Beschikking van de Commissie

van 17 oktober 2001

betreffende de steunmaatregel die Duitsland ten uitvoer heeft gelegd ten gunste van Neue Harzer Werke GmbH

(kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3018)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/377/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 23 februari 1999 verstrekte Duitsland informatie over een steunmaatregel ten behoeve van de tweede herstructurering van Neue Harzer Werke GmbH (hierna: NHW) op basis van een plan uit 1996. Aangezien de steun ten tijde van de kennisgeving ten dele als lening aan de onderneming was verstrekt, werd de steunmaatregel geregistreerd met het nummer NN 38/99.

(2) Bij schrijven van 13 juli 2000(1) heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van de subsidie van 2 miljoen DEM die de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (hierna: BvS-subsidie) aan NHW heeft verleend. Tegelijkertijd maande de Commissie Duitsland aan, haar binnen een maand na de ontvangst van dit schrijven, alle bescheiden, inlichtingen en gegevens te verstrekken die dienstig zijn om de verenigbaarheid van de voornoemde nieuwe steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt te beoordelen. Er werd met name om informatie gevraagd over de volgende problematische punten:

- een volledig herstructureringsplan dat een adequate beoordeling mogelijk maakt en de volgende informatie omvat:

- een volledig en geheel bijgewerkt overzicht van de investeringen en de financiering ervan,

- maatregelen om de personeelskosten te drukken,

- een volledige en actuele marktanalyse,

- informatie over de resultaten van de onderneming in de jaren 1996 en 1997 alsmede de daaropvolgende jaren;

- de precieze voorwaarden voor de leningen die door Nord LB en Kreditanstalt für Wiederaufbau werden verleend;

- een bevestiging dat de rente over de leningen door NHW wordt betaald;

- noodzaak van het tijdens de herstructurering verworven belang van 20 % in Eisenguss Torgelow GmbH;

- volledige informatie over de capaciteit en bezettingsgraad van de beide productielijnen van de onderneming;

- recente gegevens over de ontwikkeling van de onderneming in 1999 en met name over de (door een accountant goedgekeurde) winst- en verliesrekening.

(3) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag werd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) bekendgemaakt. De Commissie heeft alle belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregel kenbaar te maken. Er werden evenwel geen opmerkingen van de belanghebbenden ontvangen.

(4) Duitsland maakte zijn opmerkingen over de inleiding van de procedure kenbaar bij schrijven van 10 oktober 2000, 22 december 2000, 16 februari 2001, 7 juni 2001 en 23 juli 2001.

(5) De Commissie bevestigt dat de inleiding van de onderzoeksprocedure C 31/2000 alleen betrekking heeft op de BvS-subsidie en dat deze beoordeling enkel ten doel heeft deze procedure af te sluiten. Tegelijkertijd worden steunmaatregelen ten belope van 2,774 miljoen DEM, die aanvankelijk door een goedgekeurde steunregeling leken te zijn gedekt, nader onderzocht in het kader van een uitbreiding van de procedure C 31/2000.

II. GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

1. DE BEGUNSTIGDE ONDERNEMING

(6) De steunontvangende onderneming, NHW, is gevestigd in Saksen-Anhalt, Duitsland, een steunzone in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. In 1999 had de onderneming circa 177 werknemers in dienst en behaalde zij een omzet van 20,765 miljoen DEM, bij een exploitatietekort van 2,797 miljoen DEM.

(7) NHW is actief in de sector gietijzer. De onderneming produceert boileronderdelen, gegoten ijzeren boilers uit één stuk en verwarmingsketels voor de woningbouwsector. Op een andere productielijn produceert zij cylindervoering uit hooggelegeerd gietijzer met een binnendiameter van 130 mm tot 450 mm voor scheepsmotoren. In 1999 werd 63 % van de omzet gerealiseerd met de ketelproductie en 33 % met de productie van cylindervoering.

2. VOORGESCHIEDENIS

a) DE PRIVATISERING IN 1991

(8) De onderneming werd in 1870 onder de naam "Berg- und Hüttenwerke AG Werke zu Rübeland und Zorge" opgericht voor de vervaardiging van gietijzeren uitrustingen. In 1948 veranderde deze in het staatsbedrijf "VEB Harzer Werke", dat later werd overgedragen aan de overheidsholding "Kombinat SKL Magdeburg". In 1990 werd de onderneming eigendom van de Treuhandanstalt die deze omdoopte tot "SKL Harzer Werke GmbH Blankenburg".

(9) Bij een privatiseringsovereenkomst van 28 maart 1991 werd de onderneming voor een bedrag van 500000 DEM overgedragen aan de heer en mevrouw Stöckmann en omgedoopt tot "Harzer Werke GmbH" (hierna: HW). Overeenkomstig de privatiseringsovereenkomst werd in het kader van de eerste Treuhandregeling van 1991 staatssteun voor een bedrag van in totaal 53,25 miljoen DEM verleend. Er vond een openbare, doorzichtige en niet aan voorafgaande voorwaarden gebonden biedingsprocedure plaats, waarbij de aandelen werden toegewezen aan de meest biedende.

