NL Publicatieblad van de Europese Unie L 302/9

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 2 juli 2008

betreffende de steunregeling „Regionale Wet nr. 9 van 1998 — Onrechtmatige toepassing van steunmaatregel N 272/98” C 1/04 (ex NN 158/03 en CP 15/2003)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2008) 2997)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2008/854/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1. PROCEDURE

(1) Op 21 februari 2003 heeft de Commissie een klacht ontvangen (ingeschreven onder nummer CP 15/03), betreffende de onrechtmatige toepassing van een regionale steunregeling ten behoeve van het hotelbedrijf in Sardinië, die de Commissie in 1998 had goedgekeurd (zaak N 272/98).

(2) Bij brief van 26 februari 2003 (D/51355) verzocht de Commissie de Italiaanse autoriteiten om nadere uitleg. De Commissie stemde bij brief van 28 maart 2003 in met een verzoek van de Italiaanse autoriteiten om de termijn voor het verstrekken van de gegevens te verlengen; deze werden vervolgens bij brief van 22 april 2003 (A/33012) verstrekt.

(3) Op 3 februari 2004 besloot de Commissie tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure „Onrechtmatige toepassing van steunmaatregel N 272/98 — Besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2”, van het Europese Gemeenschap Verdrag. Het besluit tot inleiding van de procedure werd in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (2). De Commissie verzocht de belanghebbenden hun opmerkingen te maken.

(4) Bij brief van 10 maart 2004 (D/5172) heeft de Commissie het verzoek van de Italiaanse autoriteiten om de termijn voor het indienen van opmerkingen te verlengen, ingewilligd. De Italiaanse autoriteiten zouden opmerkingen maken bij brief van 19 april 2004, die bij de Commissie op 26 april 2004 werd ingeschreven (A/32956).

(5) Bij brief van 30 april 2004, die op dezelfde dag bij de Commissie werd ingeschreven, ontving de Commissie opmerkingen van één belanghebbende, een begunstigde van de steunregeling. De Commissie ontving geen verdere opmerkingen van de klager.

(6) Bij brief D/53359 van 13 mei 2004 zond de Commissie de ontvangen opmerkingen aan de Italiaanse autoriteiten zodat zij daarop konden antwoorden.

(7) De Italiaanse autoriteiten reageerden niet op de ingediende opmerkingen.

(8) Op 7 december 2004 vond in Brussel een bijeenkomst met de Italiaanse autoriteiten plaats.

(9) Bij brief van 28 juni 2005, die op 30 juni 2005 bij de Commissie werd ingeschreven (A/35257), verstrekten de Italiaanse autoriteiten aanvullende gegevens.

(10) Op 22 november 2006 besloot de Commissie de procedure te corrigeren en uit te breiden; dit besluit werd bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie (3). De Commissie maande de belanghebbenden aan hun opmerkingen te maken.

(11) Noch van de Italiaanse autoriteiten, noch van andere belanghebbenden zijn opmerkingen over het besluit ontvangen.

2. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

(12) Steunregeling N 272/98 voorziet in subsidies voor initiële investeringen in het hotelbedrijf in Sardinië. De regionale steunregeling werd door de Commissie in 1998 goedgekeurd (4), en op grond van de uitzonderingsbepaling van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag verenigbaar geacht met de gemeenschappelijke markt.

(13) De regeling omvat twee steunmaatregelen: a) steun voor initiële investeringen in de vorm van subsidies en leningen tegen gunstige voorwaarden; b) de-minimis bedrijfssteun in de vorm van rentesubsidies uit hoofde van artikel 9 van Regionale Wet nr. 9 van 11 maart 1998. De onderhavige beschikking betreft niet het tweede deel van de regeling, dat hier slechts volledigheidshalve wordt vermeld.

(14) De Italiaanse autoriteiten hebben de tekst van Regionale Wet nr. 9 van 1998 aangemeld inzake de regionale steunregeling maar deelden daarbij geen uitvoeringsbepalingen mee.

(15) In haar besluit tot goedkeuring van de regeling beschreef de Commissie de maatregel als volgt: a) met de regeling wordt beoogd steun voor initiële investeringen in de toeristische sector te verstrekken; b) de steun wordt verleend in de vorm van subsidies met een maximum steunintensiteit van 40 % van de subsidiabele kosten, plus een zachte lening ten belope van 35 % van de subsidiabele kosten (de rentesubsidie kan de referentierente tot 60 % doen dalen); c) in de beschikking wordt uitdrukkelijk gewezen op de verplichting van de Italiaanse autoriteiten de steunintensiteit aan te passen wanneer de Italiaanse regionalesteunkaart voor de periode 2000-2006 eenmaal is goedgekeurd; d) de regeling heeft een onbeperkte looptijd; er is een begroting aan verbonden van 2,6 miljoen EUR voor het eerste jaar van uitvoering van de maatregel; e) steunaanvragen moeten worden ingediend voordat met de uitvoering van het project wordt begonnen; f) steun in de vorm van rentesubsidies kan echter onder bepaalde omstandigheden worden verleend voor investeringen die al voor de uitvoering van Regionale Wet nr. 40 van 1993 zijn gedaan. De Italiaanse autoriteiten hebben zich ertoe verbonden dit soort uitsluitend tot de minimis-steun te beperken.

