BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 19 juli 1991 waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard (Zaak nr. IV/M.068 - Tetra Pak/Alfa-Laval) Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (91/535/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (1), inzonderheid op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 19 maart 1991 om in de onderhavige zaak een procedure in te leiden,

Na raadpleging van het Adviescomité voor concentraties (2),

Overwegende hetgeen volgt:

I. AARD VAN DE PROCEDURE

Deze procedure betreft een concentratie die overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 bij de Commissie werd aangemeld. De aanmelding werd van kracht op 18 februari 1991. De concentratie bestaat in de voorgenomen verwerving door Tetra Pak International SA van het gehele aandelenkapitaal van Alfa-Laval AB door middel van een openbaar aanbod.

II. PARTIJEN

In 1989, het laatste jaar waarvoor cijfers beschikbaar zijn, bedroeg de mundiale omzet van Tetra Pak (Zwitserland) 3,218 miljard ecu, waarvan 1,645 miljard ecu in de Gemeenschap werd behaald. In geen enkele Lid-Staat werd meer dan twee derde van de communautaire omzet behaald. Tetra Pak is uitsluitend werkzaam op het gebied van verpakkingssystemen voor vloeibare levensmiddelen.

Tetra Pak produceert twee grote categorieën van verpakkingsmachines voor vloeistoffen: machines voor de verpakking van vloeistof onder aseptische (steriele) omstandigheden en machines voor de verpakking van gepasteuriseerde melk en verse vruchtesappen.

Alfa-Laval AB is een Zweedse onderneming die ter beurze van Stockholm genoteerd is. In 1989, het laatste jaar waarvoor cijfers beschikbaar zijn, had zij een mundiale omzet van 2,145 miljard ecu, waarvan 780 miljoen ecu binnen de Gemeenschap werd behaald. In geen enkele Lid-Staat werd meer dan twee derde van de communautaire omzet behaald.

Alfa-Laval is een van de toonaangevende fabrikanten op de wereldmarkt voor verwerkingsapparatuur. Haar activiteiten kunnen in drie afzonderlijke sectoren worden onderverdeeld:

- industrie: Alfa-Laval vervaardigt vijf hoofdtypes van industriële verwerkingsapparatuur: automatisering, dosering en analysering, "flow equipment", scheidings- en thermische apparatuur,

- levensmiddelen: Alfa-Laval vervaardigt nagenoeg alle types van machines die in de levensmiddelenverwerkende industrie wordt gebruikt. Zij dienen voor de vervaardiging, opslag, pasteurisering, enz. van zuivelprodukten, vruchtesappen, oliën en vetten, wijn en bier, vis en vlees, alsmede een breed assortiment andere levensmiddelen,

- landbouwapparatuur: Alfa-Laval is een toonaangevende producent van apparatuur voor verwerking en besturing in deze sector.

III. CONCENTRATIE MET EEN COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

De tenuitvoerlegging van Tetra Pak's openbaar aanbod tot koop van het gehele aandelenkapitaal van Alfa-Laval zou een concentratie zijn in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89. De bij artikel 1, lid 2, van die verordening vastgestelde drempels zijn eveneens bereikt en de partijen behaalden in één en dezelfde Lid-Staat niet meer dan twee derde van hun totale omzet binnen de Gemeenschap als geheel. De aangemelde transactie heeft derhalve een communautaire dimensie.

IV. BEOORDELING

A. Inleiding

De Commissie heeft de horizontale en verticale bindingen tussen de produktenassortimenten van Alfa-Laval en Tetra Pak onderzocht. Deze zijn tot het volgende beperkt:

- de enige horizontale gevolgen van de concentratie betreffen de verpakking van vloeibare soepen. Beide ondernemingen hebben een procédé dat daarvoor kan worden gebruikt;

- wat de verticale bindingen betreft, verkoopt Alfa-Laval technische diensten voor de machinebouwindustrie, roestvrij stalen buizen, kleppen en klemmen, alsmede warmtewisselaars. Deze produkten worden door Tetra Pak gebruikt bij de vervaardiging van haar verpakkingsmachines.

Gezien de zeer geringe overlapping van de activiteiten van de beide ondernemingen en hun zeer bescheiden marktpositie in de hierboven vermelde sectoren, is de Commissie van oordeel dat de transactie voor wat de horizontale en verticale overlapping van de produktenassortimenten van de beide ondernemingen betreft, geen probleem inzake verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt oplevert.

Niettemin, ofschoon de verticale betrekkingen tussen Tetra Pak en Alfa-Laval uit technisch oogpunt beperkt blijven tot hetgeen hierboven is beschreven, vervaardigen beide toch apparatuur die in de ogen van de consument een zekere complementariteit vertoont. Alfa-Laval vervaardigt alle apparatuur voor de verwerking van melk en vruchtesappen tot op het ogenblik van de verpakking. Tetra Pak vervaardigt de machines voor de verpakking van die produkten. De gefuseerde onderneming zou derhalve een vollediger produktenassortiment kunnen aanbieden, namelijk alle machines die een producent van zuivelprodukten of vruchtesappen nodig heeft.

