoek niet beginnen wanneer er al een ONP-bemiddelingsprocedure gaande is.

31. Voorts moet de Commissie altijd elke zaak op haar merites beoordelen, en zij zal optreden wanneer zij van mening is dat een zwaarwegend gemeenschappelijk belang wordt geschaad of de mededinging in een aantal lidstaten feitelijk of potentieel wordt benadeeld.

3.3. Voorlopige maatregelen

32. Bij verzoeken om voorlopige maatregelen is het bestaan van nationale procedures van belang voor de vraag of er gevaar is voor ernstige en onherstelbare schade. Deze procedures zouden prima facie het gevaar voor dergelijke schade wegnemen, en het zou daarom niet passend zijn voor de Commissie om voorlopige maatregelen te nemen, wanneer niet vaststaat dat het gevaar blijft bestaan.

33. De beschikbaarheid van en de criteria voor een voorlopige oplossing zijn belangrijke factoren welke de Commissie in aanmerking moet nemen bij haar prima facie beoordeling. Indien dergelijke voorlopige oplossingen niet voorhanden zijn, of waarschijnlijk niet toereikend zijn om de rechten te beschermen die het Gemeenschapsrecht de klaagster biedt, kan de Commissie concluderen dat de nationale procedures het gevaar van schade niet wegnemen en zou zij daarom een onderzoek van de zaak kunnen beginnen.

4. Ambtshalve ingesteld onderzoek en sectoronderzoek

34. Indien dit nodig lijkt, kan de Commissie op eigen initiatief een onderzoek instellen. Ook kan zij een sectoronderzoek instellen, afhankelijk van overleg met het raadgevend comité van mededingingsautoriteiten van de betrokken lidstaat.

5. Geldboeten

35. De Commissie kan geldboeten opleggen van maximaal 10 % van de wereldwijde jaaromzet van ondernemingen die opzettelijk of uit onachtzaamheid inbreuk maken op artikel 85, lid 1, of artikel 86 (39). Indien overeenkomsten in overeenstemming met Verordening nr. 17 zijn aangemeld met het oog op een vrijstelling krachtens artikel 85, lid 3, kan de Commissie gedurende de periode na de aanmelding geen geldboeten opleggen voor de activiteiten die in aanmelding zijn beschreven (40). De Commissie kan echter de immuniteit tegen geldboeten opheffen door de ondernemingen mede te delen dat zij na een voorlopig onderzoek tot de conclusie is gekomen dat artikel 85, lid 1, van het Verdrag van toepassing is en dat toepassing van artikel 85, lid 3, niet gerechtvaardigd is (41).

36. De ONP-interconnectierichtlijn heeft twee specifieke bepalingen die relevant zijn voor geldboeten op grond van de mededingingsregels. Ten eerste bepaald de richtlijn dat interconnectieovereenkomsten moeten worden aangemeld bij de NRI en ter inzage beschikbaar moeten zijn voor derden, met uitzondering van de bepalingen die betrekking hebben op de commerciële strategie van de partijen (42). Ten tweede bepaalt de richtlijn dat de NRI een aantal bevoegdheden dient te hebben die zij kan gebruiken om de interconnectieovereenkomsten te beïnvloeden of te wijzigen (43). Deze bepalingen zorgen ervoor dat voldoende bekendheid wordt gegeven aan de overeenkomsten en dat de NRI de gelegenheid heeft, waar passend, maatregelen te nemen met het oog op de handhaving van een daadwerkelijke mededinging op de markt.

37. Wanneer een overeenkomst is aangemeld bij een NRI, maar niet bij de Commissie, vindt de Commissie het in het algemeen niet juist om als beleid een geldboete op te leggen voor de overeenkomst, zelfs indien deze uiteindelijk voorwaarden blijkt te bevatten die strijdig zijn met artikel 85. Een boete kan in bepaalde gevallen evenwel passend zijn, bijvoorbeeld wanneer:

a) de overeenkomst bepalingen blijkt te bevatten die strijdig zijn met artikel 86, en/of

b) de inbreuk op artikel 85 zeer ernstig is.

De Commissie heeft onlangs richtsnoeren bekendgemaakt over de wijze waarop de geldboeten zullen worden berekend (44).

38. Een aanmelding bij de NRI komt niet in de plaats van een aanmelding bij de Commissie en doet geen afbreuk aan de mogelijkheid van belanghebbende derden om een klacht bij de Commissie in te dienen, noch aan de mogelijkheid van de Commissie om ambtshalve een onderzoek in te stellen naar overeenkomsten inzake toegang. Evenmin beperkt deze procedure het recht van een partij om voor een nationale rechter vergoeding te vorderen van schade die is ontstaan door mededingingsbeperkende overeenkomsten (45).

DEEL II - RELEVANTE MARKTEN

39. Bij het onderzoek van zaken binnen het in deel I uiteengezette kader zal de Commissie zich bij het afbakenen van de relevante markten in deze sector baseren op de benadering die uiteengezet is in de Bekendmaking van de Commissie inzake de betaling van de relevante markt voor het gemeenschappelijke mededelingsrecht (46).

40. Bedrijven zijn onderworpen aan drie belangrijke bronnen van mededingingsbeperkingen: substitueerbaarheid aan de vraagzijde, substitueerbaarheid aan de aanbodzijde, en potentiële mededinging. Hiervan heeft de eerstgenoemde factor de meest directe en effectieve disciplinerende uitwerking op de aanbieders van een gegeven product of dienst. De substitueerbaarheid aan de vraagzijde is daarom het belangrijkste instrument bij de bepaling van de relevante productmarkt waarop beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 85, lid 1, en artikel 86 kunnen worden vastgesteld.

41. De substitueerbaarheid aan de vraagzijde kan in omstandigheden worden gebruikt als aanvullend hulpmiddel voor ter bepaling van de relevante markten. In de praktijk kan deze niet duidelijk worden onderscheiden van potentiele mededinging. Substitueerbaarheid aan de aanbodzijde en potentiele mededinging worden gebruikt om vast te stellen of een onderneming een machtspositie heeft, dan wel of de beperking van de mededinging aanmerkelijk is in de zin van artikel 85, en of de mededinging wordt uitgeschakeld.

42. Voor de beoordeling van een relevante markt is het noodzakelijk de ontwikkelingen op de markt op korte termijn te bezien.

In de navolgende punten worden enige beginselen uiteengezet die met name relevant zijn voor de telecommunicatiesector.

1. Relevante productmarkt

43. Onderdeel 6 van formulier A/B definieert de relevante productmarkt als volgt:

"Een relevante productmarkt omvat alle producten en/of diensten die op grond van hun kenmerken, hun prijzen en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd door de consument als onderling verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.".

44. De liberalisering van de telecommunicatiesector zal leiden tot het ontstaan van een tweede type markt: de markt van toegang tot de faciliteiten die momenteel noodzakelijk zijn om deze geliberaliseerde diensten te verrichten. Interconnectie met het openbaar geschakelde telecommunicatienet is een typisch voorbeeld van deze toegang. Zonder interconnectie zou het commercieel voor derden niet mogelijk zijn om bijvoorbeeld uitgebreide spraaktelefoniediensten te leveren.

45. Het is derhalve duidelijk dat in de telecommunicatiesector ten minste twee typen relevante markten in aanmerking moeten worden genomen: de diensten die aan eindgebruikers worden geleverd, en de toegang tot de faciliteiten die noodzakelijk zijn om die diensten aan eindgebruikers te leveren (informatie, fysiek net, enzovoorts). In elk specifiek geval zal het noodzakelijk zijn de relevante toegangs- en dienstenmarkten te bepalen, zoals respectievelijk interconnectie met het openbare telecommunicatienet en het verrichten van openbare spraaktelefoniediensten.

46. Waar passend, zal de Commissie oordelen of er sprake is van een relevante markt door na te gaan of de collectieve winsten zouden stijgen indien alle aanbieders van de betrokken diensten hun prijzen met 5 tot 10 % zouden verhogen. Indien dit het geval is, is de betrokken markt een afzonderlijke relevante productmarkt.

47. De Commissie is van mening dat de beginselen van mededingingsrecht die van toepassing zijn op deze markten ongewijzigd blijven, ongeacht de specifieke betrokken markt. Gelet op de snelheid van de technologische ontwikkelingen in deze sector, zou het gevaar bestaan dat elke poging om in deze bekendmaking specifieke productmarkten te bepalen, spoedig onjuist of achterhaald zijn. De specifieke productmarkten kunnen het beste naar aanleiding van een uitvoerig onderzoek van elk afzonderlijk geval worden gedefinieerd, bijvoorbeeld wanneer vastgesteld moet worden of de broninstallatie en de bestemmingsinstallatie van telefoongesprekken tot dezelfde markt behoren.

1.1. Dienstenmarkt

48. Deze kan algemeen worden gedefinieerd als de levering van enige telecommunicatiedienst aan een gebruiker. Verschillende telecommunicatiediensten worden substitueerbaar geacht als deze voor de eindgebruiker in voldoende mate onderling inwisselbaar zijn, hetgeen betekent dat daadwerkelijke mededinging kan plaatsvinden tussen de verschillende aanbieders van deze diensten.

1.2. Toegang tot faciliteiten

49. Een aanbieder van diensten aan eindgebruikers heeft vaak toegang nodig tot een of meer stroomopwaartse of stroomafwaartse faciliteiten (faciliteiten in een eerder of later stadium van de bedrijfskolom). Om bijvoorbeeld de dienst fysiek aan de eindgebruikers te kunnen leveren, is toegang nodig tot de aansluitpunten van het telecommunicatienet waarop deze eindgebruikers zijn aangesloten. Deze toegang kan fysiek tot stand worden gebracht via specifieke of gedeelde plaatselijke infrastructuur, welke door de aanbieder zelf is aangelegd of is gehuurd van een plaatselijke aanbieder van infrastructuur. Ook kan toegang worden verkregen van een dienstverrichter die deze eindgebruikers reeds als abonnee heeft, of via een aanbieder van interconnectie die rechtstreeks of indirect toegang heeft tot de relevante aansluitpunten.

