Beschikking van de Commissie

van 11 juni 2002

in een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag

in de zaak COMP/36.571/D-1 - Oostenrijkse banken ("Lombardclub")

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 2091)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(2004/138/EG)

INHOUD

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1/2003(2), en met name op de artikelen 3 en 15,

Gezien het besluit van de Commissie van 11 september 1999 om de procedure in deze zaak in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen over de punten van bezwaar van de Commissie kenbaar te maken, overeenkomstig artikel 19, lid 1 van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(3),

Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Na raadpleging van het adviescomité inzake mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

1. INLEIDING

(1) Afspraken tussen banken - en vooral inzake voorwaarden en kosten - zijn in Oostenrijk van oudsher gebruikelijk en berustten tot in de jaren tachtig deels op wettelijke grondslagen(5). In de loop van de jaren hebben de banken een fijnmazig netwerk van inhoudelijk uitgebreide en organisatorisch nauw verweven gespreksronden opgebouwd, waarin zij - tot de onaangekondigde verificaties van de Commissie in juni 1998 - regelmatig, en gemiddeld om de vier werkdagen, hun gedrag ten aanzien van alle belangrijke mededingingsparameters coördineerden. Aangezien zij zich bewust waren van het belang van deze afspraken vanuit het oogpunt van het kartelrecht, trachtten zij (zij het met weinig succes) om door het niet opstellen, camoufleren en vernietigen van notulen de sporen van hun bijeenkomsten uit te wissen of te verwijderen.

(2) Bij de vaststelling van de feiten kon de Commissie gebruik maken van een groot aantal in beslag genomen originele documenten uit de desbetreffende periode - zoals verslagen van vergaderingen, dossiernota's, verslagen van telefoongesprekken en correspondentie. Het uitdrukkelijke doel - en het vérstrekkende gevolg - van deze afspraken was beperking van de mededinging. Het betreft een onmiskenbare en ondubbelzinnige inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag, die met een geldboete moet worden bestraft.

(3) Deze beschikking is als volgt opgebouwd: als inleiding worden enkele belangrijke kenmerken van de Oostenrijkse bankenmarkt beschreven, die voor een goed begrip van deze zaak belangrijk zijn (hoofdstuk 2). Daarna volgt een korte beschrijving van de belangrijkste deelnemende banken en bankgroepen - die tevens de adressaten van deze beschikking zijn - evenals van de producten/diensten waarop het kartel betrekking heeft (hoofdstuk 3). Na een kort overzicht van de voornaamste procedurestappen (hoofdstuk 4) worden de achtergrond, de organisatorische opbouw, de wijze van functioneren en het doel van de gespreksronden van het Lombard-netwerk besproken (hoofdstuk 5). Daarna worden in chronologische volgorde de belangrijkste kartelbesprekingen van de jaren 1994 tot en met 1998 weergegeven (hoofdstuk 6 tot en met 11). Aan bepaalde bijzondere gespreksronden wordt een afzonderlijk hoofdstuk gewijd (hoofdstuk 12). Vervolgens wordt nader ingegaan op de belangrijkste opmerkingen van de ondernemingen over de vastgestelde feiten. Ten slotte komen de juridische beoordeling van de feiten (hoofdstuk 14), enkele opmerkingen over procedurele kwesties (hoofdstuk 15) evenals de bekendmaking van de opgelegde sancties (hoofdstuk 16) aan de orde.

2. DE OOSTENRIJKSE BANKSECTOR

(4) Wellicht heeft het feit dat tot enkele jaren geleden een groot deel van het Oostenrijkse bankwezen in handen van de overheid was ertoe geleid, dat de rentabiliteit van de banken ten opzichte van het streven naar een hogere omzet en een groter marktaandeel op de achtergrond was geraakt. Volgens hun eigen verklaringen waren de betrokken bankmanagers niet in staat om zich op bedrijfseconomisch verantwoordelijke wijze van hun taken te kwijten(6). Dit heeft, tegen de achtergrond van een stagnerende vraag naar krediet, vooral in het retailbedrijf tot een te groot aanbod(7) en dalende rentemarges voor de banken geleid.

(5) Concurrentie, die tot lagere marges en zelfs tot prijzen onder de gemiddelde kosten leidt, werd door de betrokken ondernemingen dikwijls als "moordend" ervaren. In een dergelijke situatie bestaan er voor deze ondernemingen in principe twee mogelijkheden. Ofwel vindt er door gestaag dalende opbrengsten een marktsanering plaats (marktuittreding of capaciteitsvermindering in het kader van een concentratie), ofwel proberen de marktdeelnemers de door het te grote aanbod veroorzaakte mededinging zoveel mogelijk te beperken en zo de prijsdaling tegen te gaan of geheel tot stilstand te brengen. Dit leidt vervolgens tot buitensporige prijzen en de kunstmatige instandhouding van inefficiënte marktstructuren.

(6) De Oostenrijkse banken hebben, in ieder geval ten dele, voor de tweede variant gekozen: omdat het mogelijke scenario van een marktsanering, gezien het volgens de banken "onbeheersbare risico", niet slechts werd beschouwd als een goede gelegenheid om bedrijfsstrategische initiatieven te ontplooien, maar ook "angst" teweegbracht(8), streefden zij naar een door middel van afspraken "gedisciplineerde" en "geregelde" mededinging(9). Tegen de zogenaamde "genadeloze concurrentie" - die natuurlijk ook gewoon als vrije concurrentie kan worden beschouwd - bleken kartelafspraken een welkom middel(10). Situaties met min of meer onbeperkte mededinging trachtten de banken daarentegen als "activitis" te bestempelen. Tegen deze achtergrond werden kosten minder als mededingingsinstrument dan als "gemeenschappelijke mogelijkheid om inkomsten te genereren" beschouwd - ten koste van de cliënten(11). Inderdaad loopt het streven van de Oostenrijkse banken om door afgestemd gedrag - en gezamenlijk op kosten van de consumenten in plaats van afzonderlijk op kosten van de concurrenten - de marges te verbeteren, als een rode draad door dit onderzoek. Dat het kartel bovendien de noodzakelijke marktsanering heeft verhinderd, wordt door een van de banken zelfs toegegeven(12).

(7) Door de vergaande standaardisering van producten, de openbare bekendmaking (affichering aan het loket) van rentetarieven en regelmatige prijsvergelijkingen door de media en consumentenorganisaties is de Oostenrijkse banksector over het algemeen zeer transparant. Om deze transparantie nog te vergroten, de naleving van de kartelovereenkomsten beter te kunnen controleren en eventuele verborgen concurrentie - bijvoorbeeld door afwijkingen van openbaar bekendgemaakte rentetarieven - zoveel mogelijk tegen te gaan, verrichtten de Oostenrijkse banken regelmatig omvangrijke proefbeleggingen bij hun concurrenten, de zogenaamde mededingingsverkenningen ("Konkurrenzbeobachtungen"), en kwamen overeen "voortdurend rechtstreeks met elkaar in contact te blijven bij vermoede/door cliënten aan de kaak gestelde/vermeend vastgestelde afwijkingen" van afspraken(13). "Wanneer aanbiedingen aan het licht zouden komen die in strijd zijn met de [overeengekomen] beginselen", dan nam een van de leden van het kartel "de coördinatie en het onderzoek van de feiten"(14) op zich. Dat dergelijke proefbeleggingen regelmatig voorkwamen blijkt ook uit het verslag van een kartelbespreking van juli 1994, waarin de vertegenwoordiger van Bank Austria voorstelt "in augustus geen mededingingsverkenningen te houden"(15). In veel gevallen bleek echter de verleiding om de overeengekomen voorwaarden te onderbieden en daardoor marktaandelen te verwerven, voor de deelnemende banken te groot.

3. BETROKKEN ONDERNEMINGEN EN PRODUCTEN

(8) Vrijwel alle kredietinstellingen uit alle belangrijke sectoren(16) namen deel aan de betrokken gedragingen. Na de banksanering, die pas laat heeft plaatsgevonden, nemen thans vier bankgroepen een sterke positie op de Oostenrijkse markt in: Bank Austria die deel uitmaakt van de HypoVereinsbank, de Sparkassengruppe waaronder Erste Bank, de Raiffeisengruppe waaronder Raiffeisen Zentralbank evenals de Bank für Arbeit und Wirtschaft/Postsparkasse. Op enige afstand volgt tenslotte de Volksbankengruppe, waartoe ÖVAG behoort.

(9) Deze beschikking is gericht tot de volgende kredietinstellingen(17):

a) Bank Austria Aktiengesellschaft (hierna "BA")

Sinds de fusie van BA met Creditanstalt AG (hierna "CA")(18) die op 23 september 1998 van kracht werd, is BA de grootste bankgroep van Oostenrijk. Door een concentratie die begin 2001 plaatsvond heeft Bayerische Hypo-Vereinsbank AG (hierna "HVB") de uitsluitende zeggenschap over de gehele BA-groep verworven(19). Het marktaandeel van de BA-groep bedraagt circa 25 %. De groep bezit in geheel Oostenrijk circa 470 kantoren en heeft ongeveer 13000 werknemers.

b) Erste Bank der österreichischen Sparkassen AG (hierna "Erste")

Erste is - sinds de concentratie van de onderneming met GiroCredit Bank Aktiengesellschaft der Sparkassen per 4 oktober 1997(20) - de centrale instelling van de in totaal uit ongeveer 70 spaarbanken bestaande Sparkassengruppe(21) en is tevens het op een na grootste bankconcern van Oostenrijk. Het marktaandeel van de Sparkassengroep waartoe Erste behoort bedraagt circa 30 %(22). De groep beschikt in Oostenrijk over circa 1500 kantoren en heeft ongeveer 24000 werknemers.

c) Raiffeisen Zentralbank Österreich AG (hierna "RZB")

RZB is de centrale instelling van de Oostenrijkse Raiffeisen-Bankengruppe. Deze groep heeft een drievoudige structuur(23) en bezit circa 2350 filialen. De Raiffeisengroep heeft een marktaandeel van circa 22 % en heeft ongeveer 20000 werknemers. Naast haar functie als vertegenwoordiger van de Raiffeisen-Bankengruppe verricht RZB zelf ook bankactiviteiten met als zwaartepunt transacties met het buitenland en key account management(24).

d) Bank für Arbeit und Wirtschaft Aktiengesellschaft (hierna "BAWAG")

Sinds december 2000 is BAWAG de voornaamste eigenaar van de Österreichische Postsparkasse Aktiengesellschaft ("PSK")(25). Door de vergaande organisatorische samenvoeging van beide instellingen heeft de BAWAG-PSK-groep meer dan 2000 filialen in geheel Oostenrijk met een marktaandeel van circa 10 %, waarvan ongeveer 5 % van BAWAG en 5 % van PSK(26).

e) Österreichische Postsparkasse Aktiengesellschaft (hierna "PSK")

PSK is (na een fusie die op 1 oktober 1998 van kracht is geworden) rechtsopvolger van de Bank der Österreichischen Postsparkasse Aktiengesellschaft (hierna "PSK-B").

f) Österreichische Volksbanken AG (hierna "ÖVAG")

ÖVAG is de centrale instelling van de op twee niveaus opererende Volksbanken-Gruppe, die op het eerste niveau uit circa 60 zelfstandige Volksbanken bestaat. Deze Volksbanken werken op belangrijke terreinen als organisatie en marketing nauw samen en hebben een meerderheidsbelang in ÖVAG. Het marktaandeel van de Volksbankengroep bedraagt circa 7 %(27). De groep heeft in Oostenrijk ongeveer 600 filialen en heeft circa 5000 werknemers in dienst.

g) NÖ Landesbank-Hypothekenbank AG ("NÖ Hypo")(28)

Sinds 1 januari 1997 is NÖ Landesbank-Hypothekenbank AG een onderneming die tot het concern ÖVAG behoort(29). NÖ Hypo is vooral in Wenen en Niederösterreich actief. Hun marktaandeel is er niet groter dan 2 %(30).

h) Raiffeisenlandesbank Niederösterreich-Wien reg Gen mbH (hierna "RLB")

In 1997 werd Raiffeisenbank Wien AG ("RBW"; na de onmiddellijk voorafgaande integratie van de bankactiviteiten van Raiffeisenbank Wien reg Gen mbH in deze bank) door middel van een fusie samengevoegd met haar hoofdaandeelhoudster RLB(31). De activiteiten van RLB/RBW beperken zich tot de hoofdstad Wenen, waar de bank een marktaandeel van circa 5 % heeft.

(10) De bovengenoemde banken en bankgroepen bieden zowel op het gebied van het retail- als het wholesale-bedrijf alle producten en diensten aan, die gewoonlijk door algemene banken ter beschikking worden gesteld. Zoals in de volgende hoofdstukken wordt aangetoond, had het Oostenrijkse bankkartel betrekking op het volledige gamma van deze producten en diensten - van spaar- en kredietrente tot kosten en tarieven(32) - en omvatte het daarenboven nog ruimere mededingingsparameters, zoals bijvoorbeeld reclame en contacten met de media/consumentenvertegenwoordigers en berekeningsgrondslagen(33).

(11) Het voor beleggingsdoeleinden aan producerende en dienstverlenende ondernemingen verstrekte kredietvolume is de laatste jaren sterk toegenomen (in 1997 deed zich een stijging voor van circa 14 %). Deze toename kan worden toegeschreven aan de grotere exportactiviteit van deze categorie kredietnemers, die zowel uit grotere als uit kleine en middelgrote ondernemingen bestaat.