De noodzaak om de aard en de omvang van de mogelijke gevolgen van deze verticale complementariteit grondig te onderzoeken, was de reden waarom de Commissie heeft besloten in deze zaak op 19 maart 1991 een procedure overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van Verordening (EEG) nr. 4064/89 in te leiden. Met name gaf de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure de volgende punten aan waarnaar een grondig onderzoek diende te worden ingesteld:

i) Indien de mogelijkheid om een vollediger produktenassortiment aan te bieden dan haar huidige of potentiële concurrenten voor Tetra Pak in de toekomst een aanzienlijk voordeel zou vormen bij de verkoop van verpakkingsmachines, zou dit wellicht machtsposities in het leven kunnen roepen of versterken op de markten voor dergelijke machines en de erbij behorende kartons. Dit aspect diende volgens de Commissie bijzonder zorgvuldig te worden onderzocht, gelet op de zeer grote marktaandelen die Tetra Pak thans op de diverse markten voor verpakkingsmachines en -karton bezigt.

ii) Ook bij de verkoop van verwerkingsapparatuur voor melk en vruchtesappen zou de gefuseerde onderneming een vollediger produktenassortiment kunnen aanbieden, namelijk zowel verwerkings- als verpakkingsapparatuur. Mocht dit een aanzienlijk voordeel blijken te zijn bij de verkoop van verwerkingsapparatuur, dan zou de transactie wellicht machtsposities in het leven roepen of versterken op de markten voor de diverse soorten verwerkingsapparatuur.

B. Gevolgen van de concentratie voor de activiteiten van Tetra Pak

1. Inleiding

De Commissie heeft de gevolgen van de concentratie onderzocht op de volgende markten, waarop Tetra Pak actief is. De Commissie is van oordeel dat die markten voor de beoordeling van de concentratie op grond van de verordening relevante produktenmarkten zijn:

- de markt van machines voor de verpakking van vloeibare levensmiddelen in karton onder aseptische omstandigheden en de markt voor de met die machines gebruikte kartons;

- de markt van machines voor de verpakking van vloeibare levensmiddelen in karton onder niet-aseptische omstandigheden en de markt voor de met die machines gebruikte kartons.

2. Omschrijving van de relevante markt

Machines voor aseptische verpakking in karton zijn technisch geavanceerde machines waarmede aseptische vloeistoffen of halfvloeistoffen in kartonnen dozen kunnen worden verpakt, waarbij ervoor wordt gezorgd dat in de betrokken vloeistof geen micro-organismen terecht komen. Deze machines worden momenteel grotendeels gebruikt voor de verpakking van melk die volgens het UHT-procédé is behandeld en van aseptisch behandelde vruchtesappen.

Mogelijke substituten voor dergelijke machines die door de Commissie zijn onderzocht, zijn:

- aseptische verpakkingsmachines die gebruik maken van ander verpakkingsmateriaal, zoals glas of plastic;

- niet-aseptische verpakkingsmachines die gebruik maken van karton, glas of plastic.

Dit zijn de best mogelijke substituten voor de omschreven markt. Indien deze produkten voor de beoordeling van de aanmelding niet tot de relevante markt dienen te worden gerekend, is het overbodig nog minder volkomen substituten voor het produkt, zoals blikverpakkingen, te onderzoeken.

Om te beoordelen of de bovengenoemde mogelijke substituten voor aseptische kartonverpakkingsmachines werkelijk aanvaardbare alternatieven vormen, heeft de Commissie een breed opgezette enquête verricht. Daarbij werd aan een groot aantal zuivelfabrieken overal in de Gemeenschap, alsmede aan de belangrijkste concurrenten van Alfa-Laval en Tetra Pak en aan Alfa-Laval en Tetra Pak zelf een gedetailleerde vragenlijst gezonden.

2.1. Niet-aseptische verpakkingsmachines zijn geen aanvaardbaar substituut voor aseptische verpakkingsmachines

Uit de onderstaande gegevens blijkt dat de vraagelasticiteit tussen deze twee categorieën gering is en dat zij derhalve geen aanvaardbare substituten voor elkaar zijn.

i) Aard van het eindprodukt: houdbaarheidstermijn

Vloeistoffen die aseptisch worden verpakt, zijn veel langer houdbaar dan die welke niet aseptisch zijn verpakt. Als typevoorbeeld kan worden aangehaald dat aseptische melk zes maanden houdbaar blijft, terwijl niet-aseptisch behandelde melk een houdbaarheidstermijn van minder dan één maand heeft.

ii) Wijze van distributie

Het verschil in houdbaarheid en stabiliteit tussen aseptisch en niet-aseptisch verpakte produkten heeft aanzienlijke gevolgen voor de wijze van distributie. Niet-aseptisch verpakte vruchtesappen en melk moeten steeds in de koelkast worden bewaard. Voor aseptisch verpakte produkten is dat niet nodig. Dit is een reden waarom het voor afnemers van het eindprodukt zeer moeilijk is op korte tot middellange termijn over te schakelen van aseptisch verpakte produkten op niet-aseptisch verpakte produkten wanneer er zich een kleine, maar niet onbeduidende prijsverhoging voordoet. Voor een dergelijke substitutie zouden zij tevens moeten investeren in nieuwe of bijkomende gekoelde distributie- en/of verkoopfaciliteiten.

