Beschikking van de Commissie

van 7 juni 2000

inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst

(Zaak COMP/36.545/F3 - Aminozuren)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 1565)

(Slechts de tekst in de Duitse, de Engelse en de Franse taal zijn authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/418/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2),

Gelet op het besluit van de Commissie van 29 oktober 1998 tot inleiding van de procedure in deze zaak,

Na de betrokken ondernemingen, overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17, Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad(3), en vervolgens Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(4), in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen te maken over de door de Commissie geuite bezwaren,

Na raadpleging van het Adviescomité inzake mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. HET VOORWERP VAN DE PROCEDURE

(1) Deze zaak betreft afspraken over prijzen, verkoophoeveelheden en de uitwisseling van bedrijfsspecifieke informatie over verkoophoeveelheden van ondernemingen die synthetische lysine produceren en verkopen aan distributeurs en/of industriële gebruikers, in de EER, met het oog op gebruik in diervoeding. De onderhavige beschikking betreft de periode van september 1990 tot en met juni 1995.

B. DE BETROKKEN ONDERNEMINGEN EN DE BETROKKEN VERENIGING

1. Archer Daniels Midland Company

(2) Archer Daniels Midland Company (hierna: "ADM") is de moedermaatschappij van een groep ondernemingen die wereldwijd granen en oliehoudende zaden verwerkt. ADM heeft wereldwijd meer dan 200 fabrieken, met aanzienlijke activa in de EER, onder meer de grootste installatie ter wereld voor de verwerking van sojabonen in Europoort (Nederland), het grootste multigranencomplex ter wereld in Hamburg (Duitsland) en de grootste olieslagerij voor zachte zaden in Erith (Verenigd Koninkrijk).

(3) ADM produceert zetmeel en zetmeelproducten en begaf zich op de markt voor biochemie, omdat zij van de productie van op zetmeel gebaseerde chemische producten hogere opbrengsten verwachtte dan van haar traditionele producten. De Bioproducts division van ADM werd in 1989 opgericht. Omstreeks dat tijdstip besloot het management van ADM lysine te gaan produceren, toen zij vernam dat twee andere ondernemingen in Noord-Amerika productie-installaties gingen bouwen (waarvan deze laatsten nadien afzagen toen ADM haar uitbreiding had aangekondigd). ADM voltooide de productie-installaties voor lysine in juni 1992.

(4) Archer Daniels Midland Ingredients Ltd ( hierna: "ADM Ingredients") is een volle dochteronderneming van ADM, die in de periode waarop het onderhavige onderzoek betrekking heeft, belast was met de Europese activiteiten van ADM op het gebied van aminozuren.

(5) In het boekjaar dat afliep per 30 juni 1995, behaalden alle ondernemingen van de ADM-groep in totaal een omzet van circa 12,6 miljard USD (12,6 miljard EUR). In het boekjaar dat afliep per 30 juni 1998, bedroeg de totale omzet circa 16,1 miljard USD (16,1 miljard EUR). In 1995 bedroeg de mondiale omzet van ADM voor lysine circa 202 miljoen USD (202 miljoen EUR), waarvan circa 41 miljoen USD (41 miljoen EUR) in de EER.

2. Ajinomoto Company, Incorporated

(6) Die Ajinomoto Company, Inc. (hierna: "Ajinomoto") is de moedermaatschappij van een groep ondernemingen die chemische producten - waaronder lysine - en voedingsmiddelen produceren. Dankzij haar ervaring inzake aminozurentechnologie is de groep ondernemingen ook actief op het gebied van de ontwikkeling en productie van farmaceutica. Ajinomoto is in 21 landen actief in productie en verkoop.

(7) Ajinomoto heeft productie-installaties voor voederaminozuren in Japan, de EER (Eurolysine SA - hierna: "Eurolysine"), in de Verenigde Staten, Thailand, China en Brazilië.

(8) In 1974 werd Eurolysine opgericht als een gemeenschappelijke onderneming van Ajinomoto en Orsan voor de Europese productie en verkoop van voederlysine. Eurolysine bouwde in 1976 een installatie in Amiens. Ook in Italië begon Eurlysine met de productie van lysine, via haar volle dochteronderneming Bioitalia Biopro Italia SpA. Momenteel heeft Eurolysine in totaal 338 werknemers in dienst. In de EER is Eurolysine de enige producent van voederlysine.

(9) Ajinomoto en Orsan hadden tot september 1994 elk de helft van Eurolysine in handen. Op dat tijdstip trok Ajinomoto haar belang op tot 75 %, door additionele aandelen van Orsan te verwerven. In 1996 verwierf Ajinomoto alle Eurolysine-aandelen die toen nog in handen waren van Orsan, en vormde zij Eurolysine om tot een volle dochteronderneming.

(10) In het boekjaar dat afliep per 31 maart 1995, behaalden alle ondernemingen van de Ajinomoto-groep in totaal een omzet van circa 725,7 miljard JPY (5,1 miljard EUR). In het boekjaar dat afliep per 31 maart 1998, bedroeg de totale omzet circa 836 miljard JPY (5,8 miljard EUR). In 1995 bedroeg de mondiale omzet van Ajinomoto voor lysine circa 239 miljoen USD (239 miljoen EUR), waarvan circa 483 miljoen FRF (75 miljoen EUR) in de EER.

3. Kyowa Hakko Kogyo Company Limited

(11) Kyowa Hakko Kogyo Company Limited (hierna: "Kyowa") is de moedermaatschappij van een groep ondernemingen met wereldwijde vestigingen en activiteiten, in de ontwikkeling, productie en verkoop van farmaceutica, voeding, chemische producten, landbouwproducten en producten voor dierwelzijn, alcohol en alcoholhoudende dranken. Kyowa heeft productie-installaties voor aminozuren in Japan, Hongarije en Mexico, Kyowa introduceerde de lysinefermentatie in 1958.

(12) De Europese dochteronderneming van Kyowa is Kyowa Hakko Europe GMbH (hierna: "Kyowa Europa"), die de verkoop van lysine in de EER verzorgt.

(13) In 1995 behaalden alle ondernemingen van de Kyowa-groep in totaal een omzet van circa 375 miljard JPY (2,8 miljard EUR). In datzelfde jaar bedroeg de mondiale omzet van Kyowa voor lysine circa 10 miljoen JPY (73 miljoen EUR), waarvan circa 30 miljoen DEM (16 miljoen EUR) in de EER. In het boekjaar dat afliep per 31 maart 1998, bedroeg de totale omzet van de Kyowa-groep circa 398 miljard JPY (2,8 miljard EUR).

4. Daesang Corporation

(14) Daesang Corporation is een Koreaanse onderneming en de moedermaatschappij van een groep die wereldwijd actief is, onder meer in de productie van smaakstoffen, diervoeding en aminozuren. Zij ontstond uit de fusie van Daesang Industrial Limited en Miwon Corporation Limited. Daesang Industrial Limited was voordien bekend als Sewon Corporation Limited and Miwon Foods Corporation Limited (hierna "Sewon"). In de eerste helft van 1998 bracht Sewon haar mondiale lysineactiviteiten onder in een onderneming die behoort tot een bedrijvengroep die geen banden heeft met een van de partijen tot wie de onderhavige beschikking is gericht.

(15) Begin 1992 werd Miwon Handels GmbH opgericht, die belast was met de Europese activiteiten van Sewon op het gebied van aminozuren. In november 1994 werd Miwon Handels GmbH omgedoopt tot Sewon Europe GmbH (hierna samen "Sewon Europa" te noemen).

(16) In 1995 bedroeg de mondiale omzet van Sewon circa 225 miljard KRW (227 miljoen EUR). In datzelfde jaar bedroeg haar mondiale omzet voor lysine circa 125 miljoen DEM (67 miljoen EUR), waarvan circa 28 miljoen DEM (15 miljoen EUR) in de EER. In 1998 bedroeg de mondiale omzet van Sewon 1,47 biljoen KRW (946 miljoen EUR).

5. Cheil Jedang Corporation

(17) Cheil Jedang Corporation (hierna: "Cheil") is de moedermaatschappij van een groep bedrijven met wereldwijde vestigingen en activiteiten. Zij werd in 1953 opgericht als de eerste dochteronderneming van de Koreaanse Samsung-groep in de be- en verwerkende industrie. In 1993 werd Cheil verzelfstandigd. Cheil is een gediversifieerde onderneming die zich onder meer toelegt op farmaceutica en voedingsmiddelen.

(18) Cheil betrad de lysinemarkt in 1991. In 1995 behaalde Cheil een omzet van circa 1,9 miljard USD (1,9 miljard EUR). In datzelfde jaar bedroeg de mondiale omzet van Cheil voor lysine circa 52 miljoen USD (52 miljoen EUR), waarvan circa 17 miljoen EUR in de EER. In 1997 behaalde Cheil een omzet van circa 1,4 miljard USD (1,4 miljard EUR).

6. Fefana

(19) De Fédération Européene des fabricants d'adjuvants pour la nutrition animale (Europese federatie van fabrikanten van veevoedersupplementen - hierna "Fefana") heeft haar hoofdkantoor in Brussel. Het is een instantie die de fabrikanten van veevoedersupplementen vertegenwoordigt en hun wetenschappelijke, technische en economische belangen verdedigt.

(20) Fefana werd opgericht om in te spelen op de talrijke voorstellen voor communautaire regelgeving die een weerslag hebben op het gebied van de diervoeding. De bestaande nationale brancheverenigingen die zich bezighielden met de sector veevoedersupplementen, waren van oordeel dat deze bedrijfstak op Europees niveau vertegenwoordigd moest zijn. Daarom werd dan ook in 1963 Fefana opgericht.

C. HET PRODUCT

(21) Lysine is een essentieel aminozuur. Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten, een hoofdbestandeel van lichaamsweefsel. Dieren maken lichaamseiwitten aan op basis van aminozuren die vrijkomen tijdens het spijsverteringproces. Tweeëntwintig verschillende aminozuren maken alle bekende eiwitten aan. Dieren kunnen slechts een aantal daarvan aanmaken. De overige - de zogenaamde essentiële - aminozuren moeten via de voeding worden toegediend, door natuurlijke binding aan eiwitten of in chemisch zuivere vorm. De belangrijkste bronnen voor aminozuren voor dieren zijn eiwitten van plantaardige of dierlijke oorsprong: sojameel, koolzaadmeel, maïsglutenvoer, peulvruchten, vismeel, vlees- en beendermeel, afgeroomde melk e.a. Voor bepaalde aminozuren is industriële productie een andere bron. Deze aminozuren zijn identiek met die in voedereiwitten.

(22) In de meeste gevallen bevat voeder op basis van één of meerdere componenten elk aminozuur niet in de precieze hoeveelheid die dieren nodig hebben om volledig te voldoen aan hun voedingsbehoeften. Daardoor worden bepaalde aminozuren uiteindelijk toegevoegd in grotere hoeveelheden dan vereist is om een aangepaste hoeveelheid van andere aminozuren te verstrekken. De toevoeging van zuivere aminozuren leidt tot een beter evenwicht inzake eiwitbehoefte.

(23) Aanzienlijke vooruitgang werd gemaakt bij het vaststellen van de precieze aminozuurbehoeften van verschillende diersoorten, en diervoedingsdeskundigen zijn zich al lang bewust van de voordelen van precies afgestemde voeding. Dankzij de toevoeging van afzonderlijke aminozuren aan voeding kan het gehalte ruwe eiwitten in de voeding worden gereduceerd, terwijl aminozuren toch op een passend niveau worden gehandhaafd. Uit onderzoek is gebleken dat het eiwitgehalte in standaard maïs/sojameel kan worden verlaagd indien de voeding maar genoeg wordt aangevuld met lysine, tryptofaan en threonine.

(24) Dankzij het bestaan van synthetische aminozuren beschikken diervoedingsdeskundigen over de flexibiliteit om voeder samen te stellen met aminozurenprofielen die beter beantwoorden aan de behoeften van het dier, dan anders het geval zou zijn indien uitsluitend gewoon ruw materiaal beschikbaar was. Een en ander resulteerde niet alleen in een vermindering van het gebruik van relatief dure eitwitbronnen, maar ook in een verbetering van de dierlijke productie.

(25) In Europese landen neemt de druk toe om de hoeveelheid van stikstof- en fosforhoudende mest in de intensieve veehouderij te verminderen. Volgens Fefana is door een groter gebruik van aminozuren in combinatie met een vermindering van ruwe voedereiwitten de stikstofuitstoot naar raming met 20-25 % gedaald.

(26) Verwacht wordt dat als gevolg van de afschaffing van overheidssubsidies voor granen in de Gemeenschap in het kader van de hervormingen van het gemeenschappelijke landbouwbeleid de kostprijs van granen in de Europese landen zal dalen. In het Europese diervoeder zou dit naar verwachting kunnen leiden tot een groter aandeel van granen ten opzichte van perskoeken. Het netto-effect van dit alles is dat - in een voorts ongewijzigde situatie - de vraag naar synthetische aminozuren zal toenemen, aangezien aminozuren niet langer geleverd worden door een hoog gehalte van perskoeken in dit voeder.

(27) De productie van synthetische aminozuren is een van de oudste en wellicht de meest verspreide toepassingen van biotechnologie in de sector diervoeding. Daarbij wordt een geschikte bron van koolwaterstof, zoals suiker of zetmeel, door een genetisch gemodificeerd organisme gefermenteerd, om een overvloed van het betrokken aminozuur te produceren.