(10) Op 1 maart 1996 werd de faillissementsprocedure in gang gezet voor het vermogen van HW. De redenen voor de insolventie waren het instorten van de Oost-Europese markt, falend management en te hoge vaste kosten.

b) DE TWEEDE HERSTRUCTURERING (MAART 1996)

(11) In maart 1996 werden de activa van de in liquidatie verkerende onderneming HW in een lege vennootschap ondergebracht, op last van de curator. Bij een overeenkomst van 27 maart 1996 werd deze rechtspersoon overgenomen door de nieuwe investeerder, de heer Brunke, die deze omdoopte tot "Neue Harzer Werke GmbH". In maart 1998 traden er nieuwe vennoten in en sedertdien is het eigendom als volgt verdeeld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(12) In juni 1998 nemen de heer Brunke en NHW elk een belang van 20 % in "Eisenguss Torgelow GmbH", een onderneming waarnaar de Commissie eveneens een onderzoek heeft ingesteld in het kader van steunmaatregel NN 6/2000. In juli 2000 werd de bewuste deelneming aan TKU TreuReal Kapital- und Unternehmensberatung GmbH verkocht.

(13) In juli 2000 trok de investeerder zich terug uit de bedrijfsvoering van NHW en spoedig daarna trad hij eveneens uit als vennoot.

c) DE FAILLISSEMENTSPROCEDURE TEN AANZIEN VAN NHW (SEPTEMBER 2000)

(14) Op 1 september 2000(3) moest de faillissementsprocedure tegen NHW worden ingeleid. De voornaamste redenen daarvoor waren de recessie in de woningbouw en opnieuw de te hoge vaste kosten. De vergadering van schuldeisers sprak zich uit voor het behoud van de onderneming en droeg de curator op de procedure van het insolventieplan in te leiden(4).

(15) Het insolventieplan werd aangenomen door alle groepen van schuldeisers, met uitzondering van die waarvan de "Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben" (hierna: BvS) en het "Landesförderinstitut"(5) (hierna: LFI) deel uitmaakten. Eind 2000 homologeerde de insolventierechter het plan overeenkomstig het Duitse faillissementsrecht, dat wil zeggen overeenkomstig § 245 van de Insolvenzordnung. Begin 2001 werd het plan aan de Commissie voorgelegd. Het voornaamste punt van het insolventieplan is een akkoord tussen de schuldeisers waarbij uitstaande verplichtingen voor een bedrag van 16,115 miljoen DEM worden kwijtgescholden om het probleem van de te zware schuldenlast van de onderneming op te lossen.

(16) Begin 2001 vernietigde Landgericht Magdeburg het besluit van de insolventierechter op grond van een verkeerde interpretatie van § 245 van de Insolvenzordnung. Hierbij werd het akkoord aangepast door de afstand van vorderingen van de groep waarvan BvS en LFI deel uitmaakten, te verminderen tot 95 % en zo in overeenstemming te brengen met de quota van de andere groepen van schuldeisers. Dit plan kreeg in de bijeenkomst van 28 juni 2001 de steun van alle groepen van schuldeisers en de insolventierechter en werd in juli 2001 aan de Commissie voorgelegd.

(17) Volgens de meeste recente informatie is "Asset GmbH" de nieuwe aandeelhouder van NHW. Over deze transactie werd evenwel geen nadere informatie ontvangen.

3. DE HERSTRUCTURERING

a) HET OORSPRONKELIJKE PLAN UIT 1996, ZOALS DIT IN 1999 AAN DE COMMISSIE WERD VOORGELEGD

(18) Bij het faillissement van HW in 1996 werd een herstructureringsplan opgesteld dat zich over een periode van vier jaar uitstrekte. Het herstel van de levensvatbaarheid was voor 1999 voorzien. Bij schrijven van 10 februari 2000 deelde Duitsland evenwel mee dat dit doel niet zou worden bereikt.

i) Organisatorische aspecten

(19) Volgens het plan uit 1996 bestond de herstructurering uit verschillende onderdelen:

- Aanpassing van het assortiment: de productie van radiatoren en cylindervoeringen tot een binnendiameter van 130 mm werd gestaakt. De onderneming concentreerde zich op de vervaardiging van verwarmingstoestellen, ketels en cylindervoeringen met een binnendiameter van meer dan 130 mm. Voorts werd met de productie van cylindervoeringen voor automotoren gestart.

- Vermindering van het aantal werknemers van gemiddeld meer dan 200 in de periode vóór de overname in 1996 tot gemiddeld minder dan 160 in 2000, teneinde de lage productiviteit van de onderneming te verbeteren:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De Commissie stelt evenwel vast dat de onderneming in 1999 gemiddeld nog 177 werknemers in dienst had.

- Vervanging van verouderde machines en installaties: tussen 1996 en 1999 zou voor 10,7 miljoen DEM geïnvesteerd worden; daarvan was circa 52 % bestemd voor de productie van verwarmingsketels en ongeveer 48 % voor de vervaardiging van cylindervoeringen. De Commissie stelt vast dat er blijkens het insolventieplan, van 1996 tot medio 2000 voor 12,813 miljoen DEM geïnvesteerd werd.

(20) Van de productiecapaciteit werd een raming gemaakt op basis van het maximumaantal productie-uren per jaar van het voltallige personeel. Duitsland koos voor deze vorm van raming omdat de productie van NHW varieert naar gelang van de specificaties voor afzonderlijke klanten. Er werd geen informatie ontvangen over de feitelijke capaciteitsbezetting.