iii) Smaak

Niet-aseptisch verpakte vloeistoffen zijn, in hoofdzaak wegens hogere distributie-, opslag- en uitstallingskosten en wegens een groter verlies door bederf, duurder dan aseptisch verpakte vloeistoffen. Dit geeft een aanwijzing dat de aard van het afgewerkte produkt, meer bepaald de smaak, en niet de aard van het verpakkingsprocédé voor een koper van het eindprodukt van doorslaggevend belang is.

iv) De verpakkingskosten vertegenwoordigen bij melk en vruchtesappen niet meer dan 10 % van de prijs van het eindprodukt. Een stijging van de totale verpakkingskosten (machine en karton) met 10 % kan derhalve slechts tot een verhoging van 1 % van de prijs van het eindprodukt leiden. Zoals hierboven uiteengezet, beschouwen de eindgebruikers en kleinhandelaren aseptische en niet-aseptische eindprodukten slechts zeer gedeeltelijk als onderling verwisselbaar, onder meer om redenen die geen verband houden met de prijs. Er zou derhalve een zeer sterke prijsverhoging van de verpakkingskosten voor aseptische systemen noodzakelijk zijn om in de vraag op kleinhandelsniveau een noemenswaardige verschuiving van aseptische naar niet-aseptische vloeistoffen - en daardoor mettertijd van aseptische verpakkingsmachines naar niet-aseptische - teweeg te brengen.

v) In het kader van haar onderzoek heeft de Commissie een groot aantal melkfabrieken en leveranciers van aseptische en niet-aseptische verpakkingsmachines gevraagd wat volgens hun de reactie zou zijn op een prijsverhoging in de sector aseptische verpakkingsmachines in het algemeen. Uit hun antwoorden blijkt dat de prijselasticiteit van de vraag tussen aseptische en niet-aseptische verpakkingsmachines zeer gering is. Meer dan 75 % van de respondenten was van oordeel dat er een prijsverhoging van meer dan 20 % nodig zou zijn om hun ertoe te brengen in hun toekomstige aankoopbeleid van aseptische op niet-aseptische verpakkingssystemen over te schakelen.

Op grond van al het bovenstaande is de Commissie tot de gevolgtrekking gekomen dat niet-aseptische verpakkingsmachines geen realistisch en aanvaardbaar substituut vormen voor aseptische verpakkingsmachines.

2.2. Aseptische verpakkingsmachines waarbij ander verpakkingsmateriaal dan karton wordt gebruikt, zijn geen aanvaardbare substituten voor systemen die met karton werken

Meer dan 90 % van alle aseptisch verpakte vloeistoffen is in karton verpakt. Het is evenwel mogelijk aseptische vloeistoffen in plastic of glas te verpakken. Derhalve heeft de Commissie onderzocht in welke mate deze verpakkingswijzen verantwoorde substituten zijn voor aseptische verpakking in karton. Alle door de Commissie ingewonnen inlichtingen wijzen erop dat deze produkten in het hier onderzochte geval niet tot de relevante produktenmarkt of -markten behoren en slechts onvolmaakte vervangprodukten zijn voor verpakkingssystemen met karton. De redenen hiervoor zijn:

i) Kenmerken van de verpakking zelf

In karton verpakte aseptische produkten hebben een rechthoekige ( "brick"-) vorm. Dit betekent dat zij veel compacter kunnen worden vervoerd, opgeslagen en uitgestald dan glazen of plastic flessen. Aangezien een kartonverpakking daarenboven veel lichter is dan een glazen fles en minder ruimte inneemt dan een glazen of plastic fles, zijn de vervoerkosten voor karton lager dan die voor glas of plastic.

ii) Milieuoverwegingen

Glazen flessen hebben een beter milieuprofiel dan karton. De Commissie heeft daarom onderzocht of het in de nabije toekomst misschien te verwachten is dat kartonverpakkingen om milieuredenen worden vervangen door glazen flessen, en zij is tot de bevinding gekomen dat dit niet het geval zal zijn. De antwoorden geven op de vragenlijst van de Commissie aan dat de kopers/leasingnemers en de fabrikanten van verpakkingsmachines een dergelijke verschuiving in de nabije toekomst niet verwachten.

iii) Zoals hierboven uiteengezet, vertegenwoordigen de verpakkingskosten slechts een klein gedeelte van de totale kostprijs van aseptisch verpakte vloeistoffen voor de detailhandel. De beslissing van een detailhandelaar om een vloeistof in het ene dan wel het andere verpakkingsmateriaal aan te kopen, zal dan ook slechts in geringe mate worden beïnvloed door een kleine, maar niet onbeduidende verhoging van de prijs van aseptische verpakkingssystemen met karton.

iv) Aan zuivelfabrieken en fabrikanten van verpakkingsmachines werd een aantal vragen gesteld om uit te maken in welke mate een aanzienlijke prijsverhoging van aseptische verpakkingssystemen met karton tot een noemenswaardige verschuiving in de vraag naar aseptische verpakkingssystemen zonder karton zou leiden. Uit de antwoorden blijkt dat de prijselasticiteit van de vraag tussen deze produktcategorieën zeer gering is. Meer dan 75 % van de respondenten was van oordeel dat een prijsverhoging van meer dan 20 % nodig zou zijn om hen ertoe te brengen in hun toekomstige aankoopbeleid over te schakelen van aseptische verpakkingssystemen met karton op aseptische verpakkingssystemen met glas of plastic.

