Beschikking van de Commissie

van 23 april 2003

betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde steunregelingen: garantieregelingen van de deelstaat Brandenburg van 1991 en 1994 - Steunmaatregel C 45/1998 (ex NN 45/1997)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 1217)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/706/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) In de periode 1991-1994 paste de deelstaat Brandenburg een garantieregeling toe, die op 5 september 1991 in werking was getreden (Bürgschaftsrichtlinien des Landes Brandenburg für die Wirtschaft und die freien Berufe sowie die Land- und Forstwirtschaft), hierna "garantieregeling van 1991" genoemd. Deze regeling werd in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag nooit bij de Commissie aangemeld.

(2) De garantieregeling van 1991 werd op 17 mei 1994 vervangen door een aangepaste regeling (hierna "garantieregeling van 1994" genoemd), die aanvankelijk evenmin bij de Commissie werd aangemeld. Deze regeling was in haar oorspronkelijke versie van kracht tot 20 maart 1995. Vanaf deze datum werd de regeling opgeschort, nadat zij - te laat - bij de Commissie was aangemeld. Een nieuwe, aanzienlijk gewijzigde versie werd door de Commissie goedgekeurd met ingang van 20 maart 1995 (SG(96) D/7438)(1).

(3) Bij brief SG(98) D/5743 van 14 juli 1998 stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit ten aanzien van de garantieregeling van 1991 en de oorspronkelijke versie van de garantieregeling van 1994, die tot 20 maart 1995 van kracht was, de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(4) De formele onderzoekprocedure had geen betrekking op de toepassing van beide regelingen op de productie, de verwerking en de afzet van de in bijlage I bij het Verdrag genoemde landbouwproducten.

(5) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure werd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) gepubliceerd. De Commissie verzocht belanghebbenden hun opmerkingen over de betrokken regeling kenbaar te maken, maar heeft geen opmerkingen ontvangen.

(6) Bij brieven van 11 september 1998, 2 oktober 1998 en 25 mei 1999, alsmede tijdens een bijeenkomst van 11 en 12 mei 1999 heeft Duitsland zijn opmerkingen kenbaar gemaakt.

(7) Op 28 januari 2003 vond in Berlijn een bijeenkomst van de Commissie en Duitsland plaats. Tijdens deze bijeenkomst verzocht de Commissie om aanvullende informatie over de huidige situatie van de ondernemingen die steun ontvingen op grond van de garantieregelingen van 1991 en 1994.

(8) Bij brief van 20 maart 2003 zond Duitsland een definitief standpunt.

2. BESCHRIJVING VAN DE GARANTIEREGELING VAN 1991

2.1. Begunstigden van de steun

(9) De deelstaat Brandenburg verleende garanties aan kredietinstellingen die leningen verstrekten aan ondernemingen (zowel kleine en middelgrote als grote ondernemingen), beoefenaars van vrije beroepen en ondernemers die participaties in een onderneming wilden verwerven.

2.2. Gesteunde projecten

(10) De volgende projecten kwamen in aanmerking voor steun uit hoofde van de garantieregeling van 1991:

- initiële investeringen,

- aanschaf van bedrijfsmiddelen,

- financiering van investeringen achteraf,

- consolidatie,

- sanering.

2.3. Voorwaarden voor de toekenning van een garantie

(11) Volgens de regeling kan slechts onder de volgende voorwaarden een garantie worden verleend: indien het nagestreefde doel onder normale economische omstandigheden evenredig is met het genomen risico; indien de garantie, bij gebrek aan andere door de onderneming geboden zekerheden, een noodzakelijke voorwaarde vormt voor het verstrekken van een banklening; indien de kredietnemer alle overige zekerheden biedt die geëist kunnen worden.

(12) De kredietnemer betaalt een eenmalige bijdrage van 0,5 % van het gegarandeerde bedrag voor het verstrekken van de garantie en een jaarlijkse vergoeding van 0,5 % van het resterende bedrag voor administratieve kosten.

(13) Het bedrag van de garantie wordt per geval vastgesteld door de minister van Financiën van de deelstaat Brandenburg. Het wordt in beginsel beperkt tot een passend gedeelte van de lening of het verlies.

(14) Voor leningen in het kader van de herstructurering van een onderneming kan slechts een garantie worden verleend indien de begunstigde een saneringsplan indient door middel waarvan de levensvatbaarheid van de onderneming duurzaam kan worden hersteld.