(16) Nadat de Commissie de regeling had goedgekeurd, heeft de regio Sardinië een decreet en een aantal resoluties (deliberazioni) inzake de tenuitvoerlegging van de regeling goedgekeurd. Decreet nr. 285, dat in april 1999 (5) werd goedgekeurd, werd gevolgd door verscheidene administratieve besluiten, met name de resoluties nr. 33/4 en nr. 33/6 van 27 juli 2000. Overeenkomstig resolutie nr. 33/6, dat parallel met resolutie nr. 33/4 van toepassing is, mag in bepaalde uitzonderlijke gevallen steun worden verleend ook al is met de werkzaamheden een begin gemaakt voordat de aanvraag was ingediend.

(17) Na de goedkeuring van de Italiaanse regionalesteunkaart voor de periode 2000-2006 (6) werden de steunintensiteiten waarin de regeling voorzag, aangepast. Bij brief van 2 november 2000 (A/39177) stelden de Italiaanse autoriteiten de Commissie op de hoogte van de uitvoeringsmaatregelen die met het oog op de tenuitvoerlegging van de dienstige maatregelen waren vastgesteld; hierin werd bevestigd: a) de aanpassing van de steunintensiteiten aan de steunplafonds die in de Italiaanse regionalesteunkaart voor de periode 2000-2006 zijn vastgelegd (zie met name resolutie nr. 34/73 van 8 augustus 2000); b) de inachtneming van het beginsel van de noodzaak van de steun (zie met name artikel 6 van resolutie nr. 33/4 van 27 juli 2000, waarin uitdrukkelijk wordt bepaald dat kosten die na de financieringsaanvraag worden gemaakt subsidiabel zijn) (7).

(18) Op basis van de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte gegevens nam de Commissie er in een brief van 17 mei 2001 kennis van dat Italië het voorstel voor passende maatregelen had aanvaard en bevestigde zij dat de regeling in overeenstemming was gebracht met de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998 (hierna „richtsnoeren van1998”) (8).

(19) De regeling werd in feite ten uitvoer gelegd door middel van een oproep tot het indienen van steunaanvragen overeenkomstig de hogervermelde besluiten.

(20) Volgens de Italiaanse autoriteiten is de eerste uitnodiging tot het indienen van aanvragen in het kader van de regeling (zogenoemde oproep van 2000) in 2001 bekendgemaakt.

(21) Volgens de beschikbare gegevens werd de eerste oproep tot het indienen van aanvragen gevolgd door de goedkeuring van de volgende besluiten: — Op 31 januari 2002 hechtte de regio Sardinië haar goedkeuring aan resolutie nr. 3/24, waarin een eerste lijst van steunontvangers in een aantal sectoren wordt voorgesteld. De daarbij geldende selectiecriteria werden opgesomd in resolutie nr. 33/4 en in een circulaire van 21 november 2000 nader gedetailleerd; — Op 16 april 2002 keurde de regio Sardinië resolutie nr. 12/17 goed, waarin hogervermelde lijst van begunstigden werd gewijzigd en een andere lijst werd voorgesteld; — Op 18 juli 2002 hechtte de regio Sardinië haar goedkeuring aan resolutie nr. 23/40 waarin de lijst van in aanmerking komende projecten in het kader van de oproep van 2000 wordt goedgekeurd; — Op 7 februari 2003 keurde de regio Sardinië resolutie nr. 5/38 goed, waarin fouten met betrekking tot enkele in resolutie nr. 23/40 genoemde steunontvangers worden gecorrigeerd.

(22) In de door hen op 22 april 2003 verstrekte gegevens (op 28 april 2003 onder nummer A/33012 bij de Commissie ingeschreven) verklaarden de Italiaanse autoriteiten, op bladzijde 13, dat „in het belang van de regio” was besloten om „in de lijst bepaalde zogenoemde „kritieke” projecten (dat wil zeggen projecten met de uitvoering waarvan voor de datum van de steunaanvraag maar na de inwerkingtreding van de wet op 5 april 1998 een begin was gemaakt) op te nemen”. Hierdoor is volgens de Italiaanse autoriteiten in 2002 steun verleend aan ten minste 28 investeringsprojecten met de uitvoering waarvan een begin was gemaakt voor de datum waarop steun was aangevraagd, waarbij het totale bedrag van de steun circa 24 miljoen euro bedroeg.

3. REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE PROCEDURE

(23) Toen zij de formele onderzoeksprocedure inleidde, wees de Commissie erop dat punt 4.2 van de richtsnoeren van 1998 bepaalde dat de steunaanvraag voor de aanvang van de uitvoering van het project moet worden ingediend.

(24) De Commissie wees er daarnaast op dat deze verplichting ook werd bevestigd in haar beschikking van 1998 waarin zij aangaf geen bezwaar te maken tegen de regionale steunregeling ten behoeve van het hotelbedrijf in de regio Sardinië (N 272/1998).

(25) Alhoewel de Commissie in haar beschikking had aangegeven dat de steunaanvraag voor de aanvang van de uitvoering van het project moet worden ingediend en hoewel de Italiaanse autoriteiten in het kader van de uitvoering van de dienstige maatregelen na de inwerkingtreding van de richtsnoeren van 1998 uitdrukkelijk hadden bevestigd dat aan die verplichting was voldaan (9), stelden zij niettemin verscheidene uitvoeringsbepalingen vast, (met name de resolutie van 22 december 1998 en resolutie nr. 33/6 van 27 juli 2000) die nooit aan de Commissie zijn voorgelegd. Overeenkomstig deze uitvoeringsbepalingen kon bij wijze van uitzondering en alleen in het eerste jaar waarin de regeling wordt uitgevoerd, op basis van de eerste oproep tot het indienen van steunaanvragen steun worden toegekend aan projecten voor de steunaanvraag. De Commissie is derhalve van mening dat de Italiaanse autoriteiten niet aan de verplichtingen die hun zijn opgelegd in de beschikking van de Commissie waarin de steunregeling werd goedgekeurd noch aan de in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen vervatte vereisten hebben voldaan.