(28) Voederlysine wordt al zo'n dertig jaar op commerciële basis geproduceerd en het wereldwijd toenemende gebruik van dit aminozuur is opmerkelijk. Bedroeg het totale mondiale verbruik in 1979 nog circa 30000 ton, dan ligt het verbruik thans rond 250000 ton per jaar. Dit stijgende verbruik is weliswaar ten dele toe te schrijven aan de wereldwijd toenemende varkens- en pluimveeproductie, maar terzelfder tijd weerspiegelt het ook de tendens van een steeds beter samengestelde veevoeder.

D. DE MARKT VOOR LYSINE

1. Aanbodzijde

a) Productie

(29) Het productieproces van synthetische aminozuren vereist een hoogstaande technologie, waarbij een genetisch gemodificeerde bacterie wordt ingezet voor de fermentatie van koolhydraten. De belangrijkste moeilijkheden bij dit proces zijn de totstandbrenging en handhaving van een steriele omgeving zodat het organisme kan groeien, zonder dat het besmet wordt door een ander micro-organisme. De productietechnologie is mettertijd aanzienlijk verbeterd, hetgeen resulteerde in aanzienlijke verminderingen van de kosten.

(30) De koolhydraatbron die bij het fermentatieproces wordt gebruikt, vormt veruit de grootste productiekosten. Aangezien voor de productie aanzienlijke hoeveelheden elektrische energie nodig zijn om de fermentor om te roeren en te beluchten, is ook toegang tot goedkope elektrische stroom van cruciaal belang. De productie van aminozuren is bijzonder kapitaalintensief. De productie vereist zware investeringen in uitrusting voor fermentatie, extractie en zuivering, en milieubescherming.

(31) Vóór 1991 waren er slechts drie lysineproducenten: Ajinomoto/Eurolysine, Kyowa en Sewon. Ajinomoto/Eurolysine was de grootste producent, met een productiecapaciteit van circa 80000 ton. De capaciteit van Kyowa en Sewon was beperkter, met onderscheidenlijk, circa 50000 ton en 30000 ton. In 1994 verklaarde Sewon dat zij haar capaciteit zou uitbreiden tot 50000 ton.

(32) In 1991 betrad ADM de lysinemarkt. Door de fabriek van ADM werd de mondiale productiecapaciteit van lysine in feite verdubbeld. Bovendien was ook bekend dat ADM een zeer sterke financiële achtergrond had en goedkope toegang had tot ruwe grondstoffen.

(33) Nog in 1991 betrad Cheil de lysinemarkt met een productiecapaciteit van circa 10000 ton. Eind 1993 begon zij haar productiecapaciteit uit te breiden tot 40000 ton. Dit duurde voort tot begin 1994 en was uiteindelijk voltooid in juli 1995.

(34) In de periode waarop de onderhavige procedure betrekking heeft, was er geen andere belangrijke toetreding tot de lysinemarkt.

(35) In de EER is Eurolysine de enige producent van lysine.

b) Distributie

(36) In de EER hebben de lysineproducenten tot wie de onderhavige beschikking is gericht, verschillende distributiesystemen gehanteerd, gaande van rechtstreekse verkoop aan industriële gebruikers (veevoederfabrieken) tot indirecte verkoop via aangestelde agenten en/of onafhankelijke distributeurs in verschillende lidstaten.

(37) Tot mei 1995 had ADM Ingredients twee verkoopagenten. Een van hen - BASF - werd toen vervangen door rechtstreekse verkoop en een aantal andere distributeurs of verkoopagenten.

(38) Eurolysine verkocht aminozuren via een aantal distributeurs. Ajinomoto's rechtstreekse betrokkenheid in de Europese lysinemarkt bleef beperkt tot haar belang in Eurolysine (zie de overwegingen 8 en 9).

(39) Kyowa Europa stelde voor haar verkoop twee Japanse handelfirma's die kantoren en vertegenwoordigers in diverse EER-lidstaten hadden, aan als agenten.

(40) Sewon Europa verkocht lysine aan distributeurs en industriële gebruikers.

(41) Cheil heeft geen verkooponderneming in de EER. Haar lysineactiviteiten in deze regio verlopen via een verkoopkantoor dat vooral aan industriële gebruikers verkoopt.

2. Vraagzijde

(42) De Europese mengvoederindustrie verwerkt jaarlijks meer dan 150 miljoen ton diervoeder in duizenden veevoederfabrieken over heel Europa. Veevoederfabrieken stellen voedercomponenten en micro-ingrediënten samen, mengen die, en verwerken ze zonodig tot samengestelde voeders die voldoen aan kwantitatieve en kwalitatieve voedingsbehoeften tegen de laagst mogelijke prijs per ton voeder. Met name moet de voederformule zorgen voor het juiste gehalte van elk essentieel aminozuur.

3. Marktinformatie

a) Factoren die van invloed zijn voor de vaststelling van lysineprijzen

(43) Synthetische lysine wordt in ruime mate gebruikt om lysine toe te voegen aan voeder dat geen of onvoldoende natuurlijke lysine bevat, zoals granen. Voeder waaraan lysine wordt toegevoegd, kan bijgevolg worden gesubstitueerd door voeder dat van nature voldoende lysine bevat, zoals sojabonen. Bijgevolg wordt de hoeveelheid synthetische lysine die de Europese veevoederindustrie nodig heeft - en dus ook de prijs - met name bepaald door Europese graanprijzen in de wereldprijzen voor sojabonen; deze laatste worden vastgesteld door de Chicago Board of Trade. De prijs voor sojabonen min de graanprijs, staat bekend als de lysine-"schaduwprijs".

(44) Diervoedingsdeskundigen gebruiken computers om de optimale samenstelling van het voeder te bepalen, via de techniek van een samenstelling met de laagste prijs. Nadat de gegevens over beschikbare voedercomponenten en de actuele prijzen in de computer zijn ingevoerd, worden de voedercomponenten net zolang vervangen tot de goedkoopste samenstelling wordt bekomen die aan alle voedingsbehoeften voldoet.

(45) Verandert de marktsituatie, dan speelt de veevoederindustrie snel in op de fluctuaties van de prijs van de voedercomponenten, en berekent onmiddellijk nieuwe samenstellingen voor dezelfde reeks voedingsbehoeften. Dit kan leiden tot schommelingen in de hoeveelheid lysine die worden toegevoegd aan het voeder. Ligt de kostprijs van voeder waaraan synthetische lysine wordt toegevoegd, hoger dan de alternatieve voedercomponenten die van nature rijk zijn aan aminozuren, dan worden synthetische aminozuren alleen gebruikt voorzover dat nodig is om een doorgaans evenwichtiger samengesteld voeder te bekomen, en inzonderheid om overtollig eiwit te voorkomen.

b) Gemiddelde maandelijkse lysineprijzen

(46) Tussen begin 1981 en eind 1988 zijn de lysineprijzen nagenoeg verdubbeld. Nadien zijn de lysineprijzen beginnen te dalen.

(47) Tussen 1991 en 1995 rekenden Eurolysine, ADM Ingredients, Kyowa Europa en Sewon Europa hun klanten maandelijks gemiddeld volgende prijzen aan voor lysine:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

c) Jaarlijkse hoeveelheden lysine

(48) De hoeveelheden lysine die de ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht, jaarlijks verkochten, waren als volgt (in ton):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

E. HET VERLOOP VAN DE GEBEURTENISSEN

(49) Tot begin jaren negentig waren Ajinomoto/Eurolysine, Kyowa en Sewon de enige producenten van synthetische lysine. Ajinomoto/Eurolysine was de marktleider op wereldniveau en in Europa. Begin jaren negentig investeerden ADM en Cheil in productiecapaciteit voor lysine en maakten zij zich op om de lysinemarkt te betreden.

1. Aziatisch-Europees kartel

(50) De Commissie beschikt over aanwijzingen dat in de jaren zeventig en tachtig de gevestigde Aziatische producenten - Ajinomoto, Kyowa en Sewon - onder een of andere vorm samenwerkten om prijzen en hoeveelheden in Europa vast te stellen.

(51) De eerste onderlinge afspraken die de Commissie kan aantonen, werden gemaakt in juli 1990. Toen vervolgens ook duidelijk werd dat ADM en Cheil investeerden in productiecapaciteit voor lysine met het oog op het betreden van de lysinemarkt, werd het Aziatisch-Europese kartel gebruikt als forum om van nabij de ontwikkeling te volgen van het vermogen van de nieuwkomers om de mededinging op de betrokken markt de beïnvloeden.

a) De aanvang

(52) In een brief aan Ajinomoto van 6 december 1990 heeft Sewon het over een vergadering die beide ondernemingen in juli 1990 hielden. Volgens deze brief kon Sewon na de vergadering de lysineprijs sterk optrekken, "dankzij de hulp van (Ajinomoto)". In het licht van de samenwerking tussen beide ondernemingen in verband met lysineprijzen en -verkoophoeveelheden, na de vergadering van juli 1990, is de Commissie van oordeel dat Ajinomoto en Sewon tijdens deze vergadering afspraken maakten over de lysineprijzen voor de wereldmarkt.

(53) Op 20 september 1990 kwamen Ajinomoto en Sewon samen in Seoel. Ajinomoto deelde Sewon mee dat haar Amerikaanse dochteronderneming de dag voordien een prijsverhoging had aangekondigd en dat de nieuwe prijs zou gelden als de normale wereldprijs (de Europese prijs bedroeg 4,60 DEM/kg). Ajinomoto had het ook over Kyowa's voornemen om op 24 september 1990 in de Verenigde Staten een overeenkomstige prijsverhoging bekend te maken. Ajinomoto, Kyowa en Sewon bespraken de nieuwe prijzen telefonisch vóór de vergadering en sloten een ontwerp-overeenkomst. Sewon had begrepen dat Ajinomoto haar verzocht deze prijsbeweging te volgen. Sewon stemde ermee in om de door Ajinomoto opgegeven prijzen te volgen.

(54) In december 1990 bespraken Ajinomoto en Sewon de mogelijkheid van een nieuwe prijsverhoging. Op 12 december 1990 deelde Sewon aan Ajinomoto mee dat zij ermee instemde de lysineprijs wereldwijd te verhogen.

(55) Uit de gebeurtenissen omtrent de vaststelling van prijzen op 20 september 1990 blijkt dat Kyowa ook betrokken was bij de prijsafspraken voor Europa, aangezien de Amerikaanse prijs beschouwd werd als de normale wereldprijs. Bovendien is de Commissie van oordeel dat de in juli en december 1990 door Ajinomoto en Sewon gemaakte prijsafspraken niet beperkt bleven tot deze beide ondernemingen. In de eerste plaats zou de scherpe stijging van de lysineprijs in juli 1990, waarvan sprake is in de brief van Sewon van 6 december 1990, niet mogelijk geweest zijn zonder de betrokkenheid van de op één na grootste lysineproducent. Voorts blijkt uit de werking van het Aziatisch-Europese kartel dat Kyowa's deelname aan het kartel van cruciaal belang was. Ten slotte wordt Kyowa, in een intern document waarin de verdeling wordt geschetst van de markten binnen de Ajinomoto/Orsan-groep zoals die besproken werd tijdens een vergadering in Mexico op 23 juni 1992 (die Ajinomoto hield ter voorbereiding van de vergadering in Tokio op 10 juli 1992), gerekend bij de "oude club" - samen met Ajinomoto, Sewon en Cheil. Dit strookt met de suggestie van Ajinomoto dat in de periode vóór medio 1992 het initiatief voor besprekingen over de Europese markt niet uitging van Ajinomoto, maar veeleer van Sewon en Kyowa.

b) Vergadering van 18 februari 1991

(56) Op 18 februari 1991 vond een vergadering plaats van vertegenwoordigers van Ajinomoto, Kyowa en Sewon, waarop de wereldmarktprijs voor lysine werd vastgesteld, en met name de Europese prijs, namelijk de verkoopprijs die Eurolysine toen hanteerde (4,70 DEM/kg).

(57) Wat de hoeveelheden betreft, stemde Sewon ermee in haar verkoop te beperken tot het niveau van het jaar voordien totdat de productie en verkoop van ADM volledig was uitgebouwd - hetgeen naar verwachting in april of mei 1991 zou plaatsvinden - om zodoende de prijs op peil te houden. Kyowa legde de nadruk op het beginsel van de thuismarkt. De aanwezigen spraken af in 1991 dezelfde hoeveelheden te exporteren als in 1990.

c) De vergadering van 12 maart 1991 in Tokio

(58) De vergadering vond plaats in het Okura-hotel. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto, Kyowa en Sewon. De agenda voor deze vergadering was voorbereid door Ajinomoto, die de vergadering ook had belegd.

(59) Tijdens deze vergadering maakte Kyowa de volgende informatie over ADM bekend: de 24 fermentoren van ADM zouden tegen medio april gewoon draaien; ADM zou beginnen verkopen rond begin mei; ADM plande een productie van 27000 ton in het eerste jaar, 45000 ton in het tweede en 60000 ton in het derde jaar; ADM was voornemens de helft van haar productie op de Amerikaanse markt af te zetten, terwijl de andere helft zou worden geëxporteerd. Kyowa deelde mee dat ADM voornemens was zich voor de verkoop van haar product te richten naar de verkoopprijzen van de overige producenten.

(60) Ajinomoto maakte over de Indonesische productie-installatie van Cheil informatie bekend die zij tijdens een zakenreis naar Indonesië had verzameld.