(21) Overzicht (maximumaantal productie-uren per jaar):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(22) NHW beschikt momenteel over drie ovens. Voor de vervaardiging van verwarmingstoestellen werden in 1995 twee ovens met een capaciteit van elk 4 ton per uur vervangen door één oven met een capaciteit van 4 ton per uur. Voor de productie van cylindervoeringen werden in 1999 twee ovens met een capaciteit van elk 1,5 ton per uur vervangen door twee ovens met een capaciteit van elk 3 ton per uur. Duitsland verklaarde dat deze uitsluitend alternerend konden produceren en dat de capaciteit derhalve niet zou toenemen.

ii) Kosten van de herstructurering

(23) Overeenkomstig het plan van 1996 waren de kosten voor de herstructurering als volgt samengesteld:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(24) De herstructurering diende te worden gefinancierd door overheidsinstanties en de investeerder, zoals blijkt uit onderstaande tabel:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(25) Volgens het plan zouden de totale kosten van de herstructurering 16,49 miljoen DEM bedragen, waarvan 9,707 miljoen DEM door de overheid en 6,783 miljoen DEM door de investeerder zouden worden gedragen.

b) HET IN 2001 INGEDIENDE INSOLVENTIEPLAN

(26) De Commissie ontving het insolventieplan in de loop van de onderzoeksprocedure. Er zij op gewezen dat in juli 2001 een enigszins gewijzigde versie van het insolventieplan werd goedgekeurd door de schuldeisers en de insolventierechter.

(27) Het insolventieplan heeft ten doel de exploitatie van NHW voort te zetten teneinde het bedrijf voor te bereiden op een hernieuwde verkoop. Centraal in dit plan staat een akkoord waarbij uitstaande verplichtingen ten belope van 13,749 miljoen DEM worden kwijtgescholden om het probleem van de te hoge schuldenlast van de onderneming op te lossen. De productie van verwarmingstoestellen en cylindervoeringen wordt gehandhaafd, evenwel met het accent op cylindervoeringen. Voor 2001 wordt uitgegaan van een omzet van 10,155 miljoen DEM voor verwarmingstoestellen en 9,412 miljoen voor cylindervoeringen. Voor 2002 wordt gemikt op een stijging van de omzet met 5,6 %. De vaste kosten moeten worden aangepast en met name de personeelskosten moeten met 2,436 miljoen DEM per jaar worden verminderd door een vermindering van het aantal werknemers van 160 tot 133. NHW zou in 2001 een bedrijfsresultaat van 0,507 miljoen DEM moeten realiseren. Voor de schatting van de productiecapaciteit wordt nog steeds uitgegaan van het maximumaantal productie-uren, die voor 2001 op 108750 uren zijn geraamd.

4. MARKTANALYSE

(28) Cylindervoeringen worden tot de productmarkt gietijzer (NACE rev. 1 27.51) gerekend. Duitsland verklaarde dat de markt voor cylindervoeringen in 1997 stabiel was en dat in de komende jaren ook zou blijven. De voornaamste afnemer van cylindervoeringen voor grote dieselmotoren is Caterpillar MAK in Kiel.

(29) Verwarmingstoestellen behoren eveneens tot de productmarkt gietijzer. Duitsland deelde mee dat 70 % van de productie van verwarmingsketels bestemd is voor de woningbouw. Deze markt zakte in 1996 in West-Duitsland ineen. In de nieuwe deelstaten werd een groei van 5 % verwacht. De Commissie werd medegedeeld dat de vooruitzichten voor de toekomst tamelijk goed waren, aangezien nieuwe dwingende milieunormen waren ingevoerd en er dringend maatregelen moesten worden genomen om deze na te leven. Ongeveer 70 % van de verwarmingsketelmarkt komt voor rekening van slechts vijf grote ondernemingen: Buderus, Viessmann, Junkers, Vaillant en Wolf. De voornaamste afnemers zijn Stiebel Eltron, Rapido Wärmetechnik, August Brötje en Klöckner.

5. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(30) Bij de inleiding van de procedure stelde de Commissie vast dat de steunmaatregelen nrs. 1 tot en met 5 voor een totaal bedrag van 9,707 miljoen DEM als steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag dienden te worden beoordeeld. Daarvan werd 2 miljoen DEM als nieuwe steun aangemerkt. Aangezien deze laatste steun als herstructureringssteun was bedoeld, moest deze getoetst worden aan artikel 88, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag en aan de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden van 1994(6) (hierna: de kaderregeling).

(31) De Commissie maakte ernstig voorbehoud ten aanzien van de mogelijkheid dat het herstructureringsplan van 1996 de levensvatbaarheid van NHW zou herstellen. De brief van Duitsland werd aangehaald waarin bevestigd werd dat het doel dat in het plan van 1996 was gesteld om de levensvatbaarheid van de onderneming tegen 1999 te herstellen, niet werd gehaald.

(32) Ten aanzien van de evenredigheid van de steun stelde de Commissie bij de inleiding van de procedure vast dat zij niet in staat was te bepalen of de bijdrage van de investeerder als belangrijk kon worden beschouwd. Zij kon met name niet beoordelen of de bankleningen van NordLB en KfW tegen marktvoorwaarden werden verleend. Bovendien was niet duidelijk of alle investeringen van wezenlijk belang waren voor de herstructurering en of derhalve de steun beperkt bleef tot het strikt noodzakelijke minimum, aangezien de onderneming in 1998 een belang van 20 % in "Eisenguss Torgelow GmbH" nam, hetgeen niet in het plan was voorzien.

(33) Voorts betwijfelde de Commissie of het plan van 1996 ten uitvoer werd gebracht aangezien NHW meer personeel leek te hebben dan in dit plan was voorzien.

(34) De Commissie stelde ook vast dat er niet voldoende informatie was verstrekt om te kunnen beoordelen of de overdracht van HW aan de investeerder in 1996 met steun gepaard ging.

III. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(35) De Commissie werd medegedeeld dat de onderneming op 21 juli 2000 het faillissement had aangevraagd(7). Duitsland benadrukte dat het ten tijde van de opstelling van het plan van 1996 ervan overtuigd was geweest dat de levensvatbaarheid van NHW weer kon worden hersteld.

(36) Duitsland verklaarde dat de vergadering van schuldeisers zich voor het behoud van de onderneming had uitgesproken en de curator had opgedragen de procedure van het insolventieplan(8) in te leiden. Volgens Duitsland moest het insolventieplan gezien worden als een wijziging van het plan van 1996 en zou het tezamen met dit plan aan het levensvatbaarheidscriterium voldoen.

IV. BEOORDELING

(37) Bij de inleiding van de onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag werd Duitsland bij een bevelsbeschikking verzocht de Commissie voldoende informatie te verstrekken voor de beoordeling van de te onderzoeken maatregelen. De inlichtingen die daarop werden verstrekt, bleken echter onvoldoende te zijn. De Commissie zal derhalve haar beoordeling baseren op de beschikbare informatie(9).

1. DE STEUNONTVANGENDE ONDERNEMING

(38) Duitsland beweert dat de onderneming moet worden beschouwd als een kleine of middelgrote onderneming (hierna: KMO) in de zin van de aanbeveling van de Commissie van 3 april 1996 betreffende de definitie van de kleine en middelgrote ondernemingen(10) (hierna: de aanbeveling). Toen de heer Brunke de onderneming in maart 1996 overnam, werd deze op grond van de beschikbare informatie(11) als KMO aangemerkt. Op grond van de informatie in steunzaak NN 6/2000 Eisenguss Torgelow GmbH is het echter maar de vraag of NHW vanaf 1998 aan het zelfstandigheidscriterium heeft voldaan. Dit punt is evenwel niet relevant aangezien de te onderzoeken steun verleend werd op een tijdstip waarop de onderneming nog als KMO moest worden beschouwd.

2. STEUN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 87, LID 1, VAN HET EG-VERDRAG

(39) Bij de inleiding van de procedure stelde de Commissie voorlopig vast dat de aan NHW toegestane maatregelen nrs. 1 tot en met 5 als steun moesten worden aangemerkt. Duitsland spreekt deze beoordeling niet tegen in zijn opmerkingen. Het is inderdaad zo dat de steun met staatsmiddelen werd bekostigd, dat de ontvanger werd begunstigd, en dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig werd beïnvloed omdat de ontvanger actief is in een sector waarin handel wordt gedreven tussen de lidstaten en daardoor de concurrentie vervalst werd of dreigde te worden vervalst.

(40) Bij de inleiding van de procedure stelde de Commissie de vraag of de verkoop van HW aan de investeerder, de heer Brunke, in 1996 steun behelsde. Zij constateert evenwel dat de overdracht ten uitvoer werd gebracht door de curator van de in staat van faillissement verkerende HW. Tot de aandeelhouders van HW behoorden in 1996 geen overheidsinstellingen, aangezien de onderneming reeds in 1991 was geprivatiseerd. Op grond van de beschikbare informatie is de Commissie van mening dat de verkoop van HW door de curator aan de investeerder in 1996 niet met steun gepaard ging.

3. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

a) BESTAANDE STEUNMAATREGELEN

(41) Met betrekking tot de steunmaatregelen nrs. 1 tot en met 4 voor een totaal bedrag van 7,707 miljoen DEM werd aangevoerd dat deze in het kader van een door de Commissie goedgekeurde regeling werden toegestaan. Bij de inleiding van de onderzoeksprocedure gaf de Commissie te kennen ernstig te betwijfelen of deze steun voldeed aan de voorwaarden van de regeling op grond waarvan deze naar verluidt was verleend.

(42) Steunmaatregel nr. 1 ten belope van 4,402 miljoen DEM werd in het kader van een regionale, door de Commissie goedgekeurde regeling(12) toegestaan. Het investeringsproject wordt uitgevoerd in een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag, waar de steunintensiteit voor KMO's maximaal 50 % bruto bedraagt. Volgens het investeringsplan werd er tussen 1996 en 1999(13) voor 12,132 miljoen DEM geïnvesteerd. Aangezien de totale regionale steun, met inbegrip van de steunmaatregelen nrs. 1 en 2, 4,933 miljoen DEM bedraagt, komt dit neer op een steunintensiteit van 40,7 %. Er werd derhalve aan de eisen van de regeling voldaan. Op grond van de beschikbare informatie wordt de steun derhalve als bestaande steun beschouwd die niet door de Commissie hoeft te worden onderzocht. Deze wordt echter wel in aanmerking genomen bij de toetsing aan het evenredigheidscriterium van de kaderregeling voor herstructureringssteun.

(43) Ook steunmaatregel nr. 2 ten belope van 0,531 miljoen DEM werd in het kader van een door de Commissie goedgekeurde regeling(14) toegestaan. Aangezien voldaan werd aan de eisen van de regeling, met name inzake de maximale steunintensiteit van 10 % bruto voor KMO's die in de voormalige DDR zijn gevestigd(15), wordt de maatregel op basis van de beschikbare informatie als bestaande steun beschouwd die niet door de Commissie hoeft te worden onderzocht. Deze wordt echter wel in aanmerking genomen bij de toetsing aan het evenredigheidscriterium.