50. Naast de fysieke aansluiting heeft een dienstverrichter mogelijk toegang tot andere faciliteiten nodig om zijn diensten te verkopen aan eindgebruikers: zo moet een dienstverrichter in staat zijn om eindgebruikers bewust te maken van het bestaan van zijn diensten. Waar één organisatie een machtspositie heeft voor het verrichten van diensten als bijvoorbeeld nummerinlichtingen, doen zich dezelfde problemen voor als bij de fysieke toegang.

51. In vele gevallen zal de Commissie te maken krijgen met aangelegenheden betreffende fysieke toegang, wanneer toegang tot de netfaciliteiten van de telecommunicatieorganisatie met een machtspositie noodzakelijk is (47).

52. Sommige gevestigde telecommunicatieexploitanten zouden in de verleiding kunnen komen om zich te verzetten tegen het verschaffen van toegang aan derde dienstverrichters of andere netexploitanten, met name op gebieden waar de beoogde dienst zal concurreren met een dienst die de telecommunicatieorganisatie reeds zelf aanbiedt. Deze weerstand zal zich vaak uiten als terughoudendheid of een ongegronde vertraging bij de verlening van toegang, of toegang wordt wel toegestaan, maar op ongunstige voorwaarden. Het is de rol van de mededingingsregels ervoor te zorgen dat deze toekomstige toegangsmarkten de kans krijgen zich te ontwikkelen, en dat reeds aanwezige TO's hun zeggenschap over de toegang niet kunnen gebruiken om de ontwikkelingen op de dienstenmarkten in de kiem te smoren.

53. Beklemtoond moet worden dat liberalisering in de telecommunicatie naar verwachting zal leiden tot de ontwikkeling van nieuwe, alternatieve netten die uiteindelijk gevolgen zullen hebben voor het definiëren van de toegangsmarkt waarbij de gevestigde TO's betrokken is.

2. Relevante geografische markt

54. De relevante geografische markt wordt op formulier A/B gedefinieerd als volgt:

"De relevante geografische markt is het gebied waarbinnen de betrokken ondernemingen een rol spelen in de vraag naar het aanbod van goederen of diensten, waarbinnen de concurrentievoorwaarden voldoende homogeen zijn en dat van aangrensende gebieden kan worden onderscheiden doordat daar duidelijk afwijkende concurrentievoorwaarden heersen.".

55. Ten aanzien van het aanbieden van telecommunicatiediensten en de toegangsmarkten is de relevante geografische markt het gebied waarin de objectieve mededingingsvoorwaarden voor dienstverrichters vergelijkbaar zijn en concurrenten in staat zijn hun diensten aan te bieden. Hierbij moet in het bijzonder worden nagegaan of deze dienstverrichters over de mogelijkheid beschikken op vergelijkbare en economisch rendabele voorwaarden overal in dit gebied de eindgebruiker te bereiken. Met name relevant is de geldende wetgeving, zoals de licentievoorwaarden en de eventuele uitsluitende of bijzondere rechten die concurrerende lokale aanbieders van toegang bezitten (48).

DEEL III - BEGINSELEN

56. De Commissie zal in de bij haar aanhangige zaken de volgende beginselen toepassen.

57. De Commissie heeft vastgesteld dat:

"de artikelen 85 en 86 . . . positief en afdwingbaar recht [vormen] binnen de gehele Gemeenschap. Strijdigheid met andere gemeenschapsregels dient niet voor te komen aangezien het Gemeenschapsrecht een coherent regelgevend kader vormt . . . Het is . . . duidelijk dat gemeenschapsregels die in de telecommunicatiesector worden aangenomen zodanig moeten worden uitgelegd dat zij verenigbaar zijn met de mededingingsregels ten einde een optimale uitvoering van alle aspecten van het gemeenschapstelecommunicatiebeleid te verzekeren. Dit is onder meer van toepassing op de verhouding tussen mededingingsregels die betrekking hebben op de ondernemingen en de ONP-regels" (49).

58. De mededingingsregels blijven derhalve gelden in omstandigheden waarin andere verdragsbepalingen of afgeleide wetgeving van toepassing is. Ten aanzien van overeenkomsten inzake toegang zijn de bepalingen betreffende de interne markt en de mededingingsbepalingen van het Gemeenschapsrecht belangrijk en wederzijds versterkend voor een goede werking van de sector. Bij een beoordeling in het licht van de mededingingsregels zal de Commissie er derhalve naar streven zoveel mogelijk voort te bouwen op de beginselen die zijn vervat in de geharmoniseerde wetgeving. Ook dient te worden bedacht dat een aantal van de in hieronder uiteengezette beginselen van mededingingsrecht ook vervat zijn in de specifieke regels van het ONP-kader. Een correcte toepassing van deze regels zal in veel gevallen toepassing van de mededingingsregels overbodig maken.

59. In de telecommunicatiesector moet ook aandacht worden besteed aan de kosten van de universele dienstverlening. Artikel 90, lid 2, van het Verdrag kan een uitzondering op de beginselen van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag rechtvaardigen. De nadere bijzonderheden van de verplichting met betrekking tot de universele dienstverlening zijn een kwestie van reglementering. Het toepassingsgebied van artikel 90, lid 2, is verduidelijkt in de richtlijnen op basis van artikel 90 in de telecommunicatiesector, en de Commissie zal de mededingingsregels in deze context toepassen.

60. De artikelen 85 en 86 van het Verdrag zijn op normale wijze van toepassing op overeenkomsten of gedragingen die door een nationale autoriteit (50) zijn vastgesteld of goedgekeurd, ook wanneer deze autoriteit op verzoek van een of meer betrokken partijen heeft bepaald dat in een overeenkomst bepaalde voorwaarden dienen te worden opgenomen.

61. Indien een NRI evenwel voorwaarden verlangt die in strijd zijn met de mededingingsregels, zouden de betrokken ondernemingen in de praktijk niet worden beboet, hoewel de lidstaat zelf inbreuk zou maken op de artikelen 3, onder g), en 5 van het Verdrag (51) en daarop voor de Commissie kan worden aangesproken krachtens artikel 169 van het Verdrag. Evenzeer zou een lidstaat inbreuk maken op artikel 90, lid 1, indien een NRI een onderneming met bijzondere of uitsluitende rechten in de zin van artikel 90 of een staatsonderneming toestemming of opdracht zou geven om te handelen op een wijze die neerkomt op misbruik van een machtspositie. De Commissie kan dan bij beschikking de beëindiging van deze inbreuk gelasten (52).

62. De NRI's kunnen strikte normen opleggen met betrekking tot de doorzichtigheid, de leveringsverplichting en de prijsstelling op de markt, met name wanneer dit noodzakelijk is in de eerste stadia van de liberalisering. Waar passend, zal wetgeving als het ONP-kader worden gebruikt als hulpmiddel bij de uitlegging van de mededingingsregels (53). Gelet op de plicht die op de NRI's rust om ervoor te zorgen dat daadwerkelijke mededinging mogelijk is, is de toepassing van de mededingingsregels evenzeer nodig voor een correcte interpretatie van de ONP-beginselen. Opgemerkt moet worden dat veel van de navolgende aangelegenheden ook onder de richtlijnen vallen inzake volledige mededinging en die inzake de ONP en licentie- en gegevensbescherming en dat met een effectieve toepassing van deze regelingen veel van de onderstaande problemen kunnen worden voorkomen.

1. Machtsposities (artikel 86)

63. Indien een onderneming diensten wil aanbieden op de markt voor telecommunicatiediensten, kan zij toegang tot diverse faciliteiten nodig hebben. Zo is voor het aanbieden van telecommunicatiediensten interconnectie met het openbaar geschakelde telecommunicatienet doorgaans noodzakelijk. De toegang tot dit net zal vrijwel altijd in handen zijn in een TO met een machtspositie. Wat overeenkomsten inzake toegang betreft, zal de machtspositie die de controle over de toegang biedt de meest relevante factor zijn voor de beoordeling van de Commissie.

64. Of een onderneming al dan niet een machtspositie heeft, hangt niet alleen af van de rechten die aan deze onderneming zijn verleend. Het louter beëindigen van wettelijke monopolies maakt nog geen einde aan de machtspositie. Los van de liberaliseringsrichtlijnen zal de ontwikkeling van daadwerkelijke concurrentie door alternatieve aanbieders van netten met voldoende capaciteit en geografisch bereik nog tijd vergen.

65. Het arrest van het Hof in de zaak Tetra Pak zal waarschijnlijk ook in de telecommunicatiesector van belang blijken. In dat arrest oordeelde het Hof dat Tetra Pak, gelet op de zeer nauwe banden tussen de gedomineerde en de niet-gedomineerde markt (54) en het zeer grote marktaandeel op de gedomineerde markt,

"in een positie [verkeerde] die kan worden gelijk gesteld met een machtspositie op deze markten gezamenlijk"

De zaak Tetra Pak had betrekking op nauw met elkaar in verband staande horizontale markten, maar de analyse is evenzeer van toepassing op nauw met elkaar verbonden verticale markten, waarvan in de telecommunicatiesector vaak sprake zal zijn. In de telecommunicatiesector heeft een exploitant vaak een zeer sterke positie op de infrastructuurmarkten en stroomafwaartse-markten daarvan. De kosten van infrastructuur zijn doorgaans ook veruit de omvangrijkste kosten van de stroomafwaartse activiteiten. Voorts zullen exploitanten dikwijls dezelfde concurrenten hebben op zowel de infrastructuur- als de stroomafwaartse markten.