(61) Nadien bespraken de aanwezigen hun eigen marktgedrag. Sewon deelde de overige aanwezigen mee dat zij in 1991 in de Verenigde Staten evenveel wilde verkopen als in 1990 en dat zij zeker de basisprijs zou handhaven. Wat Europa betreft, klaagden de overige aanwezigen erover dat Sewon onder de afgesproken prijs van 4,70 DEM/kg verkocht. Sewon werd verzocht niet onder de afgesproken prijs te verkopen en de verkoophoeveelheid van het jaar voordien aan te houden. Verklaard werd ook dat de Europese prijs aan bod zou komen op lokale vergaderingen in Europa. De aanwezigen beloofden de tijdens de vergadering gemaakte afspraken over verkoophoeveelheid en -prijs na te leven totdat ADM en Cheil zouden beginnen met een significante verkoop. Bij schending van de afspraken stemde iedere onderneming ermee in onmiddellijk contact op te nemen met de overige partijen, via een door Ajinomoto voorgestelte "hotline".

d) De vergadering van 4 juli 1991 in Tokio

(62) De vergadering vond plaats in de gebouwen van Ajinomoto. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto, Kyowa en Sewon.

(63) De aanwezigen wisselden informatie uit over de productiecapaciteit en verkoophoeveelheden van ADM en Cheil. Enkele dagen vóór de vergadering had Cheil telefonisch informatie over haar productiecapaciteit en verkoophoeveelheden meegedeeld aan Ajinomoto.

(64) Vervolgens wisselden de aanwezigen op de vergadering informatie uit over hun eigen prijzen en verkoophoeveelheden. Wat Europa betreft, was sprake van een regionale vergadering van 3 juli 1991 waarop een prijs van 4,30 DEM/kg werd aangekondigd. De aanwezigen legden de prijs vast voor de Verenigde Staten en Europa (4,30 DEM/kg). De prijs voor Azië en Oceanië zou in een later stadium worden besproken. Wat hoeveelheden betreft, waren de aanwezigen van oordeel dat het zeer moeilijk zou zijn "de hoeveelheden onder controle te houden".

e) Follow-up

(65) Nadat ADM begonnen was aanzienlijke hoeveelheden tegen lage prijzen te verkopen, kwamen Ajinomoto, Kyowa en Sewon op 11 februari 1992 bijeen in Seoel. Zij bespraken er het marktpotentieel en de prijzen van ADM en Cheil. Op 10 maart 1992 spraken Ajinomoto en Kyowa af de prijzen van ADM te volgen, teneinde hun marktaandeel te behouden. Op 12 maart 1992 kwamen de Aziatische producenten opnieuw samen om de nakende volwaardige toetreding van ADM tot de lysinemarkt te bespreken. Tijdens deze periode werden prijzen ook telefonisch besproken.

(66) Op 30 maart 1992 bracht Sewon Europa verslag uit aan het Koreaanse hoofdkantoor van Sewon over een "trilaterale vergadering" die blijkbaar enkele dagen voordien had plaatsgevonden. Tijdens deze vergadering beoordeelden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de situatie van de Europese lysinemarkt op dat moment. Meer bepaald werd vastgesteld dat de prijzen met 5 % waren gestegen in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Luxemburg en Frankrijk, waar prijzen relatief lager waren dan in andere landen (rond 3,25 DEM/kg). De aanwezigen spraken af dat de prijs voor de Europese markt op 3,76 DEM/kg moest worden gehandhaafd. De volgende vergadering was gepland voor 30 april 1992 in Bazel. Sewon Europa uitte in haar verslag aan het hoofdkantoor twijfels ten aanzien van de vraag of het waarschijnlijk was dat de besproken prijzen stand konden houden, omdat volgens haar de betrokken ondernemingen van mening verschilden en omdat ADM en Cheil niet aanwezig waren.

(67) Op 5 mei 1992 bracht Sewon Europa verslag uit aan het Koreaanse hoofdkantoor van Sewon over een andere "trilaterale vergadering" (die waarschijnlijk op 30 april 1992 in Bazel plaatsvond); daar hadden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de situatie van de Europese lysinemarkt op dat moment geëvalueerd. De aanwezigen spraken daar met name af dat de prijs voor de Europese markt op 3,76 DEM/kg moest worden gehandhaafd. De volgende vergadering was gepland voor 3 juni 1992 op een door Sewon te kiezen locatie. Sewon Europa vond het in haar verslag aan haar hoofdkantoor blijkbaar zinloos prijsverhogingen te bespreken op vergaderingen waaraan ADM en Cheil niet deelnamen.

(68) Op 19 juni 1992 kwamen Ajinomoto, Kyowa en Sewon samen. Zij besloten dat de mogelijkheid moest worden onderzocht van prijsverhogingen door een inkrimping van de verkoophoeveelheid van iedere onderneming. De aanwezigen spraken met name af dat het probleem van prijsverhogingen kon worden opgelost door ADM ermee te doen instemmen slechts op 80 % van haar capaciteit te draaien. Voorts vroegen Ajinomoto en Kyowa aan Sewon haar verkoop in de Verenigde Staten en Europa sterk te verminderen op basis van het beginsel dat de lokale producent zoveel mogelijk in zijn regio moest verkopen.

2. Mondiaal kartel

a) Achtergrond

(69) Door de fabriek van ADM werd de mondiale productiecapaciteit voor lysine in feite verdubbeld. ADM had reeds vóór en kort na haar toetreding tot de markt aan de gevestigde producenten signalen gegeven dat zij weliswaar een belangrijke rol wilde spelen op de lysinemarkt, maar dat zij de voorkeur eraan gaf haar marktaandeel te bereiken via coördinatie, liever dan via een prijzenoorlog. In deze omstandigheden had ADM op 12 december 1991 een ontmoeting met Ajinomoto en op 13 december 1991 met Kyowa. Op 11 februari 1992 werd Sewon door Ajinomoto en Kyowa ingelicht over hun vergadering met ADM.

(70) Om de gevestigde producenten te overtuigen van de ernst van haar voornemens en de nadelen van het uitblijven van afspraken, bood ADM aan Ajinomoto, Kyowa en Sewon de mogelijkheid haar productie-installatie te inspecteren en begon zij terzelfder tijd aanzienlijke hoeveelheden te verkopen tegen lage prijzen. Daardoor moesten de gevestigde lysineproducenten vanaf begin 1992 hun lysineprijzen drastisch verlagen, in een poging marktaandeel te behouden. Als reactie op deze situatie spraken Ajinomoto en Kyowa op 10 maart 1992 af om met ADM samen te werken en te beginnen vergaderen om afspraken te maken over prijzen en verkoophoeveelheden. (Zo vond er op 14 april 1992 in Tokio een vergadering plaats tussen ADM en Ajinomoto, op 16/17 april 1992 op Hawaï tussen ADM en Kyowa en op 19 juni 1992 - dezelfde dag dat Ajinomoto, Kyowa en Sewon bijeenkwamen - in Decatur tussen ADM en Sewon).

(71) Deze besprekingen resulteerden op 23 juni 1992 in een vergadering in Mexico, die het begin vormt van de deelneming van ADM aan de onderlinge afspraken van de leden van het Aziatisch-Europese kartel.

b) De vergadering van 23 juni 1992 in Mexico

(72) De vergadering werd bijgewoond door vertegenwoordigers van ADM, Ajinomoto/Eurolysine en Kyowa. Kyowa had de vergadering belegd en zat deze ook voor. De aanwezigen besloten dat de vertegenwoordigers van Ajinomoto en Kyowa de resultaten van deze vergadering achteraf aan Sewon en Cheil zouden meedelen.

(73) Het hoofddoel van ADM bestond erin hetzelfde aandeel in de productie te hebben als de grootste concurrent, hetgeen neerkwam op éénderde van de totale wereldvraag voor ADM, éénderde voor de Ajinomoto-groep en éénderde voor Kyowa en de Koreaanse producenten. Kyowa en Ajinomoto waren het niet eens met dit voorstel, althans wat het tijdschema ervan betrof. Vervolgens stelde ADM voor dat zij haar quotavoorstel in de loop van het tweede jaar zou gaan toepassen, waarbij zij alle extra-marktgroei kreeg toegewezen totdat zij het marktaandeel van Ajinomoto had bereikt. Voor 1992 was de voorgestelde quotaregeling als volgt: Ajinomoto 66000 ton, ADM 48000 ton, Kyowa 34000 ton, Sewon 18000 ton en Cheil 6000 ton. Ajinomoto was bereid in te stemmen met 48000 ton voor ADM in 1992, met het vooruitzicht op groei op termijn. ADM gaf te kennen dat zij in ieder geval het quotavoorstel zou toepassen per 1 oktober 1992.

(74) De aanwezigen bespraken ook welk mechanisme kon worden gebruikt voor de toewijzing van hoeveelheden. ADM zette uiteen dat concurrenten in de sector citroenzuur zowel formele als informele middelen gebruikten om de verkoopcijfers in het oog te houden.

(75) De aanwezigen maakten afspraken over het peil van de lysineprijs tot oktober: 1,05 USD/lb (geleverd) (op dat moment: 0,7 USD/lb) voor Noord-Amerika (wat Europa betreft, waren de aanwezigen van oordeel dat de prijs er "iets hoger" kon zijn dan in Noord-Amerika). In afwachting van een definitief akkoord over het voorstel voor de toewijzing van verkoophoeveelheden, werd de prijs vastgesteld op 1,2 USD/lb voor het einde van het jaar. Voor andere regio's bedroeg de richtprijs 2,3 USD cif (kostprijs inclusief vracht en assurantie tot plaats van levering) (op dat moment minder dan 2 USD/kg cif).

- Follow-up

(76) Op 2 juli 1992 kreeg Kyowa een telefoontje van ADM waarin deze meedeelde dat zij instemde met een productiequotum van 48000 ton voor 1992, op voorwaarde dat zij binnen drie jaar hetzelfde niveau kon bereiken als Ajinomoto.

(77) Op 10 juli 1992 kwamen Ajinomoto en Kyowa met de twee Koreaanse lysineproducenten bijeen in de gebouwen van Ajinomoto in Tokio. Ajinomoto informeerde de Koreaanse producenten over de besprekingen met ADM van 23 juni 1992 over de toewijzing van verkoophoeveelheden. Ajinomoto en Kyowa stelden een toewijzingsplan voor op basis van de marktmacht en het investeringsniveau van elke leverancier. Voor het eerste jaar werd volgende verdeling voorgesteld: 73500 ton voor Ajinomoto, 37000 ton voor Kyowa, 48000 ton voor ADM, 20500 ton voor Sewon en 6000 ton voor Cheil. Voor Europa was de voorgestelde quotaregeling (op een totaal van 58000 ton) als volgt: 34000 ton voor Ajinomoto, 8000 ton voor Kyowa, 5000 ton voor ADM, 13500 ton voor Sewon en 5000 ton voor Cheil. Indien de vraag in Noord-Amerika zou stijgen, zou de stijging van de verkoophoeveelheden naar ADM gaan, terwijl eventuele stijgingen in de Europese verkoop aan Eurolysine toekwamen. Ajinomoto verklaarde dat indien de aanwezigen overeenstemming bereikten, ADM eind juli met de definitieve toewijzingen zou instemmen. Met het oog op de controle van de hoeveelheden zouden alle ondernemingen ieder kwartaal vergaderen om informatie over het productievolume en de verkoopcijfers van iedere onderneming te bespreken en te verzamelen. Sewon was gekant tegen een "lokaal quotastelsel op basis van concurrentievermogen". Zij stelde voor dat het toekomstige quotum moest zijn gebaseerd op het aandeel van elk van de partijen in de verkoop in het jaar voordien. Cheil verzocht om de toewijzing van een mondiaal quotum van 15000 ton. Aangezien geen akkoord kon worden bereikt, moesten de aanwezigen naar hun hoofdkantoor terugkeren om de kwestie opnieuw te bekijken en dienden zij Ajinomoto tegen 17 juli van de uitkomst hiervan op de hoogte brengen. Ajinomoto gaf toen een uiteenzetting met nadere gegevens over de vergadering met ADM over de prijzen, met name de prijsaaanpassing tot 1,05 USD/lb in Europa én Amerika tegen 30 september 1992, en vervolgens tot 1,20 USD/lb tegen 30 december 1992.

(78) Op 7 augustus 1992 kwamen de Aziatische producenten opnieuw bijeen in de gebouwen van Ajinomoto in Tokio. Zij zetten hun discussie voort om een overeenkomst te bereiken over de inkrimping van de hoeveelheid geproduceerde lysine. Ajinomoto deelde de overige aanwezigen mee dat ADM bereid was werknemers van haar concurrenten uit te nodigen op haar productie-installatie in Decatur om haar productiecapaciteit te bewijzen. Sewon stelde een algemene inkrimping van de productie met 20 % voor. Zij dacht daarbij aan een als volgt aangepaste quotaregeling: 64800 ton voor Ajinomoto, 48000 ton voor ADM, 33600 ton voor Kyowa, 26600 ton voor Sewon en 12000 ton voor Cheil. Ook over dit aangepaste plan kon geen akkoord worden bereikt, omdat Ajinomoto niet tevreden was met de voor haarzelf voorgestelde hoeveelheid en Cheil bleef aandringen op 15000 ton. Niettemin kwamen de aanwezigen overeen om over een inkrimping van de productie te blijven praten. De voorgestelde prijsverhoging werd gunstig onthaald, maar besloten werd deze kwestie verder te bespreken tijdens de volgende vergadering met ADM. Ajinomoto stelde voor dat het beter zou zijn vóór de vergadering van de vijf ondernemingen een plan met verschillende scenario's op te stellen, en alle deelnemende ondernemingen gingen zonder aarzelen op dit voorstel in. Ajinomoto stelde voor nog een vergadering te houden in Seoel.