3. DE GARANTIEREGELING VAN 1994

(15) Wat de belangrijkste aspecten betreft, stemt deze regeling grotendeels overeen met de regeling van 1991. Het gegarandeerde bedrag werd echter verhoogd tot 80 % van het totaalbedrag van de lening. In bepaalde gevallen kon dit bedrag zelfs worden verhoogd tot 90 %.

4. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE

(16) Wat de toepassing van de regelingen op initiële investeringsprojecten betreft, uitte de Commissie om de hiernavolgende redenen ernstige twijfels over de verenigbaarheid van de garantieregelingen met de gemeenschappelijke markt.

a) In de betrokken regelingen werden initiële investeringsprojecten niet gedefinieerd in het licht van de communautaire definitie van initiële investeringen van punt 5 van de bijlage bij de mededeling van de Commissie inzake regionale steunmaatregelen(3) (mededeling van 1979) en werden evenmin de voor steun in aanmerking komende kosten gespecificeerd. Deze regelingen waren derhalve niet-doorzichtig in de zin van de mededeling van 1979, waarbij niet kon worden uitgesloten dat ze steun omvatten die geen verband houdt met initiële investeringsprojecten in de zin van de bovengenoemde definitie (bijvoorbeeld vervangingsinvesteringen) welke als productiesteun moet worden beschouwd.

b) Voor het geval dat de steunmaatregelen als regionale steun moeten worden beschouwd, kon niet worden nagegaan of de cumulatieplafonds die gelden voor de deelstaat Brandenburg in acht werden genomen, omdat in de betrokken regeling geen steunplafond is aangegeven dat van toepassing is in geval van cumulatie met andere steun.

c) De op basis van genoemde regelingen verleende garanties konden in bepaalde gevallen hetzij het totale bedrag van de lening (garantieregeling van 1991), hetzij maximaal 90 % van het leningbedrag (garantieregeling van 1994) dekken. Volgens de vaste praktijk van de Commissie evenwel moet, om te verzekeren dat het project economisch levensvatbaar is, een bijdrage van de begunstigde zonder steun van de overheid een toereikend gedeelte dekken; deze bijdrage beloopt gewoonlijk ten minste 20 % van het leningbedrag.

d) De gevoelige sectoren waarvoor op het gebied van staatssteun specifieke voorschriften gelden, waren niet van de betrokken regelingen uitgesloten.

(17) De Commissie uitte ook ernstige twijfels omtrent de toepassing van de regelingen op de aanschaf van bedrijfsmiddelen, omdat het verstrekken van garanties voor de aanschaf van bedrijfsmiddelen als productiesteun moet worden beschouwd. In tegenstelling tot de vaste praktijk van de Commissie(4) inzake productiesteun, die onder bepaalde omstandigheden kan worden toegestaan in de regio's van artikel 92, lid 3, onder a), welke met structurele problemen te kampen hebben, waren de betrokken regelingen noch beperkt in de tijd, noch degressief.

(18) Wat de toepassing van de garantieregelingen op de financiering van investeringen achteraf betreft, wordt in de betrokken regelingen niet aangegeven in welke gevallen een garantie voor dit soort financiering kan worden verleend. Volgens de vaste praktijk van de Commissie moet evenwel steun voor investeringen die op het moment van de steunaanvraag reeds zijn verwezenlijkt als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd, indien deze steun niet onontbeerlijk is voor de verwezenlijking van het investeringsproject. Deze steun vormt derhalve productiesteun, die uitsluitend op grond van de voor dergelijke steun geldende criteria (zie projecten inzake de aanschaf van bedrijfsmiddelen) als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd.

(19) Wat de toepassing van de garantieregelingen op de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden betreft, zijn de steunmaatregelen onderworpen aan de volgende speciale voorwaarden(5):

a) in geval van een structurele overcapaciteit op de betrokken markt moet een plan worden ingediend inzake capaciteitsvermindering, welke evenredig moet zijn met het verleende steunbedrag ingeval van garanties voor grote ondernemingen en kleine en middelgrote ondernemingen die een machtspositie op de betrokken markt hebben;

b) de begunstigde is verplicht om een deel van de herstructureringskosten op zich te nemen;

c) het beginsel dat herstructureringssteun slechts eenmaal mag worden verleend, behalve indien zich in het kader van de herstructurering een nieuwe behoefte aan financiering voordoet die niet door de onderneming kan worden voorzien en evenmin door haar is veroorzaakt;