(12) In 1999 bedroegen de tegoeden van buitenlandse niet-banken die door Oostenrijkse kredietinstellingen werden aangehouden circa 26 miljard EUR en de door Oostenrijkse kredietinstellingen aan buitenlandse niet-banken verstrekte kredieten circa 36 miljard EUR. Per februari 2002 hielden Oostenrijks kredietinstellingen circa 380000 spaarrekeningen van buitenlandse cliënten aan(34).

4. DE PROCEDURE

4.1. Aanleiding

(13) In april 1997 maakte een directielid van een Oostenrijkse bank, een eind aan zijn leven. Hij had een afscheidsbrief geschreven die hij, samen met een groot aantal documenten, zowel aan het Openbaar Ministerie als aan oppositiepartijen had toegezonden. Onder deze documenten bevond zich een overzicht van 13 maatregelen om de rentabiliteit van de banken te verbeteren, dat voorzien was van de handgeschreven aantekening "Lombard 8.5".

(14) De Commissie kreeg op 6 mei 1997 kennis van dit document - kennelijk een agenda of verslag van een bespreking van 8 mei 1996(35) - en bereidde, gezien het vermoeden van mededingingsbeperkende afspraken en/of afgestemde gedragingen, een onderzoekprocedure voor. Op 30 juni 1997 diende de Freiheitliche Partei Österreichs overeenkomstig artikel 3 van Verordening nr. 17 een klacht in tegen acht Oostenrijkse kredietinstellingen op grond van het vermoeden van mededingingsbeperkende afspraken.

4.2. Verificaties

(15) Op 23 en 24 juni 1998 voerden ambtenaren van de Commissie, vergezeld van ambtenaren van het Oostenrijkse Ministerie van Economische Zaken, op basis van beschikkingen van de Commissie van 18 juni 1998 onaangekondigd verificaties uit bij BA, CA, Erste, RZB, PSK en BAWAG.

(16) Omdat PSK zich tegen de verificatie verzette, verrichtten ambtenaren van het Ministerie voor Economische Zaken op rechterlijk bevel van de president van het kartelgerecht in de kantoren van deze bank een huiszoeking overeenkomstig artikel 142, lid 4 van het Oostenrijkse wetboek van strafvordering juncto artikel 4, lid 5 van de Oostenrijkse wet betreffende de uitvoering van de EU-mededingingsregels (zie BGBl 627/94 en BGBl 175/1995).

(17) Bij deze verificaties respectievelijk huiszoeking troffen de ambtenaren van de Commissie en van het Ministerie van Economische Zaken een grote hoeveelheid schriftelijk bewijsmateriaal (deelnemerslijsten, verslagen van vergaderingen, dossiernota's, interne nota's en dergelijke) aan, dat het vermoeden van verboden afspraken en/of afgestemde gedragingen bevestigde.

4.3. Verzoeken om inlichtingen

(18) Op 21 september 1998 zond de Commissie de meeste van de hierboven in overweging (15) genoemde banken, alsook andere kredietinstellingen en verenigingen daarvan, een verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 toe. Daarin werden de adressaten gelast, mee te delen op welke data gespreksronden hadden plaatsgevonden en wie hieraan hadden deelgenomen(36), en documenten terzake voor te leggen.

4.4. Reactie van de ondernemingen

(19) Onmiddellijk na de ontvangst van het verzoek om inlichtingen verzochten de grootste betrokken banken directeur-generaal Concurrentie van de Commissie om een onderhoud, waarop zij aanboden bij de vaststelling van de feiten hun "medewerking" te verlenen. Deze "medewerking" hield in, dat de banken - in plaats van het verzoek om inlichtingen te beantwoorden - de feiten "vrijwillig" uiteen zouden zetten en van deelname aan een hoorzitting zouden afzien. Als tegenprestatie zou de directeur-generaal de eis om het verzoek om inlichtingen te beantwoorden laten vallen en slechts een "matige" geldboete opleggen. De directeur-generaal juichte weliswaar in principe de bereidheid van de banken om mee te werken toe, maar wees elke overeenkomst tussen de banken en de Commissie van de hand en maakte duidelijk dat deze procedure net als alle andere procedures zijn loop moest nemen. De verzoeken om inlichtingen dienden derhalve tijdig en volledig te worden beantwoord.

(20) Wat de door de banken voorgestelde "vrijwillige" uiteenzetting van de feiten betreft stelde de directeur-generaal, dat het de banken uiteraard vrijstond om, onafhankelijk van de volledige beantwoording van het verzoek om inlichtingen binnen de daarvoor gestelde termijn, de Commissie feiten mee te delen die niet onder dit verzoek vielen. De Commissie zou in ieder afzonderlijk geval nagaan, of dergelijke feiten waren meegedeeld en - indien dit inderdaad het geval was - of deze feiten een wezenlijke bijdrage leverden aan de vaststelling van een inbreuk en daardoor eventueel als "medewerking" konden worden bestempeld die recht geeft op een vermindering van de geldboete.

(21) Vervolgens beantwoordden alle adressaten het verzoek om inlichtingen. Sommigen waren van mening dat zij het grootste deel van het verzoek om inlichtingen niet behoefden te beantwoorden, en dat zij de betrokken documenten en vragen derhalve - in het kader van de genoemde "medewerking" - op vrijwillige basis konden indienen respectievelijk beantwoorden. De Commissie wees deze rechtsopvatting als onjuist van de hand.

(22) Niet lang daarna verstrekten de grootste banken de Commissie een als "gemeenschappelijke beschrijving van de feiten" aangeduid document, waarin zij de historische context van het kartel uitvoerig beschreven en de inhoud van de afzonderlijke gespreksronden die uit de in beslag genomen documenten en overgelegde bewijsstukken naar voren kwam, kort samenvatten en vanuit hun gezichtspunt beoordeelden. Tegelijkertijd dienden zij de door de Commissie in beslag genomen en de volgens artikel 11 van Verordening nr. 17 over te leggen documenten nogmaals in. Om de eventuele meerwaarde van deze documenten ten opzichte van de documenten die in het kader van de beschrijving van de feiten waren voorgelegd voor het lopende onderzoek te kunnen beoordelen, verzocht de Commissie de banken haar mee te delen of, en zo ja, welke van deze documenten de Commissie nog niet bekend waren. De banken achtten dit echter niet mogelijk en ook niet noodzakelijk.

(23) Op 13 september 1999 zond de Commissie de betrokken banken de mededeling van punten van bezwaar die zij op 11 september 1999 had vastgesteld. Na inzage in het dossier en de schriftelijke opmerkingen van de banken vond op 18 en 19 januari 2000 een mondelinge hoorzitting plaats. Op 22 november 2000 zond de Commissie de betrokken banken de aanvullende mededeling van punten van bezwaar van 21 november 2000 toe.

(24) Op 5 februari 2001 deden alle betrokken banken de Commissie (naast een reeks andere documenten) een als "aanvullende gemeenschappelijke beschrijving van de feiten" aangeduid document toekomen, waarin zij hun versie van de in de aanvullende mededeling van punten van bezwaar beschreven feiten weergaven. Na de inzage in het dossier en de schriftelijke opmerkingen van de banken vond op 27 februari 2001 een tweede mondelinge hoorzitting plaats.

5. ACHTERGROND, OPBOUW, WERKING EN DOEL VAN HET "LOMBARD"-NETWERK

(25) Alvorens een chronologische opsomming wordt gegeven van de kartelbijeenkomsten die in de jaren 1994 tot 1998 hebben plaatsgevonden (zie vanaf hoofdstuk 7), dient hier kort op de historische achtergrond evenals op de organisatie, de werking en het doel van het Lombardnetwerk te worden ingegaan.

(26) De kennis van de Commissie is rechtstreeks afkomstig van documenten uit de betrokken periode (verslagen van vergaderingen, interne nota's, correspondentie, enz.), die tijdens de onaangekondigde verificaties in beslag zijn genomen of in het kader van verzoeken om inlichtingen moesten worden ingediend(37).

5.1. Achtergrond

(27) De Oostenrijkse wet op het kredietwezen ("KWG") van 1979 bood verenigingen van banken en afzonderlijke banken de mogelijkheid om overeenkomsten te sluiten met betrekking tot de rente voor spaardeposito's, zowel met een opzegtermijn van drie maanden (de zogenaamde "Eckzinsabkommen" (prime rate-overeenkomst)(38)) of met een vrij te bepalen opzegtermijn (de zogenaamde "Habenzinsenabkommen" (creditrente-overeenkomst)(39)), alsmede met betrekking tot reclame (het zogeheten "Wettbewerbsabkommen"(mededingingsovereenkomst)(40)). Naar aanleiding van het begin jaren tachtig geconstateerde zwakke rendement van de Oostenrijkse banken verlengde de wetgever de wet op het kredietwezen (1986) en richtten de banken hunnerzijds een richttarievenkartel op voor de rente op leningen en op deposito's (de zogenaamde "Ordnungspolitische Vereinbarungen" (reguleringsovereenkomsten), 1985). Enkele gespreksronden - leningenronde, depositoronde, miniLombard - zijn in deze periode ontstaan.

(28) In de zomer van 1989 werden de reguleringsovereenkomsten weer afgeschaft(41). Omdat de kredietinstellingen evenwel moeite hadden hun rentetarieven doelmatig vast te stellen zonder te kunnen terugvallen op verbindende afspraken, troffen zij vervolgens in het kader van het netwerk regelingen over de leningen- en depositorente.

(29) Het belang van dergelijke afspraken vanuit het oogpunt van het kartelrecht was toen reeds bekend:

(30) Op 1 februari 1991 verzocht de Oostenrijkse "Arbeiterkammertag" (bijeenkomst van de Arbeiterkammer, orgaan dat alle werknemers vertegenwoordigt) de kartelrechtbank om in totaal negen banken te gelasten, de door deze banken voorgenomen invoering respectievelijk verhoging van de kosten voor het aanhouden van een girorekening als kartel aan te melden. Volgens deze "Arbeiterkammertag" kon de uniforme invoering respectievelijk verhoging van dergelijke kosten vanaf 1 januari 1991 slechts het gevolg zijn van afspraken.

(31) Toen de kartelrechtbank de verzoekende partij in het gelijk stelde maakten de betrokken banken de zaak aanhangig bij het Hooggerechtshof voor kartelzaken (KOG), dat de afspraken over de gemeenschappelijke gedragslijn respectievelijk de coördinatie van dit gedrag bij de verhoging respectievelijk invoering van de kosten aanmerkte als een handelwijze die uitsluitend gericht was op "[...] de beperking van de mededinging ten aanzien van cliënten die een girorekening wensen te voeren respectievelijk te openen"(42).

(32) Met de naderende toetreding van Oostenrijk tot de Europese Economische Ruimte werd meer aandacht geschonken aan de toepasselijkheid van het Europese kartelrecht. In september 1992 verscheen een artikel met de titel "Bankenkartelle im EWG" ("Bankkartels in de EER") in het meest vooraanstaande tijdschrift voor bankrechtelijke vraagstukken, waarin de gevolgen van de toetreding van Oostenrijk tot de Europese Economische Ruimte uitvoerig werden besproken. Na een uitgebreide uiteenzetting over de geldende rechtspraak van het Europese Hof van Justitie respectievelijk de beschikkingspraktijk van de Commissie kwam de auteur tot de conclusie, dat "het Oostenrijkse bankwezen er goed aan [zou] doen, de verschillende overeenkomsten, besluiten, circulaires, aanbevelingen [...] op hun verenigbaarheid met de EER te toetsen. [...] Dergelijke overeenkomsten zullen reeds vóór de toetreding moeten worden gewijzigd, anders zullen zij volledig moeten worden afgeschaft"(43).

(33) Eveneens in 1992 verscheen in een door een bekende hoogleraar uitgegeven verzamelbundel "Banken im Binnenmarkt" ("Banken in de interne markt") een uitvoerig opstel over het onderwerp "EWG-Kartellrecht und Banken" ("EEG-kartelrecht en banken"). Daarin werd allereerst uiteengezet, dat het begrip "beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten" door de Gemeenschapsinstellingen "dikwijls zeer ruim uitgelegd" wordt en "in ieder geval" van toepassing is, wanneer een kartel "zich over het gehele grondgebied van een lidstaat uitstrekt". De auteur kwam vervolgens tot de conclusie dat afspraken over rentetarieven - voor zover deze na het verstrijken van de reguleringsovereenkomsten nog altijd werden gemaakt - in de Europese Economische Ruimte alsook in de Gemeenschap vanuit het oogpunt van het mededingingsrecht ongeoorloofd waren. Dat de Commissie voor dergelijke regelingen vrijstelling zou verlenen achtte hij "volledig onrealistisch"(44).

(34) Toen in september 1993 een door BA, CA, Erste, RZB, ÖVAG, PSK en BAWAG gemeenschappelijk opgesteld strategiedocument inzake uniforme berekeningsgrondslagen en minimumrentevoeten in de media bekend werd (zie ook overweging (74)) maakte een vertegenwoordiger van de Weense "Arbeiterkammer" in het openbaar het verwijt dat er een kartelafspraak was gemaakt. De betrokken banken wezen dit verwijt van de hand met het argument, dat er door de directies van de banken geen besluiten ter zake waren genomen. In een brief van 28 maart 1993 aan CA stelde de "Bank für Tirol und Vorarlberg" zich op het standpunt, dat met het oog op de "verrassende bekendmaking van het document onder de titel Gedragskartel (Verhaltenskartell) [...] over de concrete stappen nog overlegd" moest worden(45).