66. Er is derhalve een aantal situaties denkbaar waarin de markten nauw met elkaar verbonden zijn en er een exploitant is die een zeer sterke machtspositie heeft op ten minste een van deze markten.

67. Indien deze omstandigheden zich voordoen, is het mogelijk dat de Commissie tot de conclusie komt dat deze exploitant in een positie verkeert die kan worden gelijkgesteld met een machtspositie op deze markten gezamenlijk.

68. In de telecommunicatiesector zal het begrip "essentiële faciliteiten" in veel gevallen relevant zijn voor het bepalen van de taken van telecommunicatieorganisaties met een machtspositie. Met "essentiële faciliteit" wordt bedoeld een faciliteit of infrastructuur die essentieel is voor het bereiken van klanten en/of voor de mogelijkheid van concurrenten om hun bedrijf te voeren, en die niet kan worden vervangen door enig redelijk alternatie (55).

69. Een onderneming die de toegang tot een essentiële faciliteit in handen heeft, geniet een machtspositie in de zin van artikel 86. Een onderneming kan evenwel ook een machtspositie hebben in de zin van artikel 86 zonder over een essentiële faciliteit te beschikken.

1.1. Dienstenmarkt

70. Een van de factoren voor het meten van marktmacht van een onderneming is de omzet die aan die onderneming kan worden toegeschreven, uitgedrukt in een percentage van de totale omzet op de markt voor onderling substitueerbare diensten in het relevante geografische gebied. Met betrekking tot de dienstenmarkt zal de Commissie onder meer de omzet beoordelen die wordt behaald met de verkoop van onderling substitueerbare diensten, met uitzondering van de verkoop of het intern gebruik van interconnectiediensten en van lokale infrastructuur (56). Hierbij houdt zij rekening met de mededingingsvoorwaarden en de structuur van vraag en aanbod op de markt.

1.2. Toegang tot faciliteiten

71. Het in punt 45 genoemde begrip "toegang" kan verband houden met een uiteenlopende reeks situaties, waaronder de beschikbaarheid van huurlijnen waarmee een dienstverrichter zijn eigen net kan bouwen, en interconnectie in enge zin, dat wil zeggen tussen twee (bijvoorbeeld mobiele en vaste) telecommunicatienetten. Ten aanzien van toegang is het waarschijnlijk dat de gevestigde exploitanten nog enige tijd na de juridische liberalisering een machtspositie zullen behouden. De gevestigde exploitant die de faciliteiten beheerst, is vaak tevens de grootste aanbieder van diensten, die in het verleden geen onderscheid behoefde te maken tussen de overbrenging van telecommunicatiediensten en het zelf aanbieden van deze diensten aan eindgebruikers. Traditioneel verlangde een exploitant die tevens dienstverrichter is geen vergoeding voor toegang van zijn bedrijfsonderdelen die in een later stadium van de bedrijfskolom actief zijn, zodat het moeilijk was de aan de faciliteit toe te rekenen omzet te berekenen. Wanneer een organisatie zowel toegang als diensten biedt, moeten de omzetten voor beide markten zoveel mogelijk worden gescheiden, voordat deze kunnen dienen als basis voor de berekening van het marktaandeel dat de organisatie op elk der betrokken markten heeft. Artikel 8, lid 2, van de interconnectierichtlijn gaat op dit probleem in en stelt gescheiden boekhoudingen verplicht voor "enerzijds hun met interconnectie verband houdende activiteiten - waaronder zowel intern verrichte als voor anderen verrichte interconnectiediensten vallen - en anderzijds hun andere activiteiten". De voorgestelde Aanbeveling van de Commissie inzake gescheiden boekhoudingen in verband met interconnectie zal in dit verband ook van nut zijn.

72. De economische betekenis van toegang hangt ook af van de dekking van het net waarmee interconnectie wordt aangevraagd. Naast het gebruik van omzetcijfers, zal de Commissie daarom waar mogelijk ook rekening houden met het aantal klanten dat zich geabonneerd heeft op diensten van de dominerende exploitant die vergelijkbaar zijn met de diensten die de aanbieder, die om toegang verzoekt, voornemens is te verrichten. Aldus zal de marktmacht van een gegeven onderneming deels worden gemeten aan de hand van het aantal abonees dat is aangesloten op aansluitpunten van het telecommunicatienet van die onderneming, uitgedrukt als percentage van het totale aantal abonnees dat is aangesloten op aansluitpunten in het relevante geografische gebied.

Substitueerbaarheid aan de aanbodzijde

73. Zoals in punt 41 reeds opgemerkt, is de substitueerbaarheid aan de aanbodzijde ook relevant voor de vraag of er sprake is van een machtspositie. Een marktaandeel van meer 50 % (57) is doorgaans voldoende om een machtspositie aan te tonen, hoewel ook andere factoren zullen worden onderzocht. De Commissie zal bijvoorbeeld de aanwezigheid van eventuele andere netaanbieders op de relevante markt onderzoeken om na te gaan of deze alternatieve infrastructuren voldoende dichtheid hebben om het net van de gevestigde organisatie concurrentie aan te doen, en in welke mate het voor nieuwe aanbieders van toegang mogelijk zou zijn om tot de markt toe te treden.

Andere relevante factoren

74. Naast gegevens over marktaandelen en de substitueerbaarheid aan de aanbodzijde zal de Commissie voor de beoordeling van de vraag of een organisatie een machtspositie heeft, tevens nagaan of zij bevoorrechte toegang heeft tot faciliteiten die niet redelijkerwijs binnen een aanvaardbare termijn kunnen worden verdubbeld, hetzij om juridische redenen, hetzij omdat dit te duur zou zijn.

75. Met het verschijnen van nieuwe aanbieders van toegang die de machtspositie van de gevestigde organisatie aanvechten, zal de reikwijdte van de rechten die zij van de autoriteiten van de lidstaten hebben verkregen, en met name het geografische bereik daarvan, een belangrijke rol spelen bij het bepalen van de marktmacht. De Commissie zal de evolutie van deze aspecten op de markt nauwgezet volgen en in haar beoordeling van aangelegenheden inzake toegang op basis van de mededingingsregels rekening houden met de eventueel gewijzigde marktvoorwaarden.

1.3. Gezamenlijke machtsposities

76. Uit de bewoordingen van artikel 86 blijkt duidelijk, dat dit artikel ook van toepassing is wanneer meer ondernemingen een machtspositie delen. De omstandigheden waarin sprake is van een gezamenlijke machtspositie en van misbruik zijn in de rechtspraak van de communautaire rechterlijke instanties of in de beschikkingspraktijk van de Commissie nog niet volledig verduidelijkt; het recht is nog in ontwikkeling.

77. De bewoordingen van artikel 86 (". . . dat een of meer ondernemingen misbruik maken . . .") moeten iets anders inhouden dan het verbod van mededingingsbeperkende overeenkomsten of gedragingen van artikel 85. Een andersluitende opvatting zou in strijd zijn met de gangbare beginselen van uitlegging van het Verdrag en zou deze woorden zinloos en zonder praktisch effect maken. Dit sluit evenwel de parallele toepassing van de artikelen 85 en 86 op dezelfde overeenkomst of gedraging niet uit, zoals de Commissie en het Hof in een aantal zaken hebben bepaald (58); evenmin weerhoudt niets de Commissie ervan om op grond van slechts één van deze bepalingen op te treden wanneer beide van toepassing zijn.

78. Dat twee ondernemingen elk een machtspositie hebben op een afzonderlijke nationale markt, wil nog niet zeggen dat deze twee ondernemingen een gezamenlijke machtspositie hebben. Van een gezamenlijke machtspositie van twee of meer ondernemingen is slechts sprake, wanneer zij inhoudelijk dezelfde positie ten aanzien van hun klanten en concurrenten innemen als een enkele onderneming met een machtspositie. In het specifieke geval van de telecommunicatiesector kan een gezamenlijke machtspositie worden bereikt door twee exploitanten van telecommunicatie-infrastructuur die dezelfde geografische markt bedienen.

79. Voor het bestaan van een gezamenlijke machtspositie van twee of meer ondernemingen is het noodzakelijk, zij het niet voldoende, dat er geen sprake is van daadwerkelijke mededinging tussen deze ondernemingen op de relevante markt. Dit gebrek aan mededinging kan in de praktijk te wijten zijn aan de omstandigheid dat de ondernemingen economische banden hebben in de vorm van overeenkomsten tot samenwerking of interconnectie. De Commissie is evenwel niet van oordeel, dat de economische theorie of het Gemeenschapsrecht impliceert dat dergelijke banden een juridische voorwaarde zijn voor het bestaan van een gezamenlijke machtspositie (59): indien het ontbreken van enige mededinging van betekenis tussen ondernemingen voldoende vaststaat, zodat het gedrag van de ene onderneming in de praktijk niet ingeperkt wordt door een concurrentiereactie van de andere, is er geen juridische of economisch-theoretische reden om het vereiste van een economische band tussen deze ondernemingen met een gezamenlijke machtspositie te stellen. Desondanks zullen in de telecommunicatiesector vaak dergelijke banden bestaan, omdat nationale TO's vrijwel noodzakelijkerwijse onderling uiteenlopende soorten betrekkingen onderhouden.