Gelet op het bovenstaande, is de Commissie tot de gevolgtrekking gekomen dat aseptische verpakkingsmachines met plastic en glas voor de beoordeling van de aanmelding niet moeten worden geacht deel uit te maken van dezelfde produktenmarkt als aseptische verpakkingsmachines met karton.

2.3. Relevante geografische markt

De aseptische verpakkingsmachines van Tetra Pak en van haar belangrijkste concurrent PKL Verpackungssysteme GmbH, hierna "PKL" genoemd, worden in de gehele Gemeenschap verkocht. Voor zover de Commissie bekend is, zijn er geen noemenswaardige verschillen in het type en de aard van de machines die in de verschillende delen van de Gemeenschap worden geleverd, noch wat de technische kenmerken, noch wat de berekende prijzen betreft. De ondernemingen passen in de gehele Gemeenschap vergelijkbare distributiesystemen toe. De Commissie is dan ook van oordeel dat de mededingingsvoorwaarden voor de betrokken produkten in de gehele Gemeenschap voldoende homogeen zijn om te mogen aannemen dat de bij de beoordeling van de aanmelding in aanmerking te nemen geografische markt de Gemeenschap in haar geheel is.

3. Machtspositie

3.1. Inleiding

Om te bepalen of Tetra Pak op de relevante produktenmarkten zoals hierboven omschreven een machtspositie bekleedt, heeft de Commissie een aantal factoren onderzocht die in artikel 2, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 4064/89 als voor die beoordeling relevant worden vermeld.

3.2. Marktaandelen

Tetra Pak erkent dat zij thans op de markt voor de leasing en verkoop van aseptische verpakkingsmachines met karton een marktaandeel van meer dan 90 % bezit. Tetra Pak bezit dat marktaandeel reeds sedert geruime tijd.

3.3. Grootte en belang van de huidige concurrenten

Een marktaandeel van niet minder dan 90 % is op zich zelf reeds een zeer sterke aanwijzing voor het bestaan van een machtspositie. In bepaalde, zeldzame omstandigheden is het evenwel mogelijk dat zelfs een zo groot marktaandeel niet noodzakelijk tot een machtspositie leidt. Met name indien er voldoende actieve concurrenten op de markt aanwezig zijn, kan wellicht worden voorkomen dat de onderneming met het grote marktaandeel zich in belangrijke mate onafhankelijk van de druk die voor een concurrerende markt kenmerkend is, kan gedragen.

De Commissie heeft slechts één echte concurrent van Tetra Pak op de relevante markt kunnen ontdekken, namelijk PKL. PKL is evenwel een kleine onderneming met beperkte financiële en materiële mogelijkheden. Met andere woorden, zelfs al moet PKL wellicht worden beschouwd als een daadwerkelijke concurrent van Tetra Pak, toch zou die onderneming op korte tot middellange termijn niet in staat zijn de bevoorrading van een belangrijk deel van de markt voor haar rekening te nemen. De onmogelijkheid op een wijziging in de vraag snel te reageren, beperkt de rol van PKL als een echte beperking op de commerciële vrijheid van Tetra Pak. Voorts verschillen de machines van Tetra Pak en PKL in technisch opzicht aanzienlijk van elkaar. Met name bieden de machines van Tetra Pak, waarbij de kartons rechtstreeks van de rol worden gevormd, een groter gemak bij het hanteren van de planorecipiënten voor het verpakken van vloeistoffen, maar voor het verpakken van vloeistoffen die vaste deeltjes bevatten, zijn zij niet geschikt.

3.4. Aanbodsubstitutie - belemmeringen voor het betreden van de markt

De Commissie heeft tevens onderzocht welke bedrijven in aanmerking komen om eventueel de relevante geografische en produktenmarkt te betreden, ten einde te bepalen of de concurrentiedreiging die daarvan uitgaat, voldoende sterk is om Tetra Pak de mogelijkheid te ontnemen om zich, zoals kenmerkend is voor een machtspositie, in belangrijke mate onafhankelijk van de druk van de markt te gedragen.

Ofschoon de Commissie op zijn minst één potentiële nieuwkomer op de markt heeft ontdekt, is zij van oordeel dat de omvang van de belemmeringen voor het betreden van de markt eraan in de weg zal staan dat deze en andere potentiële nieuwkomers de vrijheid van handelen van Tetra Pak, althans op korte termijn, noemenswaardig zullen beperken. Zij baseert dit oordeel op de volgende overwegingen:

- Tetra Pak bezit vele octrooien die voor de produktie van een aseptische kartonverpakkingsmachine nuttig zijn. Over deze waardevolle octrooien kunnen andere potentiële marktdeelnemers niet beschikken;

- uit de antwoorden op de vragenlijst van de Commissie blijkt dat één van de belangrijkste factoren die een potentiële koper van een aseptische kartonverpakkingsmachine laat meespelen wanneer hij moet beslissen welke machine hij zal kopen, is of de betrokken fabrikant zijn betrouwbaarheid reeds heeft bewezen. Aangezien een defect in een verpakkingsmachine dat de steriliteit aantast, tot de produktie van onverkoopbare melk kan leiden en aldus tot aanzienlijke verliezen aanleiding kan geven voordat het gebrek aan het licht komt, is het zeer belangrijk dat een machinefabrikant de betrouwbaarheid van zijn machine met betrekking tot de steriliteit van het eindprodukt kan aantonen. Uit de antwoorden op de vragenlijst kan worden afgeleid dat de zuivelfabrieken van oordeel zijn dat Tetra Pak zijn betrouwbaarheid ter zake heeft bewezen. Dit maakt het, althans op korte termijn, voor een nieuwe fabrikant zeer moeilijk om de markt te betreden;