(26) De Commissie oordeelde daarom dat het stimulerende effect van de steun kon worden ondermijnd doordat er voor de aanvang van de uitvoering van het project geen steunaanvraag is ingediend. Dit zou een geval van misbruik van steunmaatregel N 272/98 kunnen vormen dat zou worden opgevangen door artikel 16 van Verordening (EG) nr. 659/1999 (de „procedureverordening”) (10), en de Commissie betwijfelde of steun die was toegekend aan investeringen die waren gestart voor de aanvraagdatum voor de steun verenigbaar zou zijn met de gemeenschappelijke markt.

4. REDENEN VOOR HET CORRIGEREN EN UITBREIDEN VAN DE REIKWIJDTE VAN DE PROCEDURE

(27) In haar eerste besluit de onderzoeksprocedure in te leiden, spitste de Commissie haar analyse toe op het feit dat de uitvoeringsmaatregelen voor de regeling nooit onder haar aandacht waren gebracht. In het besluit werd geen melding gemaakt van resolutie nr. 33/6.

(28) De steun zoals bedoeld in overweging 22 was echter gebaseerd op resolutie nr. 33/6 en niet op resolutie nr. 33/4, die bij vergissing was geciteerd in het besluit tot inleiding van 3 februari 2004.

(29) Het oorspronkelijke besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure maakte ook melding van misbruik van een goedgekeurde steunregeling in de zin van artikel 16. Artikel 16 verwijst volgens algemeen begrip naar situaties waarin de begunstigde van goedgekeurde steun de steun toepast in weerwil van de voorwaarden van het afzonderlijke toekenningsbesluit of steuncontract, en niet naar situaties waar een lidstaat een bestaande steunregeling wijzigt om nieuwe onrechtmatige steun te introduceren (artikel 1, onder c) en f) van de procedureverordening).

(30) Om deze redenen, en om enig mogelijk misverstand te vermijden, achtte de Commissie het noodzakelijk de reikwijdte van het onderzoek te corrigeren en uit te breiden, en Italië en belanghebbenden uit te nodigen verdere opmerkingen kenbaar te maken.

5. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(31) Als reactie op de bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie van het besluit van 2004 tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure ontving de Commissie opmerkingen van de volgende belanghebbende: — Grand Hotel Abi d’Oru SpA. De belanghebbende gaf aan dat er inderdaad een stimulerend effect was, en dat was voldaan aan het beginsel van noodzaak van de steun.

(32) De belanghebbende voerde aan dat het stimulerende effect en het beginsel van noodzaak volledig waren gerespecteerd, om de volgende redenen; — Ten eerste, had de belanghebbende een aanvraag ingediend voor steun in het kader van een andere regionale steunregeling, N 715/99 (Wet nr. 488 van 1992) (11). Die aanvraag was tweemaal aanvaard, maar er was geen steun toegekend vanwege begrotingsbeperkingen; — Omdat zij geen steun had ontvangen in het kader van die regeling, en gezien het feit dat de maatregelen die Regionale Wet nr. 9 van 1998 ten uitvoer legden tegelijkertijd werden bekendgemaakt (mei 1999), had de belanghebbende besloten steun aan te vragen in het kader van de nu onderzochte regeling. Zij was ervan uitgegaan dat haar aanvraag zou worden aanvaard, ondanks het feit dat de uitvoering van de projecten reeds was aangevat, op basis van de bepalingen van de eerste uitvoeringsmaatregel, decreet nr. 285 van 1999, dat toeliet dat steun werd verleend voor reeds aangevatte projecten op voorwaarde dat zij waren aangevat na de inwerkingtreding van Regionale Wet nr. 9 van 1998 op 5 april 1998; — De steunaanvraag die was ingediend op basis van de nu onderzochte steunregeling betrof slechts een deel van een groter investeringsproject (de in aanmerking komende kosten van het oorspronkelijke investeringsproject beliepen 10 500 000 EUR; de in aanmerking komende kosten die werden genoemd in de aanvraag in het kader van de onderzochte regeling beliepen 9 039 028 EUR); — Het was irrelevant dat de steunaanvraag op basis van de onderzochte steunregeling was ingediend nadat de werkzaamheden waren gestart, aangezien die aanvraag slechts een herindiening was van dezelfde aanvraag die tevoren in het kader van een andere regionale steunregeling was ingediend en hetzelfde investeringsproject betrof.

(33) De belanghebbende voerde ook aan dat de steun noodzakelijk was, en betoogde dat zij zonder openbare financiering geen dergelijk investeringsproject had ondernomen. Om de investering te starten, in afwachting van toekenning van de steun, had zij haar toevlucht genomen tot kortlopende bankkredieten.

(34) De Commissie ontving geen verdere opmerkingen na de publicatie van het besluit waarbij de reikwijdte van de procedure werd gecorrigeerd en uitgebreid (12).