80. In het voorbeeld van de markt voor toegang tot plaatselijke abonneelijnen zal deze toegang in bepaalde lidstaten in de toekomst waarschijnlijk in handen zijn van twee exploitanten: de gevestigde organisatie en een kabelexploitant. Om specifieke diensten aan klanten te kunnen leveren, is toegang tot de plaatselijke abonneelijnen van de telecommunicatielorganisatie of de kabelexploitant noodzakelijk. Afhankelijk van de omstandigheden van het geval, en met name van de relatie tussen beide exploitanten, is het mogelijk dat geen van beide een machtspositie heeft, maar dat zij gezamenlijk wel een monopolie hebben op de toegang tot deze faciliteiten. Op de langere termijn kunnen de technologische ontwikkelingen ertoe leiden, dat andere plaatselijke abonneeaansluitingen bruikbaar worden, zoals het elektriciteitsnet. Met deze alternatieve netten zal rekening worden gehouden bij de beoordeling of er al dan niet een (gezamenlijke) machtspositie is.

2. Misbruik van machtsposities

81. Artikel 86 is slechts van toepassing wanneer er sprake is van een machtspositie en een bepaalde band tussen de machtspositie en het vermeende misbruik. In de telecommunicatiesector zal het vaak nodig zijn een aantal met elkaar verband houdende markten te onderzoeken, op één of meer waarvan een bepaalde exploitant een machtspositie kan hebben. Onder deze omstandigheden is een aantal situaties denkbaar waarin er misbruik kan zijn:

- gedragingen op de gedomineerde markt die gevolgen hebben op die markt (60);

- gedragingen op de gedomineerde markt die gevolgen hebben op andere markten dan de gedomineerde markt (61);

- gedragingen op een andere markt dan de gedomineerde markt die gevolgen hebben op de gedomineerde markt (62);

- gedragingen op een andere markt dan de gedomineerde markt die gevolgen hebben op een andere markt dan de gedomineerde markt (63).

82. Hoewel de feitelijke en economische omstandigheden in de telecommunicatiesector vaak geen precedent hebben, is het in vele gevallen mogelijk de gevestigde beginselen van mededingingsrecht toe te passen. Het is van belang bij de beoordeling van mededingingsproblemen in deze sector de bestaande rechtspraak en beschikkingspraktijk inzake bijvoorbeeld de uitbreiding van machtsposities, discriminatie en bundeling in gedachten te houden.

2.1. Weigering van toegang tot faciliteiten en toepassing van ongunstige voorwaarden

83. Een weigering om toegang te verlenen kan in strijd zijn met artikel 86, indien deze weigering afkomstig is van een onderneming die een machtspositie heeft op de markt voor toegang, zoals in de afzienbare toekomst het geval zal zijn voor de gevestigde TO's en. Een weigering kan:

"tot gevolg hebben dat de handhaving van de mate van mededinging die nog op de markt bestond, of de groei van die mededinging, gehinderd wordt" (64).

Een weigering is slechts misbruik wanneer deze uitbuitende of mededingingsbeperkende gevolgen heeft. Op de dienstenmarkten in de telecommunicatiesector zullen zich aanvankelijk weinig concurrerende marktpartijen bevinden, waardoor weigering de mededinging op die marken doorgaans zal benadelen. In alle gevallen van weigering zal de rechtvaardiging nauwkeurig op het objectieve karakter daarvan worden onderzocht.

84. Algemeen zijn er drie relevante scenario's:

a) een weigering om toegang voor het aanbieden van een dienst te verlenen, waarbij een andere exploitant reeds toegang heeft verkregen van de aanbieder om op de betrokken dienstenmarkt actief te zijn;

b) een weigering om toegang voor het aanbieden van een dienst te verlenen, waarbij andere exploitanten evenmin toegang hebben verkregen van de aanbieder om op de betrokken dienstenmarkt actief te zijn;

c) een beëindiging van de reeds aan een klant verleende toegang.

Discriminatie

85. Wat de eerste van deze scenario's betreft, is het duidelijk dat een weigering tot levering aan een nieuwe klant, in omstandigheden waarin een dominerende eigenaar van faciliteiten reeds levert aan een of meer klanten die actief zijn op dezelfde stroomafwaartse markt, neerkomt op een discriminerende behandeling en, indien de mededinging op die markt wordt beperkt, op misbruik. Indien netexploitanten dezelfde of vergelijkbare diensten aan eindgebruikers aanbieden als de partij die om toegang verzoekt, kunnen zij in de verleiding komen en in staat zijn om de mededinging te beperken en aldus hun machtspositie te misbruiken. Er kunnen uiteraard gerede gronden zijn om toegang te weigeren, bijvoorbeeld waneer de kredietwaardigheid van de verzoeker twijfelachtig is. Indien objectief gerechtvaardigde gronden ontbreken, komt een weigering in de regel neer op misbruik van een machtspositie op de markt voor toegang.

86. In algemeen opzicht is het de plicht van de onderneming met een machtspositie om op zodanige wijze toegang te bieden, dat de goederen en diensten die aan ondernemingen in een later stadium van de bedrijfskolom aangeboden worden, verkrijgbaar zijn op voorwaarden die niet ongunstiger zijn dan die, welke gelden voor andere partijen, met inbegrip van de eigen bedrijfsonderdelen.

Essentiële faciliteiten

87. Wat de tweede situatie betreft, dringt de vraag zich op of de aanbieder van toegang ertoe verplicht zou moeten worden een overeenkomst aan te gaan met de dienstverrichter om deze laatste in staat te stellen op een nieuwe dienstenmarkt actief te worden. Indien capaciteitsrestricties niet aan de orde zijn en de onderneming die de toegang tot haar faciliteit weigert nog geen toegang heeft verschaft aan de eigen bedrijfsonderdelen, noch aan enige andere onderneming op die dienstenmarkt, is het niet duidelijk welke andere objectieve rechtvaardiging er kan zijn.

88. In de vervoersector (65) heeft de Commissie geoordeeld dat een bedrijf dat een essentiële faciliteit beheerst, onder bepaalde omstandigheden toegang tot de faciliteit moet verschaffen (66). Dezelfde beginselen zijn van toepassing op de telecommunicatiesector. Indien er geen commercieel haalbare alternatieven zijn voor de verlangde toegang, kan de verzoekende partij geen activiteiten ontplooien op de dienstenmarkt, tenzij toegang wordt verleend. Weigering zou in dit geval de ontwikkeling van nieuwe markten of van nieuwe producten op deze markten beperken, in strijd met artikel 86, onder b), of de ontwikkeling van de mededinging op de bestaande markten belemmeren. Een weigering met deze gevolgen komt waarschijnlijk neer op misbruik.

89. Het beginsel dat ondernemingen met een machtspositie onder bepaalde omstandigheden overeenkomsten moeten sluiten, zal in de telecommunicatiesector vaak relevant zijn. Momenteel rusten er monopolies of semi-monopolies op het aanbieden van netinfrastructuur voor de meeste telecommunicatiediensten in de Gemeenschap. Zelfs waar de beperkingen reeds zijn weggenomen of binnenkort zullen worden weggenomen, zal de mededinging op de markten in een later stadium van de bedrijfskolom afhankelijk blijven van de prijsstelling en de voorwaarden voor toegang tot eerdere netwerkdiensten in de bedrijfskolom, die slechts geleidelijk concurrerende marktkrachten te zien zullen geven. Gelet op de snelheid van de technologische ontwikkelingen in de telecommunicatiesector, zijn situaties denkbaar waarin ondernemingen nieuwe producten of diensten wensen aan te bieden die niet concurreren met producten of diensten die de dominerende exploitant van toegang aandbiedt, terwijl deze exploitant zich toch terughoudend opstelt bij het verlenen van toegang.

90. De Commissie moet ervoor zorgen, dat de zeggenschap van de gevestigde organisaties over faciliteiten niet gebruikt wordt om de ontwikkeling van een concurrerende telecommunicatieomgeving te belemmeren. Van een onderneming die een machtspositie bezit op een dienstenmarkt en op die markt misbruik pleegt in strijd met artikel 86, kan worden verlangd dat deze hieraan een einde maakt door een of meer concurrenten op deze markt toegang tot haar faciliteiten te verlenen. Een onderneming maakt met name misbruik van haar machtspositie indien haar handelwijze de opkomst van een nieuwe product of dienst belet.

91. De analyse van de Commissie zal beginnen met het identificeren van een bestaande of potentiële markt waarop het verzoek om toegang betrekking heeft. Bij de vraag, of de verlening van toegang moet worden gelast op grond van de mededingingsregels, wordt rekening gehouden met een eventuele schending door de dominerende onderneming van haar plicht om niet te discrimineren (zie onder), of met de volgende omstandigheden (cumulatief):

a) toegang tot de betrokken faciliteit is in het algemeen noodzakelijk voor ondernemingen om te kunnen concurreren op de verwante markt (67).

De kernvraag is derhalve: wat is noodzakelijk? Het volstaat niet dat de positie van de onderneming die om toegang verzoekt gunstiger zou zijn indien toegang zou worden verleend - de weigering van toegang moet ertoe leiden dat de voorgenomen activiteiten onmogelijk of in aanzienlijke mate en onvermijdelijk oneconomisch worden.

Hoewel bijvoorbeeld per 1 juli 1996 alternatieve infrastructuren kunnen worden gebruik voor geliberaliseerde diensten, zal het nog enige tijd duren voordat dit in veel gevallen een bevredigend alternatief is voor de faciliteiten van de gevestigde organisatie. Een alternatieve infrastructuur biedt momenteel nog niet de geografische spreiding en dichtheid van het net van de gevestigde TO.

b) er is voldoende toegangscapaciteit beschikbaar;

c) de eigenaar van de faciliteit voldoet niet aan de vraag op een bestaande diensten- of productmarkt, verhindert de opkomst van een potentiële nieuwe dienst of product, of belemmert de mededinging op een bestaande of potentiële diensten- of productmarkt;

d) de onderneming die om toegang verzoekt, is bereid de redelijke, niet-discriminerende vergoeding te betalen en aanvaardt ook anderzins in alle opzichten die niet-discriminerende toegangsvoorwaarden;

e) er is geen objectieve rechtvaardiging voor de weigering van toegang.