(79) Op 27 augustus 1992 kwamen de Aziatische producenten opnieuw bijeen, dit keer in de gebouwen van Cheil in Seoel. Zij zetten hun besprekingen van 10 juli en 7 augustus 1992 voort. De aanwezigen konden het niet eens worden over de volgende stadia in de gesprekken met ADM over de toewijzing van verkoophoeveelheden voor lysine. De aanwezigen beschreven wat volgens hen de doelstelling moest zijn van de vergadering met ADM: geen besluiten over de toewijzing van volumes, maar de bevestiging van de prijsverhoging en de discussie over de vraag hoe de prijsverhoging praktisch moest worden geregeld. Wat de prijs betreft, stemden de aanwezigen in met het voornemen van ADM om de Amerikaanse prijs per 31 augustus 1992 op te trekken tot 1,05 USD/lb. De aanwezigen merkten op dat ADM deze prijs al aan afnemers had aangeboden. De Amerikaanse dochterondernemingen van Ajinomoto en Kyowa waren voornemens de nieuwe prijs medio september bekend te maken. Tot een verhoging van de Europese prijs werd besloten tijdens een vergadering in Europa.

(80) Op 8 september 1992 kwamen ADM en Ajinomoto samen in Chicago. Ajinomoto stelde voor de verkoophoeveelheden voor lysine niet op mondiaal niveau toe te wijzen, maar de productie te beperken op basis van de lokale marktsituatie. ADM stemde daarmee in, maar drong aan op een productiequotum van in totaal 48000 ton. Beide aanwezigen bevestigden de prijsstijging tot 1,05 USD/lb, waarover ADM en de Japanse producenten het eens waren geworden tijdens de vergadering van 23 juni 1992 in Mexico en die de Koreaanse producenten hadden geaccepteerd tijdens de vergadering in Seoel van 27 augustus 1992.

c) De vergadering van 1 oktober 1992 in Parijs

(81) De vergadering vond plaats in het Pullmann Windsor-hotel in Parijs. Aanwezig waren vertegenwoordigers van ADM, Ajinomoto/Eurolysine, Kyowa, Sewon en Cheil. De vergadering was belegd door Ajinomoto/Eurolysine, die een nep-Fefana-agenda had opgesteld. De aanwezigen bespraken alleen prijzen. De vijf ondernemingen evalueerden de weerslag van het afgesproken prijspeil en wisselden informatie uit over de aanvaarding van de prijsstijgingen in de diverse regio's.

(82) De aanwezigen hadden het over de prijsstijgingen in Europa die in het kader van de vergadering in Seoel (27 augustus 1992) eerst op 3,50 DEM/kg en dan op 3,75 DEM/kg waren vastgesteld. Op het tijdstip van de bijeenkomst bedroeg de door de producenten bekendgemaakte prijs 4 DEM/kg. Alle aanwezigen gaven evenwel toe dat deze prijs in de praktijk nog niet werd toegepast. De aanwezigen waren met name van oordeel dat de Europese prijs toentertijd 22 % hoger lag dan de prijs in de Verenigde Staten. Zij maakten zich zorgen dat parallelimporteurs zouden worden aangelokt indien het prijsverschil toenam, en besloten dat het op dat moment niet mogelijk was de Europese prijs verder te doen stijgen. Bijgevolg kwamen de aanwezigen overeen de prijs op 4 DEM/kg te handhaven en tijdens de volgende vergadering mogelijke verdere prijsstijgingen te bespreken.

(83) ADM wilde minder mensen op de vergaderingen over Europese prijzen, en stelde daarom voor niet aan de lokale Europese vergaderingen deel te nemen. Ajinomoto/Eurolysine vond de lokale vergaderingen van managers het doeltreffendste forum. Bijgevolg zouden deze vergaderingen blijven voortgaan, en zou de voorzitter van Eurolysine persoonlijk rechtstreeks aan ADM verslag uitbrengen.

(84) De aanwezigen legden ook de prijzen voor de overige regio's vast.

(85) Voorts bespraken de aanwezigen de mogelijkheid om binnen Fefana een werkgroep aminozuren op te richten. Ajinomoto werd gevraagd na te gaan hoe dit in zijn werk kon gaan.

- Follow-up

(86) Op 29 oktober 1992 besprak Kyowa met Ajinomoto/Eurolysine de Europese lysineprijzen.

(87) Op 2 november 1992 kwamen Ajinomoto/Eurolysine en Sewon samen in Seoel. De aanwezigen bespraken de gedragingen van ADM op de lysinemarkt. Ajinomoto deelde Sewon mee dat ADM zou proberen de prijs op te trekken tot het niveau waar de marktvraag begon af te nemen; voorts was ADM op dat moment tevreden met de toewijzing van een verkoophoeveelheid van 48000 ton. Om deze reden had ADM het tijdens de vergadering in Parijs van 1 oktober 1992 niet over de toewijzing van volumes gehad. Ajinomoto verwachtte dat ADM voor 1993 de maximumhoeveelheid zou vragen en einde 1993 zelfs meer dan dat. Het uitblijven van een alomvattende overeenkomst over productiequota werd aangevoeld als een destabiliserende factor in de relaties tussen de producenten. Een verzachtend element was wel het feit dat iedereen - ook ADM - blijk gaf van zelfbeheersing bij de verkoop. Niettemin waren de aanwezigen het eens dat inzake quota meer samenwerking was vereist. Sewon was bereid zelfs met een vermindering van 40 % in te stemmen.

(88) Tijdens deze vergadering vroeg Ajinomoto/Eurolysine aan Sewon de verkoop in Europa de twee volgende weken stop te zetten om de prijs op 4,25 DEM te houden, en ook haar verkoophoeveelheid te beperken tot 6000 ton per jaar. Indien Sewon haar verkoophoeveelheid in Europa niet afbouwde, zou Eurolysine een antidumpingactie instellen tegen Sewon. Sewon bevestigde dat zij bereid was de afgesproken prijzen na te leven en stemde ermee in haar verkoop in Europa te beperken tot 6000 ton per jaar. De aanwezigen kwamen overeen om op het hoogste niveau open en direct te communiceren indien werknemers de afspraken overtraden.

(89) Op 4 november 1992 bespraken ADM en Ajinomoto telefonisch hun beleid inzake lysineverkoop. De prijzen voor Azië, Noord-Amerika en Oceanië werden bevestigd, overeenkomstig de vergadering van 1 oktober 1992 in Parijs. De Europese prijs werd vastgesteld op 4,25 DEM/kg. De aanwezigen merkten op dat Sewon in een bepaalde mate afweek van het afgesproken prijspeil. Zij waren van mening dat ADM in Korea lysine moest verkopen "zodat Sewon zich elders netjes zal gedragen".

(90) Op 2 en 5 november 1992 kwamen Ajinomoto en Cheil samen in Seoel. Cheil deelde Ajinomoto mee dat de prijsstijging voor lysine een aanzienlijk succes was en verklaarde voornemens te zijn de samenwerking in verband met de lysineprijzen voort te zetten. Wat de quota voor lysine betreft, bleven de ondernemingen het oneens.

(91) Na de vergaderingen in Mexico en Parijs, stegen de prijzen op bepaalde plaatsen, vooral in de Verenigde Staten en Europa, doch niet overal. De ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht, gaven elkaar dan ook de schuld voor het niet-naleven van de prijsafspraken. Als gevolg daarvan verslechterden de relaties tussen de producenten.

(92) Op 30 november 1992 kwamen Ajinomoto, Kyowa, Sewon en Cheil samen in de gebouwen van Cheil in Seoel. Zij stelden vast dat ADM erg lage prijzen aanbood. De verbinding met ADM werd onderbroken ingevolg een huiszoeking van het FBI bij ADM (deze leidde ertoe dat de toenmalige voorzitter van ADM Bioproducts met het FBI ging samenwerken in het lysineonderzoek in de Verenigde Staten). De aanwezigen stelden vast dat zij geen andere keuze hadden dan te wachten tot ADM het contact herstelt.

(93) Omdat de producenten meenden dat hun onvermogen om een alomvattende volumeovereenkomst te sluiten de terugkeer naar lage prijzen had helpen inzetten en deed voortduren, werden de gesprekken over de toewijzing van hoeveelheden hervat. ADM en Ajinomoto waren voornemens medio januari 1993 een vergadering te houden over de "mondiale (lysine)markt". Op 21 januari 1993 stelde ADM aan Kyowa een regionale volumetoewijzing voor.

(94) Op 26 februari 1993 kwamen Ajinomoto, Kyowa, Sewon en Cheil samen in de gebouwen van Ajinomoto in Tokio. Aangezien er geen bijzondere agenda was, stelde Ajinomoto voor ideeën uit te wisselen over de dalende lysineprijs op de wereldmarkt en de vraag hoe men de prijs opnieuw kon laten stijgen. Wat Europa betreft, merkten de aanwezigen op dat de prijs gehandhaafd bleef, omdat Ajinomoto en Sewon hun verkoophoeveelheden beperken. Op wereldniveau kon er volgens de aanwezigen geen vooruitgang worden gemaakt.

(95) Om de discussie over quota nieuw leven in te blazen, sprak het hoger management van ADM en Ajinomoto af om bijeen te komen met het oog op een verbetering van de relaties tussen de twee marktleiders en de versnelde uitwerking van een alomvattende volumeovereenkomst. Aangezien Kyowa en Eurolysine hun standpunt wilden kenbaar maken vóór de geplande vergadering van ADM en Ajinomoto, werden vergaderingen belegd, tussen ADM en Kyowa op 15 april 1993 en tussen ADM en Eurolysine op 28 april 1993.

(96) Kyowa beweerde tijdens de vergadering van 15 april 1993 met ADM dat de verkoophoeveelheid door alle concurrenten moest worden ingekrompen.

(97) Tijdens de vergadering van 28 april 1993 stelde Eurolysine aan ADM voor dat de verkoophoeveelheden alleen in die regio's zouden worden verdeeld waar er door de prijsafspraken in 1993 ook daadwerkelijk een prijsstijging had plaatsgevonden. Wat Europa betreft, waren ADM en Eurolysine het eens dat wanneer de prijzen in Europa waren gestegen, dit het gevolg was geweest van de in Mexico (23 juni 1992) gemaakte afspraken en dat deze afspraken alleen in die regio volledig werden nageleefd.

(98) Op 30 april 1993 kwamen Ajinomoto en ADM samen in de gebouwen van ADM in Decatur. Doel van de vergadering was het topkader van de twee grootste lysineproducenten in staat te stellen de relaties tussen de beide ondernemingen te herstellen en de uitwerking te beginnen van een alomvattende volumeovereenkomst. Tijdens deze vergadering zinspeelde ADM op het belang van een onderneming die haar verkopers intoomt om hoge prijzen in stand te kunnen houden. Zij verklaarde ook dat haar verkopers over het algemeen sterk concurrerend zijn ingesteld en dat, indien de producent geen ferme controle uitoefende op zijn verkopers, er een probleem van prijsverlagingen zou zijn. Ajinomoto zegde dat iedereen nu begreep dat de bevoorrading moest worden bijgesteld. Vertegenwoordigers van ADM en Ajinomoto maakten afspraken voor een tweede vergadering, die op 14 mei 1993 in Tokio plaatsvond.

(99) Zowel ADM als Ajinomoto informeerden Kyowa over hun vergadering in Decatur.

(100) Op 14 mei 1993 kwamen ADM en Ajinomoto/Eurolysine bijeen in Tokio om de gesprekken die in Decatur waren begonnen, voort te zetten. De aanwezigen twistten over de omvang van de toenmalige markt en het aandeel van ADM daarin. ADM vroeg voor 1993 65000 ton. Andermaal bespraken zij het mechanisme dat nodig was om tot een overeenkomst over verkoophoeveelheden te komen en die te doen naleven. Volgens ADM moest de communicatie verlopen via een branchevereniging. Bij haar uiteenzetting gaf ADM als voorbeeld dat zij haar verkoopcijfers voor citroenzuur maandelijks doorgaf aan een branchevereniging en dat deze cijfers jaarlijks door Zwitserse accountants werden gecontroleerd. ADM verklaarde dat over lysineverkoop op dezelfde manier verslag kon worden uitgebracht aan bijvoorbeeld Ajinomoto, die op haar beurt dan bij de leden verslag uitbracht over de resultaten van elk lid. ADM wees erop dat deze verslagen strikt vertrouwelijk moesten zijn.

(101) Ajinomoto bracht bij Kyowa verslag uit over de vergadering met ADM in Tokio. Beide producenten waren het erover eens dat het door ADM voor 1993 gevraagde volume onaanvaardbaar was en dat Sewon moest worden betrokken bij de discussie over verkoophoeveelheden.

(102) Op 27 mei 1993 kwamen Ajinomoto en Kyowa bijeen met Sewon en brachten zij Sewon op de hoogte van de door ADM voor 1993 gevraagde verkoophoeveelheid. Ajinomoto verwees naar de goede resultaten van de vroegere samenwerking, maar verklaarde ook dat de situatie door toetreding van ADM complexer was geworden. Sewon bevestigde dat het steeds bereid was te onderhandelen en met Ajinomoto en Kyowa te discuteren. De aanwezigen erkenden dat een vergadering tussen de vijf producenten moest plaatsvinden om het volume bij te stellen. Ajinomoto wilde met ADM proberen te onderhandelen, terwijl Sewon moest proberen Cheil te overtuigen.

(103) Op 1 juni 1993 deelde ADM aan Kyowa mee dat zij besloten had de verlaging van de lysineprijs in Europa stop te zetten en dat zij de dag voordien een prijsverhoging tot 0,81 USD/lb had bekendgemaakt.