(35) Ondanks de onmiskenbare onverenigbaarheid van hun afspraken met het kartelrecht van de Gemeenschap - zie slechts de in de overwegingen (32) en (33) genoemde artikelen in de publicaties over dit onderwerp - toonden de banken zich niet onder de indruk van de naderende toepasselijkheid van de mededingingsregels van de Gemeenschap. Wat de mededingingsovereenkomst betreft bijvoorbeeld - waarin reclame met rentetarieven aan banden werd gelegd en die daarom in een van de bovengenoemde artikelen als "ongetwijfeld volledig onder het EEG-kartelverbod vallend" was aangemerkt - werd in december 1993 voorgesteld, deze afspraken ook na 1 januari 1994 voort te zetten. Na een gesprek dat eind december 1993 plaatsvond tussen de [vertegenwoordigers] van BA, CA en RZB bleek, dat CA, RZB en PSK deze afspraken wensten voort te zetten, doch BAWAG niet. De [vertegenwoordiger] van BA noteerde vervolgens in zijn aantekeningen dat "zo snel mogelijk met [...] [vertegenwoordiger van BAWAG] een gesprek moest worden gevoerd"(46). Inderdaad was het vermijden van reclame met rentetarieven een regelmatig terugkerend thema van de sindsdien tussen de Oostenrijkse banken gemaakt afspraken.

(36) Op 1 januari 1994 trad Oostenrijk toe tot de Europese Economische Ruimte. Op dezelfde datum werd de wet op het bankwezen van 1994 van kracht, die ook de laatste wettelijke grondslagen voor eventuele regelingen tussen de kredietinstellingen wegnam. Op 1 januari 1995 werd Oostenrijk lid van de Europese Unie.

(37) De banken maakten echter geenszins een einde aan de afspraken, die duidelijk in strijd waren met het EER/EG-mededingingsrecht, doch zetten hun talrijke gespreksronden ook na 1 januari 1994 voort. Het Lombardnetwerk bleef in onverminderde omvang bestaan als instrument voor de veelvuldige afspraken en regelingen tussen de deelnemende banken. De banken stonden namelijk op het standpunt dat kartelafspraken in het bankbedrijf "er altijd al bijgehoord hadden"(47) en waren derhalve geenszins van plan, hierin nu - alleen omdat het Europese kartelrecht van toepassing was - verandering te brengen.

(38) De Oostenrijkse pers bleef echter argwanend, en telkens wanneer rentetarieven en kosten werden gewijzigd klonk het verwijt van "kartelachtig prijsbeleid"(48) of "duidelijke afspraken"(49) of werd het al of niet bestaan van "renteafspraken" aan de orde gesteld(50).

(39) Uit talrijke documenten blijkt inderdaad dat de banken zich zeer bewust waren van de relevantie van hun afspraken in het licht van het kartelrecht.

(40) Tijdens een in oktober 1994 gehouden gespreksronde over de verhoging van de overmakingskosten werd "op de kartelrechtelijke aspecten (van de transacties met cliënten) gewezen" en geconstateerd "dat in de EU een principieel andere [dan de Oostenrijkse; opm.] rechtsopvatting heerst. De juridische afdelingen van de afzonderlijke instellingen moeten deze EU-problematiek onderzoeken"(51).

(41) Bij een bespreking in november 1994 over tarieven in het grensoverschrijdende betalingsverkeer kon "de vraag of de banken met de vaststelling van een interbancair tarief inbreuk maakten op de kartelwetgeving, niet onmiddellijk worden beantwoord"(52).

(42) Tijdens een bespreking van maart 1995 werd vastgesteld dat met het oog op het voortzetten van dergelijke gespreksronden "de eventuele gevolgen in het licht van het EU-kartelrecht te zijner tijd moeten worden onderzocht"(53).

(43) Tijdens een bespreking in mei 1995, die opnieuw over de prijscoördinatie door banken ging, werd een verslag (kennelijk een intern document van GiroCredit) besproken, waarin de vraag werd onderzocht "of de geregeld in de 'bankronde buitenland' gevoerde gesprekken, waarbij de interbancaire tarieven tussen de Oostenrijkse banken worden afgesproken, vanuit het oogpunt van het kartelrecht bezwaarlijk zijn". Het verslag komt tot de conclusie dat "de afspraken over de interbancaire tarieven ook volgens het EU-recht als een mededingingsbeperking moeten worden beschouwd". Dit zou "tot de inleiding van onderzoeksmaatregelen van de EU-Commissie en het opleggen van aanzienlijke straffen kunnen leiden"(54).

(44) Op 24 mei 1996 bevestigde een "directielid van een bank die anoniem wilde blijven" tegenover Austria Presse Agentur "de behoefte in bankkringen om bepaalde afspraken te maken"; hij merkte echter tevens op dat de in de jaren tachtig gebruikelijke renteafspraken (zie overweging (27)) thans "om kartelrechtelijke redenen" niet meer mogelijk waren(55). Dat deze ongeoorloofde afspraken onverminderd werden voortgezet liet dit directielid wijselijk onvermeld.

(45) Bij een bespreking in oktober 1996 kwamen de deelnemers tot de conclusie, dat geen van de met betrekking tot het besproken onderwerp uitgewerkte varianten een "uitweg uit de kartelrechtproblematiek bood"(56).

(46) Het besef dat hun afspraken vanuit kartelrechtelijk oogpunt een probleem vormden bracht de deelnemende instellingen er tenslotte toe concrete voorzorgsmaatregelen in overweging te nemen.

(47) Tijdens een bespreking in november 1997 stelde een deelnemer voor om uit voorzichtigheid in de toekomst "van dergelijke vergaderingen geen verslagen meer te maken". Ook werd de juridische afdeling van een instelling om advies gevraagd; de praktische aanbeveling van de desbetreffende jurist liet aan duidelijkheid niets te wensen over: "vernietiging van eerdere verslagen"(57).

(48) Andere voorstellen om de afspraken te verdonkermanen waren het "omdopen (bv. marktobservaties)"(58) van interne notities ter zake evenals de terugzending ervan aan de desbetreffende auteur ter "vernietiging"(59). Verslagen droegen nu de aanduiding "strikt vertrouwelijk!"(60).

(49) Bij een bespreking in mei 1998 meldde een deelnemer opnieuw dat er door de juridische afdeling van zijn instelling "op de problematiek van de verslagen [...] in het licht van kartelrechtelijke bezwaren" was gewezen. Er moest "daarom geen verslag van de onderhavige bespreking worden opgesteld"(61).

(50) In een radio-interview van februari 2000 verklaarde [een vertegenwoordiger] van een van de betrokken banken dat de Oostenrijkse banken hun afspraken hadden "moeten beëindigen". Omdat dit nog niet gebeurd was, "zullen we moeten betalen"(62).

5.2. De afzonderlijke gespreksronden, de onderlinge betrekkingen en de rol van de centrale instellingen

(51) De afspraken waren verstrekkend, uiterst geïnstitutionaliseerd, sterk met elkaar verweven en bestreken het gehele nationale grondgebied - "tot in het kleinste dorp", zoals een van de banken het treffend formuleerde(63). Voor elk bankproduct was er een afzonderlijke gespreksronde, waaraan de bevoegde medewerkers van het tweede of derde managementniveau deelnamen. Deze inhoudelijke scheiding werd in de praktijk echter niet strikt aangehouden. Soms werden inhoudelijk samenhangende vraagstukken, die zich over verschillende gespreksronden uitstrekten, in een en dezelfde ronde behandeld. De afzonderlijke ronden vormden een organisch geheel.

1) Lombardclub, deelgespreksronden, speciale ronden, regionale ronden(64)

a) Als hoogste instantie kwamen maandelijks, met uitzondering van de vakantiemaand augustus, de [leidinggevende vertegenwoordigers] van de grootste Oostenrijkse banken bijeen ("Lombardclub"). Naast onderwerpen van algemeen belang waarbij de mededinging geen rol speelde - wat de deelneming van vertegenwoordigers van de Oostenrijkse nationale bank ("OeNB") verklaart - bespraken [zij] hierin wijzigingen van rentevoeten, voorwaarden, maatregelen op het gebied van reclame enz.

b) Een niveau lager werden de deelgespreksronden gehouden die betrekking hadden op producten. Het belangrijkst waren de zogenaamde "leningenronden" en "depositoronden", die, zoals de naam reeds zegt, betrekking hadden op het overleg over de rente op leningen en deposito's en die hetzij afzonderlijk hetzij als gemeenschappelijke gespreksronden ("Aktiv- und Passivrunden") plaatsvonden. Vooral tussen deze ronden en het niveau van de Lombardclub daarboven bestond een levendige informatiestroom: zo deelde bijvoorbeeld [een bankvertegenwoordiger] het in de Lombardclub bereikte resultaat mee aan een vertegenwoordiger van dezelfde bank in de depositoronde, die er op zijn beurt "maandag in de nationale leningen- en depositoronde rekening mee zou houden"(65).

c) Zowel van de Lombardclub als van de Weense leningen- en depositoronden ging een signaalwerking uit naar de veelvuldige en talrijke "regionale ronden", die periodiek in alle Oostenrijkse bondslanden werden gehouden. In enkele bondslanden werd zelfs de hiërarchische rangorde van "Lombard"- en deelgespreksronden nagebootst.

d) In omgekeerde richting vloeiden de in de bondslanden verzamelde standpunten naar de vergaderingen van de "nationale leningen- en/of depositoronden", waarin de vertegenwoordigers van de Weense banken met hun collega's uit de bondslanden bijeenkwamen; de hier genomen besluiten waren in principe op het gehele grondgebied van Oostenrijk van toepassing.

e) Voor, inter alia, het wholesale-bankbedrijf, het retailbedrijf met betrekking tot zelfstandige ondernemers en de sectoren hypothecair krediet en woningkrediet bestonden er afzonderlijke speciale ronden (met name "miniLombard", "Großkundenbetreuerrunde" (key account managementronde), "Freiberuflerrunde" (vrije-beroepenronde), "Hypothekarloge" (hypotheekloge), "Wohnbaubanken-Passivrunde" (depositoronde-"woningbouwbanken").

f) Tenslotte vonden er regelmatig een groot aantal andere gespreksronden plaats over onderwerpen op het gebied van de mededinging: in de "Treasurerrunde" (thesaurierronde) werden zowel vraagstukken op het gebied van de openbare financiering als op het gebied van de voorwaarden besproken, in de verschillende betalingsverkeersronden (met name "Zahlungsverkehrsrunde" (betalingsverkeersronde), "Bankenrunde Ausland" (buitenlandronde) en "Organisationskomitee der österreichischen Kreditinstitutsverbände" (organisatiecomité van de Oostenrijkse verenigingen van kredietinstellingen)) kwamen onder meer kosten en tarieven in het betalingsverkeer, in de "Exportklub" (exportclub) onder meer de voorwaarden van exportfinanciering en in de "Bankenrunde Wertpapiere" (effectenronde), minimumprovisies, kosten en voorwaarden aan bod.

g) Van al deze speciale ronden valt vooral de "Controllerrunde" (controllerronde) op, waaraan [vertegenwoordigers] van de controlling-afdelingen van de grootste Oostenrijkse banken deelnamen. Daarbij werden bijvoorbeeld uniforme berekeningsgrondslagen en gemeenschappelijke voorstellen voor een verbetering van de winstgevendheid geformuleerd. Daardoor verhoogden de banken onderling de transparantie van hun kosten- en berekeningselementen.

(52) Tussen al deze ronden door, die zich vooral op kredieten depositovoorwaarden evenals op kosten richtten, werd regelmatig informatie uitgewisseld. Dikwijls werd overleg in de ene gespreksronde uitgesteld totdat in een andere ronde overeenstemming was bereikt. Het uiteindelijke resultaat van de hiërarchische suprematie van de Lombardclub was dat bij controverses een principebesluit van deze instantie werd afgewacht, terwijl bij minder moeilijke besluiten een bevestiging "in de volgende Lombard niet als noodzakelijk werd beschouwd"(66).

(53) Met het oog op de uitvoering van de (of coördinatie met de) in de genoemde Weense gespreksronden gemaakte afspraken op het gehele Oostenrijkse grondgebied was er ook een regelmatige informatiestroom naar de verschillende regionale ronden in de bondslanden en van deze ronden naar de centrale gespreksronden in Wenen. Soms zonden de regionale ronden vertegenwoordigers naar de nationale leningen- en/of depositoronden. Zo nam bijvoorbeeld een medewerker van een Karinthische bank regelmatig "als vertegenwoordiger van Karinthië" aan de nationale ronden deel, om vervolgens de "Karinthische bankenronde" terzake in te lichten(67).

(54) De in de verschillende ronden bereikte resultaten werden binnen de instellingen aan de directie doorgegeven, waar zij ofwel direct werden uitgevoerd ofwel in het besluitvormingsproces werden opgenomen.