d) de steun moet tot het voor de uitvoering van de herstructurering strikt noodzakelijke minimum worden beperkt;

e) er moet een herstructureringsplan worden ingediend dat garandeert dat, wanneer de herstructurering is voltooid, de betrokken onderneming concurrerend zal zijn en daadwerkelijk zal bijdragen tot de ontwikkeling van de regio zonder voortdurend steun nodig te hebben;

f) de gevoelige sectoren waarvoor bijzondere voorschriften op het gebied van staatssteun gelden, moeten van het toepassingsgebied van de regelingen worden uitgesloten; de toekenning van een garantie aan grote ondernemingen moet individueel worden aangemeld.

5. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(20) Gedurende de periode waarop deze procedure betrekking heeft, verleende de deelstaat Brandenburg in totaal 68 garanties, waarvan zes voor de productie, de verwerking en de afzet van de in bijlage I bij het Verdrag genoemde landbouwproducten. Deze zes garanties zijn niet het voorwerp van de onderhavige beschikking. Er zijn geen garanties verleend aan ondernemingen die in andere gevoelige sectoren actief waren.

(21) Volgens de door Duitsland verstrekte informatie werden uitsluitend garanties verleend voor investeringsprojecten in de zin van de communautaire definitie van initiële investeringen van punt 5 van de bijlage bij de mededeling van 1979. Derhalve konden in al deze gevallen de voorschriften op het gebied van regionale steunmaatregelen worden toegepast.

(22) In de gevallen waarin productiesteun werd verleend, was deze volgens Duitsland verenigbaar met het Gemeenschapsrecht, omdat alle betrokken garanties in de tijd beperkt en degressief (jaarlijkse afneming met 20 %) waren.

(23) De gevallen waarin het steunelement dat in de garantie besloten ligt onder de de-minimisregels valt, werden volgens Duitsland aan een zorgvuldig onderzoek onderworpen. Met betrekking tot steun aan economisch gezonde ondernemingen, voert Duitsland aan dat op het tijdstip van de toekenning van de steun aan alle de-minimisregels was voldaan. Bovendien bleven de garanties die op grond van de regelingen van 1991 en 1994 werden toegekend onder de de-minimisdrempel, aangezien het steunelement dat in de garanties besloten ligt was vastgesteld op 0,5 %.

(24) Duitsland erkent dat in drie gevallen garanties voor de herstructurering van ondernemingen zijn verleend. De betrokken ondernemingen zouden echter niet meer op de markt actief zijn.

(25) Duitsland erkent voorts dat er garanties zijn verleend die tot 90 % van het leningbedrag dekken, maar voert aan dat dit hoge dekkingspercentage in overeenstemming is met het 23e kaderplan "Verbetering van regionale economische structuren"(6).

(26) Wat de juridische aspecten betreft, beweert Duitsland dat de garantieregeling van 1991, die van 5 september 1991 tot 16 mei 1994 van kracht was, niet valt onder de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden(7), die sinds 23 december 1994 van kracht is. Bovendien zou de regeling vergelijkbaar zijn met een groot aantal andere steunregelingen die de Commissie tussen 1988 en 1992 heeft goedgekeurd. De Commissie zou pas vanaf midden 1994 haar beleid inzake staatsgaranties door middel van een aantal specifieke maatregelen hebben gewijzigd. Derhalve zou de garantieregeling van 1991 op basis van dezelfde rechtsgrond moeten worden beoordeeld als de overige regelingen die destijds in andere Duitse deelstaten werden toegepast.

6. JURIDISCHE BEOORDELING

6.1. De vraag of er sprake is van steun

(27) In haar brief van 5 april 1989 inzake staatsgaranties(8) en haar aanvullende brief van 12 oktober 1989(9) heeft de Commissie de lidstaten meegedeeld dat alle staatsgaranties onder artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag (destijds artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag) vallen en derhalve overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag (destijds artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag) moeten worden aangemeld. Bijgevolg waren de lidstaten ten laatste vanaf 5 april 1989 op de hoogte van het feit dat elke steun in de vorm van garanties moet worden aangemeld.