(104) Op 18 juni 1993 kwamen Ajinomoto, Kyowa, Sewon en Cheil bijeen in het Sankei-Kankan-hotel in Tokio om de strategie te bespreken voor de volgende vergadering van de vijf producenten, die voor 24 juni 1993 in Vancouver was gepland. De aanwezigen wisselden per regio informatie uit over prijzen en hoeveelheden. Op grond daarvan bespraken zij de verschillende regelingen voor de toewijzing van verkoophoeveelheden uitgaande van het eerste voorstel van Ajinomoto (54000 ton voor ADM) en de vraag van ADM (65000 ton). Het plan voor deze vergadering bestond erin bij ADM aan te dringen op 54000 ton om een overeenkomst te bereiken over 60000 ton. Uiteindelijk werden volgende hoeveelheden toegewezen: 81200 ton voor Ajinomoto, 60000 ton voor ADM, 44400 ton voor Kyowa, 32900 ton voor Sewon en 13500 ton voor Cheil. Ajinomoto stelde voor om per kwartaal regionale vergaderingen te beleggen en een communicatiesysteem te gebruiken. De aanwezigen bevestigden de prijsstijgingen voor de verschillende regio's. Voor Europa werd de prijs vastgesteld op 3,20 DEM/kg (op basis van de bevestigde prijs van 0,81 USD/lb), en op 4,20 DEM/kg indien de prijs in de Verenigde Staten steeg tot 1,05 USD/lb.

d) De vergadering van 24 juni 1993 in Vancouver

(105) De vergadering vond plaats in het Hyatt Regency-hotel in Vancouver. Aanwezig waren vertegenwoordigers van ADM, Ajinomoto/Eurolysine, Kyowa, Sewon en Cheil.

(106) Volgende punten stonden op de agenda: 1. onderzoek van de recente marktisutatie; 2. aanpassing van de productie/verkoophoeveelheid van iedere onderneming; 3. planning prijsstijging; 4. communicatiesysteem (vooral regionale vergaderingen), en 5. oprichting van het lysinesamenwerkingsverband.

(107) De aanwezigen wezen erop dat de prijsstijgingen in de Verenigde Staten en Europa geslaagd waren, maar dat de afspraken voor Zuid- en Centraal-Amerika en voor Azië niet goed waren uitgevoerd. De aanwezigen beoogden een getrapte prijsstijging van 0,81 USD/lb via 0,95 USD/lb naar 1,10 USD/lb, en zo mogelijk uiteindelijk naar 1,20 USD/lb.

(108) Ajinomoto stelde voor de toewijzing van de volumes een schema voor, uitgaande van een aandeel van 54000 ton voor ADM. ADM drong erop aan haar toenmalige productievolume - 65000 ton - te kunnen behouden. Cheil eiste 15000 ton, in plaats van de door Ajinomoto voorgestelde 14000 ton. Afgesproken werd een vergadering van de voorzitters te houden om het probleem op te lossen.

(109) Wat het communicatiesysteem betreft, wilden de Japanse ondernemingen lokale vergaderingen houden, iets waartegen ADM gekant was; zij eiste rechtstreeks contact met haar hoofdkantoor.

(110) Op Cheil na stemden allen in met de oprichting van een officiële lysineorganisatie, onder beheer van Ajinomoto en ADM.

- Follow-up

(111) Ajinomoto en ADM spraken af op 5 oktober een vergadering in Parijs te houden, die door Ajinomoto zou worden belegd. De belangrijkste agendapunten waren prijzen/hoeveelheden en de vereniging. ADM deelde Ajinomoto mee dat haar productiepeil in de voorbije negen maanden het equivalent bedroeg van een jaarproductie van 65000 ton, hetgeen voor ADM een aanvaardbare minimumhoeveelheid was. Volgens ADM kon het behalen van marktaandeel dat even groot was als dat van Ajinomoto - ADM's doelstelling - worden uitgesteld met twee of drie jaar (9/204-206, 650).

e) De vergadering van 5 oktober 1993 in Parijs

(112) De vergadering vond plaats in het Grand Hotel in Parijs. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa, Sewon en Cheil. De vergadering was belegd door Ajinomoto, die ook de agenda had voorbereid en de vergadering voorzat. Aan bod kwamen de oprichting van een vereniging van aminozuurproducenten onder de bescherming van Fefana, afspraken over prijzen voor het vierde kwartaal van 1993 en de toewijzing van hoeveelheden voor het jaar nadien.

(113) Volgens Ajinomoto werd vooruitgang geboekt bij het oprichten van een producentenvereniging.

(114) Wat de marktontwikkeling betreft, merkten de aanwezigen op dat de overstroming van de Mississippi in de zomer van 1993, waardoor de sojaoogst in de Verenigde Staten was vernietigd, tot een stijging van de graanprijzen had geleid, maar tegelijkertijd tot buitensporige lysinevoorraden. Daarom verwachtten zij een daling van de orders, en moesten de voorraden worden verminderd om een prijsdaling te voorkomen. Voor Europa rekenden de aanwezigen met een daling van 40 tot 50 %.

(115) Bij de bespreking van de regionale prijzen kwamen de aanwezigen tot de bevinding dat de Europese prijs die op een regionale vergadering was afgesproken - 5,30 DEM/kg - beduidend hoger was dan die in andere regio's. Er werd afgesproken de Europese prijs op dit niveau te handhaven.

(116) Voor de periode oktober 1993-september 1994 eiste iedere onderneming haar productiehoeveelheid op. Zo eiste Cheil 22000 ton, hetgeen verschilde van de hoeveelheid waarop deze onderneming had gezinspeeld tijdens de vergadering in Vancouver (24 juni 1993). Op dat moment kon ADM niet beslissen over een inkrimping van de productiehoeveelheid, zodat besloten was het topkader van ADM en Ajinomoto direct bij de bespreking over hoeveelheden te betrekken.

- Follow-up

(117) Op 25 oktober 1993 kwam het topkader van ADM en Ajinomoto samen in Irvine. De aanwezigen bespraken er hoe de verkoophoeveelheid in 1994 aan iedere lysineproducent kon worden toegewezen. Zij onderzochten welk lysinevolume iedere producent tegen eind 1993 zou verkopen, waarop ADM voorstelde deze cijfers te gebruiken voor het berekenen van de voor 1994 aan iedere lysineproducent toe te wijzen verkoophoeveelheid. Zij bespraken hoe sterk de markt in 1994 zou groeien en hoeveel van deze marktgroei aan iedere producent moest worden toegewezen. ADM verklaarde dat de overige lysineproducenten ieder 2000 ton meer mochten verkopen dan in 1993, en dat ADM en Ajinomoto de resterende groei op de wereldlysinemarkt onder elkaar zouden verdelen. ADM stemde met dit plan in en kreeg opdracht de overige producenten met deze toewijzigingsregeling te doen instemmen.

(118) Na de vergadering in Irvine bespraken de Aziatische producenten het volumevoorstel dat in Irvine was uitgewerkt. Zowel Cheil als Sewon wilden een groter volume. Daarom woonde Cheil de volgende vergadering niet bij; deze vond op 8 december 1993 in Tokio plaats.

f) De vergadering van 8 december 1993 in Tokio

(119) De vergadering vond plaats in het Palace-hotel in Tokio; aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa en Sewon.

(120) De aanwezigen bespraken de lysineprijzen regio per regio. Zij merkten op dat de tijdens de vergadering in Parijs (5 oktober 1993) afgesprokene prijzen niet volledig werden nageleefd. Zo bedroeg de reële prijs in Europa 5 DEM/kg in plaats van de afgesproken 5,30 DEM/kg, en dit hoewel iedere producent zijn verkoop had beperkt. Er werd afgesproken de Europese prijs voor het eerste kwartaal van 1994 op 5,30 DEM/kg te handhaven.

(121) Tijdens de vergadering werd het door ADM en Ajinomoto in Irvine uitgewerkte plan voor de toewijzing van verkoophoeveelheden door de producenten bijgesteld. Verkoophoeveelheden werden toegewezen per producent op wereldniveau en per regio, onder meer in Europa. Op wereldniveau kreeg ADM 67000 ton (plus een aandeel in de groei in 1994), Ajinomoto 84000 ton en Kyowa 46000 ton. ADM, Ajinomoto en Kyowa stemden elk in met de regeling inzake toewijzing van hoeveelheden. Sewon zou 34000 of 37000 ton krijgen, afhankelijk van de vraag of Ajinomoto en Kyowa ermee instemden hun verkoophoeveelheden voor 1992 te laten doorlichten. Sewon stemde in met dit voorstel.

(122) ADM noemde Ajinomoto als het kantoor waar iedere lysineproducent zijn maandelijkse verkoopcijfers zou inleveren. De taak van Ajinomoto zou erin bestaan de ontwikkeling van deze cijfers bij te houden zodat producenten hun verkoop konden aanpassen om de totale jaarverkoop binnen de afgesproken maxima te houden. Wat de indiening van maandelijkse verkoopcijfers betreft, zei ADM aan de anderen dat "zij hun telefoons in de gaten moesten houden en zeer voorzichtig moesten zijn". Daarnaast stelde SDM voor dat de producenten kwartaalvergaderingen van brancheverenigingen zouden bijwonen om hun prijs en verkoophoeveelheden aan te passen overeenkomstig de gemaakte afspraken. Zij legde uit hoe de oprichting van een branchevereniging een ogenschijnlijk legitieme, maar artificiële reden was om te vergaderen, en zodoende te verhullen dat vermeende concurrenten in het geheim vergaderen om prijzen en verkoophoeveelheden te bespreken. ADM beschreef hoe "officiële" en "niet-officiële" vergaderingen konden worden gehouden. Zij legde uit dat tijdens het bijwonen van een officiële vergadering van een branchevereniging, iemand een hotelsuite kon boeken en de overigen onopvallend kon informeren, waarna zij in het geheim zouden samenkomen om prijzen en verkoophoeveelheden te bespreken buiten de officiële vergadering om. De deelnemers spraken af op die manier te werk te gaan.

- Follow-up

(123) Tussen de Aziatische producenten bestond er discussie over de doorlichting van hun verkoopcijfers.

(124) Op 1 februari 1994 kwam ADM Ingredients samen met Eurolysine. Zij bespraken het toenmalige prijspeil en besloten hun leveringen af te remmen om de prijs in stand te houden. Dit is de eerste vergadering van Europese vertegenwoordigers van lysineproducenten na de "trilaterale vergaderingen" uit de eerste helft van 1992 (zie de overwegingen 75 en 76), waarvoor de Commissie over rechtstreeks bewijsmateriaal beschikt. Uit het bewijsmateriaal dat rechtstreeks verband houdt met andere vergaderingen (27 augustus 1992, 1 oktober 1992, 5 oktober 1993) blijkt echter duidelijk dat tijdens de hele periode waarop het onderhavige onderzoek betrekking heeft, Europese vertegenwoordigers van de lysineproducenten de besluiten die op wereldniveau waren genomen, nauwkeuriger hebben afgesteld.

(125) Op 26 januari 1994 vond de eerste officiële vergadering plaats van de Fefana-werkgroep aminozuren op het kantoor van Fefana in Brussel. Op 15 februari 1994 nodigde Eurolysine de overige lysineproducenten uit op een pseudo-Fefana-"task force-vergadering" in Honolulu.

g) De vergadering van 10 maart 1994 in Honolulu

(126) De vergadering vond plaats in het Sheraton Makaha Resort. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa, Sewon en Cheil, Kyowa zat de vergadering voor.

(127) De vergadering in Hawaï was de eerste sinds Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa en Sewon hadden besloten hun verkoopcijfers aan Ajinomoto te bezorgen. In de loop van de ochtend bespraken Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa en Sewon hun verkoopcijfers en vergeleken die met de streefcijfers die waren vastgesteld op de vergadering in Tokio (8 december 1993). Daarna bespraken zij de vraag of er een audit moest plaatsvinden om hun cijfers door te lichten. Aangezien over deze kwestie geen vooruitgang werd geboekt, spraken de aanwezigen af dat het topkader van de Aziatische ondernemingen in een latere vergadering een besluit zou nemen over de kwestie van de audit.

(128) In de namiddag kreeg Cheil, die niet aan de ochtendvergadering had deelgenomen omdat zij een grotere verkoophoeveelheid wilde krijgen dan voordien door de overige producenten was afgesproken, een quotum van 17000 ton voorgesteld. Cheil stemde in met dit aanbod en met het verslag over de verkoopcijfers.

(129) De aanwezigen (dus ook Cheil) voerden daarna besprekingen en maakten afspraken over de in het tweede kwartaal van 1994 aan te rekenen lysineprijzen, per land in elk van de volgende regio's: Noord-Amerika, Centraal- en Zuid-Amerika, Europa, het Midden-Oosten, Afrika en Azië.

(130) Op de Europese markt lag, zoals opgemerkt werd, de actuele prijs onder 5 DEM/kg en leken eindgebruikers te wachten op een verdere prijsdaling. Voorts leken de voorraden te zijn geslonken, blijkbaar door manipulaties van handelaren. De aanwezigen spraken af dat de Europese prijs - met onmiddellijke ingang - 5,20 DEM/kg zou bedragen.

(131) ADM en Ajinomoto stelden voor dat de volgende officiële vergadering van de werkgroep aminozuren kon worden gebruikt als "dekmantel" voor vergaderingen waarop de producenten heimelijke afspraken konden maken.

- Follow-up

(132) Op 15 maart 1994 kwamen Ajinomoto, Kyowa en Sewon samen in het Royal-hotel in Tokio. De aanwezigen bespraken de keuze van accountantkantoren die de verkoopcijfers zouden doorlichten. De Japanse ondernemingen wilden dat iedere onderneming haar eigen accountkantoor zou gebruiken, terwijl Sewon voorstelde één accountantkantoor aan te stellen dat iedere onderneming zou doorlichten. Zij stemden ermee in de discussie op de volgende vergadering voort te zetten. Andermaal werd de aan Sewon voor 1994 toe te wijzen verkoophoeveelheid besproken. De Japanse ondernemingen hadden het over 34000 ton, uitgaande van de reële verkoophoeveelheid van Sewon in 1992. Sewon eiste 37000 ton. Indien uit de audit door het accountantkantoor evenwel zou blijken dat het verkoopresultaat van Ajinomoto en Kyowa, onderscheidenlijk, 84000 ton en 46000 ton bedroeg, dan ging Sewon ermee akkoord in 1994 34000 ton te verkopen, maar wilde zij wel meer dan 37000 ton in 1995.

h) De vergadering van 19 mei 1994 in Parijs

(133) OP 19 maart 1994 kwamen de vijf lysineproducenten, tijdens de tweede officiële vergadering van de Fefana-werkgroep aminozuren in Parijs, informeel samen in het Grand Hotel.