(55) De betekenis van dit fijnmazige netwerk van regelmatige en uitgebreide overlegsessies en afspraken voor de deelnemende instellingen kan ook kwantitatief worden geschetst. In de periode waarop dit onderzoek betrekking heeft (1 januari 1994 tot eind juni 1998) vonden alleen al in Wenen, d.w.z. zonder de talrijke regionale ronden in aanmerking te nemen, ten minste 300 bijeenkomsten plaats. Omgezet in werkdagen betekent dit, dat - alleen in Wenen - ongeveer om de vier dagen een bijeenkomst werd gehouden.

(56) Tenslotte waren er ook buiten dit geïnstitutionaliseerde netwerk om talrijke contacten tussen de vertegenwoordigers van de deelnemende banken - deels op het hoogste niveau - over rentetarieven en kosten.

(57) De banken pleegden ook overleg over de wijze waarop mededinging van concurrenten uit naburige sectoren kon worden vermeden. Om bijvoorbeeld te voorkomen dat de tussen de banken gemaakte afspraken over woningkredietcondities "door te lage aanbiedingen van verzekeringen zouden worden gedwarsboomd", werd afgesproken "hierover gesprekken met de verzekeringssector te voeren"(68).

2) De rol van de centrale instellingen van de Sparkassengroep, de Raiffeisen- en de Volksbankengroep: interne en onderlinge coördinatie

(58) Hier moet nader worden ingegaan op de bijzondere rol van de centrale instellingen van Erste (voorheen GiroCredit), RZB en ÖVAG in het netwerk. De historisch gegroeide en langdurig door deze instellingen vervulde rol van coördinator en vertegenwoordiger van de dienovereenkomstige bankgroep op de Oostenrijke bankmarkt kwam het naadloos functioneren van het Lombardnetwerk rechtstreeks ten goede. Enerzijds organiseerden de centrale instellingen de onderlinge uitwisseling van informatie tussen Wenen en de Bondslanden binnen de desbetreffende bankgroep, en anderzijds vertegenwoordigden zij de belangen van hun groep jegens de andere groepen in het kartel.

(59) Voor een systematische en vlotte feedback tussen de Weense en de regionale gespreksronden was het van belang over zo goed mogelijk functionerende communicatiekanalen te beschikken. In het geval van de in geheel Oostenrijk opererende grote banken verliepen deze informatiestromen tussen de hoofdkantoren in Wenen en de Bondslanden, maar de "meervoudige" bankgroepen maakten gebruik van speciaal daartoe ingevoerde groepsinterne informatie- en vertegenwoordigingsmechanismen.

(60) In haar hoedanigheid van centrale instelling zorgde GiroCredit/Erste voor de informatie-uitwisseling tussen de instellingen van de Sparkassengroep in de bondslanden. Binnen de Raiffeisen- en Volksbankengroep werd deze rol door RZB respectievelijk ÖVAG als toenmalige centrale instelling vervuld. Nadere details en illustratieve voorbeelden van deze uitgekiende vertegenwoordigings- en informatiemechanismen worden in hoofdstuk 12.3 gegeven.

(61) Daarnaast behartigden de centrale instellingen in de kartelbijeenkomsten niet alleen hun eigen belang, maar ook de belangen van hun groep. De andere deelnemers aan het kartel beschouwden de centrale instellingen dan ook als vertegenwoordigers van de desbetreffende groep. De afspraken werden derhalve niet louter tussen de afzonderlijke instellingen, maar ook tussen de groepen gemaakt, zoals uit de volgende voorbeelden blijkt.

(62) Zo kondigde BAWAG aan dat hij zijn besluit over een voorgenomen renteverlaging "per fax aan de andere sectoren zou meedelen, die zich daar vervolgens naar zouden richten"(69); eerst vond "de meningsvorming in de afzonderlijke sectoren" plaats, voordat tussen de groepen onderling "verder onderhandeld kon worden"(70); alvorens de afgesproken maatregel ten uitvoer werd gelegd werd bovendien nog "telefonisch ruggespraak met de andere sectoren"(71) gehouden; bij een particulier-kredietronde werd - met GiroCredit, RBW(72) en ÖVAG als adressaten - "aan alle sectoren het verzoek gericht om de ronden in de bondslanden te activeren"(73); een andere keer werd "de Raiffeisensector verzocht, de aanbiedingen van kleinere Raiffeisenkassen sterker te verlagen"(74). ÖVAG deelde de overige deelnemers aan het kartel bijvoorbeeld mee: "VB-sector: KSB [=Kapitalsparbücher; opm.] verlaagd"(75), of "Volksbankensector is voor verlaging met 1/2 % [...]"(76); "GiroCredit/Sparkassen" deelde de overige deelnemers mee: "Verlaging bij deposito's met bonusregeling gecoördineerd met spaarbanken in de bondslanden"(77). Begin 1997 kon tot tevredenheid van de deelnemers aan het kartel worden vastgesteld, dat "alle sectoren intussen de verlagingen hadden doorgevoerd waartoe eind 1996 was besloten"(78).

5.3. Het verloop van de gespreksronden

(63) Tijdens hun bijeenkomsten en vooral bij de ronden die uitdrukkelijk de voorwaarden tot onderwerp hadden, probeerden de deelnemers steeds om consensus te bereiken over de vaststelling van deze voorwaarden. Zoals in de hoofdstukken 7 tot en met 11 uitvoerig zal worden uiteengezet, verliepen deze bijeenkomsten altijd volgens eenzelfde patroon.

(64) De aanleiding voor de bijeenkomsten waren dikwijls door de Nationale Bank voorgenomen wijzigingen in de officiële rentetarieven(79), waarna de banken terstond samenkwamen "met het oog op de gemeenschappelijke bespreking van de te nemen maatregelen"(80). In veel gevallen was een verlaging van de officiële rentetarieven voor de banken aanleiding om de depositorente onmiddellijk te verlagen, zonder echter tegelijk ook de rente op leningen te verlagen, aangezien zij "slechts bij een wijziging van de rentesituatie van asymmetrische renteontwikkeling konden profiteren"(81). Een dergelijke "asymmetrische" doorberekening(82) van verlagingen van de officiële rentetarieven, die de banken - ten koste van de consumenten - aanzienlijke rentebaten opleverden, had slechts kans van slagen indien van tevoren afspraken werden gemaakt. Het "uitdrukkelijke doel van alle desbetreffende ronden"(83) was derhalve om de verlaging van de rente op leningen in onderling overleg uit te stellen.

(65) Bij de aanvang van de besprekingen verzocht de vertegenwoordiger van de "gastheer" allereerst "om bijdragen aan de discussie over de huidige renteontwikkeling"(84), waarop de deelnemers om beurten uiteenzetten welke reactie (d.w.z. een bepaalde renteverlaging of -verhoging) hun instelling op dat moment passend achtte - "behoudens overleg met de overige instellingen"(85). Dikwijls begonnen de vergaderingen ook met een debriefing over voorafgaande gemeenschappelijke acties. Wanneer alle meningen en voorstellen - bijvoorbeeld om de rentevoet voor een bepaald product "in ruil voor een afspraak"(86) over een ander product te verlagen - op tafel lagen (en soms eerst "door alle aanwezigen onderschreven"(87) of "door bijna alle deelnemers volstrekt van de hand gewezen"(88) waren), begonnen de onderhandelingen over de gemeenschappelijke handelwijze. Soms hadden afzonderlijke banken hun standpunt reeds vóór de kartelbespreking onderling "volledig gecoördineerd", zoals bijvoorbeeld in het kader van de "gesprekken tussen [...]" ter voorbereiding van een depositoronde in juli 1995(89). Tenslotte werden de voorstellen "in stemming gebracht"(90) of werd een "compromis"(91) bereikt.

(66) De onderhandelingen leidden geregeld tot concrete resultaten. In hun notulen en aantekeningen merkten de banken dan bijvoorbeeld op: "Na moeizame onderhandelingen [...] werd het volgende resultaat bereikt"(92); "daarbij werd overeenstemming over een algemene renteverlaging bereikt"(93); "er werden maximumrentetarieven" overeengekomen(94); de verhoging van de voorwaarden voor bedrijfsleningen werd "door de grote Weense banken als volgt concreet afgesproken"(95); "voor geheel Oostenrijk [werden rentevoeten] vastgesteld"(96); er werden concrete minimumtarieven "als leidraad vastgesteld respectievelijk bekrachtigd"(97) of "overeengekomen"(98); er werd "overeenstemming" over de renteverlaging bereikt(99); na langdurige discussie "kon uiteindelijk een algemene renteverlaging worden doorgevoerd"(100); er "heerste consensus" over de renteverlaging(101); over de verlaging van de rente op deposito's evenals over de invoering van "minimumadministratiekosten" werd "overeenstemming" bereikt(102); "Besloten [werd] geen reclame meer te maken met rentetarieven"(103); met betrekking tot het passiefbedrijf werden "de volgende tariefverlagingen overeengekomen"(104); er werden voor kredieten in vreemde valuta's "de volgende afspraken gemaakt"(105), de deelnemers zouden "de in onderling overleg vastgestelde aanbevelingen in hun sector toepassen"(106).

(67) Het lukte de banken niet altijd om meteen overeenstemming te bereiken. Er waren voor het gemeenschappelijke besluitvormingsproces dikwijls - via "voorlopige beslissingen"(107), "verdere overeenstemming"(108), "precieze coördinatie"(109), "vooroverleg"(110) of "eindoverleg"(111) - verscheidene gespreksronden nodig (meestal Weense leningen- en/of depositoronde, miniLombard, nationale leningen- en/of depositoronde en Lombardclub)(112).

(68) Bleek de nauwe en intensieve coördinatie binnen het netwerk zelf ontoereikend, dan moesten de voorwaarden buiten de bevoegde ronden worden "uitonderhandeld"(113), hetzij in het kader van extra "overleg en afspraken", "nader telefonisch overleg"(114), "telefonisch contact tussen de instellingen"(115) of via "zo snel mogelijk telefonisch contact en coördinerend overleg op leidinggevend niveau"(116).

(69) Wanneer voor het betrokken bankproduct eenmaal overeenstemming was bereikt, dan konden de "uitvoeringstermijnen" of de "uiterste termijn voor de overeengekomen tenuitvoerlegging van de renteverlagingen afgesproken" worden(117). Soms werd voor de tenuitvoerlegging nog eenmaal "telefonisch overleg met de andere sectoren" gepleegd(118).

(70) Zelfs de voorlichting van het publiek over de afgesproken maatregelen werd door de banken onderling geregeld in de vorm van "overeengekomen voorlichtingsregels"(119).

(71) Dikwijls konden de banken uiteindelijk echter geen overeenstemming bereiken; dit werd bijvoorbeeld als volgt vastgelegd: [er werd] "in de Lombardzitting geen overeenstemming over condities bereikt"(120); [met betrekking tot de kapitaalspaarrekeningen] kon "aanvankelijk geen overeenstemming" worden bereikt(121); men kon niet "tot een gezamenlijk standpunt komen" en moest daarom in een andere ronde "verder onderhandelen"(122); de gezamenlijk ondernomen poging [om de rente op "Barvorlagen" te verlagen] leek "voorlopig mislukt"(123); [op het gebied van de rente op leningen] konden "de in de laatste ronde gestelde ambitieuze doelen grotendeels niet bereikt" worden(124).

(72) De instellingen die af en toe zonder voorafgaande overeenstemming de voorwaarden wijzigden, veroorzaakten daarmee "opschudding" in de desbetreffende gespreksronden en stelden zich daar bloot aan de soms hevige kritiek van de overige concurrenten. Dergelijke "volledig onverwachte" - want "kennelijk geheimgehouden" - maatregelen werden door "alle andere instellingen als onverstandig beschouwd", omdat zij "in strijd waren met het uitdrukkelijke doel van alle desbetreffende ronden"(125). Indien een instelling dan al "onverwachte rentewijzigingen" meende te moeten vaststellen, dan diende op zijn minst "een uitvoerige voorlichting van alle deelnemers aan de leningenronde plaats te vinden". De overige instellingen restte in dergelijke gevallen niets anders dan overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijke reactie op deze - als "solo-optreden" gedoodverfde - stappen. De ergernis over deze incidentele "eigengereidheid" was in een geval zo groot, dat gedreigd werd de betrokken bank uit het kartel te zetten(126).

5.4. Het doel

(73) Het doel van de onderhavige afspraken was, de mededinging tussen de deelnemende ondernemingen op de in de gespreksronden behandelde gebieden te beperken en te vervalsen. De afspraken en onderling afgestemde maatregelen waren bedoeld om de rentabiliteit van de banken te verbeteren ten koste van de consumenten. Het achterwege laten van kartelafspraken - die volgens de banken voor een "redelijke mededinging" zorgden - zou daarentegen tot "marge-erosie" leiden(127). De deelnemende banken hebben dit doel zelf meermalen schriftelijk vastgelegd, zoals uit de volgende voorbeelden blijkt.

(74) In het onder overweging (34) genoemde strategiedocument dat door BA, CA, Erste, RZB, ÖVAG, PSK en BAWAG gemeenschappelijk is opgesteld, wordt voorgesteld de mededinging "op een draaglijk niveau te brengen en te houden". Een "prijzenoorlog" werd door de banken als "fout" bestempeld en diende voortaan "gemeenschappelijk te worden vermeden", omdat deze "onmiddellijk door concurrenten zou kunnen worden nagebootst". Tot de maatregelen die "gezamenlijk dienden te worden getroffen" behoorden met name de vaststelling "van nieuwe kosten en provisies" (zoals administratiekosten, transactiekosten of bewaarloon)(128).