Als relevante rechtvaardiging kan worden aangemerkt een doorslaggevend probleem met betrekking tot de verlening van toegang aan de verzoekende onderneming, of de noodzaak voor een eigenaar van een faciliteit, die heeft geïnvesteerd met het oog op de invoering van een nieuwe dienst, om voldoende tijd en gelegenheid te hebben deze faciliteit te gebruiken voor de positionering van het nieuwe product of de nieuwe dienst in de markt. Elke rechtvaardiging dient echter van geval tot geval nauwkeurig te worden onderzocht. Het is in de telecommunicatiesector met name van belang dat de voordelen voor de eindgebruikers, die ontstaan door de situatie van mededinging, niet worden ondermijnd door handelingen van de voormalige staatsmonopolisten die gericht zijn op het verhinderen van het ontstaan en de ontwikkeling van concurrentie.

92. Bij de beoordeling of er sprake is van inbreuk op artikel 86, wordt rekening gehouden met zowel de feitelijke situatie in het betrokken geografische gebied en in andere gebieden als, waar relevant, het verband tussen de verlangde toegang en de technische configuratie van de faciliteit.

93. Het vraagstuk van de objectieve rechtvaardigingsgrond zal op dit gebied een bijzonder nauwkeurige analyse vergen. De betrokken autoriteiten moeten niet alleen bepalen of de moeilijkheden waarop in een bepaald geval een beroep wordt gedaan ernstig genoeg zijn om de weigering van toegang te rechtvaardigen, maar ook oordelen of deze moeilijkheden zwaarder wegen dan de schade voor de mededinging die veroorzaakt wordt indien de toegang geweigerd of bemoeilijkt wordt en de stroomafwaartse dienstenmarkten daardoor beperkt worden.

94. Drie belangrijke elementen van toegang die zouden kunnen worden gemanipuleerd door de aanbieder van toegang om feitelijk de toegang te weigeren, zijn timing, technische configuratie en prijs.

95. Dominerende TO's hebben de plicht om verzoeken om toegang efficiënt te behandelen: een onnodige en onverklaarbare of ongegronde vertraging in het beantwoorden van een verzoek om toegang kan neerkomen op misbruik. Met name zal de Commissie evenwel het antwoord op een verzoek tot toegang vergelijken met:

a) het tijdsbestek en de voorwaarden die gebruikelijk zijn wanneer de antwoordende partij toegang tot haar faciliteiten verleent aan haar eigen dochteronderneming of bedrijfsonderdeel;

b) antwoorden op verzoeken om toegang tot vergelijkbare faciliteiten in andere lidstaten;

c) de verklaring die voor de vertraging in de behandeling van verzoeken om toegang wordt gegeven.

96. De vraagstukken betreffende de technische configuratie zullen ook uitvoerig worden onderzocht om te bepalen of deze reëel zijn. In beginsel houden de mededingingsregels in dat de partij die om toegang verzoekt deze toegang moet krijgen bij het punt dat voor die partij het meest geschikt is, mits dit technisch haalbaar is voor de aanbieder van toegang. Vraagstukken van technische haalbaarheid kunnen een objectieve rechtvaardiging vormen voor een weigering tot levering - het verkeer waarvoor om toegang is verzocht moet bijvoorbeeld voldoen aan de relevante technische normen voor de infrastructuur -, evenals vraagstukken betreffende capaciteitsbeperkingen, waarbij rantsoenering nodig kan zijn (68).

97. Een excessieve prijsstelling voor toegang is niet alleen op zich als misbruik (69), maar kan ook neerkomen op een weigering van toegang.

98. Een aantal elementen van deze tests vergen een zorgvuldige beoordeling. Vraagstukken met betrekking tot de prijsstelling in de telecommunicatiesector zullen worden vergemakkelijkt door de verplichting op grond van de ONP-richtlijnen om een doorzichtige kostenberekening te hanteren.

Staking van levering

99. Wat de derde van de in punt 72 beschreven situaties betreft, hadden enkele eerdere beschikkingen van de Commissie en arresten van het Hof betrekking op de staking van de levering aan stroomafwaartse concurrenten (het derde scenario). In de zaak Commercial Solvents oordeelde het Hof:

"de bezitter van een machtspositie op de grondstoffenmarkt, die - teneinde die grondstoffen voor zijn eigen productie van derivaten te reserveren - de levering ervan weigert aan een afnemer welke zelf producent van deze derivaten is, met de kans elke concurrentie vanwege die afnemer uit te schakelen, maakt misbruik van zijn machtspositie in de zin van artikel 86" (70).

100. Hoewel deze zaak betrekking had op de weigering van een product, is er in beginsel geen verschil tussen deze zaak en de weigering van toegang. De eenzijdige beëindiging van toegangsovereenkomsten geeft in grote lijnen aanleiding tot dezelfde problemen als die, welke zich bij weigeringen voordoen. Het beëindigen van de toegang van een bestaande klant zal in de regel misbruik vormen. Ook hier kunnen objectieve redenen aanwezig zijn om de beëindiging te rechtvaardigen. Deze redenen moeten in verhouding staan tot de gevolgen van de beëindiging voor de mededinging.

2.2. Andere vormen van misbruik

101. De weigering van toegang is slechts één denkbare vorm van misbruik in dit verband. Misbruik kan ook plaatsvinden nadat de toegang is verleend. Hiervan is bijvoorbeeld sprake wanneer de exploitant discrimineert of anderszins de markten of de technische ontwikkeling beperkt. Hierna volgt een niet-uitputtende opsomming van mogelijk misbruik.

Netconfiguratie

102. Een netconfiguratie van een overheersende netwerkexploitant, die de toegang voor dienstverrichters objectif bemoeilijkt (71), kan misbruik vormen, tenzij deze objectief gerechtvaardigd is. Er is bijvoorbeeld sprake van een objectieve rechtvaardiging wanneer de netconfiguratie de doelmatigheid van het netwerk in het algemeen verbetert.

Koppeling

103. Dit is met name van belang wanneer de diensten waarvoor de telecommunicatieorganisatie een machtspositie heeft, gekoppeld worden aan diensten waarvoor zij geen machtspositie heeft (72). Wanneer de verticaal geïntegreerde netexploitant met een machtspositie de partij die om toegang verzoekt er zonder voldoende rechtvaardiging toe verplicht ook een of meer diensten te kopen (73), kunnen rivalen van de dominerende aanbieder van toegang er hierdoor van worden weerhouden deze elementen van het pakket afzonderlijk aan te bieden. Deze voorwaarde zou derhalve neerkomen op misbruik in de zin van artikel 86.

Het Hof heeft voorts geoordeeld:

"Zelfs wanneer de gekoppelde verkoop van twee producten in overstemming is met het handelsgebruik of wanneer er een natuurlijk verband tussen de betrokken producten bestaat, kan deze verkoop dus niettemin een misbruik in de zin van artikel 86 opleveren, tenzij deze objectief gerechtvaardigd is" (74).

Prijsstelling

104. Bij de beoordeling of de prijsstelling uit het oogpunt van de mededinging een probleem vormt, moet worden nagegaan of de kosten en opbrengsten op passende wijze zijn toegerekend. Door een onjuiste toerekening van kosten en wijzigingen van interne verrekenprijzen kunnen buitensporig hoge prijzen, prijsdumping of wurgprijzen verdoezeld worden.

Buitensporig hoge prijzen

105. Problemen met betrekking tot de prijsstelling voor de toegang van dienstverrichters tot de faciliteiten van een dominerende exploitant zullen zeer vaak betrekking hebben op buitensporig hoge prijzen (75): bij gebreke van een haalbaar alternatief voor de faciliteit waarop de verzoeken tot toegang betrekking hebben, kan de dominerende of monopolide exploitant ertoe geneigd zijn buitensporige prijzen te vragen.

106. Een buitensporig hoge prijs is door het Hof van Justitie gedefinieerd als: "een overdreven hoge prijs in verhouding tot de economische waarde van de verrichte prestatie" (76). Voorts heeft het Hof duidelijk gemaakt op welke wijze onder meer kan worden nagegaan of hiervan sprake is:

"Het buitensporige karakter van die prijs kan onder meer objectief worden vastgesteld door de verkoopprijs van het product te vergelijken met de kostprijs" (77).

107. De Commissie moet vaststellen wat de werkelijke kosten van het betrokken product zijn. Een juiste kostentoerekening is derhalve van essentieel belang voor het bepalen of een prijs buitensporig is. Wanneer een onderneming bijvoorbeeld meerdere activiteiten heeft, moeten de relevante kosten worden toegerekend aan de verschillende activiteiten, tezamen met een passende bijdrage in de gemeenschappelijke kosten. Het kan ook nodig zijn dat de Commissie bepaalt welke methodologie voor de kostentoerekening moet worden toegepast, wanneer hierover verschil van mening bestaat.

108. Het Hof heeft ook aangegeven dat voor de vraag of een prijs buitensporig is rekening kan worden gehouden met de communautaire wetgeving waarin de bij de vaststelling van de tarieven in acht te nemen beginselen voor de betrokken sector zijn vervat (78).