(134) De aanwezigen bespraken hun verkoopcijfers, die zij aan Ajinomoto hadden meegedeeld, en vergeleken die met de streefcijfers welke waren vastgesteld op de vergadering in Tokio (8 december 1993). Ajinomoto verklaarde dat Sewon haar evenredige aandeel in het jaartotaal van 34000 ton had overschreden en dat zij bij het einde van het jaar de overtollige hoeveelheid van andere ondernemingen moest kopen. Sewon verklaarde dat zij alleen had ingestemd met 34000 ton, op voorwaarde dat er een onafhankelijke audit plaatsvond van de verkoopcijfers voor 1992 van elk van de overige producenten. Aangezien ADM, Ajinomoto en Kyowa beweerden dat ieder ander accountantkantoor dan datgene waarop deze producenten op dat moment een beroep deden, onaanvaardbaar was, bleef Sewon aandringen op 37000 ton. ADM maande Sewon aan om haar verkoop te verminderen, want anders zou de prijs onder druk komen.

(135) De aanwezigen bespraken vervolgens de lysineprijzen per regio. Voor Europa spraken de aanwezigen een minimumprijs van 5,10 DEM/kg af, met ingang van 25 mei van dat jaar. De aanwezigen verwachtten dat deze prijzen zouden stand houden tot hun volgende vergadering.

- Follow-up

(136) Eind mei/begin juni 1994 legde ADM haar streefcijfers voor verkoop en prijzen vast op een interne vergadering in St Louis. Er werden maatregelen genomen tegen de Europese verkooporganisatie opdat die zich zou houden aan de richtprijs van 5,10 DEM/kg.

(137) Op 16 juni 1994 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Kyowa, Europa en Cheil informeel samen, tijdens een officiële Fefana-vergadering in Düsseldorf. Eurolysine gaf toelichting bij de toenmalige Europese marktsituatie, met onder meer de prijzen per land. De aanwezigen merkten op dat de prijzen onder 4,70 DEM/kg daalden. Iedereen stemde ermee in de prijs op 5,10 DEM/kg te handhaven.

(138) Op 30 juni 1994 vond een ontmoeting van Eurolysine en Sewon Europa plaats. Eurolysine gaf toelichting over de vergadering in Düsseldorf van 16 juni. Sewon merkte op dat de reële marktprijzen steeds waren gedaald na de bekendmaking van de prijsstijgingen, omdat Eurolysine een prijsstijging bekendmaakte nadat zij orders van grote afnemers had binnengehaald tegen de oude prijs. Sewon was van oordeel dat de toenmalige prijs niet kon worden verhoogd. De aanwezigen wisselden ook van gedachten over de marktsituatie in diverse landen.

(139) Op 19 juli 1994 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine Sewon Europa en Cheil, op uitnodiging van Eurolysine die een nep-Fefana-agenda had opgesteld, samen in het Hyatt Regency-hotel. De aanwezigen spraken er af tot het jaareinde de volgende prijzen (per kg) toe te passen: Duitsland 5,10 DEM, Frankrijk 17,50 FRF, België 105 BEF, Nederland 5,70 NLG, het Verenigd Koninkrijk 2,10 GBP, Spanje en Portugal 430 ESP (min. 425), Italië 5200 ITL en Oostenrijk 36 ATS. Voorts spraken zij de coördinatie af van hun houding tegenover bepaalde afnemers, die moeilijk door iedere leverancier afzonderlijk konden worden benaderd. Ook was er enige discussie over een Amerikaanse lading die Europa binnenkwam tegen circa 4,60 DEM, en over de effecten van een zwakke Amerikaanse dollar.

i) De vergadering van 23 augustus 1994 in Sapporo

(140) De vergadering vond plaats in het Hiroshima Prince-hotel te Sapporo. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa, Sewon en Cheil. Eurolysine had de overige lysineproducenten uitgenodig op een pseudo-Fefana-"task force-vergadering".

(141) De aanwezigen bespraken hun verkoopcijfers, die zij aan Ajinomoto hadden meegedeeld, en vergeleken die met de streefcijfers die waren vastgesteld op de vergadering in Tokio (8 december 1993).

(142) Andermaal werd de aan Sewon voor 1994 toe te wijzen verkoophoeveelheid besproken. Ajinomoto had begrepen dat het quotum voor Sewon van 37000 ton beperkt was tot 1994, en niet het uitgangspunt vormde voor de toewijzing van een quotum in 1995. Sewon antwoorde dat indien de haar voor 1995 toegewezen verkoophoeveelheid geen 50000 ton bedroeg, zij niet langer voornemens was over verkoophoeveelheden te onderhandelen. Aangezien de door Sewon geëiste hoeveelheid verder ging dan de overige ondernemingen hadden verwacht, werd de vergadering voor overleg geschorst.

(143) Na de hervatting van de vergadering bedreigde ADM de overige aanwezigen met een nieuwe prijzenoorlog en voorspelde zij Sewon ernstige schade, niet alleen op de buitenlandse, maar ook op de Koreaanse markt. Kyowa herinnerde de anderen eraan dat hoge prijzen konden worden gehandhaafd dankzij samenwwerking en wederzijdse inspanningen. Kyowa vroeg Sewon of zij een nieuwe prijzenoorlog wilde uitlokken. Sewon antwoordde dat zij met de overige ondernemingen niet kon samenwerken op het gebied van productiehoeveelheden, maar wel op het gebied van prijsstelling. Resultaat was dat Sewon in de toekomst de status van waarnemer kon krijgen, en niet van een deelnemer aan de quotaregeling. Besloten werd deze kwestie over te laten aan een vergadering van het topkader.

(144) Voorts bespraken de aanwezigen toenmalige en toekomstige prijsstrategieën en marktontwikkelingen voor iedere regio. Wat Europa betreft, besloten de aanwezigen de prijs niet te verhogen ingevolge de koersstijging van de Duitse mark tegenover de Amerikaanse dollar.

- Follow-up

(145) Op 7 september 1994 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Sewon Europa en Cheil same in het hotel Frankfurter Hof in Frankfurt. De aanwezigen bespraken de resultaten van de vergadering in Sapporo (23 augustus 1994). ADM Ingredients, Eurolysine en Cheil maakten zich zorgen over de door Sewon geëiste verkoophoeveelheden. Daarna bespraken de aanwezigen hun verkoopcijfers en vergeleken die met de afgesproken verkoopquota. ADM Ingredients stelde voor om in 1994 de totale in Europa verkochte hoeveelheid te verminderen van 91400 ton tot 80000 ton. Eurolysine steunde dit voorstel en verklaarde dat de vraag in Europa daalde (vooral doordat sojameel goedkoop beschikbaar was). Cheil en Sewon Europa waren het echter niet eens met dit voorstel, omdat 80000 ton veel te weinig was voor de Europese markt. Uiteindelijk stelden de aanwezigen de lysineprijs (per kg) als volgt vast: 2,10 tot 2,25 GBP in het Verenigd Koninkrijk, min. 5,10 tot 5,20 DEM in Spanje, en rond 5 tot 5,10 DEM in de overige landen.

(146) Op 13 oktober 1994 kwamen ADM en Ajinomoto samen in het Four Seasons-hotel in Chicago. De aanwezigen bespraken de problemen waarmee zij te maken kregen doordat Sewon aandrong op uitbreiding van de capaciteit van haar lysinefabriek in 1995. Ajinomoto deelde ADM mee dat Sewon geen cijfers meer meedeelde over haar verkoophoeveelheden.

j) De vergadering van 26 oktober 1994 in Zürich

(147) De vergadering vond plaats in het Dolder Grand-hotel in Zürich. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa, Sewon en Cheil.

(148) In afwijking van de initiële agenda vroeg Ajinomoto bij het begin van de vergadering aan Sewon of zij haar op de vergadering van Sapporo (23 augustus 1994) aangekondigde beleid inzake verkoophoeveelheden had gewijzigd, en wat haar verkoopdoeleinden voor 1995 waren. Sewon antwoordde dat haar beleid niet was gewijzigd en dat zij mikte op een verkoop van 50000 ton. Vervolgens deed Ajinomoto een voorstel voor de toewijzing van verkoophoeveelheden dat door alle aanwezigen - behalve Sewon - werd aanvaard. Sewon kon het met dat voorstel niet eens zijn, omdat haar prioriteiten voor 1995 een hoeveelheid van 50000 ton en een marktaandeel van 20 % waren. Zij deelde de overige aanwezigen mee dat voor 1995 haar goedkoopste prijs 2,20 USD/kg was. De overige aanwezigen zegden dat zij, indien Sewon bleef vasthouden aan de verhoging, dan ook allen hun verkoop zouden uitbreiden. Voorts dreigde ADM ermee haar verkoop op de Koreaanse markt uit te breiden van 1000 naar 5000 ton per jaar wanneer Sewon bleef volharden in de uitbreiding van haar mondiale verkoop tot 50000 ton. ADM verklaarde ook dat zij de standaardprijs voor lysine naar 1,30 USD/kg kon duwen om Sewon terug naar de onderhandelingstafel te dwingen. ADM verwees naar het feit dat Sewon de financieel zwakste onderneming was, daarbij implicerend dat zij een overnamedoelwit kon zijn. Ook Kyowa suggereerde Sewon uit te kopen indien deze bleef vasthouden aan een capaciteit van 50000 ton. Kyowa informeerde onmiddellijk wie de op één na grootste aandeelhouder van die onderneming was. Sewon stelde voor de prijzen te bespreken, zonder verder te onderhandelen over hoeveelheden. De overige aanwezigen verwierpen dit voorstel, omdat prijsonderhandelingen geen zin hadden indien er niet eerst een overeenkomst was over hoeveelheden. De vergadering werd ontbonden nadat ADM de vergadering had verlaten.

- Follow-up

(149) Op 23 en 24 november 1994 kwamen Ajinomoto en Sewon in Seoel samen om de toestand na de vergadering in Zürich (26 oktober 1994) uit te klaren en de volgende vergadering voor te bereiden. Sewon verklaarde dat voor de Chinese markt een nieuwe fabriek werd gebouwd. Ook was zij voornemens haar capaciteit tegen 1995/1996 uit te breiden tot 50000 ton, aangezien de in Zürich voorgestelde 39000 ton onaanvaardbaar was, gelet op de omvang van de investeringen. Wel werd afgesproken dat Sewon met haar concurrenten zou blijven samenwerken op het gebied van prijzen. Voorts werd afgesproken dat Sewon haar productie voor 1994 op 37000 ton zou houden, en voor het nadien maandelijkse verkoopcijfers zou blijven meedelen (de laatste verslagen die Ajinomoto tot dat tijdstip had ontvangen, waren die voor augustus en september). Ajinomoto bracht aan ADM, Kyowa en Cheil verslag uit over de resultaten van deze vergadering.

(150) Op 1 december 1994 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Kyowa Europa en Cheil informeel samen, tijdens een officiële Fefana-vergadering in Amsterdam. Zij wisselden informatie uit over prijzen en hoeveelheden. Er werd op gewezen dat er geen reden was waarom de prijs in Europa lager zou zijn dan in de Verenigde Staten; een Europese prijs van 4,90 DEM/kg was dus gerechtvaardigd. De aanwezigen spraken een aanbiedprijs van 4,90 DEM/kg af en een minimumprijs van 4,80 DEM/kg. Voorts kwamen zij overeen de leveringen tegen de bestaande prijs van 4,40 tot 4,50 DEM/kg tot een minimum te beperken.

(151) Op 6 december 1994 kwamen ADM Ingredients in Eurolysine in Frankfurt met Sewon Europa samen. Doel van deze vergadering was vooral de prijsdiscussie van de vergadering in Amsterdam (1 december 1994) aan Sewon toe te lichten. De aanwezigen vergeleken ook de reële verkoop (januari-september), de verkoopprognoses (tot eind december) en de in Europa toegewezen hoeveelheden. Sewon Europa verklaarde dat zij in de grond geen prijsdalingen wenste en de afgesproken prijzen wilde handhaven; deze prijsafspraken waren echter zinloos geworden doordat Eurolysine vooraf hoeveelheden verkocht tegen een prijs die lager lag dan de afgesproken prijs. Mocht deze situatie blijven voortduren, dan zou Sewon verkopen tegen iedere mogelijke prijs. Zij zou de prijsafspraken enkel naleven wanneer deze aansloten bij de marktsituatie. Als proefgeval stelde Sewon Europa voor dat producenten gedurende twee weken de verkoop in Spanje zouden stopzetten, en de verkoop zouden hervatten wanneer de markt op de afgesproken prijs was uitgekomen. Eurolysine en ADM Ingredients deelden Sewon Europa mee dat zij de afgesproken nieuwe prijs die dag hadden bekendgemaakt.