(44) Steunmaatregel nr. 3 werd naar verluidt in het kader van een door de Commissie goedgekeurde regeling(16) toegestaan. Steunmaatregel nr. 4 ten belope van 0,774 miljoen DEM werd eveneens in het kader van een bestaande regeling(17) toegestaan. Er zij op gewezen dat de steunmaatregelen nrs. 3 en 4 in het kader van de uitbreiding van de procedure C 31/2000 onderzocht worden.

b) NIEUWE STEUN

(45) Zoals reeds bij de inleiding van de procedure werd vastgesteld, wordt steunmaatregel nr. 5 voor een bedrag van 2 miljoen DEM als nieuwe steun beschouwd.

Dergelijke steun is in de regel alleen dan met de gemeenschappelijke markt verenigbaar indien deze voldoet aan de voorwaarden voor een uitzondering op het steunverbod van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag. Bijgevolg heeft de Commissie onderzocht of de uitzonderingen die in artikel 87, leden 2 en 3, van het EG-Verdrag worden genoemd, van toepassing zijn.

(46) De in artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag vervatte uitzonderingen zouden kunnen worden aangewend om de steun als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt aan te merken. De steun is evenwel a) niet van sociale aard en wordt ook niet aan individuele verbruikers verleend, evenmin dient deze b) tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, noch is deze bestemd c) voor de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland. Evenmin zijn de uitzonderingen van artikel 87, lid 3, onder b) en d), van het EG-Verdrag van toepassing, aangezien deze betrekking hebben op steunmaatregelen om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen respectievelijk de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. Duitsland heeft ook geen poging gedaan om de steun op basis van de voornoemde uitzonderingen te rechtvaardigen.

(47) Met betrekking tot de uitzondering van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag heeft de Commissie in aanmerking genomen dat de nieuwe Duitse deelstaten behoren tot de steunzones in de zin van dit artikel waar de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst. In dit verband dient er evenwel aan herinnerd te worden dat overeenkomstig punt 2 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen(18) (hierna: de regionale richtsnoeren) individuele ad hoc-steunmaatregelen ten gunste van één enkele onderneming een aanzienlijke invloed kunnen hebben op de mededinging in de betrokken markt, terwijl het gevaar bestaat dat het effect ervan voor de regionale ontwikkeling beperkt blijft. De Commissie is derhalve van mening dat deze steun niet aan de voorwaarden van de regionale richtsnoeren voldoet zolang het tegendeel niet is bewezen. De uitzondering wordt derhalve in principe alleen toegestaan voor sectoroverschrijdende steunregelingen waarop in een gegeven regio alle ondernemingen in de betrokken sectoren een beroep kunnen doen. Duitsland heeft niet aangetoond dat het evenwicht tussen de daaruit voortvloeiende concurrentiedistorsies en de voordelen van de steun voor de ontwikkeling van een achtergebleven regio gewaarborgd is. In punt 4 van de regionale richtsnoeren wordt overigens bepaald dat de bijdrage van de begunstigde ten minste 25 % moet bedragen om ervoor te zorgen dat de gesteunde productieve investeringen levensvatbaar en gezond zijn. Aan deze voorwaarde is hier evenmin voldaan.

(48) In het onderhavige geval werden de maatregelen omschreven als steun die aan de onderneming werd verleend om haar levensvatbaarheid weer te herstellen. Bijgevolg baseert de Commissie zich met name op de uitzondering van artikel 87, lid 3, onder c), op grond waarvan steunmaatregelen kunnen worden toegestaan wanneer zij bedoeld zijn om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Daarom beoordeelt de Commissie de maatregelen aan de hand van de kaderregeling in de versie van 1994(19). Deze versie is nog altijd op niet-aangemelde steunmaatregelen van toepassing voorzover deze vóór de publicatie van de versie uit 1999(20) werden verleend, hetgeen het geval is met de steun die in het kader van het plan van 1996 werd verleend.

i) Subsidiabiliteit van de onderneming

(49) Bij de inleiding van de procedure stelde de Commissie vast dat NHW in aanmerking komt voor herstructureringssteun overeenkomstig de kaderregeling.

ii) Levensvatbaarheid

(50) Op grond van punt 3.2.2, onder i), van de kaderregeling moet door het herstructureringsplan de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming worden hersteld binnen een redelijk tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen inzake de mogelijkheden waaronder deze in de toekomst zal functioneren.

(1) Het herstructureringsplan van 1996

(51) In het oorspronkelijke plan uit 1996 was voorzien dat de levensvatbaarheid van NHW tegen 1999 zou zijn hersteld, zoals blijkt uit onderstaande tabel.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(52) Bij de inleiding van de procedure werd vanwege de geringe omzetstijgingen in 1997 en 1998, de hoge personeelskosten en de toenemende verliezen voorbehoud gemaakt ten aanzien van het levensvatbaarheidscriterium.

(53) Volgens de Commissie werd de omzet van de onderneming te hoog geraamd in het plan van 1996.

(54) Met - 1,375 miljoen DEM was het bedrijfsresultaat over 1998 andermaal negatief. Om de onderneming in 1999 weer rendabel te maken was in het plan van 1996 een stijging van de omzet met bijna 30 % voorzien. Het bedrijfsresultaat zou in 1999 tot 1,294 miljoen DEM stijgen, hetgeen een stijging zou zijn geweest met meer dan 200 %.

(55) In 1999 zou bijna 50 % van de omzet in de Duitse bouwsector en met name in de Duitse woningbouw moeten worden behaald, d.w.z. in sectoren waarin sedert 1995 een hevige concurrentie bestaat. De gehele bouwnijverheid in Duitsland is sedert 1995 in een crisis gedompeld die nog altijd voortduurt(21). Afgezien van een stijging in 1997 is ook in de nieuwbouwsector de productie gedaald en wel met 3,4 % in 1995, 4,3 % in 1996, 1,6 % in 1998 en 1,8 % in 1999. In de nieuwbouw in Duitsland daalt het aantal projecten sedert 1995. Dit treft vooral de nieuwe deelstaten, waar het aantal nieuwbouwprojecten in drie jaar tijd met meer dan een derde daalde. Gezien deze situatie lijkt de omzetstijging die in het plan van 1996 is voorzien, te optimistisch te zijn.