- een aseptische kartonverpakkingsmachine is een zeer complex apparaat en er dienen dan ook heel wat gespecialiseerde know how en middelen te worden geïnvesteerd om de markt te betreden. Wegens de rijpheid van de markt en de inherente conservatieve aard ervan (zie hierboven) loopt een potentiële nieuwkomer een ernstig risico dat de investeringen de opbrengst zullen overtreffen. Al deze factoren zullen, naar valt te verwachten, de waarschijnlijkheid dat in de nabije toekomst nieuwkomers de markt zullen betreden, doen afnemen.

Voor zover de Commissie bekend is, zijn er, met uitzondering van Elopak/Shikoku, buiten de Gemeenschap geen fabrikanten van aseptische kartonverpakkingsmachines met een actief commercieel beleid, van wie te verwachten is dat zij in de nabije toekomst de EEG-markt zullen betreden.

Gelet op het bovenstaande is de Commissie van oordeel dat Tetra Pak, gezien de onwaarschijnlijkheid van het verschijnen van nieuwkomers op de markt, niet ervan zal worden weerhouden zich jegens haar concurrenten, haar afnemers en, uiteindelijk, de consumenten in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen.

3.5. Conclusie

De Commissie is derhalve van oordeel dat Tetra Pak op de markt voor aseptische kartonverpakkingsmachines in de Gemeenschap in haar geheel een machtspositie bekleedt.

4. Geen versterking van een bestaande machtspositie

De marktpositie van Tetra Pak is zeer sterk. De Commissie heeft dan ook zeer zorgvuldig onderzocht of de transactie die positie nog op enigerlei wijze zal versterken. Bij een zo groot marktoverwicht moet de Commissie bijzonder waakzaam zijn omdat onder de gegeven omstandigheden zelfs een zeer kleine versterking van die machtspositie de concurrentievoorwaarden op de markt in onevenredige mate negatief kan beïnvloeden.

Met name heeft de Commissie nagegaan of de transactie Tetra Pak ten opzichte van niet-geïntegreerde leveranciers van aseptische kartonverpakkingsmachines naar verwachting bepaalde commerciële of andere voordelen zou opleveren, welke vermoedelijk de groei van de bestaande concurrenten zouden beperken of potentiële nieuwkomers op de markt zouden afschrikken. Dit is in de onderhavige zaak in het bijzonder van belang omdat de belemmeringen voor het betreden van de markt van aseptische kartonverpakkingsmachines zowel in technisch als in commercieel opzicht reeds zeer groot zijn en het opwerpen van bijkomende belemmeringen - die de markt voor potentiële nieuwkomers nog ontoegankelijker maken - een reden voor aanzienlijke bezorgdheid zou zijn.

Alle door de Commissie verrichte diepgaande onderzoekingen leiden tot de bevinding dat het feit dat één enkele onderneming door de transactie in staat wordt gesteld een volledige produktielijn (verwerkings- en verpakkingsmachines) te leveren, in feite voor Tetra Pak geen echt voordeel van betekenis oplevert dat het betreden van of doordringen op de markt door bestaande of potentiële concurrenten zou belemmeren of beperken. De diepere oorzaak daarvan is dat, om een aantal redenen van zowel technische als commerciële aard, de beide categorieën van machines volkomen los van elkaar staan. Deze bevinding berust met name op de volgende factoren:

- alleen wanneer verwerkings- en verpakkingsmachines gelijktijdig worden gekocht, kan de mogelijkheid om beide machines aan te bieden potentieel van belang zijn. De EEG-markt voor dergelijke produktielijnen is een rijpe markt. Volgens de cijfers waarover de Commissie beschikt, werd gedurende de voorbije drie jaar minder dan 5 % van het totaal aantal verkochte verpakkingsmachines gelijktijdig met een verwerkingsmachine aangekocht. Dit maakt het potentiële voordeel van de concentratie voor Tetra Pak noodzakelijkerwijs verwaarloosbaar.

Voorts kwam, toen aan kopers van aseptische kartonverpakkingsmachines werd gevraagd de factoren die bij de keuze van het aan te kopen merk van aseptische kartonverpakkingsmachine een rol speelden (prijs, betrouwbaarheid, snelheid, enz.) in volgorde van belangrijkheid te rangschikken, de mogelijkheid om verpakkings- en verwerkingsmachines bij een zelfde onderneming te kopen onveranderlijk als de minst belangrijke van de negen ter beschikking staande keuzemogelijkheden uit de bus. Zelfs wanneer werd gevraagd een soortgelijke rangschikking op te maken voor het geval verpakkings- en verwerkingsmachines gelijktijdig zouden worden aangekocht, wezen de kopers opnieuw het feit dat beide soorten machines worden aangeboden als de minst belangrijke van de negen voorgestelde keuzemogelijkheden aan;