(75) De nationale depositoronde van 22 februari 1995 werd met de volgende woorden ingeleid: "De uitwisseling van ervaringen inzake voorwaarden in de gehele banksector is in het verleden steeds weer een nuttig instrument gebleken om een ongecontroleerde prijsconcurrentie te voorkomen. Tegen deze achtergrond dient ook deze nationale depositoronde [...] een gerichte en verstandige benadering te volgen bij de vaststelling van de voorwaarden van alle banken. Uit de huidige renteontwikkeling blijkt zeer duidelijk dat het opnieuw noodzakelijk is bijeen te komen en problematische prijsontwikkelingen tegen te gaan. Ik hoop dat het u vandaag zal lukken, [...] deze renteopdrijvende tendensen een halt toe te roepen. [Ik] hoop, dat er ten gunste van uw instellingen constructieve oplossingen zullen worden gevonden"(129).

(76) Met het oog op een "vermindering van de huidige genadeloze concurrentie"(130) diende, door een "gedisciplineerd marktgedrag", en met name door de "volledige naleving" van de "afgesproken [...] minimumrentetarieven", de "overdreven concurrentie" te worden ingedamd(131).

(77) Het uitdrukkelijke "doel" van de nationale leningen- en depositoronde was onder meer om "een zoveel mogelijk gecoördineerde aanpak vast te leggen, zowel in de leningen- als in de depositosector"(132) en "zoveel mogelijk tot een uniforme aanpak bij de verlaging van de depositovoorwaarden te komen"(133).

(78) Het economische belang van de banken bij deze afspraken wordt in een notitie over de bijzondere particulier-kredietronde van 30 april 1996 samengevat: "Indien de genoemde minimumtarieven ingang vinden, dan zou dit de facto neerkomen op een renteverhoging en een verruiming van de marges"(134). Andere voorbeelden van de door de banken ten koste van de consumenten behaalde voordelen zijn de zogenaamd "asymmetrische" doorberekening van verlagingen(135) van de officiële rente, waarbij de rente op deposito's onmiddellijk wordt verlaagd, zonder dat evenwel tegelijkertijd de rente op leningen wordt verlaagd. De banken waren zich ervan bewust, dat zij "slechts bij een wijziging van de rentesituatie van een van asymmetrische renteontwikkeling konden profiteren"(136). Dit gecoördineerde uitstel bij het verlagen van rente op leningen leverde de banken een aanzienlijke rentewinst op en was derhalve het "uitdrukkelijke doel van alle desbetreffende ronden"(137).

(79) De banken kwamen overeen geen reclame te maken met leningen- en depositorente teneinde "de overspannen mededingingssituatie tegen te gaan" en concurrentie tussen de banken "op dit informatieniveau te vermijden"(138).

(80) Volgens een dossiernota van 7 maart 1997 hadden de gespreksronden "ten doel, overleg te plegen over maatregelen om het inmiddels weer ernstig uit de hand gelopen concurrentie op het gebied van particuliere financieringen in te dammen. [...] Alle bankvertegenwoordigers wensen dan ook terug te keren naar een iets overzichtelijker concurrentiesituatie"(139).

(81) In een dossiernota over de Weense leningenronde van 5 mei 1997 stond vermeld: "Op 5.5.1997 vond een Weense bijzondere leningenronde ('Wiener-Sonder-Aktivrunde') plaats met het doel, opnieuw minimumgrenzen vast te stellen voor debetrentetarieven voor persoonlijke leningen evenals minimummarges voor vastrentende leningen en leningen in vreemde valuta met het oog op een optimaal rendement"(140). In een andere notitie over deze gespreksronde wordt opgemerkt: "De dramatische afkalving van de winst op leningen heeft bij de vertegenwoordigers van de Weense instellingen tot talloze 'coördinatieronden' geleid, die vooral bedoeld waren om de nieuwe 'activitis' en de dumpingprijzen onder controle te krijgen"(141).

(82) Dat het doel van de gespreksronden beperking van de mededinging was, wordt door enkele banken ook in het geheel niet tegengesproken.

(83) Samenvattend kan worden geconcludeerd dat de deelnemende banken volgens eigen verklaringen door hun "nuttige" en "constructieve" afspraken onderling streefden naar een "gecontroleerde", "redelijke", "genormaliseerde", "gedisciplineerde", "afgezwakte", "bezonnen", "verminderde", "begrensde", "gematigde" en "overzichtelijke" - allemaal eufemismen voor vervalste en beperkte - mededinging.

6. CHRONOLOGISCHE WEERGAVE VAN DE FEITEN: INLEIDING

(84) In de navolgende hoofdstukken wordt beschreven hoe het geïnstitutionaliseerde, sterk vertakte netwerk van veelsoortige en omvattende gespreksronden tot een geregelde en langdurige onderlinge afstemming van het marktgedrag van de deelnemende instellingen leidde.

(85) Hiertoe werd voor een chronologische weergave van de feiten gekozen, met als beginpunt januari 1994, het moment waarop Oostenrijk tot de Europese Economische Ruimte toetrad.

(86) Deze beschrijving richt zich vooral op de gespreksronden die inhoudelijk het meest uitgebreid waren en functioneel het sterkst met elkaar waren verweven: de "Lombardclub", "miniLombard", de "nationale leningen- en/of depositoronden" en de "Weense leningen- en depositoronden" (waaronder de "particulier-kredietronden" en de "vrijeberoepenronden"). Andere gespreksronden dan de hierboven genoemde worden ofwel op de daartoe geëigende plaats besproken of volgens de chronologische beschrijving in afzonderlijke hoofdstukken behandeld. Door plaatsgebrek is het echter in het kader van deze beschikking niet mogelijk, alle gespreksronden van het netwerk - laat staan alle bijeenkomsten - te vermelden of te beschrijven(142).

7. CHRONOLOGISCHE WEERGAVE VAN DE FEITEN: 1994

Februari-maart: "Asymmetrische" doorberekening van de verlaging van de officiële rentetarieven: overeenstemming over de verlaging van de rente op deposito's en handhaving van de rente op leningen; uitschakeling van de mededinging op het gebied van woningkredieten

(87) Nadat de OeNB op 12 februari 1994 het disconto(143) had verlaagd, vond op 18 februari 1994 in de kantoren van BA een Weense depositoronde plaats "om gemeenschappelijk overleg te voeren over de te treffen maatregelen op het gebied van deposito's op spaar- en girorekeningen". Daarbij werd gestreefd naar "overeenstemming over een algemene renteverlaging": een verlaging van de basisrente tot 2,25 % (BAWAG 0,25 % hoger), van de rente op premiespaarproducten tot 4,75 %, op kapitaalspaarrekeningen met 0,25 %, op surrogaatproducten met telkens 0,25 %, op bijzondere overeenkomsten tot 4,75 % in Wenen en 5 % in de bondslanden alsmede een verlaging van de rente op girorekeningen met 0,25 %, zowel aan de credit- als aan de debetzijde(144).

(88) Afgesproken werd deze verlagingen in de week van 7 tot 14 maart 1994 in werking te doen treden. Door deze gecoördineerde renteverlaging konden de banken aanzienlijke extra rentewinst boeken(145). Op 8 maart 1994 [...] [besloten leidinggevende vertegenwoordigers] van Erste om de rente op overdisponering en de debetrente met de overeengekomen 0,25 % te verlagen, waarbij zij uitdrukkelijk verklaarden zich aan de concurrenten te willen conformeren. Ook [...] [leidinggevende vertegenwoordigers] van BAWAG [beriepen] zich bij [hun] besluit tot renteverlaging op de "renteverlagingsronde". CA verlaagde zijn voorwaarden eveneens in de afgesproken periode. Volgens een interne notitie aan [...] [leidinggevende vertegenwoordigers] van NÖ Hypo met als onderwerp "verlaging van de spaardeposito's per 9 maart 1994" bleek uit een telefonische enquête onder de deelnemende banken "dat de concurrentie zich grotendeels, met kleine variaties, aan de opgegeven periode [van de depositoronde] zou houden"(146).

(89) In aansluiting op de Weense depositoronde kwamen op 23 februari 1994 [...] bankvertegenwoordigers in de miniLombard bijeen. Hierbij werd besloten de rente op verstrekte leningen niet te verlagen. Bovendien moest de "grotere vraag van de cliënten naar vaste rentetarieven [...] zo mogelijk tot vijf jaar en ten hoogste tot zeven à acht jaar worden beperkt"(147).

(90) In een interne mededeling aan [leidinggevende vertegenwoordigers] van CA [...] van 22 februari 1994 wordt opgemerkt: "De acht grote Weense banken(148) zijn overeengekomen om bij ruiltransacties a pari ook in extreme gevallen niet met geldmarkt-geld te betalen (indien dit lukt, invoering van een nieuwe minimummarge)"(149).

(91) Op hun maandelijkse vergadering van 9 maart 1994 in de Lombardclub besloten de aldaar aanwezige [vertegenwoordigers] dat "[Vertegenwoordigers] van de vijf nieuwe Wohnbaubanken met elkaar zouden moeten praten over de beginselen van een verstandig beleid op het gebied van de rente op leningen"(150). Het ging hier om de onder andere door BA, BAWAG, CA en Erste tussen 1993 en 1995 uitsluitend met het oog op het verstrekken van woningkredieten opgerichte banken(151). Reden voor de oprichting van deze speciale banken was de gedeeltelijke vrijstelling van vermogensaanwasbelasting op effecten (obligaties), die met het oog op de herfinanciering van commerciële woningfinancieringen werden uitgegeven. Geheel in de geest van de voor alle andere sectoren van het bankbedrijf bestaande gespreksronden werd ook voor deze activiteit een eigen ronde in het leven geroepen, om "een genadeloze concurrentie tussen woningbouwbanken te voorkomen"(152). De eerste vergadering van de "ARGE Wohnbaubanken" (dikwijls "depositoronde - woningbouwbanken" genoemd) werd op 6 februari 1995 gehouden.

April-Juni: Overleg over renteverlaging, het "uit elkaar trekken" van de rente op spaardeposito's en de vaste rentetarieven - noodzaak van een "gezamenlijke krachtsinspanning" om de rentabiliteit te verbeteren

(92) Op 15 april 1994 verlaagde de OeNB opnieuw de officiële rentetarieven. Dit leidde onmiddellijk tot "afzonderlijke telefoongesprekken" tussen NÖ Hypo, PSK en Erste evenals tot een "informele gedachtewisseling" tussen CA, BA, Erste, BAWAG en RBW, waarbij "unaniem gesteld" werd dat deze verlaging niet tot een nieuwe verlaging van de rente op spaardeposito's diende te leiden(153).

(93) Hoewel dus "de sectoren telefonisch waren overeengekomen geen maatregelen te treffen om de rente op spaardeposito's en girorekeningen te verlagen", bracht Bank Austria op de Weense depositoronde van 25 april 1994 de gelegenheid te baat om "toch eventuele verlagingen te bespreken". Na een lange discussie "kwam men overeen" om voor nieuwe spaardeposito's een soort standstill-overeenkomst te sluiten (om rust te brengen in de voorwaarden die de laatste tijd weer uit de hand lopen) en in de Weense regio maximaal 4,5 % en in de Bondslanden ten hoogste 4,75 % rente te betalen. De naleving zou "via een intensivering van de mededingingsverkenningen" moeten worden gecontroleerd(154).

(94) Ditzelfde onderwerp werd ook in de depositoronde van 16 mei 1994 besproken. Uit deze episode blijkt overigens op exemplarische wijze hoe de banken gezamenlijk bewust in het nadeel van de consumenten handelden. Het ging de banken er namelijk om "een grootscheepse en derhalve aan de loketten bekendgemaakte" verlaging van de spaarrente te voorkomen, omdat zij dan de verlaging van de officiële tarieven aan de consumenten zouden moeten doorberekenen en derhalve ook de rente op leningen zouden moeten verlagen. Moest de spaarrente al worden verlaagd, dan "liefst niet in de openbaarheid" en vooral met betrekking tot spaardeposito's "met bonusregeling die niet behoefden te worden aangeplakt". Om de consumenten aldus zand in de ogen te strooien kwamen de vertegenwoordigers van de banken een "voorlichtingsregeling voor vertegenwoordigers van de pers" overeen, volgens welke een algemene verlaging van de spaarrente bijvoorbeeld "niet mogelijk" werd geacht en naar de "ongewijzigde rentetarieven op de aanplakbiljetten" werd verwezen. Uiteindelijk was voor de "overeengekomen voorlichtingsregeling" echter geen succes weggelegd, omdat een "kennelijk mislukte verklaring" van een van de instellingen de gemeenschappelijke PR-actie tenietdeed en de televisie vervolgens melding maakte van een algemene renteverlaging.

(95) De op 25 april 1994 afgesproken maximumtarieven voor nieuwe spaardeposito's (zie overweging (93)) werden bevestigd, en er werden "unaniem aanbevelingen aangenomen": bij spaarrekeningen diende de rente "uit elkaar getrokken" te worden, in die zin dat hij bij eenjarige spaarrekeningen met 0,25 % werd verlaagd en bij vijfjarige rekeningen met 0,25 % werd verhoogd. Als uitvoeringstermijn werden "deze en volgende week afgesproken, waarbij Pinksteren [d.w.z. 22/23 mei 1994] als uiterste termijn voor de tenuitvoerlegging van de renteverlagingen werd vastgesteld" (voor PSK 26 mei 1994)(155).