(56) De Commissie is voorts van mening dat de vaste kosten, die een van de redenen waren voor de insolventie van HW in 1996, onvoldoende worden aangepakt in het plan van 1996.

(57) Wat de personeelskosten betreft, lijkt de in het plan voorziene inkrimping van het personeel van 203 tot 177 werknemers tegen medio 1996 onvoldoende te zijn geweest. Het aandeel van de personeelskosten kon niet worden gedrukt, integendeel zelfs:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(58) Het aandeel van de kosten bleef tijdens de hele herstructurering juist veel te hoog: dit bedroeg 40 % bij het begin van de herstructurering in 1996 en steeg tot meer dan 50 % in 1999. Hoewel de jaarlijkse inkomsten per werknemer stegen van 72000 DEM in 1996 tot circa 100000 DEM in 1999, liggen deze niettemin duidelijk onder het gemiddelde van 160000 DEM per jaar in een vergelijkbare onderneming in deze bedrijfstak(22). De vermindering met 25 werknemers die in het plan van 1996 was voorzien, was derhalve niet voldoende om de efficiëntie van de onderneming te verbeteren.

(59) De eveneens buitensporig hoge, overige exploitatiekosten, met name de hoge onderhoudskosten, leken niet te worden aangepakt in het plan van 1996. Het aandeel van deze kosten bedroeg bij het begin van de herstructurering 9 % en steeg tot 13 % in het jaar 2000.

(60) De Commissie is derhalve van mening dat met het plan van 1996 de rentabiliteit van NHW niet hersteld kon worden.

(61) Zoals reeds vermeld, deelde Duitsland de Commissie voor de inleiding van de procedure mede dat NHW - anders dan in het plan van 1996 was voorzien - in 1999 niet uit de rode cijfers was geraakt. Later werd de Commissie op de hoogte gebracht van de faillissementsprocedure die tegen NHW was ingeleid. Dit alles bevestigt de beoordeling die de Commissie in overweging 60 maakt.

(2) Het insolventieplan uit het jaar 2000

(62) Duitsland betoogt dat het insolventieplan van 2000 als een onderdeel van de herstructurering van 1996 moet worden gezien. Zijns inziens moeten het plan van 1996 en het insolventieplan tezamen worden genomen bij de toetsing aan het levensvatbaarheidscriterium.

(63) De Commissie is evenwel van mening dat het insolventieplan niet als een onderdeel van de herstructurering van 1996 kan worden gezien.

(64) De Commissie stelt vast dat de investeerder, de heer Brunke, zich in juli 2000 uit de onderneming terugtrok, waardoor de basis van het plan van 1996 gewijzigd werd. In sommige gevallen in de nieuwe deelstaten is de Commissie ermee akkoord gegaan dat een herstructurering ook gepaard kan gaan met de terugtrekking van een investeerder(23). Deze interpretatie was echter alleen gerechtvaardigd in de context van de overschakeling van een geleide economie op een markteconomie, die zich in de nieuwe deelstaten voltrok, aangezien de situatie voor ondernemingen die zich in een herstructureringsproces bevonden, niet te voorzien was en beïnvloed werd door van de markt onafhankelijke factoren. De insolventie van NHW in het jaar 2000 lijkt niet het gevolg te zijn van een overgangsproces dat zich buiten de onderneming voltrekt, maar werd veroorzaakt door het management dat verkeerd of te laat op de stagnatie in de woningbouw reageerde. Deze visie wordt door het insolventieplan bevestigd(24).

(65) De Commissie stelt tevens vast dat in september 2000 de faillissementsprocedure tegen NHW werd ingeleid. Krachtens de Duitse vennootschapswetgeving(25) houdt de oorspronkelijke rechtspersoonlijkheid (NHW GmbH) op te bestaan als gevolg van het faillissement. In de praktijk is de Commissie ermee akkoord gegaan dat in het kader van een herstructurering ook het faillissement en de doorverkoop van de onderneming, de zogenaamde "Auffanglösung" mogelijk is. Bij deze gang van zaken beriep men zich echter eveneens op het overgangsproces van een centraal geleide economie naar een markteconomie, waarin de nieuwe deelstaten verkeerden. Maar zoals in overweging 60 wordt geconcludeerd, lijkt de insolventie van de onderneming in 2000 eerder te wijten te zijn aan falend management en derhalve aan bedrijfsinterne oorzaken.

(66) Op grond van voorgaande overwegingen is de Commissie van mening dat de terugtrekking van de investeerder en de inleiding van de faillissementsprocedure een breuk met het herstructureringsproces van 1996(26) vormden. Daarom is de Commissie van mening dat het plan van 1996 en het insolventieplan niet als een enkele maatregel kunnen worden beoordeeld. De herstructurering omvat derhalve twee fasen: een eerste fase, waarop het plan van 1996 betrekking heeft, zou van maart 1996 tot het faillissement van NHW in 2000 lopen, terwijl de tweede fase, waarvoor het insolventieplan van toepassing is, met het faillissement begon.