6. OPMERKINGEN VAN ITALIË

(35) In antwoord op de vaststellingen van de Commissie in de brief tot inleiding van het onderzoek voerden de Italiaanse autoriteiten drie hoofdargumenten aan, betreffende het bestaan van legitieme verwachtingen, het stimulerende effect van de steun en de bepaling van de de-minimisdrempel.

(36) In hun opmerkingen beriepen de Italiaanse autoriteiten zich op legitieme verwachtingen en riepen zij ook het beginsel van rechtszekerheid in. Eerst voerden zij aan dat Regionale Wet nr. 9 van 1998 in zekere zin door de begunstigden werd beschouwd als voortzetting van een vroegere regeling, Regionale Wet nr. 40 van 1993, die nog van kracht was in de betreffende periode, en op continue basis werkzaam was (regeling N 611/93, gewijzigd door N 250/01). Dit vroegere systeem had ertoe bijgedragen begunstigden een rechtmatige verwachting te geven dat zij subsidies zouden kunnen verkrijgen wanneer zij een aanvraag indienden, ongeacht of de werkzaamheden reeds waren begonnen.

(37) De Italiaanse autoriteiten wezen er voorts op dat de uitvoeringsmaatregelen voor de regeling werden genomen nadat de regeling door de Commissie was goedgekeurd. De eerste van die maatregelen, decreet nr. 285 van 1999, was aangenomen op 29 april 1999. Artikel 17 van dat decreet („overgangsbepalingen”) stelde dat kosten die waren gemaakt na de inwerkingtreding van de wet op 5 april 1998 in aanmerking kwamen. Het decreet werd bekendgemaakt in het officiële publicatieblad van de Regio Sardinië op 8 mei 1999 (13).

(38) De Italiaanse autoriteiten voegden daaraan toe dat decreet nr. 285 van 1999 was ingetrokken door resolutie nr. 33/3 op 27 juli 2000 omdat het gebreken vertoonde. Tegelijkertijd nam de regionale overheid nieuwe invoeringsmaatregelen aan, waarvan aan de Commissie kennis werd gegeven op 20 september 2000.

(39) De Italiaanse autoriteiten benadrukten dat bij het aannemen van deze resoluties op 27 juli 2000, de Regio Sardinië ermee rekening had moeten houden dat de bekendmaking van decreet nr. 285 van 1999 in het officiële publicatieblad bij de begunstigden legitieme verwachtingen opwekte. Dat was waarom voor de eerste oproep tot het indienen van aanvragen was besloten dat aanvragen betreffende reeds gestarte investeringsprojecten zouden worden aanvaard krachtens artikel 9 van Regionale Wet nr. 9 van 1998. Resolutie nr. 33/6, „Overgangsbepaling voor de eerste oproep tot het indienen van aanvragen”, stelde dan ook dat bij wijze van uitzondering, voor aanvragen ingediend na de eerste oproep, kosten voor steun in aanmerking zouden komen indien zij waren gemaakt na 5 april 1998, de datum waarop Regionale Wet nr. 9 van 1998 in werking trad.

(40) De Italiaanse autoriteiten wezen erop dat de Commissie in haar schrijven van 17 mei 2001 (D/52027), van dienstige maatregel, had besloten dat de regeling verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt, na de Italiaanse autoriteiten gevraagd te hebben artikel 9 van Wet nr. 9 van 1998 ten uitvoer te leggen in overeenstemming met de de-minimisregels in Verordening (EG) nr. 69/2001.

(41) Zij verklaarden ook dat het, nadat de resolutie van 27 juli 2000 in werking was getreden, voor de praktische tenuitvoerlegging van de regeling nodig was dat steunaanvragen die waren ingediend voordat de eerste oproep tot het indienen van aanvragen was bekendgemaakt, opnieuw werden ingediend aan de hand van de nieuwe formulieren.

(42) De Italiaanse autoriteiten herhaalden dat er inderdaad een stimulerend effect was, aangezien de subsidies nodig waren voor het afbetalen van bankleningen ter overbrugging van de periode tussen het maken van de kosten en de uitbetaling van de steun.

(43) Ten slotte stelden de Italiaanse autoriteiten dat begunstigden verplicht waren te kiezen voor de betrokken regionale steunregeling, omdat het hun niet was toegestaan voor hetzelfde project aanvragen in te dienen onder andere steunregelingen. Zij benadrukten dat de Sardische regionale steunregeling die werd vastgesteld bij Regionale Wet nr. 9 van 1998 (N 272/98) en de regionale steunregeling voor het gehele land vastgesteld bij nationale Wet nr. 488 van 1992 (N 715/99), elkaar wederzijds uitsloten.

(44) De Italiaanse autoriteiten voerden aan dat aan het beginsel van stimulerend effect was voldaan, zelfs in gevallen waar met de werkzaamheden was begonnen voordat de aanvraag was ingediend krachtens artikel 9 van Regionale Wet nr. 9 van 1998. Zij betoogden dat het deel van de steun dat was toegekend voordat de aanvragen waren ingediend, gedekt was door de de-minimisregels. Het deel van de steun onder het plafond van 100 000 EUR dat was toegekend voorafgaand aan de aanvraag, moest afzonderlijk worden beschouwd. Daarbij moest slechts rekening worden gehouden met de kosten die waren gemaakt voor die datum en met de totale kostprijs van het project. Deze overwegingen waren van toepassing op 12 projecten van de 28.

(45) Na de bekendmaking van de correctie en uitbreiding van de reikwijdte van de procedure werden geen verdere opmerkingen ontvangen.

7. BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

(46) De conclusie van de beoordeling van regeling N 272/98 was, dat de maatregel overheidssteun was in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag omdat zij beantwoordde aan alle daarin opgesomde criteria.

(47) De maatregel verschaft een economisch voordeel aan een specifieke categorie begunstigden, en vermindert hun normale kosten. Het voordeel wordt bekostigd, met staatsmiddelen en het dreigt de mededinging te vervalsen, omdat het de financiële positie van enkele ondernemingen versterkt ten opzichte van hun concurrenten. Aangezien hotelhouders in verschillende lidstaten concurreren om toeristen aan te trekken, zal steun die wordt gegeven aan de toeristische sector het intracommunautaire handelsverkeer waarschijnlijk ongunstig beïnvloeden (14).

(48) De bij de Commissie aangemelde en door haar krachtens artikel 4, lid 3, van de procedureverordening goedgekeurde steunregeling vormt overheidssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(49) Bij wijze van dienstige maatregel stelde resolutie nr. 34/73 de steunintensiteit bij tot de plafonds van de nieuwe regionalesteunkaart, en verzekerde daarbij verenigbaarheid met de richtsnoeren van 1998, terwijl resolutie nr. 33/4 ervoor zorgde dat aan het beginsel van stimulerend effect was voldaan; de Commissie besloot derhalve dat deze resoluties geen nieuw element toevoegden aan de eerder goedgekeurde steunregeling, regeling N 272/98.

(50) De Commissie is van mening dat de door decreet nr. 285 van 1999 ingestelde overgangsbepalingen een wijziging hadden kunnen inhouden van de regeling die de Commissie oorspronkelijk had goedgekeurd. De Commissie heeft nooit enig standpunt ingenomen over die uitvoeringsmaatregel, maar aanvaardt dat het nooit in werking is getreden, aangezien het werd ingetrokken bij resolutie nr. 33/3.

(51) Regeling N 272/98 werd opnieuw gewijzigd op 27 juli 2000, bij goedkeuring van resoluties nr. 33/4 en nr. 33/6. Zoals boven uiteengezet (overwegingen 16 t/m 21), wijzigde resolutie nr. 33/6 de aangemelde maatregelen op een manier die niet verenigbaar was met de beschikking van de Commissie tot goedkeuring van de steun.

(52) Zoals uiteengezet in overweging 38, voeren de Italiaanse autoriteiten aan dat zij deze bij wijze genomen uitvoeringsmaatregelen niet aan de Commissie hebben gemeld.

(53) De Commissie is van mening dat de Italiaanse autoriteiten de resoluties waarnaar boven wordt verwezen niet hebben gemeld, en dat zij, bij wijze van dienstige maatregel, aan de Commissie meedeelden dat met resolutie nr. 33/4 ervoor werd gezorgd dat was voldaan aan het beginsel van stimulerend effect. In dat verband hebben zij de Commissie nooit in kennis gesteld van resolutie nr. 33/6 en bijgevolg gehandeld in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag en hun plicht tot samenwerking krachtens artikel 10 van het Verdrag (15).

(54) De daarna bij de hoger genoemde bepalingen ten uitvoer gelegde steunregeling is bijgevolg in strijd met de oorspronkelijke beschikking van de Commissie tot goedkeuring van de steun.

(55) De steunprojecten waarvan de uitvoering was aangevat voordat enige steunaanvraag was ingediend, moeten derhalve als onwettig worden beschouwd.

(56) De twijfels omtrent de verenigbaarheid die de Commissie uitte in haar brieven van 3 februari 2004 en 22 november 2006, waarmee het formele onderzoek werd ingeleid, werden noch door de Italiaanse autoriteiten noch door de belanghebbende betwist. De Commissie bevestigt derhalve haar beoordeling, die als volgt kan worden samengevat.

(57) Zoals eerder uiteengezet, waren ten minste 28 investeringsprojecten begonnen op een tijdstip dat zij niet in aanmerking konden komen voor steun in het kader van de regeling.

(58) De richtsnoeren van 1998 schrijven voor dat een steunaanvraag moet zijn ingediend voordat de uitvoering van een project wordt aangevat.

(59) Dit vereiste werd herhaald in het besluit van de Commissie van 1998 om geen bezwaar te maken tegen de regionale regeling om de hotelsector in Sardinië te steunen (N 272/1998); in dit besluit wordt uitdrukkelijk bepaald dat de begunstigden steun moeten hebben aangevraagd voordat de uitvoering van een project wordt aangevat.

(60) Daarenboven, in het kader van het nemen van dienstige maatregelen na de inwerkingtreding van de richtsnoeren van 1998, deelden de Italiaanse autoriteiten resolutie nr. 33/4 van 27 juli 2000 mee, waarvan artikel 6 uitdrukkelijk bepaalt dat kosten in aanmerking komen indien zij zijn gemaakt na het indienen van de steunaanvraag.

(61) Het beginsel van de noodzaak van steun is een algemeen beginsel dat wordt erkend door het Hof in haar vonnis in de zaak-Philip Morris (16), en is duidelijk een essentiële overweging waar het erom gaat te bepalen of door ondernemingen gedane investeringen in aanmerking komen voor steun krachtens de richtsnoeren van 1998. Het hoger genoemde besluit van de Commissie en de richtsnoeren zelf bepalen beide dat de steunaanvraag moet zijn ingediend voordat de uitvoering van een project wordt aangevat.