(28) Om de lidstaten nadere informatie te verstrekken over de beginselen waarop de Commissie zich baseert bij de uitlegging van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag en de toepassing ervan op staatsgaranties, heeft de Commissie haar mededeling betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties(10) (hierna: "mededeling van 2000") gepubliceerd. In haar streven om de geldende regels doorzichtiger te maken, heeft de Commissie in deze mededeling haar aanpak nader gepreciseerd, teneinde de voorspelbaarheid van haar beschikkingen en een gelijke behandeling te waarborgen. Daarbij gaf de Commissie onder andere aan dat een garantieregeling als een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag moet worden beschouwd, behalve indien aan de volgende voorwaarden is voldaan:

a) volgens de regeling kunnen geen garanties worden verleend aan kredietnemers die in financiële moeilijkheden verkeren;

b) de kredietnemer zou op de financiële markten in beginsel ook zonder enig staatsoptreden een lening tegen marktvoorwaarden kunnen verkrijgen;

c) de garantie heeft betrekking op een specifieke financiële transactie, geldt voor een vast maximumbedrag, dekt niet meer dan 80 % van de uitstaande lening of van andere financiële verbintenissen en is beperkt in de tijd;

d) de voorwaarden voor het verlenen van een garantie zijn gebaseerd op een realistische risicobeoordeling, zodat de door de begunstigde ondernemingen betaalde premies met zich meebrengen dat de garantieregeling naar alle waarschijnlijkheid zichzelf financiert;

e) volgens de regeling moeten de criteria volgens welke de garanties worden toegekend en de algemene financiering van de regeling minstens eenmaal per jaar opnieuw worden bekeken;

f) de premies dekken zowel de normaal met de toekenning van de garantie gepaard gaande risico's als de administratieve kosten van de regeling, met inbegrip van een normale opbrengst van het kapitaal indien de staat het beginkapitaal voor het opstarten van de regeling ter beschikking stelt.

Aangezien kredietnemers die in financiële moeilijkheden verkeren en die zonder de verstrekking van een garantie geen lening onder normale marktvoorwaarden zouden krijgen niet van de garantieregelingen van 1991 en 1994 waren uitgesloten, en aangezien in deze regelingen niet werd voorzien in een realistische risicobeoordeling noch in de dekking van ten minste 20 % van het gegarandeerde bedrag door een bank, voldoen de garantieregelingen niet aan bovengenoemde voorwaarden.

(29) In de mededeling van 2000 gaf de Commissie bovendien aan dat het contante subsidie-equivalent in een bepaald jaar op verschillende wijzen kan worden berekend:

a) op dezelfde wijze als het subsidie-equivalent van een zachte lening, na aftrek van de betaalde premies, waarbij de rentesubsidie gelijk is aan het verschil tussen de marktrentevoet en de dankzij de staatsgarantie verkregen rentevoet;

b) als het verschil tussen het gegarandeerde verschuldigde bedrag, vermenigvuldigd met de risicofactor (de waarschijnlijkheid dat de schuldenaar in gebreke blijft) en alle eventueel betaalde premies, volgens de formule: (gegarandeerd bedrag x risico) - premie;

c) volgens een andere, objectief gerechtvaardigde en algemeen aanvaarde methode.

(30) Volgens de mededeling van 2000 vormt de tweede methode de standaardberekeningsformule voor garantieregelingen.

(31) In deze context heeft de Commissie onderzocht of de betrokken garantieregelingen de-minimisregelingen zijn, d.w.z. maatregelen in het kader waarvan geen steun mag worden verleend die het de-minimisplafond van Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de-minimissteun(11) overschrijdt, omdat in dat geval niet aan alle voorwaarden van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag is voldaan.

(32) Aangezien Verordening (EG) nr. 69/2001 pas op 2 februari 2001 in werking is getreden - terwijl de looptijd van de garantieregelingen de periode van 5 september 1991 tot 16 mei 1994 en van 17 mei 1994 tot 20 maart 1995 bestrijkt - moet worden onderzocht of de-minimissteun die vóór de inwerkingtreding van Verordening (EG) nr. 69/2001 is toegekend onder het toepassingsgebied van deze verordening dan wel onder de de-minimisregel van de MKB-kaderregeling van 1992(12) en de mededeling van de Commissie inzake de-minimissteun van 1996(13) valt.