(67) Het insolventieplan wordt daarom niet in aanmerking genomen bij de feitelijke beoordeling van het herstel van de levensvatbaarheid. Zoals reeds werd gesteld, was het plan van 1996 op zich niet voldoende om de levensvatbaarheid van NHW te herstellen.

iii) Evenredigheid van de steun

(68) Overeenkomstig punt 3.2.2, onder iii), van de kaderregeling moet de steun in verhouding staan tot de kosten en baten van de herstructurering.

(1) Belangrijke bijdrage van de investeerder

(69) De begunstigden van de steun moeten een belangrijke bijdrage uit eigen middelen leveren aan het herstructureringsplan. Bij de inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of de bijdrage van de investeerder als belangrijk kon worden aangemerkt.

(70) Uit het onderzoek van de Commissie blijkt dat de tweede herstructurering zowel door overheidsinstanties als door de investeerder werd gefinancierd.

(71) Zoals reeds vermeld, verleenden overheidsinstanties een bijdrage van 9,707 miljoen DEM.

(72) Op grond van de beschikbare informatie kan ervan worden uitgegaan dat de investeerder 0,5 miljoen DEM bijdraagt. Aangezien er in de loop van de onderzoeksprocedure geen aanvullende inlichtingen werden verstrekt over de huurkoop voor een bedrag van 1,179 miljoen DEM, kon de Commissie feitelijk niet beoordelen of deze tegen marktvoorwaarden werd overeengekomen. Hoewel de bevelsbeschikking overeenkomstig artikel 10 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(27) bij de inleiding van de procedure geen betrekking had op de huurkoop, dient deze bij deze beoordeling toch als bijdrage van de investeerder te worden gezien. Zoals uit onderstaande tabel blijkt, maakt het niet uit of de huurkoop wordt meegerekend voor de vraag of de bijdrage van de investeerder belangrijk was.

(73) De overige bijdragen kunnen evenwel niet als een bijdrage van de investeerder worden aangemerkt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

- Aangezien ondanks het bevel tot het verstrekken van informatie, geen aanvullende inlichtingen werden verstrekt over de voorwaarden die gekoppeld waren aan de lening van KfW, kon de Commissie niet beoordelen of de lening tegen marktvoorwaarden was verleend.

- Hetzelfde geldt voor het investeringskrediet van NordLB.

- De cashflow kan niet als bijdrage van de investeerder worden aangemerkt(28). Deze wordt namelijk grotendeels verkregen dankzij overheidsinterventies in het verleden. Bovendien moest deze ten tijde van de opstelling van het plan van 1996 nog gegenereerd worden en moest er derhalve enig voorbehoud worden gemaakt.

(74) Derhalve worden deze maatregelen niet als een bijdrage van de investeerder aangemerkt en ook niet bij de beoordeling van de evenredigheid van de steun in aanmerking genomen.

(75) Bijgevolg bedragen de totale herstructureringskosten 16,49 miljoen DEM, waarvan 9,707 miljoen DEM respectievelijk 58,9 % door de overheid en 1,679 miljoen DEM respectievelijk 10,2 % (of mogelijkerwijze slechts 0,5 miljoen DEM resp. 3 %) door de investeerder worden gedragen. Alle omstandigheden in aanmerking genomen, kan deze bijdrage van de investeerder niet, zoals in de kaderregeling is voorzien, als belangrijk worden beschouwd.

(2) Beperking tot het strikt noodzakelijke minimum

(76) Krachtens de kaderregeling kan alleen steun worden verleend voor investeringen die van wezenlijk belang zijn voor de herstructurering, anders is de steun niet beperkt tot het strikt noodzakelijke minimum.

(77) Bij de inleiding van de procedure twijfelde de Commissie of de steun beperkt was tot het strikt noodzakelijke minimum, temeer daar de onderneming tijdens de herstructurering een belang van 20 % in Eisenguss Torgelow GmbH verwierf.

(78) Zoals uit de informatie in steunzaak NN 6/2000 blijkt, verwierf de heer Brunke bij overeenkomst van 4 april 1998 een belang van 40 % (20 % rechtstreeks en 20 % via NHW)(29). Toen NHW in juli 2000 failliet ging, werd het belang van 40 % overgenomen door TKU TreuReal Kapital- und Unternehmensberatung(30). Aangezien er geen informatie over het doel van deze deelneming werd verstrekt, kan de Commissie niet beoordelen of deze van wezenlijk belang was voor de herstructurering in 1996.

(79) De Commissie is derhalve van mening dat de steun niet tot het strikt noodzakelijke minimum beperkt was.

iv) Uitvoering van het plan

(80) Krachtens punt 3.2.2, onder iv), van de kaderregeling moet de steunontvangende onderneming het herstructureringsplan volledig uitvoeren.

(81) Bij de inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of aan deze voorwaarde was voldaan, aangezien NHW meer werknemers bleek te hebben dan in het plan van 1996 was voorzien.

(82) De Commissie stelt vast dat de onderneming in 1999 over 177 werknemers beschikte, hetgeen betekent dat de in het plan voorziene vermindering van het personeelsbestand tussen 1998 en 1999 niet tijdig werd uitgevoerd. De vermindering van 177 tot circa 160 werknemers in het jaar 2000 geschiedde om de dreigende insolventie af te wenden en niet met het doel het plan ten uitvoer te leggen.

(83) De Commissie is derhalve van mening dat het plan niet volledig werd uitgevoerd door NHW.

V. CONCLUSIE

(84) De subsidie van de BvS ten belope van 2 miljoen DEM moet als nieuwe steun worden aangemerkt. Aangezien niet is voldaan aan de criteria van de kaderregeling, wordt de steun als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt beschouwd.