109. Voorts kan ook een vergelijking met andere geografische gebieden worden gebruikt als een aanwijzing voor buitensporige prijzen: het Hof heeft geoordeeld dat waar mogelijk een vergelijking kan worden gemaakt tussen de door een dominerende onderneming in rekening gebrachte prijzen, en de prijzen die worden aangerekend op markten die openstaan voor mededinging (79). Een dergelijke vergelijking kan een basis vormen voor de beoordeling of de door de dominerende onderneming aangerekende prijzen redelijk zijn (80). Onder bepaalde omstandigheden, wanneer geen vergelijkbare gegevens voorhanden waren, hebben regelgevende instanties getracht te bepalen wat een concurrerende prijs zou zijn indien er sprake zou zijn van een markt met mededinging (81). Waar passend kan de Commissie een dergelijke analyse in aanmerking nemen bij de beoordeling of er sprake is van een buitensporige prijs.

Prijsdumping

110. Van prijsdumping is onder meer sprake wanneer een onderneming met een machtspositie een goed of dienst voor een langere periode onder de kostprijs verkoopt met het oogmerk toetreding te ontmoedigen of een concurrent uit de markt te drukken, waardoor de onderneming haar machtspositie kan versterken en later haar totaalwinst kan vergroten. Dergelijke onbillijk lage prijzen vormen een inbreuk op artikel 86, onder a). Dit probleem kan zich bijvoorbeeld voordoen bij concurrentie tussen verschillende telecommunicatienetten, waarbij een dominerende exploitant ertoe kan neigen onredelijk lage prijzen te vragen voor toegang om de concurrentie van andere (aankomende) aanbieders van infrastructuur uit te schakelen. Algemeen is de prijs een vorm van misbruik indien deze lager is dan de gemiddelde variabele kosten van de dominerende onderneming, dan wel lager dan de gemiddelde totale kosten, en onderdeel uitmaakt van een mededingingsbeperkend plan (82). In netwerkindustrieën zou de enkele toepassing van deze regel echter geen recht doen aan de economische realiteit.

111. Deze regel is vastgesteld in de AKZO-zaak, waarin het Hof de gemiddelde variabele kosten definieerde als: "de kosten die variëren naargelang van de geproduceerde hoeveelheden" (83) en de redenering achter de regel als volgt uiteenzette:

"Een onderneming met een machtspositie heeft er namelijk slechts belang bij dergelijke prijzen te hanteren, indien zij haar concurrenten wil uitschakelen om vervolgens haar prijzen te kunnen verhogen door te profiteren van haar monopolistische positie, omdat elke verkoop voor haar verlies oplevert, te weten haar totale vaste kosten (dat wil zeggen de kosten die constant blijven ongeacht de geproduceerde hoeveelheden) en ten minste een gedeelte van de variabele kosten van de geproduceerde eenheid.".

112. Om een dienst of groep van diensten rendabel te kunnen exploiteren, moet een exploitant een prijsstrategie volgen waarbij de totale marginale kosten van de verrichting van die dienst of groep van diensten gedekt worden door de opbrengsten die daarvan het resultaat zijn. Wanneer een exploitant met een machtspositie voor een product of dienst een prijs vaststelt die lager is dan de gemiddelde totale kosten, moet deze hiervoor een commerciële rechtvaardiging geven: een dominerende exploitant die slechts voordeel bij een dergelijk prijsbeleid zou hebben wanneer de concurrentie hierdoor zou verzwakken, zou misbruik plegen.

113. Zoals het Hof in AKZO heeft aangegeven, moet de Commissie de prijs vaststellen waaronder een onderneming slechts winst kan maken door een of meer concurrenten te verzwakken of te elimineren. De kostenstructuren in netwerksectoren zijn doorgaans sterk verschillend van die in andere sectoren, omdat de gezamenlijke kosten aanzienlijk hoger zijn.

114. Zo kan bij het aanbieden van telecommunicatiediensten de prijs die gelijk zou zijn aan de variabele kosten van die dienst aanzienlijk lager zijn dan de prijs die een exploitant moet aanrekenen om de kosten van het aanbieden van die dienst te dekken. Bij toepassing van de AKZO-test op de prijzen die op termijn door een exploitant worden aangerekend, en die de basis zullen vormen van de beslissing van die exploitant om al dan niet te investeren, moeten de totale marginale kosten die gemoeid zijn met het aanbieden van die dienst in aanmerking worden genomen. Hierbij moet een geschikt tijdsbestek worden gekozen waarbinnen de kosten worden geanalyseerd. In de meeste gevallen is het aannemelijk dat noch een zeer korte, noch een zeer lange termijn passend is.

115. Onder deze omstandigheden zal de Commissie vaak de gemiddelde marginale kosten van de verrichting van een dienst moeten onderzoeken, eventueel zelfs voor een langere periode dan een jaar.

116. Indien een dergelijk geval zich voordoet, zullen de ONP-regels en de aanbevelingen van de Commissie betreffende boekhoudkundige vereisten en doorzichtigheid in dit verband bijdragen tot de effectieve toepassing van artikel 86.

Wurgprijzen

117. Wanneer de exploitant een machtspositie inneemt op de product- of dienstenmarkt, kunnen wurgprijzen een vorm van misbruik zijn. Dat er sprake is van wurgprijzen, kan worden aangetoond door te bewijzen dat het eigen stroomafwaartse bedrijfsonderdeel van de dominerende onderneming niet rendabel zou kunnen opereren op basis van de prijs die het stroomopwaarts-bedrijfsonderdeel van zijn concurrenten verlangt. Een verlieslijdend stroomafwaarts-onderdeel kan aan het zicht worden onttrokken wanneer de dominerende exploitant kosten aan zijn toegangsactiviteiten heeft toegerekend die eigenlijk aan het stroomafwaarts-onderdeel zouden moeten worden toegerekend, of anderzins de interne verrekenprijzen binnen de organisatie onjuist heeft vastgesteld. De Aanbeveling van de Commissie inzake gescheiden boekhoudingen in verband met interconnectie besteedt aandacht aan deze aangelegenheid en beveelt een gescheiden boekhouding aan voor verschillende bedrijfsactiviteiten binnen eenzelfde verticaal geïntegreerde exploitant met een machtspositie. In voorkomende gevallen kan de Commissie van de dominerende onderneming verlangen dat deze gecontroleerde, afzonderlijke jaarrekeningen overlegt voor alle noodzakelijke aspecten van de bedrijfsactiviteiten van deze onderneming. Het bestaan van een gescheiden boekhouding garandeert echter niet dat er geen sprake is van misbruik. De Commissie zal de feiten van geval tot geval beoordelen.

118. In voorkomende gevallen kunnen wurgprijzen ook worden aangetoond door te bewijzen dat de marge tussen de prijs die bij concurrenten op de stroomafwaartse markt (met inbegrip van de eigen bedrijfsonderdelen) in rekening wordt gebracht voor toegang en de prijs die de netwerkexploitant op de stroomafwaartse markt vraagt, niet hoog genoeg is om een redelijk efficiënte dienstverrichter op deze markt in staat te stellen een normale winst te behalen (tenzij de overheersende onderneming kan aantonen dat haar stroomafwaartse bedrijfsonderdelen uitzonderlijk efficient zijn (84).

119. Indien een van deze scenario's zich voordoet, ondervinden concurrenten op de stroomafwaartse markt "wurgprijzen", die ertoe kunnen leiden dat zij uit de markt worden gedrukt.

Discriminatie

120. Een overheersende aanbieder van toegang mag niet discrimineren tussen de partijen bij verschillende toegangsovereenkomsten indien deze discriminatie de mededinging zou beperken. Enig onderscheid op basis van het gebruik dat zal worden gemaakt van de toegang, en niet op basis van de verschillen tussen de transacties voor de aanbieder van de toegang zelf, zou in strijd zijn met artikel 86, indien de discriminatie met een voldoende mate van waarschijnlijkheid de huidige of potentiële mededinging zou beperken of vervalsen. Deze discriminatie kan de vorm hebben van het opleggen van verschillende voorwaarden, met inbegrip van verschillende prijzen, of het maken van een ander onderscheid tussen toegangsovereenkomsten, behalve wanneer de discriminatie objectief gerechtvaardigd is, bijvoorbeeld op basis van de kosten of van technische overwegingen, of van het feit dat de gebruikers op verschillende niveaus actief zijn. Deze discriminatie kan leiden tot een beperking van de mededinging op de stroomafwaartse markt waarop de onderneming die toegang verlangt zich wil begeven, omdat de mogelijkheid van toetreding tot de markt of van uitbreiding van de activiteiten op die markt voor de onderneming daardoor kan worden beperkt (85).

121. Een dergelijke discriminatie kan ook gevolgen hebben voor de mededinging wanneer deze betrekking heeft op exploitanten op nauw verwante stroomafwaartse markten. Wanneer er twee afzonderlijke stroomafwaartse productmarkten zijn, maar een van de producten als substitueerbaar voor de andere zou worden beschouwd, ware het niet voor het prijsverschil tussen de beide producten, zou discriminatie in de prijs die van de aanbieders van deze producten wordt gevraagd de bestaande of potentiële mededinging beperken. Vaste en mobiele telefoniediensten zijn bijvoorbeeld weliswaar momenteel waarschijnlijk nog gescheiden markten, maar zullen naar verwachting convergeren. Het vragen van een hogere interconnectieprijs van mobiele exploitanten dan van vaste exploitanten zou deze convergentie belemmeren en daarmee gevolgen hebben voor de mededinging. Vergelijkbare gevolgen voor de mededinging zullen zich waarschijnlijk op andere telecommunicatiemarkten voordoen.

Deze discriminatie zou hoe dan ook moeilijk te rechtvaardigen zijn, gelet op de verplichting om aan de kosten gerelateerde prijzen vast te stellen.

122. Wat prijsdiscriminatie betreft, verbiedt artikel 86, onder c), discriminatie door een onderneming met een machtspositie tussen klanten van die onderneming (86), met inbegrip van discriminatie op basis van de vraag of zij er al dan niet mee instemmen uitsluitend met die dominerende onderneming zaken te doen.