(33) In Verordening (EG) nr. 69/2001 wordt hierover geen uitsluitsel gegeven. Volgens de bewoordingen van de verordening zijn vroegere gevallen echter niet uitgesloten van haar toepassingsgebied, waarbij het controlemechanisme van artikel 3 van de verordening echter wel moet worden aangepast. De Commissie is tot de conclusie gekomen dat, aangezien in Verordening (EG) nr. 69/2001 geen uitdrukkelijke andere regeling is vastgesteld, deze verordening moet worden toegepast bij de beoordeling van de-minimissteun die vóór haar inwerkingtreding is toegekend. Voorzover in Verordening (EG) nr. 69/2001 een bepaald soort maatregelen wordt vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting, stelt deze verordening een procedurele regeling in die als zodanig onmiddellijk moet worden toegepast op lopende procedures. Bovendien is de onmiddellijke toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 ook in overeenstemming met de door deze verordening beoogde vereenvoudiging van procedures en decentralisatie. Alleen voor steun die niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 valt en derhalve niet op grond daarvan kan worden vrijgesteld, zal de Commissie de regelingen die op het tijdstip van de toekenning van de steun van kracht waren, in aanmerking nemen. Aangezien Verordening (EG) nr. 69/2001 in beginsel een ruimer toepassingsgebied heeft dan de vorige de-minimisregelingen en deze regelingen in ieder geval van toepassing zijn voorzover de steun niet is vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001, worden in casu de algemene rechtsbeginselen van bescherming van gewettigd vertrouwen en rechtszekerheid naar behoren geëerbiedigd. De Commissie is van oordeel dat, uit economisch oogpunt, een financiële maatregel die op grond van de thans geldende Verordening (EG) nr. 69/2001 niet als "steunmaatregel" in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag kan worden beschouwd in een geïntegreerde markt, in het verleden evenmin een "steunmaatregel" kan hebben gevormd in een minder geïntegreerde markt. Derhalve zal de Commissie zich bij de verdere beoordeling van de garantieregelingen van 1991 en 1994 baseren op Verordening (EG) nr. 69/2001, waarbij niet is uitgesloten dat zij de regelingen zal toepassen die ten tijde van de uitvoering van de maatregelen van kracht waren, voorzover deze maatregelen niet zijn vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001.

(34) De inleiding van de procedure heeft derhalve betrekking op zowel de garantieregelingen als de gevallen van toepassing van de garantieregelingen die niet onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere de-minimisregelingen vallen, alsmede de gevallen die weliswaar onder het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere relevante de-minimisregelingen vallen, maar waarin de vastgestelde de-minimisdrempel wordt overschreden.

(35) De Commissie is van mening dat het steunelement dat besloten ligt in de garantie afhankelijk is van het kredietrisico en bijgevolg van het geheel van omstandigheden waaronder de garantie en de lening worden verstrekt. Er kan niet van worden uitgegaan dat de vergoeding van 0,5 % voor administratiekosten en de eenmalige betaling van 0,5 % van het gegarandeerde bedrag, welke als voorwaarden in de garantieregelingen van de deelstaat Brandenburg zijn vastgesteld, in alle gevallen met de marktpremie voor de garantie overeenstemmen. Duitsland heeft niet aangetoond dat het hoge debiteurenrisico dat op de betrokken garanties rust, in voldoende mate door deze vergoedingen wordt gecompenseerd. Duitsland heeft zelfs erkend dat een groot deel van de ondernemingen die op grond van de regeling steun hebben ontvangen inmiddels insolvent is geworden.

(36) De Commissie is het niet eens met het standpunt van Duitsland dat het steunelement van de garanties in beginsel op 0,5 % moet worden vastgesteld. Duitsland heeft niet aangetoond dat dit percentage werd berekend aan de hand van de genoemde methoden voor de berekening van het steunelement dat in garantieregelingen besloten ligt. Veeleer moet worden aangenomen dat het steunbedrag zelfs het totale gegarandeerde bedrag kan belopen, indien op het tijdstip van de toekenning van de lening er duidelijk een grote waarschijnlijkheid bestond dat de kredietnemer niet in staat zou zijn om zijn schulden te betalen.

(37) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat het steunelement dat besloten ligt in de garanties die op grond van de twee regelingen van de deelstaat Brandenburg zijn verleend, mogelijk buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 valt. Bijgevolg is het ook mogelijk dat er garanties zijn verleend die de begunstigde onderneming een voordeel verschaften tegenover andere ondernemingen, met als gevolg dat de mededinging werd verstoord of althans dreigde te worden verstoord.

6.2. Rechtmatigheid van de steun

(38) De Commissie stelt vast dat er in 1991, toen de garantieregeling van 1991 in werking trad, nog geen regeling met betrekking tot de-minimissteun bestond. Derhalve was de garantieregeling van 1991 niet vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag. De Commissie betreurt het dat Duitsland de steun in strijd met artikel 88, lid 3, heeft toegekend.