(96) Het pakte echter anders uit. In de media werd kritiek geleverd op de te vroeg bekend geraakte (zie overweging (94)) verlaging van de rente op spaargelden, zodat "de aanbevelingen van de depositoronde van 16.5.1994 niet volgens plan ten uitvoer konden worden gelegd"(156).

(97) Onmiddellijk na deze depositoronde kwam de miniLombard bijeen (voor het wholesale-bedrijf); hier werd afgesproken om op de verlaging van de officiële tarieven niet te reageren met een verlaging van de rente op leningen. Voor bedrijfskredieten werd het "absolute minimumtarief" op 8 % vastgesteld(157).

(98) De depositoronde/particulier-kredietronde (in een gezamenlijke bijeenkomst met de vrije-beroepenronde) van 21 juni 1994 illustreert de informatie-uitwisseling tussen de Weense gespreksronden en de bondslanden. Zoals bij elke leningen- en depositoronde verzamelde de vertegenwoordiger van RZB bij alle hoofdkantoren in de bondslanden informatie over de huidige rentesituatie, ditmaal vooral met het oog op het geplande "uit elkaar trekken" van de rente op spaarrekeningen(158). De logistiek van deze informatiestroom binnen de Raiffeisengroep wordt in een brief van de Raiffeisenbank in het bondsland Karinthië aan het hoofdkantoor in Wenen (RZB) beschreven: "Via RZB worden wij over het verloop en de resultaten van de verschillende bankronden in de Weense regio, zoals bijvoorbeeld de deposito- en de Lombardronde, enz. ingelicht. Om te zorgen voor een zo snel mogelijke doorgifte van deze informatie rechtstreeks naar onze Karinthische Raiffeisenbank, verzoek ik u, de regionale vertegenwoordigers van Karinthië rechtstreeks via de directie te informeren en gelijktijdig per post of faxbericht ook de plaatselijke Raiffeisenbanken op de hoogte te brengen"(159).

(99) Het genoemde "uit elkaar trekken" was dan ook het voornaamste onderwerp van deze depositoronde/particulier-kredietronde. Vooral BA spande zich hiervoor in. De renteverhoging voor vijfjarige spaarrekeningen werd echter "door bijna alle deelnemers ten strengste afgekeurd", omdat zij vreesden dat zij in dit geval ook de rente op spaardeposito's met bonusregeling moesten verhogen, waardoor de "recent doorgevoerde renteverlagingen ongedaan zouden worden gemaakt". Vervolgens werd het voorstel inzake het "uit elkaar trekken""in stemming gebracht": vóór waren BA en GiroCredit, tegen PSK, BAWAG, RZB en de NÖ Hypo. Erste en CA zouden hun standpunt afstemmen op dat van BAWAG.

(100) Een ander probleem waarmee de banken zich in deze ronde bezig moesten houden was de grotere vraag van particulieren naar vastrentende leningen. Wanneer een bank zich voor de totale looptijd van een lening op een vaste rente vastlegt, is zij eraan gebonden en kan zij vervolgens niet meer op de wijziging van de herfinancieringsrente reageren. De grotere vraag naar deze, voor banken tamelijk ongunstige leningsvorm, diende derhalve in het kader van een afspraak het hoofd te worden geboden: "alle vertegenwoordigde banken [...] zijn het erover eens, dat vaste rentetarieven zo mogelijk helemaal niet meer moeten worden vermeld". Wat de rente op hypothecair krediet betrof, deze zou door onder andere CA, BA en BAWAG - overeenkomstig de "conclusie van de ronde" - in juli 1994 tot 7,25 % worden verhoogd. Een verdere verhoging tot 7,5 % werd daarentegen slechts "in beginsel overeengekomen"; men was "sceptisch" over de uitvoering ervan. De vergadering werd tenslotte afgerond met de wenk om "het afgesproken maximumtarief van 4,25 % voor nieuw geld te handhaven"(160).

(101) Twee dagen later kwam de miniLombard bijeen. Hierbij werd vastgesteld dat bij "Fixvorlagen" (zie voetnoot 31) soms, in plaats van de "al lang geleden afgesproken minimumvoorwaarden" (VIBOR + 0,5 %)(161) gunstiger tarieven werden aangeboden. De Weense instellingen werd daarom dringend verzocht ervoor te zorgen dat - zoals ook eerder reeds gebeurd was - "de [vertegenwoordigers] tijdens een volgende Lombardvergadering besluiten om niet langer toe te staan"(162) dat de overeengekomen minimumtarieven niet worden nageleefd. De met de hand aangebrachte handtekening "te vroeg" op de desbetreffende nota suggereert echter, dat het op dat moment als voorbarig werd beschouwd om de [vertegenwoordigers] met deze zaak te belasten (inderdaad konden de [vertegenwoordigers] op hun volgende vergadering geen overeenstemming bereiken (zie overweging (104)). Verder werd gesproken over de maximale looptijd (deze zou 7 jaar moeten bedragen, en bij eerdere terugbetaling moest een dienovereenkomstige boete worden opgelegd) alsmede over de huisbankmarge van 0,5 % (dit onderwerp wordt in hoofdstuk 12.1 uitvoerig besproken), waar de "vele pogingen van de exporteurs" om "aan de marges te knabbelen" gezamenlijk moesten worden bestreden. Ten slotte werd nog "een onopvallende verlaging van de prime rate [...] tot circa 9,75 % afgesproken in de loop van de maand juli"(163).

(102) In die periode hebben de instellingen zich bij sommige producten kennelijk niet strikt aan de gemaakte afspraken gehouden. Hoewel wat de spaardeposito's (ondernemingsacties) betreft "alle grote banken zich aan de afgesproken rentetarieven hielden" (ook BAWAG gedroeg zich "zeer gedisciplineerd en ook zeer coöperatief"), werd elders een "gebrek aan discipline bij de vaststelling van de voorwaarden" geconstateerd, die "weer dezelfde omvang heeft bereikt als destijds na het verstrijken van de reguleringsovereenkomsten"(164). Een "gemeenschappelijke krachtinspanning om de marges te verbeteren" leek daarom noodzakelijk. Hoe dan ook zou volgens het algemene oordeel "pas na de indiening van de (waarschijnlijk vrij slechte) halfjaarlijkse resultaten [over 1994] het juiste moment zijn gekomen voor bindende afspraken". Dan zou namelijk "vanuit de Lombardclub op een grotere mate van discipline [...] kunnen worden gerekend"(165).

(103) Deze Lombardclub vond op 6 juli 1994 plaats. Een van de onderwerpen van deze bijeenkomst van de [vertegenwoordigers] blijkt uit een interne notitie ter voorbereiding van de [vertegenwoordigers] van CA op de vergadering, die luidt: "Aangezien wij (verwezen wordt naar BAWAG, PSK) het voorstel van de depositoronde [over het 'uit elkaar trekken', zie overwegingen (97) en (99)] in afwachting van een gesprek tussen u en [...] [vertegenwoordigers van BAWAG] niet hebben uitgevoerd, hebben ook de andere instellingen niets ondernomen. Kennelijk wil [...][vertegenwoordiger van BA] met u spreken". Verder werden woningleningen en -kredieten besproken, waarbij CA "in overleg met Bank Austria en Erste en in tegenstelling tot de resultaten van de depositoronde" [zie overweging (100)] een onmiddellijke verhoging voorstelde. Ten slotte kwamen de ondernemingsacties op het gebied van het particulier krediet aan de orde, ten aanzien waarvan, ondanks het feit dat "de grote banken zich gewoonlijk aan de overeengekomen rentetarieven houden", soms toch een onderschrijding van de overeengekomen rentevoeten werd geconstateerd(166).

(104) Er werd echter bij de "Lombardvergadering geen overeenstemming over de voorwaarden bereikt"(167).

Juli-september: gemeenschappelijke verlaging van de depositorente, gemeenschappelijke handhaving van de rente op leningen, gemeenschappelijke voorbespreking van kostenverhogingen

(105) Op 11 juli 1994 kwamen de [vertegenwoordigers] van BA en CA bijeen om de rente op leningen en deposito's te bespreken. In een interne notitie van 8 juli 1994, gericht aan de [vertegenwoordiger] van BA ter voorbereiding van dit onderhoud werd opgemerkt "dat de prijzenslag op het gebied van de rente op leningen en op deposito's onmiddellijk beëindigd" diende te worden. Grote financieringen moesten niet "in een situatie van genadeloze rivaliteit door één concurrent", maar "gezamenlijk door de leidende grote banken" tegen hogere tarieven worden verricht. De depositorente moest worden verlaagd (zie overweging (108)(168). Ook de [vertegenwoordiger] van CA werd door zijn medewerkers op dit gesprek voorbereid(169).

(106) Op 13 juli 1994 vond een bijeenkomst op het niveau van de controllers plaats. Aan deze vergadering namen ook de [vertegenwoordigers] van de marketing-/retailsector van de banken deel, "opdat ook daadwerkelijk uitvoerbare acties konden worden besproken". Een "snelle verlaging" aan de passiefzijde werd daarbij als "dringend noodzakelijk" beschouwd. Aan de voor het passiefbedrijf bevoegde vertegenwoordigers werd derhalve voorgesteld, de preferentiële voorwaarden vanaf 1 augustus 1994 met 0,25 % te verlagen ofwel niet meer dan 4,5 % rente te betalen, en om de rente voor eenjarige spaarrekeningen met 0,5 % te verlagen tot 4 %. Verder werd opgemerkt, dat circa 20 à 30 ondernemingen (de zogenoemde "Top 30") de banken "tegen elkaar uitspelen"(170). Om deze vorm van concurrentie in de toekomst tegen te gaan, werd erop aangedrongen een lijst van deze ondernemingen op te stellen en zich jegens deze bedrijven volgens een "gedragscode" te gedragen of gemeenschappelijk op te treden (consortiumfinanciering).

(107) Ten slotte werd "de nationale depositoronde verzocht, te zorgen voor de uitvoering in het gehele land vanaf begin augustus"(171).

(108) Deze "gespreksronde over renteaanpassingen" (nationale depositoronde) vond - onder uitdrukkelijke verwijzing naar "de [op leidinggevend niveau] [op 6 juli 1994] gevoerde gesprekken" - op 25 juli 1994 plaats. BA presenteerde daarbij "zijn volledig met Creditanstalt overeengekomen" (zie overweging (105)) overwegingen inzake een renteverlaging, op basis waarvan de volgende "aanbevelingen" werden "uitgewerkt": verlaging van de preferentiële voorwaarden met 0,25 % (zoals kort tevoren in de Controllerronde was afgesproken) - hiervan was in "een gesprek tussen [...] ook [...] voorstander geweest"(172) -, het "uit elkaar trekken" van de rente op spaarrekeningen (verlaging van de rente op eenjarige spaarrekeningen en tegelijkertijd verhoging van de rente op vijfjarige spaarrekeningen), het verlagen van de bedrijfsspaarrente met 0,25 % en nieuwe maxima voor kasbons. Deze maatregelen dienden, zoals ook door de controllers was aanbevolen, zo snel mogelijk (en liefst per 1 augustus 1994) ten uitvoer te worden gelegd, waarbij afgesproken werd om wederzijdse controle in augustus achterwege te laten "om een probleemloze tenuitvoerlegging te waarborgen".

(109) Ook de actiefzijde kwam aan de orde, waarbij werd vastgesteld dat in de hoofdsteden van de bondslanden "de aanbevelingen inzake condities grotendeels worden gevolgd", maar dat deze op het platteland dikwijls werden onderboden, iets wat "in de komende weken" diende te worden "gestopt". Als "belangrijkste doel" werd de verhoging van de woningkredietvoorwaarden per 1 augustus 1994 besproken. Terwijl Erste, GiroCredit en RBW zich "bij dit voorstel aangesloten" respectievelijk "deze stap uitgevoerd" hadden, verklaarde BAWAG zich hiertoe uitsluitend bereid, indien CA ook meedeed; CA wachtte echter op BAWAG. Er was derhalve behoefte aan overleg op hoger niveau - of, zoals woordelijk in een verslag wordt opgemerkt: "Hierover zullen de [vertegenwoordigers op leidinggevend niveau] moeten praten"(173).

(110) Twee dagen later, op 27 juli 1994, vonden op hoog niveau telefoongesprekken plaats tussen BA, CA, BAWAG, Erste en GiroCredit over de gemeenschappelijke verlaging van de depositorente. In een interne notitie vat de BA-vertegenwoordiger in de leningen- en depositoronden deze telefoongesprekken als volgt samen: "[...] denkt dat hij de verlaging van de spaarrente zoals [in de nationale depositoronde van 25 juli, zie overweging (108)] besproken er bij [...] door kan drukken, hij wil zich er alleen van verzekeren dat PSK ook verlaagt. Zo ja, dan verlaagt BAWAG komend weekeinde". De auteur van de notitie beveelt daarom aan dat BA zich aan zijn "voornemen houdt, want GC [GiroCredit] en EÖ [Erste] zijn tamelijk betrouwbare partners"(174).