(62) De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat het in Italië toegepaste systeem een rechtmatige verwachting heeft geschapen dat het volstaat een aanvraag in te dienen om een subsidie te verkrijgen, ongeacht of de projecten reeds zijn begonnen of niet.

(63) De Commissie kan dit argument niet aanvaarden, aangezien de beschikking tot goedkeuring van de onderzochte regionale steunregeling uitdrukkelijk bepaalt dat een steunaanvraag wordt ingediend voordat met de projectuitvoering wordt begonnen.

(64) Resolutie nr. 33/6 werd pas aan de Commissie meegedeeld nadat de klacht was ingediend. Zij werd de Commissie per gewone memo nr. 5245 van 22 april 2003 toegezonden in de loop van de procedure volgend op de klacht (CP 15/2003). Het door de Italiaanse autoriteiten aangevoerde argument van legitieme verwachtingen kan niet worden aanvaard, omdat de Commissie noch aan de Italiaanse autoriteiten noch aan enige andere belanghebbende specifieke toezeggingen heeft gedaan, en zij kunnen derhalve geen gewettigde verwachting wekken dat deze voorwaarde niet van toepassing zou zijn. „Volgens vaste rechtspraak kan op het beginsel van bescherming van gewettigd vertrouwen een beroep worden gedaan door iedere particulier die zich in een situatie bevindt waaruit blijkt, dat de communautaire administratie bij hem gegronde verwachtingen heeft opgewekt … Daarentegen kan geen schending van het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen worden aangevoerd, wanneer de administratie geen nauwkeurige toezeggingen heeft gedaan” (17).

(65) Evenmin kan de Commissie instemmen met de door de Italiaanse autoriteiten aangedragen argumenten volgens dewelke er een stimulerend effect was waar de begunstigde vóór aanvatting van de werkzaamheden steun had aangevraagd op grond van een andere regionale steunregeling.

(66) De Commissie is van mening dat het stimulerende effect niet kan worden overgedragen van één regeling naar een andere, en dat het feit dat een onderneming heeft besloten in het kader van de ene of de andere regeling een aanvraag in te dienen niet kan worden aanvaard als bewijs dat is voldaan aan het beginsel van het stimulerende effect. De Italiaanse autoriteiten hebben zelf benadrukt (zie overweging 43) dat de begunstigde voor hetzelfde project niet meer dan één aanvraag kan indienen in het kader van verschillende steunregelingen en dat de Sardische regionale steunregeling vastgesteld bij Regionale Wet nr. 9 van 1998 (N 272/98) en de regionale steunregeling voor het gehele land vastgesteld bij nationale Wet nr. 488 van 1992 (N 715/99), elkaar wederzijds uitsluiten.

(67) Evenmin kan de Commissie instemmen met de door de Italiaanse autoriteiten naar voren gebrachte argumenten volgens dewelke er inderdaad een stimulerend effect is omdat de subsidies noodzakelijk zijn voor het terugbetalen van bankleningen ter overbrugging van de periode tussen het maken van de kosten en de uitbetaling van de steun. Het feit dat een marktdeelnemer bereid is werkzaamheden aan te vatten en geld te lenen om de kosten te financieren, bewijst geenszins dat steun nodig is om het project te laten doorgaan, of dat de steun een stimulus betekent om een project te ondernemen dat anders niet zou zijn aangevat. Integendeel, het feit dat een marktdeelnemer bereid is een werk aan te vangen, en de met het project gepaard gaande financiële risico’s te lopen, zelfs zonder een steunaanvraag in het kader van de relevante regeling aan te vragen, wijst erop dat de steun niet nodig is als stimulans.

(68) Ten slotte kan de Commissie de argumenten van de Italiaanse autoriteiten betreffende de de-minimisregel niet aanvaarden, omdat de de-minimisregel niet kan worden ingeroepen voor het omzeilen van de in de richtsnoeren vervatte verplichting dat, om te voldoen aan het beginsel van stimulerend effect, de aanvraag moet zijn ingediend voordat met de uitvoering van een project wordt begonnen. De te beschouwen som moet betrekking hebben op het project in zijn geheel, en niet slechts op het gedeelte dat is toegekend vóór de steunaanvraag. De Commissie wijst de suggestie van de hand dat zij de initiële werkzaamheden in aanmerking zou moeten nemen krachtens de de-minimisregel en ze daardoor buiten de werkingssfeer van de richtsnoeren zou moeten plaatsen. Voorts hebben de Italiaanse autoriteiten niet alleen geen rekening gehouden met de projecten in hun geheel bij het berekenen van de de-minimisdrempel, maar is het mogelijk dat dezelfde begunstigde de-minimissteun van andere bronnen heeft ontvangen. De Commissie stelt vast dat de Italiaanse autoriteiten hiermee geen rekening hebben gehouden.

(69) Tot slot is de Commissie van mening dat de Italiaanse autoriteiten niet hebben kunnen aantonen dat de steun is verstrekt in overeenstemming met de voorwaarden van de goedkeuringsbeschikking van de Commissie. Zelfs indien deze steun als bedrijfssteun werd beschouwd, zou ze niet verenigbaar worden verklaard. Krachtens de richtsnoeren van 1998 kan bedrijfssteun uitzonderlijk worden toegekend in regio’s die in aanmerking komen voor de uitzondering van artikel 87, lid 3, onder a), van het Verdrag. Sardinië kwam in aanmerking voor steun krachtens artikel 87, lid 3, onder a), tijdens de periode 1998-2006. Met uitzondering van de-minimissteun echter, werd geen bedrijfssteun goedgekeurd in het kader van de regeling in kwestie. Voorts hebben de Italiaanse autoriteiten in het kader van dit onderzoek geen bewijs geleverd waaruit zou blijken dat de steun gerechtvaardigd was vanwege zijn bijdrage aan de regionale ontwikkeling of vanwege zijn bijzondere aard, noch hebben zij aangetoond dat de steun evenredig is met de handicaps die zij wil compenseren.