6.3. Verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van een van de andere de-minimisregelingen valt

6.3.1. Verenigbaarheid met de voorschriften inzake regionale steunmaatregelen

(39) De beginselen die ten grondslag liggen aan de voorschriften op het gebied van regionale steunmaatregelen werden voor het eerst vastgelegd in de mededeling van 1979. In de mededeling van 1988 werden deze beginselen nader omschreven door middel van specifieke regels inzake de indeling van regio's als steungebied en productiesteun. In 1998 vatte de Commissie alle tot dan toe geldende beginselen samen in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen(14). Volgens punt 6 van de richtsnoeren zijn deze van toepassing op steunmaatregelen die na de inwerkingtreding van de richtsnoeren werden aangemeld of toegekend. Steunmaatregelen die vóór dit tijdstip werden aangemeld of toegekend, moeten op basis van de vroegere voorschriften worden beoordeeld(15). Gezien de looptijd van beide garantieregelingen, past de Commissie de mededeling van 1979, zoals gewijzigd door de mededeling van 1988, toe. Indien de Commissie zich overigens zou baseren op de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998, zou dit in beginsel niet tot een gunstiger resultaat leiden. Voor steun aan kleine en middelgrote ondernemingen die geen productiesteun omvat, baseert de Commissie zich met name op Verordening (EG) nr. 70/2001, zoals gewijzigd.

(40) Op grond van artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het EG-Verdrag heeft de Commissie twee verschillende mogelijkheden om regionale steunmaatregelen als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te beschouwen. De onderhavige garantieregelingen werden toegepast in de deelstaat Brandenburg, die gedurende de looptijd van deze regelingen een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag was(16).

(41) Met betrekking tot regionale steunmaatregelen maakt de Commissie een onderscheid tussen initiële investeringen en productiesteun.

(42) De garantieregelingen hadden betrekking op zowel initiële investeringen als vervangingssteun. Vervangingsinvesteringen vallen niet onder de definitie van initiële investeringen van de mededeling van 1979 en moeten derhalve als productiesteun worden beschouwd. Daarnaast was op grond van de regelingen ook steun voor de aanschaf van bedrijfsmiddelen en de financiering van investeringen achteraf toegestaan. Volgens de vaste praktijk van de Commissie moet dit soort steun, die betrekking heeft op investeringen welke op het tijdstip van de steunaanvraag reeds zijn verwezenlijkt, eveneens als productiesteun worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor steun die voor de aanschaf van bedrijfsmiddelen wordt toegekend.

6.3.1.1. Steun voor initiële investeringen

(43) In de mededeling van 1979 wordt steun voor initiële investeringen gedefinieerd als steun voor investeringen in vaste activa bij de oprichting van een nieuwe onderneming, de uitbreiding van een bestaande onderneming of het starten van een activiteit die een fundamentele wijziging met zich meebrengt in een product of het productieproces van een bestaande onderneming (door middel van rationalisatie, herstructurering of modernisering).

(44) In het kader van steunmaatregelen voor investeringen hechtte de Commissie in 1991(17) haar goedkeuring aan de door Duitsland vastgestelde verhoging van de regionale plafonds voor steun uit hoofde van het kaderplan "Verbetering van regionale economische structuren", dat voor de nieuwe Duitse deelstaten was vastgesteld. Hierdoor bedroeg de maximaal toegestane steunintensiteit voor initiële investeringen 23 % bruto, voor uitbreidingen 20 % bruto en voor rationalisatie en herstructurering 15 % bruto. Gecumuleerd met andere overheidsmiddelen kon de totale steunintensiteit zelfs tot 35 % bruto belopen. In 1994 bevestigde de Commissie haar standpunt en stelde zij de maximaal toegestane steunintensiteit vast op 35 % bruto voor grote ondernemingen en op 50 % bruto voor kleine en middelgrote ondernemingen(18).

(45) Voor de hier relevante periode en onverminderd de specifieke voorschriften voor investeringssteun aan ondernemingen die actief zijn in gevoelige sectoren, moeten de in de deelstaat Brandenburg toegepaste steunregelingen voor initiële investeringen als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd, voorzover in geval van cumulatie met andere regionale steun een overschrijding van de steunplafonds op grond van deze steunregelingen is uitgesloten. Dat gold ook voor steun voor initiële investeringen ten behoeve van ondernemingen in moeilijkheden. Tot 1999 stond de Commissie in de regel ook toe dat in het kader van regionale steunregelingen steun voor initiële investeringen aan ondernemingen in moeilijkheden werd toegekend, zonder dat elke steunmaatregel afzonderlijk diende te worden aangemeld(19).