(85) De Commissie stelt vast dat Duitsland de betwiste steun onrechtmatig heeft verleend, in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag. Duitsland moet de subsidie van de BvS ten belope van 2 miljoen DEM met inbegrip van rente terugvorderen overeenkomstig de bepalingen van het nationale recht.

(86) Ten aanzien van de steunmaatregelen nrs. 3 en 4, die kennelijk in het kader van bestaande regelingen werden toegestaan, constateert de Commissie dat deze in het kader van de uitbreiding van de onderzoeksprocedure C 31/2000 worden onderzocht,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De staatssteun ten belope van 1022588 EUR (2 miljoen DEM) die Duitsland aan Neue Harzer Werke GmbH heeft verstrekt, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

1. Duitsland neemt alle nodige maatregelen om de in artikel 1 bedoelde en reeds onwettig ter beschikking gestelde steun van de begunstigde terug te vorderen.

2. De terugvordering dient onverwijld en in overeenstemming met de nationaal rechtelijke procedures te geschieden, voorzover die procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de beschikking toelaten. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigde beschikbaar was tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling van de steun. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

3. In dit artikel wordt met "begunstigde" niet alleen NHW bedoeld, maar ook iedere andere onderneming waaraan vermogensbestanddelen op zodanige wijze werden overgedragen dat lid 1 door deze overdracht zijn werking verliest.

Artikel 3

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om hieraan te voldoen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 17 oktober 2001.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) SG(2000) D/104924.

(2) PB C 301 van 21.10.2000, blz. 16.

(3) In het kader van de faillissementsprocedure meldde de BvS vorderingen ter waarde van 2 miljoen DEM en rente ten belope van 0,487 miljoen DEM aan. De deelstaat Saksen-Anhalt meldde via het Landesförderinstitut (hierna: LFI) vorderingen voor een totaal bedrag van 4,3 miljoen DEM aan.

(4) De mogelijkheid van de procedure van het insolventieplan ("Insolvenzplanverfahren") werd bij de nieuwe faillissementswetgeving ("Insolvenzordnung") van 1999 ingevoerd. Tijdens een van de eerste bijeenkomsten beslist de vergadering van schuldeisers over de liquidatie of voortzetting van de onderneming. Zij kan dan de curator opdragen een insolventieplan op te stellen dat, naar gelang van de gekozen mogelijkheid, een liquidatie- of herstructureringsplan is. Dit plan moet door de schuldeisers, die in groepen zijn onderverdeeld, worden aangenomen, waarbij de meerderheid der stemmen en vorderingen de doorslag geeft. De insolventierechter moet het plan homologeren. Krachtens § 245 van de Insolvenzordnung weegt deze homologatie zwaarder dan de afwijzing door een groep.

(5) Het LFI, dat een instantie van de deelstaat is, is bevoegd voor het programma N 74/95 Consolideringsfonds van de deelstaat Saksen-Anhalt.

(6) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(7) Zie brief van 12.8.2001.

(8) Zie brief van 27.12.2000.

(9) Artikel 13, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 83 van 27.3.1999).

(10) PB L 107 van 30.4.1996, blz. 4.

(11) In 1995 had de onderneming 203 werknemers in dienst en maakte zij een omzet van 21 miljoen DEM. Er werd eveneens voldaan aan het zelfstandigheidscriterium als bedoeld in artikel 1, lid 3, van de aanbeveling.

(12) N 123/97 "Gemeenschappelijk Actieprogramma (Gemeinschaftsaufgabe): Bevordering van de regionale economische structuur", 26e kaderprogramma; de maatregelen die op grond van dit kaderprogramma worden toegestaan, worden als regionale investeringssteun aangemerkt.

(13) Zie bladzijde 16 van het insolventieplan.

(14) N 494/A/95 Wet op de fiscale investeringspremies ("Investitionszulagengesetz") van 1993 in de versie van 1996; de op grond van deze wet toegestane maatregelen worden als regionale investeringssteun aangemerkt.

(15) Aangezien er tot 31 december 1998 voor een totaal bedrag van 6,607 miljoen DEM werd geïnvesteerd, bedraagt de steunintensiteit 8,03 %.

(16) N 337/96 Richtlijn tot bevordering van consolidatieparticipaties in het midden- en klein bedrijf (Saksen-Anhalt).

(17) N 74/95 Consolidatiefonds van de staat Saksen-Anhalt.

(18) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(19) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(20) Zie punt 7.5 van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (mededeling aan de lidstaten en voorstel voor dienstige maatregelen) van 1999 (PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2).

(21) Verband der Europäischen Bauwirtschaft, "Die Bautätigkeit in Europa", 2000.

(22) Zie bladzijde 13 van het insolventieplan.

(23) Zie bijvoorbeeld steunmaatregel C 42/97 Everts GmbH, brief van 4 oktober 1999, SG(99) D/7944, blz. 10.

(24) Zie bladzijde 18 van het insolventieplan.

(25) § 60, lid 1, 4, van de wet op de GmbH.

(26) Zie ook steunmaatregel C 36/2000 Graf v. Henneberg, brief van 27 april 2001, SG(2001) D/288186, blz. 23.

(27) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(28) NN 5/2000 Messacon GmbH, brief van 27 oktober 2000, SG(2000) D/107934; NN 4/2000 Schiffsanlagenbau Barth GmbH, brief van 8 januari 2001, SG(2001) D/200101.

(29) NN 6/2000 Eisenguss Torgelow GmbH, brief van 3 maart 2000.

(30) NN 6/2000 Eisenguss Torgelow GmbH, brief van 4 juli 2000.