- op de markten voor verwerkingsmachines is er een aantal grote en sterke - zowel reeds aanwezige als potentiële - concurrenten. Indien derhalve een reeds actieve of potentiële concurrent van Tetra Pak zou merken dat aan het gelijktijdig aanbieden van verpakkings- en verwerkingsmachines voordelen verbonden zijn, dan zijn er reële en haalbare mogelijkheden om dat te doen;

- voorts valt op te merken dat geen van de reeds actieve of bekende potentiële concurrenten van Tetra Pak op de markt voor aseptische kartonverpakking van oordeel was dat zijn kansen op expansie of op het betreden van de markt door de concentratie in het gedrang zouden worden gebracht;

- het is in technisch opzicht niet moeilijk een aseptische verpakkingsmachine en een aseptische verwerkingsmachine op elkaar af te stemmen. Het is dan ook zeer eenvoudig een Tetra Pak-machine te vervangen door die van een andere fabrikant en ervoor te zorgen dat zij doeltreffend op een bestaande verwerkingsmachine aansluit, zelfs wanneer die verwerkingsmachine door Alfa-Laval is gefabriceerd. In dit verband is het van belang op te merken dat de technologie in een aseptische verwerkingsmachine elementair is. Er is dan ook geen ernstig risico dat de aseptische verwerkingsmachines van Alfa-Laval zodanig zouden worden vervaardigd dat zij nog moeilijk in combinatie met andere verpakkingsmachines dan die van Tetra Pak zouden zijn te gebruiken;

- zuivelfabrieken en producenten van vruchtesap zijn doorgaans grote ondernemingen met een zeer aanzienlijke koopkracht.

Gelet op al deze factoren komt de Commissie tot de gevolgtrekking dat de concentratie de bestaande machtspositie van Tetra Pak op deze markt niet zal versterken.

Op de weg die tot deze gevolgtrekking leidt, is de Commissie niet aan haar Beschikking 88/501/EEG in de zaak "Tetra Pak I - BTG-licentie" (3), die door het Gerecht van eerste aanleg in zijn arrest van 10 juli 1990 in zaak T-51/89 (4) is bekrachtigd, voorbijgegaan. In deze zaak constateerde zij dat Tetra Pak van haar machtspositie op de markt van aseptische kartonverpakkingen misbruik had gemaakt door een onderneming die houdster was van een licentie voor een nieuw verpakkingsproces te verwerven en de concurrenten daardoor de toegang tot deze nieuwe technologie te onthouden. De Commissie is echter van oordeel dat deze concentratie als zodanig niet leidt tot de schepping van een nieuwe structuur die dergelijke misbruiken zou vergemakkelijken.

5. De activiteiten van Tetra Pak op het gebied van niet-aseptische machines en planokartonnen recipiënten

5.1. Op de markt voor niet-aseptische kartonverpakkingsmachines heeft Tetra Pak een zeer groot marktaandeel, dat echter kleiner is dan haar aandeel op de markt voor aseptische kartonverpakkingsmachines. De aansluiting van een niet-aseptische verpakkingsmachine op een produktielijn is nog eenvoudiger dan die van een aseptische verpakkingsmachine op een produktielijn. De redenen waarom de concentratie de machtspositie van Tetra Pak op de aseptische markt niet zal versterken, gelden derhalve nog in sterkere mate voor de niet-aseptische markt. Op grond van die overweging is de Commissie van oordeel dat de operatie niet tot het in het leven roepen of versterken van een machtspositie voor Tetra Pak op de niet-aseptische kartonverpakkingsmarkt zal leiden.

5.2. Voor de beoordeling van deze zaak door de Commissie vormt de markt voor planokartonnen recipiënten een afzonderlijke relevante produktenmarkt. Er zijn goede redenen om te stellen dat Tetra Pak op zijn minst op de markt van planokartonnen recipiënten voor aseptische verpakkingsmachines een machtspositie bekleedt. Het bestaan van die machtspositie is het rechtstreekse gevolg van de sterke positie van Tetra Pak op de machinemarkt. Op dit ogenblik is Tetra Pak de enige leverancier van planokartonnen recipiënten voor de aseptische verpakkingsmachines die zij vervaardigt. Zij heeft een marktaandeel van meer dan 80 % van de gehele markt van planokartonnen recipiënten voor aseptische verpakkingsmachines. Zij profiteert daarbij van een bestaande produktie-, distributie- en verkoopstructuur met een omvang die voor haar concurrenten onbereikbaar is. Bovenal profiteert Tetra Pak bij de verkoop van kartons voor haar machines echter van het feit dat de kopers aan de handhaving van de steriliteit een allesoverheersend belang hechten; wegens de ernstige gevolgen van een verstoring van de steriliteit zullen de afnemers steeds geneigd zijn kartons bij de machinefabrikant te betrekken. Daaruit volgt dat, indien de transactie op de markt voor aseptische verpakkingsmachines geen machtspositie in het leven roept of versterkt, uit de concentratie evenmin een versterking van een eventuele machtspositie op de kartonmarkten zal voortvloeien.

C. Gevolgen van de concentratie voor de activiteiten van Alfa-Laval

1. Relevante produktenmarkten

Alfa-Laval produceert een breed assortiment verwerkingsapparatuur voor toepassing in een aantal bedrijfstakken. De aandacht van de Commissie gaat in deze zaak uit naar de vermoedelijke gevolgen van de verticale complementariteit tussen de aseptische verpakkingsmachines van Tetra Pak en de door Alfa-Laval gefabriceerde machines die in een produktielijn vóór een machine van Tetra Pak kunnen staan.