(111) Op 2 augustus 1994 meldde APA dat "de Oostenrijkse rentesituatie weer in beweging" was gekomen: de grote banken zouden per 1 augustus 1994 de depositorente voor eenjarige spaarrekeningen evenals de preferentiële voorwaarden met 0,25 % verlagen, bij andere banken was deze verlaging medio augustus gepland. BA en BAWAG brachten het afgesproken "uit elkaar trekken" bij de kapitaalspaarrekeningen in de praktijk, en Erste zou volgen (dit gebeurde op 10 augustus(175)). Ook CA besloot uiteindelijk tot de afgesproken verhoging van de woningkredietvoorwaarden tot 7,25 % over te gaan(176). Erste had reeds op 29 juni 1994 zijn voorwaarden voor woningfinancieringen verhoogd waarbij hij er uitdrukkelijk op wees dat "de belangrijkste concurrerende instellingen eveneens hun condities [...] zouden verhogen"(177).

(112) In september was voor de banken ook het moment aangebroken om te beraadslagen over de verhoging van een reeks kosten en tarieven in het volgende jaar. In de betalingsverkeersronde van 14 september lichtten de deelnemers elkaar in over de omvang en het tijdstip van de door hen geplande verhogingen van de kosten voor het rekeningenbeheer, boekingen, het chequeverkeer en betaalkaarten(178).

(113) Na een gemeenschappelijke "nabeschouwing over de voorwaardenverlaging aan passiefzijde" van juli 1994 met het oog op de controllerronde van 7 september 1994(179) kwamen op 22 september 1994 de [vertegenwoordigers] in de miniLombard bijeen. Daarbij werd allereerst afgesproken dat bij "Fixvorlagen" de - in juni 1994 overeengekomen (zie overweging (101)) - maximale looptijd van 7 jaar "nu door alle instellingen" zo veel mogelijk werd aangehouden. Een verhoging van de voorwaarden aan actiefzijde werd niet zinvol geacht, omdat anders ook aan passiefzijde de rente zou moeten worden verhoogd(180).

(114) Ook de deelnemers aan de Weense leningen- en depositoronde kwamen de volgende dag unaniem tot deze conclusie: er moesten geen wijzigingen worden aangebracht "om de markt rustig te houden". "Als succes" werd geboekstaafd dat de overeengekomen preferentiële voorwaarden - met name door de grote instellingen - "werden nageleefd", zoals op een gegeven moment via proefdeposito's bij concurrerende banken was vastgesteld. Zodra het rendement op de "secundaire markten"(181) (SMR) de 7,5 % zou overschrijden, doch ten laatste medio november 1994, zou een nieuwe leningen- en depositoronde moeten plaatsvinden(182).

Oktober-december: gemeenschappelijke verhoging van de rente op leningen, het vermijden van concurrentie door middel van reclame met rentetarieven, bevestiging van minimumprovisies op het gebied van effecten

(115) Op de bijeenkomst van 25 oktober 1994 [op controllers-niveau] werd "stappen aan actiefzijde dringend noodzakelijk" geacht, waarbij "renteverhogingen, zowel op het gebied van het particulier krediet als ten aanzien van het bedrijfskrediet dienden te worden nagestreefd". Hiertoe zou BA een miniLombard bijeenroepen waaraan [controllers] zouden deelnemen. Wat de "Top 30"-cliënten betreft werd nogmaals aangedrongen op een grotere mate van overleg in het kader van consortiumfinancieringen, om de voorwaarden te verbeteren (zie reeds overweging (106))(183).

(116) Het [op het niveau van controllers] opgestelde en voortdurend bijgewerkte "overzicht van de voorwaarden" voor standaardproducten moest via "gedecentraliseerde informatie-initiatieven zoals het sneeuwbalsysteem" over de gehele branche worden verspreid(184).

(117) De renteverhogingen aan actiefzijde waarop op het niveau van de controllers was aangedrongen werden daarna door vertegenwoordigers van de banken in detail besproken, zowel wat het retail- als wat het wholesale-bedrijf betreft:

(118) Ten eerste kwam op 8 november 1994 de Weense leningen- en depositoronde bijeen. Daarbij werd allereerst beweerd dat enkele instellingen zich niet aan de gemaakte afspraken hielden (terwijl de Weense banken zich bij de vastrentende spaardeposito's zeer goed "aan de overeengekomen voorwaarden hielden"). Na een uitvoerige discussie werd besloten aan de passiefzijde geen wijzigingen aan te brengen, terwijl met betrekking tot de actiefzijde de volgende standpunten werden uiteengezet: de vertegenwoordiger van BAWAG "kondigde een verhoging van de rente voor woningkrediet aan", waarbij "het resultaat van de Lombardbijeenkomst op deze beslissing van invloed" zou zijn. BA verklaarde dat, indien BAWAG inderdaad van plan was om deze verhoging toe te passen, hij zijnerzijds de woningkredietrente eveneens wenste te verhogen. De overige deelnemers overwogen een verhoging tussen 0,15 en 0,5 %. Men kwam overeen om bij verzoeken om informatie van de pers en van de vereniging voor consumentenvoorlichting met het doel de condities te vergelijken, in de toekomst nog slechts de (officiële) tarievenlijst mee te delen, maar verdere vragen niet meer te beantwoorden. Anders zouden de banken die de (hogere) tarieven afficheerden, "als prijsopdrijvers worden beschouwd"(185).

(119) Tenslotte mocht voortaan in het geheel geen reclame meer worden gemaakt met leningen- en depositorentetarieven. Hiertoe stelde ÖVAG voor dat in de Lombardclub een "Gentlemen's Agreement" zou worden gesloten [...], een voorstel dat de "ruime instemming" van de overige deelnemers wegdroeg(186). Het doel van deze en andere maatregelen was "de overspannen mededingingssituatie tegen te gaan"(187).

(120) Vervolgens kwam op 16 november 1994 de miniLombard bijeen. Overeenkomstig de voorstellen van de controllerronde waren de deelnemers "unaniem van mening dat zo snel mogelijk een algemene verhoging van de voorwaarden" met 0,5 % diende te worden toegepast, en wel per 1 december 1994. Wat de "Fixvorlagen" betreft, de kortlopende overbruggingskredieten voor eersterangscliënten, werd een minimummarge van VIBOR+0,5 % "noodzakelijk geacht"(188). Om deze verhogingen er per 1 december "door te krijgen", diende "telefonisch overleg [op leidinggevend niveau]" te worden gevoerd(189).

(121) Bij de "bankenronde documenten" van 17 november kwamen de accreditieftarieven ter sprake. Er werd eraan herinnerd, dat "reeds jaren geleden overeen is gekomen tenminste kostendekkende tarieven aan te rekenen". Enkele banken pasten ondertussen echter gunstiger condities toe. De oproep tot "meer prijsdiscipline" kreeg "algemene bijval"; in een "aparte ronde" zouden dan ook "ondergrenzen" voor deze voorwaarden worden vastgesteld(190).

(122) De "bankenronde effecten" van 22 november 1994 had onder meer betrekking op de "minimumtarieven" voor het verhandelen van aandelen en leningen. In de "werkgroep effectentechniek" van 25 november 1993 waren "provisiewijzigingen/minimumprovisie inkoop/verkoop, bewaarloon WR, bewaarloon voor eigen emissies" evenals het daarvoor "geplande tijdstip" reeds onderwerp van discussie geweest(191). BA had aanvankelijk de indruk gewekt zich van de overeengekomen minimumprovisies te willen distantiëren. Dit bleek op de zitting van 22 november 1994 echter een "misverstand": BA stond nog steeds "volledig achter de minimumprovisies". Alleen bij de "eigen emissies" overwoog BA de overeengekomen minimumprovisies niet toe te passen. De vertegenwoordiger van GiroCredit presenteerde in dit verband een door zijn instelling uitgevoerd marktonderzoek, waaruit bleek dat PSK en RBW (bij binnen- en buitenlandse leningen) evenals RZB (bij binnenlandse leningen) de minimumprovisies hadden "onderschreden"(192).

(123) Op 23 november 1994 meldde een destijds voor financieringen bevoegde [vertegenwoordiger] van CA aan zijn [collega's], dat uit zijn gesprekken met directieleden van BA, RZB en GiroCredit was gebleken dat er "consensus" bestond over de verhoging van de leningcondities. Wat CA betreft zou [een leidinggevende vertegenwoordiger] "na zijn gesprek met [...] [een leidinggevende vertegenwoordiger van BA] een definitief besluit over de verdere procedure nemen"(193).

(124) De tariefsverhoging van de bedrijfsleningen, die in de miniLombard in principe was overeengekomen, werd vervolgens op 1 december 1994 "door de grote Weense banken als volgt in praktijk gebracht": alle zakelijke leningen zouden per 1 januari 1995 met 0,5 % worden verhoogd, terwijl het minimumtarief voor bedrijfs- en investeringskredieten circa 8,5 % zou gaan bedragen(194). Alleen BAWAG legde zich nog niet vast, want in de Lombardclub van 7 december 1994 werd hierover nog een discussie verwacht(195).

(125) Uit twee interne nota's aan de [vertegenwoordiger] van CA met betrekking tot zijn voorbereiding op de Lombardclub van 7 december 1994 kan worden opgemaakt welke onderwerpen tijdens die vergadering aan de orde kwamen. De auteurs verwezen allereerst naar de "overeengekomen" nieuwe condities en vroegen zich vervolgens af, of deze kwestie reeds "in de plaatselijke renteronden besproken" was. Bij de depositosurrogaten zou BA weliswaar zijn condities "tot het overeengekomen niveau hebben verlaagd", maar BAWAG zou gedreigd zijn met een emissie van CA-kasbons met een hogere rente indien de bank zijn condities niet aanpaste. BAWAG zou daarop "aanpassing hebben toegezegd". De [vertegenwoordiger] van CA werd verzocht bij de [vertegenwoordiger] van BAWAG nog eens een "lans te breken voor een verlaging van de spaardepositosurrogaten tot het overeengekomen niveau"(196). Tenslotte kwamen de [vertegenwoordigers] overeen, dat in de miniLombard overleg moest worden gepleegd over de aanpassing van de debetcondities voor bedrijfskredieten en voor "Barvorlage" (kortlopende overbruggingskredieten)(197).

(126) Op dezelfde dag als de Lombardclub werd een controllerronde gehouden, waar allereerst melding werd gemaakt van de in de miniLombard besloten renteverhoging voor bedrijfskredieten met 0,5 %. Verder werd opgemerkt dat de deelnemers van de treasurerronden en van de key-account-managementronden zich niet aan de op het niveau van de controllers afgesproken "beginselen" hielden. Daarom zouden vertegenwoordigers van de controllers voortaan aan de treasurerronden deelnemen.

8. CHRONOLOGISCHE WEERGAVE VAN DE FEITEN: 1995

Januari-februari: gemeenschappelijke verhoging van de rente op leningen; geen verhoging van de rente op deposito's

(127) Op 5 januari 1995 deed Erste een aanbod aan een potentiële cliënt, die dit vervolgens aan CA voorlegde, om van laatstgenoemde bank een even gunstig aanbod te ontvangen. De bevoegde medewerker van CA noteerde met de hand naast het aanbod van Erste inzake "Tegoeden van instellingen en beschikbare middelen 5 %", dat er een "afspraak tussen E [Erste], BA en CA" was om voor dergelijke deposito's slechts 4,25 % te betalen. De bevoegde medewerker van Erste zou hebben toegezegd dat hij "de rente op dergelijke deposito's per 3 maart tot 4,25" zou verlagen(198).

(128) Wat de "formele" afspraken betreft begon het jaar 1995 op 10 januari om 10 uur met een Weense leningen- en depositoronde. Voor preferentiële variabele rentevoeten werd een maximale rente van 5 % of, vanaf 1 miljoen ATS nieuw geld, 5,25 % "overeengekomen" - om "de concurrentie niet verder aan te wakkeren" -, waarbij echter ook werd gewezen op het gebrek aan discipline bij de tenuitvoerlegging van overeenkomsten. Verder werd aan het "besluit" van de Weense leningen- en depositoronde van 8 november 1994 herinnerd (zie overwegingen (118) en (119)), dat bepaalde dat bij verzoeken om informatie van de media en consumentenvertegenwoordigers slechts de geafficheerde (officiële) tarieven mochten worden bekendgemaakt, en niet de (lagere) preferentiële tarieven, om concurrentie tussen de banken onderling "via dit voorlichtingsniveau te voorkomen".

(129) Wat de rente op leningen betreft pleitten de meeste deelnemers voor een verhoging met 0,5 %. Alleen BAWAG maakte met betrekking tot de woningkredieten en persoonlijke leningen nog bezwaar en verklaarde dat hij ten vroegste aan het einde van het kwartaal bereid was tot verhoging over te gaan. De "definitieve beslissing" over deze verhoging diende derhalve "in de Lombardclub van 18 januari 1995 te worden genomen, zodat de verhoging gelijkelijk over het oude en het nieuwe bestand wordt verdeeld. Deze verhoging moet begin februari 1995 worden doorgevoerd". De CA-deelnemer bracht vervolgens een leidinggevende vertegenwoordiger verslag uit over deze gespreksronde met de handgeschreven opmerking: "Belangrijk agendapunt 18.1. Lombard"(199).

(130) Om 14.30 uur werd vervolgens de treasurerronde gehouden. "Om het nieuwe jaar productief te beginnen", diende bij deze gelegenheid "de kortlopende rente op leningen en deposito's" besproken te worden. Deelnemers die zelf geen rechtstreekse invloed op de vaststelling van de voorwaarden voor "Fixvorlagen" (kortlopende vastrentende kredieten) van hun instelling hadden, werd aangeraden "een key account manager" - bijvoorbeeld het desbetreffende lid van de key-account-managementronde - mee te brengen(200).