6.3.1.2. Productiesteun

(46) Garanties die niet voor de financiering van initiële investeringen aan rendabele ondernemingen worden verleend, kunnen als productiesteun worden beschouwd. Gezien de ernstige nadelen waarmee economisch zwakkere gebieden te kampen hebben, kan productiesteun echter onder de uitzonderingsbepaling van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag vallen, voorzover de steun een bijdrage levert aan de economische ontwikkeling van het betrokken gebied. Bovendien had de hele economie van de deelstaat Brandenburg, dat een steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag is, met aanzienlijke problemen te kampen als gevolg van de zwakte van de kapitaalmarkt gedurende de periode waarin de onderhavige regelingen van kracht waren. De productiesteun droeg derhalve bij aan de economische ontwikkeling en compenseerde de nadelen in het betrokken gebied in de periode 1991-1994. Voorts stelt de Commissie vast dat Duitsland heeft bevestigd dat geen enkele onderneming die actief is in een gevoelige sector (ijzer- en staalindustrie, scheepsbouw, synthetischevezelindustrie, textielindustrie) het voorwerp van deze procedure uitmaakt. De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat de garantieregelingen, voorzover daarin werd voorzien in productiesteun voor gezonde ondernemingen, verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt.

6.3.2. Verenigbaarheid met de bepalingen inzake herstructureringssteun

(47) Steun aan ondernemingen in moeilijkheden, die niet als regionale steun voor initiële investeringen kan worden beschouwd, moet als herstructureringssteun worden beoordeeld. De Commissie gaat echter niet in op de vraag of de garanties verenigbaar zijn met de regels voor herstructureringssteun, omdat de drie ondernemingen in moeilijkheden die steun op grond van de beide garantieregelingen hebben ontvangen, niet meer actief zijn op de markt; derhalve is een onderzoek van deze steunmaatregelen zinloos geworden.

6.3.3. Verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt op grond van andere uitzonderingsbepalingen

(48) Artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag, en met name het bepaalde onder c), is niet van toepassing op beide regelingen. Deze bepalingen hebben betrekking op de algemene en regionale economische zwakheden van ondernemingen in de deelstaat Brandenburg en niet op bepaalde nadelen die voortvloeien uit de deling van Duitsland. Duitsland heeft zelf aangegeven dat deze bepalingen hier niet van toepassing zijn. De onderhavige steunmaatregelen dienen ook niet om belangrijke projecten van gemeenschappelijk belang te verwezenlijken of een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat op te heffen in de zin van artikel 87, lid 3, onder b), van het EG-Verdrag, noch om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen in de zin van artikel 87, lid 3, onder d), van het EG-Verdrag.

7. CONCLUSIES

(49) De garantieregelingen van 1991 en 1994 zijn niet aangemeld en vormen derhalve onrechtmatige steunmaatregelen op grond van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag. Steun die buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 werd verleend, is onrechtmatig verleend.

(50) Duitsland heeft bevestigd dat ondernemingen die in gevoelige sectoren actief zijn niet het voorwerp van deze procedure uitmaken.

(51) Steun voor initiële investeringen die op grond van de onderhavige regelingen is toegekend, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover de totale steun (in combinatie met andere steunmaatregelen) de relevante regionale steunplafonds niet overschrijdt.

(52) Productiesteun voor gezonde ondernemingen die op grond van de onderhavige regelingen is toegekend, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(53) Volgens een jarenlange praktijk gelast de Commissie in het kader van artikel 87 van het EG-Verdrag de terugvordering van steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag die onrechtmatig is verleend en onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. Deze praktijk is bevestigd door artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(20). Volgens dit artikel moet de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen nemen om de steun van de begunstigden terug te vorderen. Om precies te kunnen vaststellen in hoeveel gevallen de steun moet worden teruggevorderd, dient Duitsland een lijst op te stellen van de steunmaatregelen die niet voldoen aan de voorwaarden van Verordening (EG) nr. 69/2001, noch aan de de-minimisregelingen die golden ten tijde van de uitvoering van de betrokken steunmaatregel,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