Op grond van haar onderzoek van de sector melkverwerkingsmachines onderscheidt de Commissie een aantal stadia die melk tijdens de verwerking met het oog op aseptische verpakking doorloopt. In elk stadium komen machines te pas die tot een bepaalde produktcategorie behoren en die niet door een machine uit een andere categorie kunnen worden vervangen.

De stadia en soorten van machines kunnen als volgt worden gekenmerkt:

- separator: verwijdert vet uit melk en room;

- standaardiseringsapparatuur: zorgt voor een vast vetgehalte van melk en room;

- platenwarmtewisselaar: vernietigt de pathogene bacteriën die gevaarlijk zijn voor de mens. Het aldus ontstane produkt kan met een niet-aseptische verpakkingsmachine als gepasteuriseerde melk worden verpakt;

- aseptische verwerkingseenheid: vernietigt de micro-organismen die het snelle bederf van melk veroorzaken. In een UHT-eenheid wordt de melk tot 140 graden verhit en vervolgens zeer snel afgekoeld. Indien aseptisch verpakt, is dergelijke melk tot zes maanden houdbaar.

De Commissie is zich ervan bewust dat de verwerkingsmachines die samen een melklijn vormen, ook op een andere wijze zouden kunnen worden ingedeeld en dat ook machines zoals pompen, kleppen, opslagtanks en besturingssystemen in de indeling zouden kunnen worden opgenomen. Volgens de gegevens waarover de Commissie momenteel beschikt, verschilt de positie van Alfa-Laval op de desbetreffende markten echter niet noemenswaardig van die op de bovengenoemde markten. De betrokken markten vertonen soortgelijke technische en commerciële kenmerken als de genoemde. Om die reden is de Commissie van oordeel dat de onderstaande analyse nagenoeg ongewijzigd zou blijven, ongeacht of de genoemde produkten in verband met deze transactie als bijkomende relevante produktenmarkten worden beschouwd. Voor de beoordeling van de aangemelde concentratie gaat de Commissie er derhalve van uit dat de betrokken produktenmarkten voor de activiteiten van Alfa-Laval op het gebied van melkverwerkingsmachines de markten van de hierboven vermelde categorieën van machines zijn. Om overeenkomstige redenen is de indeling eveneens toepasbaar om de gevolgen van de concentratie in de sector vruchtesappen te beoordelen.

2. Relevante geografische markt

De machines van de bovengenoemde categorieën die op de markt zijn, zijn in materieel opzicht in de gehele Gemeenschap identiek en worden tegen vergelijkbare prijzen verkocht. De ondernemingen passen voor hun machines in de gehele Gemeenschap soortgelijke distributiesystemen toe. De Commissie is dan ook van oordeel dat de concurrentievoorwaarden voor de betrokken produkten in de gehele Gemeenschap voldoende homogeen zijn om aan te nemen dat de Gemeenschap in haar geheel voor de beoordeling van de aanmelding de relevante geografische markt is.

3. Machtspositie

3.1. Marktaandelen

Volgens de gegevens waarover de Commissie beschikt, bedroegen de marktaandelen voor de betrokken produktcategorieën in 1990:

- Separatoren: Westfalia [ . . . ] (5), Alfa-Laval [ . . . ], overige [ . . . ];

- Standaardiseringsapparatuur: Alfa-Laval [ . . . ], APV [ . . . ], overige [ . . . ];

- Warmtewisselaars: Alfa-Laval [ . . . ], APV [ . . . ], overige [ . . . ];

- Aseptische verwerkingssystemen: Alfa-Laval [ . . . ], Finnah [ . . . ], APV [ . . . ], Stork [ . . . ], overige [ . . . ].

3.2. Grootte en belang van de concurrenten

Op alle genoemde relevante markten is een aantal grote, belangrijke en echte concurrenten actief. Sommige ervan, met name APV, zijn grote ondernemingen die over aanzienlijke middelen beschikken. Niettemin bezit Alfa-Laval op het gebied van separatoren, standaardiseringsapparatuur en aseptische verwerkingssystemen zeer grote marktaandelen.

3.3. Aanbodsubstitutie

3.3.1. Vanuit verwante markten

Er is een zeer grote mate van aanbodsubstitueerbaarheid tussen separatoren, standaardiseringsapparatuur en platenwarmtewisselaars voor de melkverwerking en soortgelijke apparatuur voor andere doeleinden zoals het brouwen van bier, levensmiddelenverwerking en farmaceutische doeleinden. De machines die in de verschillende genoemde bedrijfstakken worden gebruikt, behoeven slechts een kleine aanpassing om in de zuivelsector te kunnen worden gebruikt. De meeste producenten van dergelijke machines behalen een groot percentage van hun relevante omzet buiten de sectoren zuivel en vruchtesappen.

3.3.2. Potentiële nieuwkomers op de markt

De technische kennis die voor de vervaardiging van separatoren, standaardiseringsapparatuur, platenwarmtewisselaars en aseptische verwerkingsmachines is vereist, is niet bijzonder moeilijk te verwerven. Commerciële en kapitaaloverwegingen zullen, eerder dan technische of normatieve belemmeringen voor het betreden van de markt, een rol spelen in de beslissing van een potentiële nieuwkomer of hij al dan niet de bovengenoemde markten zal betreden.