(152) Op 12 december 1994 kwamen Ajinomoto en Sewon in Seoel opnieuw samen om de besprekingen voort te zetten die zij op 23 november 1994 hadden aangevat. Ajinomoto verklaarde dat alle lysineproducenten dat jaar met elkaar waren blijven communiceren en tevreden waren over de bereikte prijzen. Zij waarschuwde Sewon dat, wanneer ondernemingen een prijzenoorlog zouden beginnen, het vast stond dat iedereen daaronder zou lijden. Daarom drongen zij er bij Sewon op aan om punten te vinden waarover zij het allen eens konden raken. Sewon verklaarde dat haar beleid in 1995 erop gericht was een marktaandeel van 20 % te behalen en 50000 ton te verkopen. Sewon was echter wel bereid haar verkoop tot 46000 ton te beperken. Ajinomoto stelde Sewon een verkoophoeveelheid van 40000 ton voor, terwijl zijzelf de resterende 6000 ton van Sewon zou kopen om het onder de merknaam Ajinomoto te verkopen. Sewon verwierp dit voorstel en bleef aandringen op 46000 ton eigen verkoop. Niettemin werd afgesproken de prijs op het niveau van Ajinomoto te handhaven.

k) De vergadering van 18 januari 1995 in Atlanta

(153) Op 18 januari 1995 kwamen vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa, Sewon en Cheil bijeen in Atlanta.

(154) De aanwezigen vergeleken de voor 1994 toegewezen productiequota met de reële verkoopcijfers van dat jaar. Zij kwamen tot de conclusie dat het verschil tussen de toegewezen quota en de reële verkoop van iedere onderneming niet buitensporig was en dat het prijspeil dus kon worden gehandhaafd. Voorts besloten de aanwezigen de verkoopquota toe te wijzen op basis van de voor 1995 geraamde marktomvang. Alle aanwezigen - met uitzondering van Sewon dat een hoger marktaandeel eiste - spraken af het voor 1994 toegewezen marktaandeel te behouden: 33 % voor Ajinomoto, 27 % voor ADM, 19 % voor Kyowa, 14 % voor Sewon en 7 % voor Cheil.

(155) Alle aanwezigen - ook Sewon - spraken af maandelijks bij Ajinomoto verslag te blijven uitbrengen over de verkoopresultaten.

(156) Wat prijzen betreft, spraken de aanwezigen onder meer af de Europese prijs op te trekken van 4,50 tot 4,90 DEM/kg, met een uitzonderlijke minimumprijs van 4,80 DEM/kg.

- Follow-up

(157) Op 30 januari 1995 kwamen Europese vertegenwoordigers van aminozuurproducenten bijeen, blijkbaar om de prijzen voor het eerste kwartaal van 1995 te bespreken. Kyowa werd telefonisch over de resultaten van de vergaderingen geïnformeerd.

(158) Tijdens een officiële Fefana-vergadering in Bazel kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Kyowa Europa en Cheil op 9 maart 1995 informeel samen in het Hilton-hotel. Doel van de vergadering was een prijsaanpassing voor het tweede kwartaal van 1995, als gevolg van de verzwakking van de Amerikaanse dollar en de sterker wordende Duitse mark. Volgens de verwachtingen van de aanwezigen zou de prijs blijven dalen als gevolg van de activiteiten van handelaren die het product invoerden vanuit de Verenigde Staten waar de prijs 2,64 USD/kg bedroeg. Hiermee rekening houdende spraken de aanwezigen de volgende prijzen (per kg) af: 1,95 tot 2 GBP in het Verenigd Koninkrijk, 4,10 DEM in Spanje, 5200 tot 5300 ITL in Italië, 15,70 tot 16 FRF in Frankrijk, en 4,40 tot 4,50 DEM op de overige Europese markten. Tussen Sewon en ADM was er discussie over de levering aan elkaars afnemers in het Verenigd Koninkrijk.

l) De vergadering van 21 april 1995 in Hongkong

(159) De vergadering vond plaats in het Regent-hotel in Hongkong. Aanwezig waren vertegenwoordigers van Ajinomoto/Eurolysine, ADM, Kyowa en Cheil.

(160) De aanwezigen vergeleken de voor 1994 en de periode januari-maart 1995 toegewezen productiequota met de reële verkoopcijfers over diezelfde periode. Omdat Sewon meer had verkocht dan haar aandeel voor 1995, kwam er scherp protest van de overige ondernemingen. Sewon bevestigde opnieuw dat zij niet afweek van haar nagestreefde hoeveelheid. Ajinomoto en Kyowa drongen bij Sewon erop aan de verkoophoeveelheid in te krimpen omdat dit ten koste zou gaan van de marktprijs. Sewon wees erop dat de marktprijs was gedaald, ondanks haar toegenomen verkoophoeveelheid.

(161) Daarnaast bespraken de aanwezigen de verkoopprijzen per regio. Voor Europa spraken de aanwezigen af de voordien (vergadering van 18 januari 1995) afgesproken prijs van 4,80 DEM/kg te verlagen tot 4,50 DEM/kg, Gepland werd de prijs opnieuw te bespreken op een vergadering met de Europese verkoopverantwoordelijken.

(162) De aanwezigen merkten op dat de verantwoordelijken voor de Europese prijsdaling moesten worden gezocht bij de producenten van vooraf gemengd diervoer die lysine doorverkochten. Ajinomoto verzocht de activiteiten van handelaren die het oorspronkelijk uit andere regio's geïmporteerde product opnieuw uitvoerden, af te blokken. Ook vroeg zij Sewon de Canadese Sewon-distributeur te doen ophouden met de verkoop in regio's buiten Canada.

(163) Ten slotte werd afgesproken dat Kyowa de gastheer zou zijn voor de volgende vergadering op de Caymaneilanden, die gepland was voor 7 juli 1995.

- Follow-up

(164) Op 27 april 1995 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Sewon Europa en Cheil samen in het Sofitel-hotel in Brussel. De aanwezigen vergeleken hun verkoophoeveelheden in Europa (met inbegrip van Afrika en het Midden-Oosten) gedurende het eerste kwartaal van 1995. De verkoophoeveelheid van Sewon was een raming, en deze onderneming werd gevraagd reële cijfers mee te delen. De overige aanwezigen klaagden over de gestegen verkoophoeveelheid van Sewon. De aanwezigen hadden het vervolgens over de prijsbesprekingen die op de vergadering in Hongkong (21 april 1995) hadden plaatsgevonden. Nadien voerden zij een diepgaande discussie over de prijzen in Europa. Zij stelden een Europese minimumprijs van 4,25 DEM/kg vast en legden de prijzen in iedere munteenheid vast. Deze prijzen moesten worden toegepast op leveringen van 27 april tot eind juni. Nadien moest een prijs van 4,50 DEM/kg worden bekendgemaakt. De aanwezigen spraken af welke verklaring aan de afnemers zou worden gegeven. Ook werd afgesproken in het contract geen clausule met een voorkeursbehandeling op te nemen. De volgende vergadering van de Europese vertegenwoordigers werd gepland voor 19 mei 1995 in Utrecht.

(165) Op 23 mei 1995 kwamen ADM Ingredients, Eurolysine, Kyowa Europa, Sewon Europa en Cheil samen, ogenschijnlijk naar aanleiding van een officiële vergadering van de Fefana-task force inzake milieuvervuiling. De aanwezigen wisselden nadere gegevens uit over de prijzen en hoeveelheden die iedere producent in diverse Europese landen had gehanteerd. De nieuwe Europese prijs die vanaf de maandag na de vergadering zou gelden, werd vastgesteld op 4,25 DEM/kg. De aanwezigen legden vervolgens de prijs in elk van de Europese munten vast. Alle aanwezigen spraken af dit prijspeil strikt na te leven. Het idee werd naar voor geschoven om afnemers over producenten te verdelen.

(166) Op 27 juni 1995 deed het FBI huiszoekingen in de kantoren van ADM, Ajinomoto's Heartland Lysine en Sewon Amerika.

F. DE PROCEDURE VOOR DE COMMISSIE

(167) In juli 1996 - kort na de bekendmaking van de mededeling betreffende het niet-opleggen of het verminderen van geldboeten in mededingingszaken(5) (hierna: "Leniency Notice") - bood Ajinomoto de Commissie, op basis van deze bekendmaking, haar volledige samenwerking aan bij het vaststellen van het bestaan van een kartel op de lysinemarkt en de gevolgen ervan in de EER. Nadien deelde zij hierover bewijsmateriaal mee en bleef zij deze informatie aanvullen.

(168) Op 11 en 12 juni 1997 werden door de diensten van de Commissie bij beschikking gelaste verificaties uitgevoerd bij twee Europese dochterondernemingen van ADM en in de kantoren van Kyowa Europa. ADM gaf een persbericht uit over de verificaties die bij haar dochterondernemingen plaatsvonden.

(169) Kort na de verificaties bij ADM en Kyowa, deelde de Commissie Sewon Europa en het Europese verkoopkantoor van Cheil - telefonisch - mee dat zij een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst had ingeleid.

(170) Enkele dagen na de verificaties in haar gebouwen gaf Kyowa te kennen dat zij eventueel bereid was met de Commissie mee te werken. Na besprekingen met de Commissie over de voorwaarden voor eventuele medewerking deelde Kyowa haar boekhouding mee en gaven haar vertegenwoordigers nadien mondeling een chronologisch overzicht van de vergaderingen en andere contacten tussen lysineproducenten. Nadien bleef zij deze informatie aanvullen.

(171) Op 28 juli 1997 deed de Commissie, overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17, aan ADM, ADM Ingredients, Sewon, Sewon Europa en Cheil verzoeken om inlichtingen toekomen betreffende hun gedragingen op een aantal markten voor aminozuren, en met name vroeg zij om de bescheiden in verband met de in haar verzoek genoemde kartelvergaderingen.

(172) Na ontvangst van het verzoek om inlichtingen gaf Sewon te kennen bereid te zijn met de Commissie mee te werken. Zij verstrekte de notulen van de vergaderingen met lysineproducenten. Sewon verstrekte ook nadere gegevens over vergaderingen waarover de Commissie geen inlichtingen had gevraagd. Zij bleef deze informatie aanvullen.

(173) Cheil antwoordde dat er geen volledige of nauwkeurige bescheiden waren van de vergaderingen die in het verzoek van de Commissie waren genoemd. Zij had evenwel ieder personeelslid dat op deze vergaderingen aanwezig was, ondervraagd om een gedetailleerd relaas te krijgen van wat er in feite was besproken. Cheil verstrekte ook nadere gegevens over vergaderingen waarover de Commissie geen inlichtingen had gevraagd.

(174) Aangezien ADM en ADM Ingredients niet op het verzoek van de Commissie antwoordden binnen de termijn die voor het verstrekken van de gevraagde informatie was vastgesteld, herinnerde de Commissie beide ondernemingen bij aangetekend schrijven van 14 oktober 1997 eraan dat zij geen van de gevraagde inlichtingen had ontvangen, of zelfs maar een deel daarvan. In dat schrijven verklaarde de Commissie uitdrukkelijk dat de vertraging bij het beantwooden van het verzoek om inlichtingen het onderzoek in de onderhavige zaak belemmerde.

(175) Uiteindelijk antwoordde ADM Ingredients op 24 oktober 1997 op het verzoek van de Commissie omtrent lysine, maar deelde zij geen inlichtingen mee over anderer aminozuren. ADM antwoordde helemaal niet.

(176) Op 29 oktober 1998 leidde de Commissie de procedure in de onderhavige zaak in en hechtte zij haar goedkeuring aan een mededeling van punten van bezwaar ten aanzien van de ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht. Alle partijen dienden schriftelijke opmerkingen in tegen de bezwaren van de Commissie. Een hoorzitting vond op 1 maart 1998 plaats. Op 16 augustus 1999 zond de Commissie een aanvullende mededeling van punten van bezwaar.

G. HET LYSINEONDERZOEK IN DE VERENIGDE STATEN

(177) Op 27 juni 1995 deed het FBI, na meer dan twee jaar geheim onderzoek, huiszoekingen in de kantoren van ADM, Ajinomoto's Heartland Lysine en Sewon Amerika.

(178) In augustus en oktober 1996 werden de partijen door de autoriteiten van de Verenigde Staten aangeklaagd wegens heimelijke afspraken om de mededinging uit te schakelen door het vaststellen van prijzen en het toewijzen van verkoophoeveelheden voor lysine. De beklaagden ondertekenden schuldbekentenissen in ruil voor vermindering van geldboeten. ADM betaalde een recordboete van 70 miljoen USD (op een totaal van 100 miljoen USD, waaronder heimelijke afspraken voor citroenzuur). Ajinomoto en Kyowa stemden er in hun schuldbekentenissen mee in om elk een boete van 10 miljoen USD te betalen, en Cheil stemde in met een boete van 1,25 miljoen USD. Wat Sewon betreft, vervolgde de Amerikaanse overheid alleen de Amerikaanse dochteronderneming van Sewon, Sewon America.

(179) Op 4 november 1992 begon de voormalige voorzitter van ADM Bioproducts Division, waarvoor hij gedurende de betrokken periode werkte, met het FBI samen te werken. Zij stemde ermee in alle instructies van FBI-agenten uit te voeren. Momenteel zit de ex-voorzitter van de ADM-divisie bioproducten een gevangenisstraf van negen jaar uit wegens diefstal van bijna 10 miljoen USD bij ADM.

(180) Op 9 juli 1999 veroordeelde een Amerikaanse rechter de voormalige vice-voorzitter en twee topkaders van ADM tot een gevangenisstraf en de betaling van geldboetes voor hun rol bij de geheime afspraken die het voorwerp uitmaken van de onderhavige procedure.

H. HET LYSINEONDERZOEK IN CANADA

(181) Op 27 mei 1998 maakten de Canadese autoriteiten bekend dat ADM schuldig had gepleit op de aanklacht van betrokkenheid in heimelijke afspraken over de vaststelling van prijzen en het opdelen van de markt, en een boete kreeg opgelegd van 16 miljoen CAD. Ajinomoto kreeg een boete opgelegd van 3,5 miljoen CAD en Sewon een boete van 70000 CAD. Cheil werd in Canada niet vervolgd omdat zij tijdens de periode van de heimelijke afspraken in Canada geen lysine had verkocht. Kyowa werd vrijgesteld van rechtsvervolging.