(70) De Italiaanse autoriteiten hebben geen argumenten aangedragen dat de steun verenigbaar zou kunnen zijn met andere verdragsbepalingen, regels betreffende overheidssteun, kaderregelingen of richtsnoeren.

(71) De Commissie kon evenmin enige andere grondslag voor goedkeuring van de steun vaststellen. Zoals boven uiteengezet, komt de maatregel niet in aanmerking voor de uitzondering van artikel 87, lid 3, onder c), bepalende dat toelating kan worden gegeven voor steun voor het bevorderen van de ontwikkeling van zekere economische bedrijvigheid of van zekere economische gebieden, wanneer door deze steun de voorwaarden inzake het handelsverkeer niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. De uitzonderingen van artikel 87, lid 2, die betrekking hebben op steun met een sociaal karakter en die wordt toegekend aan individuele verbruikers, op steun tot herstel van de schade veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, en op steun toegekend aan bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland, zijn niet van toepassing in dit geval. De maatregel kan niet worden beschouwd als een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang, of ter opheffing van een ernstige verstoring in de Italiaanse economie overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder b). De maatregel heeft niet als doel de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen, zoals bepaald in artikel 87, lid 3, onder d).

(72) De Commissie beschouwt bijgevolg als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt de steun die vermoedelijk is toegekend aan projecten waarvan de uitvoering reeds was aangevat vóór de indiening van een steunaanvraag in het kader van de regionale hulpregeling ten behoeve van de hotelsector in de Regio Sardinië, goedgekeurd door de Commissie in 1998 (N 272/98), en geïmplementeerd bij resolutie nr. 33/6 in samenhang met de eerste oproep tot het indienen van aanvragen.

(73) Deze vaststelling van onverenigbaarheid geldt voor de volledige steun die is toegekend voor projecten waarvan de subsidiabele kosten waren gemaakt voordat een steunaanvraag was ingediend, op basis van de uitvoeringsmaatregelen die van kracht waren op het tijdstip dat de aanvraag werd ingediend, steun die groter is dan de de-minimissteun waarvoor de begunstigde in aanmerking had kunnen komen op het betreffende tijdstip, berekend in overeenstemming met artikel 2 van Verordening (EG) nr. 69/2001.

8. CONCLUSIES

(74) De Commissie is van mening dat Italië de steunmaatregel in kwestie onrechtmatig ten uitvoer heeft gelegd en hierbij artikel 88, lid 3, van het Verdrag heeft overtreden.

(75) Uitgaande van haar beoordeling oordeelt de Commissie dat de steun die is toegekend voor de bovenbedoelde projecten op basis van de regeling aangeduid als „Regionale Wet nr. 9 van 1998 — Misbruik van steun N 272/98”, op basis van de eerste oproep tot het indienen van aanvragen en van resolutie nr. 33/6, strijdig is met de richtsnoeren van 1998. Zij is van mening dat de steun wederrechtelijk was toegekend en onverenigbaar was met de gemeenschappelijke markt krachtens artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het EG-Verdrag.

(76) Volgens vaste praktijk van de Commissie overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag, moet onverenigbare steun die in strijd met artikel 88 van het EG-Verdrag, onrechtmatig is verleend van de begunstigden worden teruggevorderd. Deze praktijk is verankerd in artikel 14 van de procedureverordening.

(77) Italië moet derhalve alle nodige maatregelen treffen om de steun van de begunstigden terug te vorderen. Daartoe moet Italië de begunstigden verplichten de steun terug te betalen binnen vier maanden na de datum van kennisgeving van deze beschikking.

(78) Artikel 14, lid 2, van de procedureverordening bepaalt dat op de op grond van een terugvorderingsbeschikking terug te vorderen steun rente verschuldigd is, berekend tegen een door de Commissie vastgesteld passend percentage. De rente is betaalbaar vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigde beschikbaar was tot de datum waarop zij is terugbetaald.

(79) De rente wordt berekend overeenkomstig het bepaalde in Hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van 21 april 2004 van de Commissie tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (18). De Commissie vraagt Italië potentiële begunstigden van steun in het kader van de regeling te gelasten de steun zoals bepaald hierna met rente terug te betalen binnen vier maanden na deze beschikking.

(80) De Commissie vraagt Italië de gevraagde inlichtingen te verschaffen aan de hand van de als bijlage aan deze beschikking gehechte vragenlijst, waarin een lijst van de betrokken begunstigden wordt opgenomen en duidelijk wordt aangegeven welke maatregelen zijn gepland en welke reeds zijn ondernomen om de onrechtmatige overheidssteun onverwijld en daadwerkelijk terug te vorderen. Italië doet binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking alle documenten waarmee wordt gestaafd dat tegen de ontvangers van de onrechtmatige steun een terugvorderingsprocedure is ingeleid (zoals circulaires, terugvorderingsbevelen enz.) aan de Commissie toekomen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De overheidssteun die is toegekend in overeenstemming met Regionale Wet nr. 9 van 1998, en die door Italië onrechtmatig ten uitvoer is gelegd in resolutie (deliberazione) nr. 33/6 en in de eerste oproep tot het indienen van aanvragen, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt tenzij de begunstigde van de steun een aanvraag tot steun in het kader van de regeling heeft ingediend vóór het begin van de uitvoering van een initieel investeringsproject.