4. Conclusie

Op grond van de bovenstaande overwegingen is de Commissie tot de conclusie gekomen dat Alfa-Laval op de hierboven aangegeven relevante produktenmarkten weliswaar een toonaangevende rol speelt, doch op dit ogenblik geen zodanige machtspositie bekleedt dat de onderneming in staat is zich jegens haar concurrenten, haar afnemers en, uiteindelijk, de consumenten in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen. Voorafgaande aan de concentratie neemt bijgevolg Alfa-Laval geen machtspositie in, die door de onderhavige operatie nog zou worden versterkt.

5. Er wordt geen machtspositie van Alfa-Laval in het leven geroepen

De Commissie heeft een breed opgezette en diepgaande enquête uitgevoerd om te bepalen of het feit dat een enkele onderneming zowel verpakkings- als verwerkingsmachines aanbiedt, de gefuseerde onderneming een zodanig voordeel oplevert ten opzichte van haar concurrenten op het gebied van verwerkingsmachines voor vloeibare levensmiddelen dat zij na verloop van tijd vermoedelijk een machtspositie op een van de betrokken markten zal verwerven.

De resultaten van deze enquête leiden tot de bevinding dat een dergelijke machtspositie in werkelijkheid niet in het leven zal worden geroepen. Vele van de redenen waarom de mogelijkheid om beide soorten machines aan te bieden Alfa-Laval geen zodanig voordeel ten opzichte van haar concurrenten zal opleveren dat daaruit vermoedelijk een machtspositie zou ontstaan, zijn vergelijkbaar met die welke in verband met de activiteiten van Tetra Pak op het gebied van aseptische verpakking zijn vermeld. Dit geldt met name voor de volgende factoren:

- de levering van volledige produktielijnen ( "kant-en-klaar"-installaties) vertegenwoordigt minder dan 5 % van de totale verkoop van verwerkingsapparatuur;

- de technologie die in verpakkings- en in verwerkingsmachines wordt gebruikt, is onderling sterk verschillend;

- het op elkaar doen aansluiten van verpakkings- en verwerkingsmachines is niet moeilijk;

- zuivelfabrieken en producenten van vruchtesappen zijn zeer koopkrachtig.

Gezien het "low tech"-karakter van verwerkingsmachines kan een machine (zowel een separator als standaardiseringsapparatuur, een platenwarmtewisselaar als een aseptische verwerkingseenheid) van de ene fabrikant zeer gemakkelijk door die van een andere worden vervangen. De meeste "melklijnen" zijn samengesteld uit machines van verschillende leveranciers en er is aan het kopen van de gehele produktielijn bij dezelfde fabrikant geen enkel reëel voordeel verbonden.

Toen aan kopers van de vier soorten van verwerkingsmachines werd gevraagd de factoren die bij de keuze van het aan te kopen merk van machine een rol speelden (prijs, betrouwbaarheid, snelheid, enz.) in volgorde van belangrijkheid te rangschikken, kwam de mogelijkheid om zowel verpakkings- als verwerkingsmachines te kopen onveranderlijk als minst belangrijke van de negen ter beschikking staande keuzemogelijkheden uit de bus. Zelfs wanneer werd gevraagd een soortgelijke rangschikking op te stellen voor het geval verpakkings- en verwerkingsmachines gelijktijdig zouden worden gekocht, werd de mogelijkheid om beide soorten machines bij een zelfde bedrijf te kopen nog steeds als de minst belangrijke van de negen voorgestelde keuzemogelijkheden beschouwd.

Zowel APV, Alfa-Laval's belangrijkste concurrent, als de door de Commissie ondervraagde zuivelfabrieken zijn van oordeel dat de concentratie voor de concurrentiestructuur van de markt geen negatieve gevolgen zal hebben.

Op grond van al deze factoren is de Commissie van oordeel dat de concentratie geen machtspositie in het leven zal roepen die tot gevolg zou hebben dat een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt, voor wat elk van de hierboven genoemde markten van verwerkingsapparatuur voor vloeibare levensmiddelen betreft, op significante wijze wordt belemmerd.

V. CONCLUSIE

De Commissie komt tot de gevolgtrekking dat de aangemelde concentratie in de zin van artikel 2, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 4064/89 verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De aangemelde concentratie tussen Tetra Pak en Alfa-Laval wordt verenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaard.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot:

Tetra Pak International SA,

70, avenue Général-Guisan,

PO Box 446,

CH-1009 Pully (Lausanne),

en

Alfa-Laval AB,

PO Box 12150,

S-102 24 Stockholm. Gedaan te Brussel, 19 juli 1991. Voor de Commissie

Leon BRITTAN

Vice-Voorzitter

(1) PB nr. L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1, gerectificeerde versie in PB nr. L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13. (2) PB nr. C 275 van 22. 10. 1991, blz. 6. (3) PB nr. L 272 van 4. 10. 1988, blz. 27. (4) Jurispr. 1990, blz. II-309. (5) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn enige gegevens weggelaten, conform de bepalingen van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 4064/89 betreffende het niet-prijsgeven van zakengeheimen.