II. BEOORDELING

A. JURISDICTIE

(182) De onderhavige procedure betreft overeenkomsten die in en buiten de EER gesloten werden door in en buiten deze regio gevestigde ondernemingen. Volgens vaste rechtsspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen is er sprake van mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wanneer buiten de EER gevestigde producenten rechtstreeks aan afnemers in de EER verkopen en elkaars prijzen beconcurreren om orders van die klanten in de wacht te slepen. Daaruit volgt dat die producenten wanneer zij de aan hun klanten in de EER in rekening te brengen prijzen onderling afstemmen en die afstemming uitvoering geven, deelnemen aan een onderlinge afstemming die ertoe strekt of ten gevolge heeft, dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt beperkt in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst. (Arrest in gevoegde zaken 89/85, 104/85, 114/85, 116/85, 117/85 en 125/85 tot 129/85, Åhlström(6).)

B. ARTIKEL 81 VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 53 VAN DE EER-OVEREENKOMST

(183) De Commissie is van oordeel dat de ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht, inbreuk hebben gemaakt op artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst omdat zij binnen de EER en volgens afspraken lysineprijzen hebben vastgesteld, de levering hebben gecontroleerd en onderling verkoophoeveelheden hebben toegewezen, en informatie hebben uitgewisseld over hun verkoophoeveelheden om toezicht te kunnen houden op de naleving van de afspraken inzake de toegwezen verkoophoeveelheden.

1. Artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst

a) Ondernemingen

(184) De ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht, zijn ondernemingen in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst.

b) Overeenkomsten

(185) Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie volstaat het dat de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil hebben weergegeven om zich op de markt op een welbepaalde manier te gedragen, opdat er sprake is van een overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst (arrest in zaak 41/69, ACF Chemiefarma(7), en in de gevoegde zaken 209/78 en 218/78, Heintz van Landewyck(8)). Wanneer een onderneming heeft deelgenomen aan vergaderingen waarop mededinginsbeperkende activiteiten zijn beraamd, dan volstaat dit voor het bewijs van haar deelneming aan die activiteiten, voorzover aanwijzingen voor het tegendeel ontbreken (arresten in zaak T-14/89, Montedipe(9) en T-141/94, Thyssen(10)).

- Prijsafspraken

(186) In juli 1990 spraken Ajinomoto, Kyowa en Sewon af de wereldprijs voor lysine te verhogen (zie overweging 52). In september 1990 legden Ajinomoto, Kyowa en Sewon onder meer de Europese prijs vast op 4,60 DEM/kg (zie overweging 53).

(187) In de eerste helft van december 1990 legden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de Europese prijs vast op 4,80 DEM/kg (zie overweging 54).

(188) Op 18 februari 1991 legden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de Europese prijs vast op 4,70 DEM/kg (zie overweging 56).

(189) Op 12 maaart 1991 spraken Ajinomoto, Kyowa en Sewon af de Europese prijs te handhaven op 4,70 DEM/kg (zie overweging 61).

(190) Op 4 juli 1991 legden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de Europese prijs vast op 4,30 DEM/kg (zie overweging 64).

(191) Nadien bleven Ajinomoto, Kyowa en Sewon de lysineprijzen bespreken.

(192) Op 10 maart 1992 spraken Ajinomoto en Kyowa af de prijzen van ADM te volgen, om hun marktaandeel te kunnen behouden (zie overweging 65).

(193) Tijdens een vergadering die blijkbaar eind maart 1992 plaatsvond en waarover Sewon Europa op 30 maart 1992 verslag uitbracht bij haar hoofdkantoor in Korea, spraken Ajinomoto, Kyowa en Sewon af de Europese prijs op 3,76 DEM/kg te handhaven (zie overweging 66).

(194) Eind april/begin mei 1992 bekrachtigden Ajinomoto, Kyowa en Sewon de prijsafspraken die zij eind maart 1992 hadden gemaakt (zie overweging 67).

(195) Op 23 juni 1992 legden ADM, Ajinomoto en Kyowa de wereldprijs voor lysine vast op het peil dat zij wilden aanhouden tot het einde van dat jaar. De betrokkenen spraken af dat de Europese lysineprijs iets hoger mocht zijn dan de Noord-Amerikaanse, namelijk 1,05 USD/lb tot oktober en 1,20 USD/lb tegen het eind van het jaar (blijkbaar vastgesteld op de tijdens de vergadering van 1 oktober 1992 genoemde 3,50 DEM/kg en 3,75 DEM/kg). Deze afspraken golden op voorwaarde dat er een akkoord kwam over de verkoophoeveelheden voor ADM. Voor 1992 had ADM 48000 ton gevraagd (zie overweging 73). Ajinomoto, Kyowa en Sewon stemden in met de door ADM gevraagde verkoophoeveelheden (vergaderingen van 10 juli en 7 augustus 1992), hetgeen ADM voldoening schonk (zoals vermeld werd op de vergadering van Ajinomoto en Sewon van 2 november 1992). Op 27 augustus 1992 sloten Cheil en Sewon zich bij deze prijsafspraken aan (zie overweging 79).

(196) Op 1 oktober 1992 legden de vijf lysineproducenten de prijs vast op 4 DEM/kg (zie overweging 82).

(197) Op 2, 4 en 5 november 1992 legden Ajinomoto, Sewon en Cheil de Europese prijs vast op 4,25 DEM/kg (zie de overwegingen 87, 89 en 90). De prijsafspraken werden voorbereid tijden de besprekingen van Ajinomoto met Kyowa die op 29 oktober 1992 plaatsvonden. Kyowa was bijgevolg ook bij deze afspraken betrokken (zie overweging 86).

(198) Op 1 juli 1993 deelde ADM aan Kyowa mee dat zij haar verlaging van de lysineprijs had stopgezet. De nieuwe standaardprijs bedroeg 0,81 USD/lb. Op basis van die prijs legden de Aziatische producenten op 18 juni 1993 de Europese prijs vast op 3,20 DEM/kg (zie overweging 104). Op 24 juni 1993 bekrachtigden alle vijf de lysineproducenten deze prijsafspraken en werd een nieuwe, getrapte prijsstijging overwogen (zie overweging 107).

(199) Op 5 oktober 1993, blijkbaar ten gevolge van de overstroming van de Mississippi die de Amerikaanse sojaoogst had vernietigd, legden de vijf producenten de Europese prijs vast op 5,30 DEM/kg (zie overweging 114). Op hun vergadering van 8 december 1993 werd deze prijs bekrachtigd (zie overweging 120).

(200) Op 10 maart 1994 legden alle vijf de lysineproducenten de Europese prijs vast op 5,20 DEM/kg (zie overweging 130).

(201) Op 19 mei 1994 legden de vijf lysineproducenten de prijs vast op 5,10 DEM/kg (zie overweging 136). ADM, Ajinomoto, Kyowa en Cheil bekrachtigden deze afspraken op 16 juni 1994 (zie overweging 137). Op 30 juni 1994 deelde Ajinomoto aan Sewon mee dat de afspraken waren bekrachtigd. Op 19 juli 1994 spraken ADM, Ajinomoto, Sewon en Cheil af de prijs tot eind 1994 te handhaven op 5,10 DEM/kg (zie overweging 139). Alle vijf de lysineproducenten bekrachtigden deze afspraken op 23 augustus 1994 (zie overweging 144).

(202) Op 7 september 1994 legden ADM, Ajinomoto, Sewon en Cheil de lysineprijs voor Europa vast tussen 5 en 5,20 DEM/kg (zie overweging 145). Op 23 november 1994 bevestigde Sewon dat ook zij deze prijs zou toepassen (zie overweging 149).

(203) Op 1 december 1994 legden ADM, Ajinomoto, Kyowa en Cheil de Europese minimumaanbiedprijs vast op 4,80 DEM/kg (zie overweging 150). Op 12 december 1994 stemde Sewon ermee in de prijs op dit niveau vast te leggen (zie overweging 152).

(204) Op 18 januari 1995 spraken alle vijf de producenten een Europese richtprijs van 4,90 DEM/kg af, met een uitzonderlijke minimumprijs van 4,80 DEM/kg (zie overweging 156).

(205) Op 9 maart 1995 legden ADM, Ajinomoto, Sewon en Cheil de Europese prijs vast op 4,40 tot 4,50 DEM/kg (zie overweging 158). Alle vijf de lysineproducenten bekrachtigden deze prijs op 21 april 1995 (zie overweging 161).

(206) Op 27 april 1995 legden de vijf lysineproducenten de Europese minimumprijs vast op 4,25 DEM/kg en de richtprijs op 4,50 DEM/kg (zie overweging 164). Alle vijf de lysineproducenten bekrachtigden deze prijs op 23 mei 1995 (zie overweging 165).

(207) Derhalve dient te worden geconcludeerd dat uiterlijk in juli 1990 Ajinomoto, Kyowa en Sewon bij herhaling hun gezamenlijke wil hebben wedergegeven om in de EER bepaalde verkoopprijzen toe te passen. Bijgevolg hebben zij dus overeenkomsten gesloten in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-overeenkomst. Vanaf 23 juli 1992 sloot ADM zich aan bij de prijsafspraken met de toenmalige gevestigde lysineproducenten, terwijl Cheil dit vanaf 27 augustus 1992 deed.

(208) De Commissie heeft geen redenen om aan te nemen dat de ondernemingen tot wie de onderhavige beschikking is gericht, na 27 juni 1995 - toen de huiszoekingen door het FBI plaatsvonden - nog prijsafspraken hebben gemaakt.

(209) ADM wijst erop dat bij nader toezien, op grond van de door de Commissie gebruikte bescheiden, niet kan worden aangetoond dat het tijdstip waarop ADM's betrokkenheid bij de inbreuk aanvangt, overeenstemt met de vergadering in Mexico-stad van 23 juni 1992 die werd bijgewoond door vertegenwoordigers van ADM, Ajinomoto/Eurolysine en Kyowa. ADM is van oordeel dat er geen akkoord werd bereikt waardoor zij op dat tijdstip bij het kartel werd betrokken. Wat de prijsafspraken betreft, merkt ADM op dat alle dergelijke afspraken op de vergadering in Mexico-stad afhankelijk waren van een akkoord over de toewijzing van hoeveelheden. Volgens haar kon een definitieve overeenkomst niet vóór 8 december 1993 (de vergadering in Tokio) zijn bereikt.

(210) Ten aanzien van dit argument dient te worden opgemerkt dat voorwaardelijke overeenkomsten niettemin "overeenkomsten" zijn in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst. Bijgevolg valt ADM's instemming met de prijzen die op de vergadering in Mexico werden besproken op voorwaarde dat de overige producenten akkoord gingen met de toewijzing van een hoeveelheid van 48000 ton, onder deze categorie. Bovendien kwam het voorwaardelijke karakter van deze overeenkomst te vervallen. Op 23 juni 1992 stemden Ajinomoto/Eurolysine en Kyowa in Mexico in met voor ADM gevraagde hoeveelheden. ADM bevestigde vervolgens op 2 juli 1992 haar instemming met de toegewezen hoeveelheid. Sewon stemde in op 7 augustus 1992. Omstreeks hetzelfde tijdstip stemde ook Cheil ermee in om bij haar verkoop zelfbeheersing aan de dag te leggen (zoals vermeld tijdens de vergadering van Ajinomoto en Sewon van 2 november 1992). Bijgevolg was voldaan aan de voorwaarde waaronder de prijsafspraak van 23 juni 1992 onvoorwaardelijk werd.

- Afspraken inzake hoeveelheden

(211) Uit de notulen van de vergadering van 18 februari en 12 maart 1991 blijkt dat Ajinomoto, Kyowa en Sewon afspraken in 1991 wereldwijd dezelfde hoeveelheden te verkopen als in 1990 (zie de overwegingen 58 en 61). Bijgevolg was er minstens een akkoord tussen de betrokkenen dat de hoeveelheden van Sewon in Europa even groot moesten zijn als in 1990. Voorts gingen Ajinomoto, Kyowa en Sewon uiterlijk in 1991 akkoord met het thuismarkt-beginsel, dat de lokale producent dus zoveel mogelijk in zijn eigen regio moest verkopen. De lokale producent in Europa was Ajinomoto/Eurolysine.

(212) De Commissie komt tot deze conclusie op grond van het feit dat Kyowa en Ajinomoto dit beginsel benadrukten (bijeenkomsten van 18 februari 1991 en 19 juni 1992) en dat Sewon zich naar dit beginsel had geschikt (zie de overwegingen 56 en 58).

(213) Op 23 juni 1992 stemden ADM, Ajinomoto en Kyowa in met het voorstel dat de mondiale verkoophoeveelheden voor lysine moesten worden gecoördineerd (zie de overwegingen 73 en 74). Op 10 juli 1992 sloten de twee Koreaanse lysineproducenten zich aan bij het idee van een coördinatie van hun verkoop met die van ADM (zie overweging 76).

(214) Op 10 juli 1992 stelde Ajinomoto en Kyowa de Koreaanse producenten voor 1992 een plan voor betreffende de toewijzing van verkoophoeveelheden; daarin was voor ADM voorzien in een quotum van 48000 ton (zie overweging 77). ADM had op 2 juli 1992 al ingestemd met haar quotum voor 1992 (zie overweging 76) (bekrachtigd op de vergadering van 8 september 1992 - overweging 80). Tijdens de vergadering van 7 augustus 1992 werd duidelijk dat Sewon zich aansloot bij het akkoord over het quotum voor ADM (zie overweging 78). Sewon bekrachtigde dit akkoord op de vergadering van 2 november