(131) Met het oog op de "verhoging van het particulier krediet met 0,5 %, welke in de Lombard aan de orde moet komen", zond CA op 11 januari 1995 een als "dringend en vertrouwelijk" aangemerkt faxbericht aan Oberbank (Salzburg), BTV (Tirol) en BKS (Karintië) "met het verzoek tot coördinatie in de plaatselijke renteronden"(201).

(132) Tijdens de Lombardclub van 18 januari 1995 werd besloten de door de vertegenwoordigers van de Weense leningen- en depositoronde voorgestelde renteverhoging toe te passen: de vertegenwoordiger van Erste vermeldde in een interne nota over deze vergadering dat "bestaande en nieuwe bedrijfskredieten met 0,5 % en nieuwe particuliere kredieten met 0,25 à 0,5 % verhoogd" zouden worden(202). Erste zelf verhoogde per 1 februari 1995 de rente voor bestaande en nieuwe bedrijfskredieten met de overeengekomen 0,5 %, maar liet verhoging in de sector particulier krediet achterwege omdat BAWAG hierover pas vanaf februari 1995 "tot overleg bereid" was(203).

(133) Begin februari 1995 was het dan zover: BAWAG besloot de bedoelde renteverhoging toe te passen, zodat ook BA, Erste, RBW, PSK-B en andere instellingen "tot een verhoging tot een 1/2 % voor bestaande en nieuwe leningen konden overgaan"(204).

(134) Op 24 januari 1995 besloten de deelnemers aan de effectenronde een "werkgroep van BA, EÖ, RZB, BAWAG, GIRO, en PSK" op te richten, die op uitnodiging van CA advies zou moeten verstrekken over de provisies die voor bedrijfswaarderingen zouden moeten worden aangerekend(205).

(135) Tijdens de controllerronde van 7 februari 1995 brachten de banken verslag uit over de in onderling overleg toegepaste renteverhogingen voor bedrijfs- en particulier krediet met 0,5 %. Wat het passiefbedrijf betreft werd allereerst "de huidige modelberekening" besproken. Men sprak zijn tevredenheid uit over het feit dat de overeengekomen condities voor spaardeposito's in Wenen "hielden", doch er was kritiek op het "gebrek aan prijsdiscipline" in de bondslanden met betrekking tot de preferentiële voorwaarden. BA stelde voor dit probleem op te lossen door de markten per bondsland af te schermen en bijvoorbeeld "Tirol en Karinthië als afzonderlijke markten te beschouwen en het aldaar gevoerde prijsbeleid niet op geheel Oostenrijk over te dragen".

(136) Omdat de rente zich in 1995 en 1996 volgens de controllers minder gunstig zou ontwikkelen dan in 1994, was "actie geboden om verhoging aan passiefzijde te voorkomen". Daarom werd het "besluit" genomen om "verhoging van de rente aan passiefzijde" te verhinderen. De verhoging van het particulier krediet moest worden "doorgezet" en de instellingen moesten voorstellen betreffende de depositovoorwaarden "per fax uitwisselen" en vervolgens "op 2 maart 1995 [datum van de volgende controllerronde] bespreken". Tenslotte verzocht Erste om een "uitwisseling van ervaringen" op het gebied van kostenbeheersing en investeringsbudgettering, "BA en PSK zullen ervaringen uitwisselen"(206).

(137) De "ontwikkeling van de rente op deposito's" werd eveneens besproken tijdens de bijeenkomst van de Lombardclub op 8 februari(207).

(138) Op 8 februari 1995 hielden de vertegenwoordigers van BA, CA, Erste, Girokredit en RZB die belast waren met het wholesale-bedrijf een "informele bespreking". Voor kortlopende vastrentende kredieten (Fixvorlage) werd een ondergrens van VIBOR + 3/8 % als "onmiddellijk doel" geformuleerd. De deelnemers wilden tijdens de eerstvolgende bijeenkomst van de miniLombard van 23 februari 1995 (zie overweging (145)) "ook de anderen hiervoor winnen" en het bereikte resultaat vervolgens "door het houden van gespreksronden in de bondslanden vastleggen". Het aldus overeengekomen en vastgelegde minimumtarief moest vervolgens "ten minste twee maanden worden gehandhaafd"; zouden zich in afzonderlijke gevallen problemen voordoen, dan moest "intensiever worden overlegd"(208).

(139) Op dezelfde datum vond ook de kennelijk eerste bijeenkomst van de "woningbouwbanken"-gespreksronde plaats. De Commissie beschikt niet over notulen of nota's die hierop betrekking hebben(209).

(140) Om 17 februari 1995 kwamen de vertegenwoordigers van de banken in het kader van de Weense leningen- en depositoronde bijeen, die voor "vooroverleg met het oog op de komende nationale depositoronde op 22.2." (zie overweging (142)) bijeen was geroepen. Hier werd "overeenstemming bereikt over de spaardeposito's met een bonusregeling". "Voor geheel Oostenrijk" werden rentetarieven van 5 % voor nieuwe cliënten en 5,25 % voor defensieve doeleinden "afgesproken". BAWAG meldde zijn concurrenten bovendien dat hij tegelijk met de verhoging van de rente voor particulier krediet ook de condities voor spaarrekeningen zou verhogen. Aangezien BAWAG deze beslissing kennelijk zonder vooroverleg met zijn concurrenten had genomen, kwam deze mededeling voor de overige deelnemers aan deze gespreksronde "volkomen onverwacht"(210).

(141) CA beging in februari 1995 een vergissing. Ondanks het met de concurrenten meermalen besproken voornemen om geen reclame meer te maken met rentetarieven had de publicitaire afdeling van CA - niettegenstaande de bezwaren van de afdeling particulier krediet - met rentetarieven reclame gemaakt voor bouwleningen. Volgens de afdeling particulier krediet zou dit het ongewenste gevolg kunnen hebben dat er "opnieuw concurrentie op het gebied van voorwaarden" tussen de banken zou ontstaan, nog afgezien van het verlies van "geloofwaardigheid" van CA bij zijn concurrenten, omdat CA immers altijd had ingestemd met de reclamestop. Anderzijds zou de schade echter gering zijn, omdat de gewraakte reclame zich tot Karinthië beperkte en er op de "belangrijkste markt Wenen" (zoals afgesproken) "geen reclameadvertenties met rentetarieven meer" verschenen(211).

Februari-maart: Onderhandelingen over een verhoging van de rente op deposito's, overeenkomst inzake kortlopend krediet (Fixvorlagen) en geschonden vertrouwen in de beloften van BAWAG

(142) De hierboven reeds genoemde nationale leningen- en depositoronde vond op 22 februari plaats. Aangezien sinds de laatste ronde van 25 juli 1994 (zie (108)) reeds enige tijd verstreken was, achtte RZB het passend enkele inleidende woorden te spreken: de "uitwisseling van ervaringen tussen de banken over voorwaarden" was tot dusverre een "nuttig instrument gebleken om een ongecontroleerde prijsconcurrentie te voorkomen". De banken hadden weliswaar door hun onderling afgestemde en "vrijwel in het gehele land doorgevoerde" verhoging van de rente op leningen (zie met name overweging (132)) hun financiële positie kunnen verbeteren, maar nu ging het erom "zich te verenigen" en in het passiefbedrijf de "problematische prijsontwikkelingen tegen te gaan", en met name "de rente-opdrijvende tendensen een halt toe te roepen".

(143) Hierop gingen de vertegenwoordigers van de banken gemeenschappelijk op zoek naar "constructieve oplossingen" voor het "welzijn van hun instellingen". Zij bespraken de "volkomen onverwachte" - want bij wijze van uitzondering niet met de concurrenten afgesproken - verhoging van de tarieven voor spaarrekeningen met 0,5 % door BAWAG (zie overweging (140)). CA en Erste verklaarden dat zij zich bij deze verhoging "volledig zouden aansluiten". BA drong er bij de banken op aan "op hun beslissing terug te komen, maar slaagde daar niet in". BA deelde de overige deelnemers daarop mee dat hij zich niet zou aansluiten bij de renteverhogingen van BAWAG indien ook andere banken zich daartegen verzetten. De Volksbanken en PSK neigden ertoe voor het BA-voorstel te kiezen, terwijl NÖ Hypo "een afwachtende houding" aannam. Na "diepgaande discussies" kwamen tenslotte alle deelnemers "overeen", zich bij de verhoging aan te sluiten; alleen BA zou "pas 's middags een besluit nemen".

(144) Verder werd voor preferentiële overeenkomsten (spaarrekeningen) in de Weense regio "een maximumtarief van 5 %" (voor nieuw en oud kapitaal) "vastgelegd". Ten aanzien van kasbons "kwamen de gesprekspartners overeen" op dit moment geen tariefsverhogingen toe te passen. Volgens het "eindoordeel" dat tenslotte "in onderlinge overeenstemming" werd vastgesteld, zou worden getracht de cliënten naar de sector spaarrekeningen te loodsen om een verhoging van de rente bij deposito's met bonusregelingen "tegen te gaan"(212).

(145) De volgende dag, op 23 februari 1995, vond een miniLombard-bijeenkomst plaats. Zoals bij de "informele bespreking" van 8 februari 1995 (zie overweging (138) was afgesproken, "kwamen de deelnemers overeen", bij kortlopende kredieten met een vaste rente een minimumtoeslag van 3/8 %, een minimumlooptijd van één maand en een minimumbedrag van 10 miljoen ATS per transactie "strikt aan te houden", te beginnen op 8 maart 1995 en voorlopig beperkt tot enkele weken (deze periode kon worden uitgebreid indien "gepaste discipline" aan de dag werd gelegd). Het "geografische toepassingsgebied" van deze "overeenkomst" zou zich door middel van "regionale afspraken" ook tot de "oostelijke Bondslanden uitstrekken": hiertoe dienden de filialen in de Bondslanden "in regionale gespreksronden overleg te plegen"(213).

(146) Op 2 maart 1995 vond een bijeenkomst op controllerniveau plaats om, gezien de "situatie met betrekking tot de condities in het passief- en actiefbedrijf" afspraken te maken over eventueel noodzakelijke "tegenmaatregelen"(214).

(147) De Weense leningenronde van 13 maart 1995 beperkte zich ditmaal tot een uitvoerige uitwisseling van informatie over de huidige rentestand, omdat geen enkele bank van mening was dat een rentewijziging in de komende tijd "mogelijk en opportuun" was. Wel vond men het noodzakelijk het "geschonden vertrouwen in de uitspraken van de BAWAG-vertegenwoordigers te herstellen". Zoals bekend had BAWAG zonder voorgaande afspraken met zijn concurrenten wijzigingen in de voorwaarden aangebracht (zie overwegingen (140) en (143)), wat uiteraard "alle andere banken niet bepaald verstandig" vonden. Indien een bank in de toekomst met alle geweld "onverwachte rentewijzigingen" meende te moeten doorvoeren, dan zouden op zijn minst "alle deelnemers aan de leningenronde hiervan onmiddellijk in kennis moeten worden gesteld"(215).

(148) Op 14 maart 1995 vond een "informele lunch" plaats van de vertegenwoordigers van Erste en BA. "Ter voorbereiding" van deze bijeenkomst werd het management van Erste verzocht mee te delen welke vraagstukken op hun respectievelijke werkterreinen door de vertegenwoordiger van Erste ter sprake moesten worden gebracht, zoals: "agressieve prijspolitiek" of "toewijzingsquota's bij emissies".

April-Juni: gemeenschappelijke verlaging van de rente op deposito's; geen verlaging van de rente op leningen

(149) Op 30 maart 1995 verlaagde de OeNB de officiële rentetarieven (discontovoet met 0,5 %, Lombardrentevoet met 0,25 %, met ingang van 31 maart). De grote Oostenrijkse banken reageerden niet met onafhankelijk van elkaar genomen beslissingen, maar met het bijeenroepen van een Weense depositoronde op 31 maart 1995 waarop (in overleg met de nationale leningen- en depositoronde van 7 april 1995, zie overweging (152)) de gemeenschappelijke reactie op de renteverlaging "in grote lijnen vastgelegd" werd. De deelnemers waren "unaniem van mening", dat deze verlaging van de officiële discontovoet dit jaar de "laatste kans" was om de rente op spaargeld te verlagen. Hierbij werd besloten als volgt te werk te gaan: verlaging van de preferentiële voorwaarden en spaarproducten voor bedrijven met 0,5 %, van de rente op kapitaalspaarrekeningen met 0,5 à 0,25 % en op premiespaarproducten met 0,5 %. PSK werd voor de condities van zijn spaarrekening met drie maanden looptijd berispt (omdat hij zich niet aan de afspraken hield); de bank rechtvaardigde zich echter met het argument, dat "dit product als actie is bedoeld en weer zal worden afgeschaft".

(150) De volgende stap werd als volgt afgesproken: bij de "vooroverlegprocedure voor de beoogde verlaging" diende volgens de deelnemers "ook [het controllerniveau] te worden betrokken". Na intern overleg door de desbetreffende banken moest vervolgens "op directieniveau telefonisch ruggespraak" worden gehouden en aan het eind van de 14e kalenderweek diende