123. Artikel 7 van de interconnectierichtlijn bepaalt:

"Er mogen verschillende interconnectietarieven en -voorwaarden worden vastgesteld voor verschillende categorieën van organisaties die gerechtigd zijn netwerken en diensten te verstrekken, indien hiervoor een objectieve rechtvaardiging bestaat op grond van de aard van de verstrekte interconnectie en/of de relevante nationale vergunningsvoorwaarden . . ." (mits dergelijke verschillen niet tot concurrentievervalsing leiden).

124. Of dergelijke verschillen leiden tot mededingingsvervalsing, moet in elk specifiek geval worden beoordeeld. Bedacht moet worden dat de artikelen 85 en 86 betrekking hebben op de mededinging, niet op aangelegenheden van wetgeving. Artikel 86 kan niet van een overheersende onderneming eisen, dat deze verschillende categorieën klanten verschillend behandelt, behalve wanneer dit het resultaat is van de marktomstandigheden en de beginselen die aan artikel 86 ten grondslag liggen. In tegendeel, artikel 86 verbiedt overheersende ondernemingen om tussen vergelijkbare transacties te discrimineren, wanneer deze discriminatie gevolgen zou hebben voor de mededinging.

125. Discriminatie zonder objectieve rechtvaardiging ten aanzien van enig aspect van een overeenkomst inzake toegang kan een vorm van misbruik zijn. Deze discriminatie kan betrekking hebben op elementen als de prijsstelling, vertragingen, technisch toegang, routering (87), nummering, verdergaande beperkingen van het gebruik van het net dan technisch noodzakelijk is, en het gebruik van klantgegevens met betrekking tot het net. Of er sprake is van discriminatie, kan echter slechts van geval tot geval worden beoordeeld. Discriminatie is in strijd met artikel 86, ongeacht of deze het gevolg is van of blijkt uit de voorwaarden van een specifieke overeenkomst inzake toegang.

126. In dit verband rust op de netwerkexploitant de plicht om onafhankelijke klanten op gelijke voet te behandelen als de eigen dochteronderneming of bedrijfsonderdelen. De aard van de klant en zijn wensen kunnen een belangrijke rol spelen voor de vraag of transacties vergelijkbaar zijn. Het hanteren van verschillende prijzen voor klanten op verschillende niveaus (bijvoorbeeld groothandel en detailhandel) komt niet noodzakelijkerwijse neer op discriminatie.

127. Discriminatievraagstukken kunnen zich voordoen met betrekking tot de technische configuratie van de toegang, gelet op het belang hiervan voor de toegang zelf.

De technische geavanceerdheid van de toegang: beperkingen op het type of het "niveau" in de netwerkhiërachie van de uitwisseling in het kader van de toegang, of het technisch vermogen van deze uitwisseling, hebben rechtstreekse gevolgen voor de mededinging. Deze beperkingen kunnen gelegen zijn in de beschikbare faciliteiten voor een verbinding, of het type interface- en signaleringssysteem dat gebruikt wordt om het soort dienst te bepalen dat beschikbaar is voor de partij die toegang wenst (intelligente netfaciliteiten).

Het aantal en/of de locatie van de aansluitpunten: de noodzaak om verkeer voor bepaalde gebieden te verzamelen en te verdelen bij de schakelpunten welke die gebieden rechtstreeks bedienen, en niet bij een hoger niveau van de netwerkhiërarchie, kan van belang zijn. De partij die toegang wenst, maakt extra kosten door verbindingen aan te bieden op een grotere afstand van haar eigen schakelcentrum of loopt het risico hogere overbrengingskosten te moeten betalen.

Gelijke toegang: de mogelijkheid voor klanten van de partij die toegang wenst om de door de exploitant van toegang aangeboden diensten te verkrijgen met gebruikmaking van een even lang nummer als de klanten van deze exploitant zelf, is een essentieel element van concurrerende telecommunicatie.

Objectieve rechtvaardiging

128. Hiertoe kunnen factoren worden gerekend die betrekking hebben op het eigenlijke gebruik van het net van de aanbieder van toegang, of op licentiebeperkingen die bijvoorbeeld samenhangen met intellectuele-eigendomsrechten.

2.3. Misbruik van een gezamenlijke machtspositie

129. In het geval van een gezamenlijke machtspositie (zie punt 66 e.v.) kan het gedrag van een of meer betrokken ondernemingen neerkomen op misbruik, zelfs indien andere ondernemingen zich niet op dezelfde wijze gedragen.

130. Indien geen enkele exploitant bereid is toegang te verlenen en er geen technische of commerciële rechtvaardiging voor deze weigering is, zijn er rechtsmiddelen op basis van de mededingingsregels voorhanden; afgezien daarvan valt te verwachten dat de nationale regelgevende instantie het probleem zal oplossen door een of meer ondernemingen op te dragen toegang te verlenen op basis van de ONP-richtlijn of van het nationale recht.

3. Toegangsovereenkomsten (artikel 85)

131. Beperkingen van de mededinging die vervat zijn in of het gevolg zijn van overeenkomsten inzake toegang, kunnen twee onderscheiden gevolgen hebben: de mededinging tussen de beide partijen bij de overeenkomst wordt beperkt, of de mededinging van derden wordt beperkt, bijvoorbeeld doordat aan een of beide partijen bij de overeenkomst uitsluitende rechten wordt verleend. Wanneer een der partijen een machtspositie inneemt, kunnen de voorwaarden van de toegangsovereenkomst bovendien leiden tot het versterken van deze positie of tot een uitbreiding daarvan tot een verwante markt; ook kunnen deze voorwaarden een onwettig gebruik van de machtspositie inhouden doordat zij onbillijk zijn.

132. Toegangsovereenkomsten in situaties waarin de toegang in beginsel onbeperkt is, zijn doorgaans niet mededingingsbeperkend in de zin van artikel 85, lid 1. Exclusiviteitsverplichtingen in overeenkomsten, waarbij toegang wordt verleend aan één onderneming, kunnen de mededinging belemmeren omdat zij de toegang tot de infrastructuur voor andere ondernemingen beperken. Aangezien de meeste netten meer capaciteit hebben dat een enkele gebruiker nodig zal hebben, zal dit in de telecommunicatiesector doorgaans het geval zijn.

133. Overeenkomsten inzake toegang kunnen belangrijke positieve gevolgen voor de mededinging hebben, omdat de toegang tot de stroomafwaartse markt hierdoor verbeterd kan worden. Toegangsovereenkomsten in het kader van interconnectie zijn essentieel voor de interoperabiliteit van diensten en infrastructuur, waardoor de mededinging toeneemt op de stroomafwaartse dienstenmarkt, die waarschijnlijk meer toegevoegde waarde oplevert dan de lokale infrastructuur.

134. Bepaalde toegangsovereenkomsten of clausules daarvan kunnen echter duidelijke mededingingsbeperkende gevolgen hebben. Deze overeenkomsten kunnen bijvoorbeeld:

a) dienen als middel om de prijzen te coördineren;

b) de verdeling van de markt in de hand werken;

c) derden uitsluiten (88);

d) aanleiding geven tot de uitwisseling van commercieel gevoelige informatie tussen de partijen.

135. Het risico van prijscoördinatie is met name groot in de telecommunicatiesector, aangezien interconnectieprijzen vaak 50 % of meer uitmaken van de totale kosten van de aangeboden dienst, waarvoor interconnectie met een dominerende exploitant doorgaans noodzakelijk zal zijn. In deze omstandigheden is de ruimte voor prijsconcurrentie gering en het risico (en de ernst) van prijscoördinatie dienovereenkomstig groter.

136. Bovendien kunnen interconnectie-overeenkomsten tussen netwerkexploitanten in sommige omstandigheden investeringen in infrastructuur ontmoedigen en aldus leiden tot een verdeling van de markt tussen de netwerkexploitant die toegang aanbiedt en de netwerkexploitant die toegang wenst, en niet tot concurrentie tussen hun netwerken.

137. In een geliberaliseerde telecommunicatieomgeving zullen de nationale instanties en de Commissie op basis van de mededingingsregels nauwlettend toezicht uitoefenen op de genoemde typen beperkingen van de mededinging. De nationale regelgeving laat het recht van partijen die schade ondervinden van enig mededingingsbeperkend gedrag om bij de Commissie een klacht in te dienen, onverlet.

Clausules die onder artikel 85, lid 1, vallen

138. De Commissie heeft bepaalde typen beperkingen geïdentificeerd die een potentiële inbreuk vormen op artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag en waarvoor derhalve een individuele vrijstelling nodig is. Deze clausules zullen in de meeste gevallen verband houden met de commerciële context van de overeenkomst.

139. In de telecommunicatiesector is het inherent aan interconnectie dat partijen bepaalde informatie over hun concurrenten verwerven betreffende klanten en verkeer. Deze uitwisseling van informatie kan in bepaalde gevallen gevolgen hebben voor het mededingingsgedrag van de betrokken ondernemingen en kan gemakkelijk door de partijen worden gebruikt voor onderling afgestemde gedragingen, zoals de verdeling van de markt (89). De interconnectierichtlijn bepaalt dat de informatie die wordt ontvangen van een organisatie die interconnectie aanvraagt uitsluitend wordt gebruikt voor het doel waarvoor zij is verstrekt. Om te voldoen aan de mededingingsregels en de interconnectierichtlijnen, zullen exploitanten voorzorgsmaatregelen moeten nemen om zeker te stellen dat vertrouwelijke informatie slechts bekend is in de bedrijfsonderdelen die betrokken zijn bij het sluiten van de interconnectieovereenkomsten en dat de informatie niet wordt gebruikt voor mededingingsbeperkende doeleinden. Indien deze voorzorgsmaatregelen volledig zijn en goed werken, is er in beginsel geen reden waarom eenvoudige interconnectieovereenkomsten onder het verbod van artikel 85, lid 1, zouden vallen.