1. Behoudens het bepaalde in de leden 2 en 3, vormen de "Bürgschaftsrichtlinie des Landes Brandenburg für die Wirtschaft und die freien Berufe sowie die Land- und Forstwirtschaft" ("garantieregeling van 1991"), voor de periode van 5 september 1991 tot 16 mei 1994, en de "Bürgschaftsrichtlinie des Landes Brandenburg" ("garantieregeling van 1994"), voor de periode van 17 mei 1994 tot 20 maart 1995, staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

2. De garantieregelingen vormen geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, voorzover de erdoor toegekende voordelen voldoen aan de voorwaarden van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de de-minimisregelingen die golden ten tijde van de uitvoering van de betrokken steunmaatregel, en voorzover ze gecumuleerd met andere de-minimissteun, de de-minimisdrempel van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de toepasselijke de-minimisregelingen niet overschrijden.

3. De garantieregelingen vormen geen steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag voorzover de steun werd toegekend aan ondernemingen die goederen produceren of diensten verrichten die niet het voorwerp zijn van intracommunautair handelsverkeer.

4. Voorzover de garantieregelingen onder artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen, vormen ze onrechtmatige steunmaatregelen.

Artikel 2

Steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag die voor initiële investeringsprojecten van ondernemingen werd toegekend, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover Duitsland het plafond van het gecumuleerde steunbedrag voor initiële investeringsprojecten op 35 % bruto voor grote ondernemingen en op 50 % bruto voor kleine en middelgrote ondernemingen heeft vastgesteld. Alle steunmaatregelen die het vastgestelde maximumbedrag overschrijden, zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 3

Productiesteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag die aan gezonde ondernemingen werd toegekend, is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 4

Deze beschikking heeft geen betrekking op de gevallen van toepassing van de garantieregelingen die reeds het voorwerp van een andere formele onderzoekprocedure of formele beschikking van de Commissie waren.

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van de onderhavige beschikking een lijst van de betrokken ondernemingen op.

Artikel 5

Duitsland neemt alle nodige maatregelen om de in artikel 2 bedoelde en reeds onrechtmatig ter beschikking gestelde steun van de begunstigden terug te vorderen.

Die terugvordering geschiedt in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de steun aan de begunstigden werd uitgekeerd tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunmaatregelen.

Artikel 6

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van ondernemingen die zijn uitgesloten van het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of die, met inaanmerkingneming van het steunelement dat besloten ligt in de garantie en van andere op het betrokken tijdstip verleende de-minimissteun, de in Verordening (EG) nr. 69/2001 vastgelegde drempel overschrijden.

Met het oog hierop ontwikkelt Duitsland een methode voor de vaststelling van het steunelement dat besloten ligt in de garantie aan de hand van de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties.

Artikel 7

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan de beschikking te voldoen.

Artikel 8

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 23 april 2003.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 291 van 4.10.1996.

(2) PB C 369 van 28.11.1998, blz. 4.

(3) PB C 31 van 3.2.1979, blz. 9.

(4) Zie punt 6 van de mededeling van de Commissie inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen (PB C 212 van 12.8.1988, blz. 2).

(5) Zie bijvoorbeeld het achtste verslag van de Commissie over het mededingingsbeleid (1979), punten 227-229, Brussel, Luxemburg, 1979.

(6) Van toepassing van 1 januari 1994 tot 17 maart 1995.

(7) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(8) SG(89) D/4328 van 5.4.1989.

(9) SG(89) D/12772 van 12.10.1989.

(10) PB C 71 van 11.3.2000, blz. 14.

(11) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 30.

(12) PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2.

(13) PB C 68 van 6.3.1996, blz. 9.

(14) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(15) PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22.

(16) Zie voor de periode 1991-1994: N 153/91; voor de periode 1994-1996: N 464/93.

(17) N 153/91 - SG(91) D/6968 van 11.4.1991.

(18) SG(94) D/1551 van 4.2.1994, N 464/93 (deel over nieuwe deelstaten) - in combinatie met N 531/1995, PB C 291 van 4.10.1996, blz. 4.

(19) Door de goedkeuring van de communautaire kaderregeling van 1999 en dienstige maatregelen overeenkomstig artikel 88, lid 1, van het EG-Verdrag heeft de Commissie haar beleid terzake gewijzigd en de individuele aanmelding van steun voor initiële investeringen ten gunste van grote ondernemingen verplicht gesteld.

(20) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.