140. Exclusiviteitsregelingen, waarbij het verkeer bijvoorbeeld uitsluitend verloop via het telecommunicatienetwerk van een of beide partijen en niet overgebracht wordt naar het netwerk van andere partijen waarmee toegangsovereenkomsten zijn gesloten, zullen ook een analyse op grond van artikel 85, lid 3, vergen. Indien voor deze routering geen rechtvaardiging wordt geboden, zullen dergelijke clausules worden verboden. Deze exclusiviteitsregelingen maken echter geen inherent onderdeel van interconnectieovereenkomsten uit.

141. Het is uiterst onwaarschijnlijk dat overeenkomsten inzake toegang, die zijn gesloten met een mededingingsbeperkend oogmerk, aan de criteria voor een individuele vrijstelling op basis van artikel 85, lid 3, zullen voldoen.

142. Bovendien kunnen overeenkomsten inzake toegang gevolgen hebben voor de mededingingsstructuur op de markt. De lokale toegangskosten zullen vaak een aanzienlijk deel beslaan van de totale kosten van de diensten die door de partij welke om toegang verzoekt aan de eindgebruikers worden aangeboden. Hierdoor is de ruimte voor prijsconcurrentie beperkt. Om deze beperkte mededinging te beschermen, zal de Commissie haar onderzoek derhalve met name toespitsen op de waarschijnlijke gevolgen van de toegangsovereenkomsten voor de relevante markten, ten einde ervoor te zorgen dat deze overeenkomsten niet dienen als heimelijke en indirecte middelen voor het vaststellen of coördineren van de eindprijzen voor eindgebruikers, wat een van de ernstige inbreuken op artikel 85 van het EG-Verdrag vormt (90). Dit zou met name zorgwekkend zijn op oligopolide markten.

143. Daarnaast zijn ook clausules, waarbij sprake is van discriminatie welke leidt tot de uitsluiting van derden, mededingingsbeperkend. Het meest belangrijk is discriminatie ten aanzien van de prijs, de kwaliteit of van andere commercieel belangrijke aspecten van toegang ten nadele van de partij die om toegang verzoekt, welke er meestal op gericht zal zijn de activiteiten van de aanbieder van toegang op oneerlijke wijze te begunstigen.

4. Gevolgen voor de handel tussen lidstaten

144. Voor de toepassing van zowel artikel 85 als artikel 86 moeten er gevolgen voor de handel tussen de lidstaten zijn.

145. Een overeenkomst heeft gevolgen voor de handel tussen lidstaten wanneer deze:

"met een voldoende mate van waarschijnlijkheid [doet] verwachten dat zij, al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, op het ruilverkeer een . . . invloed kan uitoefenen." (91).

Het is niet nodig dat elke mededingingsbeperking in de overeenkomst gevolgen kan hebben voor de handel (92), mits dit wel geldt voor de overeenkomst als geheel.

146. Bij overeenkomsten inzake toegang in de telecommunicatiesector zal de Commissie niet alleen de rechtstreekse gevolgen van de mededingingsbeperkingen voor de intracommunautaire handel op de markt voor toegang in aanmerking nemen, maar ook de gevolgen voor de markt van stroomafwaartse telecommunicatiediensten. De Commissie zal ook aandacht hebben voor de mogelijkheid dat deze ondernemingen een bepaalde geografische markt afsluiten, waardoor reeds in andere lidstaten gevestigde ondernemingen ervan weerhouden worden te concurreren op die markt.

147. Telecommunicatieovereenkomsten die betrekking hebben op toegang zullen doorgaans nadelige gevolgen hebben voor de handel tussen lidstaten, omdat de diensten die via een netwerk worden aangeboden in de gehele Gemeenschap verhandeld worden en toegangsovereenkomsten bepalend kunnen zijn voor het vermogen van een dienstverrichter of een exploitant om een bepaalde dienst aan te bieden. Zelfs indien de markten overwegend nationaal zijn, zoals momenteel in het algemeen het geval is gezien de stand van de liberalisering, zal misbruik van een machtspositie doorgaans de marktstructuur beïnvloeden, hetgeen weer gevolgen heeft voor de handel tussen lidstaten.

148. Dergelijke gevallen, die aanleiding geven tot bezwaren op grond van artikel 86, zullen vaak betrekking hebben op bedingen in toegangsovereenkomsten die misbruik vormen of op een weigering om een dergelijke overeenkomst (op redelijke voorwaarden) aan te gaan. In deze gevallen zijn de eerdergenoemde criteria voor de beoordeling, of een toegangsovereenkomst nadelige gevolgen voor de handel tussen lidstaten kan hebben, evenzeer relevant.

CONCLUSIES

149. De Commissie is van oordeel dat de mededingingsregels en de sectorspecifieke regelgeving een coherent geheel van maatregelen vormen, waarmee een geliberaliseerde en door mededinging gekenmerkte omgeving voor telecommunicatiemarkten in de Gemeenschap kan worden gewaarborgd.

150. Bij haar optreden in deze sector zal de Commissie ernaar streven een onnodige verdubbeling te vermijden van met name de mededingingsprocedures en de nationale/communautaire wetgevingsprocedures in ONP-verband.

151. Wanneer een beroep op de mededingingsregels wordt gedaan, zal de Commissie nagaan welke markten relevant zijn en de artikelen 85 en 86 toepassen in overeenstemming met de hiervoor uiteengezette beginselen.

(1) Overeenkomstig de richtlijnen van de Commissie 96/19/EG en 96/2/EG kunnen bepaalde lidstaten voor een beperkte periode om een uitzondering op volledige liberalisering verzoeken. Deze bekendmaking laat dergelijke uitzonderingen onverlet, en de Commissie zal bij de toepassing van de mededingingsregels op overeenkomsten inzake toegang, als omschreven in deze bekendmaking, rekening houden met het bestaan daarvan. Zie:

Beschikking 97/114/EG van de Commissie van 27 november 1996 betreffende de door Ierland gevraagde aanvullende termijnen voor de tenuitvoerlegging van de Richtlijnen 90/388/EEG en 96/2/EG met betrekking tot de volledige mededinging op de telecommunicatiemarkten (PB L 41 van 12.2.1997, blz. 8).

Beschikking 97/310/EG van de Commissie van 12 februari 1997 betreffende de toekenning aan Portugal van bijkomende termijnen voor de uitvoering van de Richtlijnen 90/388/EEG en 96/2/EG betreffende de volledige mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 133 van 24.5.1997, blz. 19).

Beschikking 97/568/EG van de Commissie van 14 mei 1997 betreffende de toekenning aan Luxemburg van bijkomende termijnen voor de uitvoering van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot de volledige mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 234 van 26.8.1997, blz. 7).

Beschikking 97/603/EG van de Commissie van 10 juni 1997 betreffende de toekenning aan Spanje van bijkomende termijnen voor de uitvoering van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot de volledige mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 243 van 5.9.1997, blz. 48).

Beschikking 97/607/EG van de Commissie van 18 juni 1997 betreffende de toekenning aan Griekenland van bijkomende termijnen voor de uitvoering van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot de volledige mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 245 van 9.9.1997, blz. 6).

(2) Mededeling van de Commissie van 3 mei 1995 aan het Europees Parlement en de Raad - Overleg over het Groenboek inzake de liberalisering van telecommunicatie-infrastructuur en kabeltelevisienetwerken, COM(95) 158 def.

(3) Richtlijn 88/301/EEG van de Commissie van 16 mei 1988 betreffende de mededinging op de markten van telecommunicatie-eindapparatuur (PB L 131 van 27.5.1988, blz. 73).

Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie van 28 juni 1990 betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 192 van 24.7.1990, blz. 10) (hierna ook "dienstenrichtlijn" genoemd).

Richtlijn 94/46/EG van de Commissie van 13 oktober 1994 tot wijziging van Richtlijn 88/301/EEG en 90/388/EEG met name met betrekking tot satellietcommunicatie (PB L 268 van 19.10.1994, blz. 15).

Richtlijn 95/51/EG van de Commissie van 18 oktober 1995 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG inzake de opheffing van de beperkingen op het gebruik van kabeltelevisienetten voor het verrichten van reeds geliberaliseerde telecommunicatiediensten (PB L 256 van 26.10.1995, blz. 49).

Richtlijn 96/2/EG van de Commissie van 16 januari 1996 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot mobiele en persoonlijke communicatie (PB L 20 van 26.1.1996, blz. 59).

Richtlijn 96/19/EG van de Commissie van 13 maart 1996 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot de invoering van volledige mededinging op de markten voor telecommunicatie (PB L 74 van 22.3.1996, blz. 13) (hierna ook "volledige mededingingsrichtlijn" genoemd).

(4) Interconnectie-overeenkomsten zijn de belangrijkste vorm van toegangsovereenkomsten in de telecommunicatiesector. De regels inzake Open Network Provision (ONP) vormen de grondslag voor interconnectie-overeenkomsten, en de toepassing van de mededingingsregels moet tegen deze achtergrond worden bezien:

Richtlijn 97/13/EG van het Europees Parlement en de Raad van 10 april 1997 betreffende een gemeenschappelijk kader voor algemene machtigingen en individuele vergunningen op het gebied van telecommunicatiediensten (PB L 117 van 7.5.1997, blz. 15) (hierna ook "vergunningenrichtlijn" genoemd);

Richtlijn 97/33/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 juni 1997 inzake interconnectie op telecommunicatiegebied, wat betreft de waarborging van de universele dienst en van de inte