Artikel 2

1. De Italiaanse Republiek vordert de in artikel 1 bedoelde onverenigbare steun die is toegekend in het kader van de regeling van de begunstigden terug.

2. Over het terug te vorderen bedrag is rente verschuldigd vanaf de datum waarop het ter beschikking stond van de begunstigden tot de daadwerkelijke terugbetaling ervan.

3. De rente wordt berekend op samengestelde basis in overeenstemming met hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 en Verordening (EG) nr. 271/2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.

4. De Italiaanse Republiek annuleert alle voorgenomen betalingen van steun in het kader van de regeling zoals bedoeld in artikel 1 vanaf de datum waarop deze beschikking is gegeven.

Artikel 3

1. De terugvordering van de steun die is toegekend in het kader van de in artikel 1 bedoelde regeling geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.

2. De Italiaanse Republiek legt deze beschikking ten uitvoer binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan.

Artikel 4

1. Binnen twee maanden na de kennisgeving van deze beschikking verstrekt de Italiaanse Republiek de volgende informatie:

a) een lijst van begunstigden van de in artikel 1 bedoelde steunregeling met het totale bedrag dat elk van hen in het kader van de steunregeling heeft ontvangen. De vereiste informatie wordt verstrekt aan de hand van de in bijlage aan deze beschikking gehechte vragenlijst;

b) het totale van elke begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente);

c) een gedetailleerde beschrijving van de reeds genomen of de voorgenomen maatregelen om aan deze beschikking te voldoen;

d) documenten die aantonen dat aan de begunstigden opdracht is gegeven de steun terug te betalen.

2. De Italiaanse Republiek houdt de Commissie op de hoogte van de vooruitgang die bij de nationale maatregelen ter uitvoering van deze beschikking wordt gemaakt, totdat de steun die is toegekend in het kader van de in artikel 1 bedoelde regeling volledig is terugbetaald. Zij verstrekt, op eenvoudig verzoek van de Commissie, onverwijld informatie over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan deze beschikking te voldoen. Zij verstrekt eveneens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigden terugbetaalde steunbedragen en rente.

Artikel 5

Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 2 juli 2008. Voor de Commissie Neelie KROES Lid van de Commissie

(1) PB C 79 van 30.3.2004, blz. 4, en PB C 32 van 14.2.2007, blz. 2.

(2) PB C 79 van 30.3.2004, blz. 4.

(3) PB C 32 van 14.2.2007, blz. 2.

(4) Brief van de Commissie van 12.11.1998, SG(98) D/9547.

(5) Decreet van de assessore voor toerisme, ambacht en handel nr. 285 van 29.4.1999, „Esecutività della Deliberazione della Giunta Regionale No 58/60 del 22.12.1998 come modificata dalla Deliberazione No 16/20 del 16.3.1999 che approva la direttiva di Attuazione prevista dall’Art. 2 della L.R. 11 marzo 1998 No 9 disciplinante: incentivi per la riqualificazione delle strutture alberghiere e norme modificative della L.R. 14.9.1993 No 40”. Bekendgemaakt in B.U.R.A.S, nr. 14 van 8.5.1999.

(6) PB C 175 van 24.6.2000, blz. 11.

(7) Bijlage bij resolutie nr. 33/4 van 27 juli 2000, Richtsnoeren voor de toepassing van Regionale Wet nr. 9 van 11 maart 1998, artikel 6, Subsidiabele kosten: „De hierboven aangegeven kosten zijn subsidiabel indien zij na de subsidieaanvraag zijn gemaakt”.

(8) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(9) Bij schrijven van 25 april 2001, nr. 5368 (ingeschreven bij de Commissie onder nummer A/33473). Zie overweging 17.

(10) Verordening (EG) nr 659/1999 van de Raad met uiteenzetting van gedetailleerde regels voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (nu artikel 88) (PB L 83 van 27.3.1999).

(11) Brief aan de lidstaat van 2 augustus 2000, ref. SG(2000) D/105754.

(12) PB C 32 van 14.2.2007, blz. 2.

(13) Bollettino Ufficiale della Regione Sardegna (Suppl. Straordinario No 3 al Bollettino Ufficiale No 14 dell’8 maggio 1999).

(14) De Commissie heeft bijvoorbeeld vastgesteld na opzoekingen op het web dat Grand Hotel Abi d’Oru een vijfsterrenhotel met 177 kamers is, met een gemengd Italiaans en internationaal cliënteel.

(15) „De lidstaten treffen alle algemene of bijzondere maatregelen welke geschikt zijn om de nakoming van de uit dit Verdrag of uit handelingen van de instellingen der Gemeenschap voortvloeiende verplichtingen te verzekeren. Zij vergemakkelijken de vervulling van haar taak. Zij onthouden zich van alle maatregelen welke de verwezenlijking van de doelstellingen van dit Verdrag in gevaar kunnen brengen.”.

(16) Zaak 730/79 Philip Morris Holland BV versus Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671, alinea 17: „… zou het meebrengen dat de lidstaten uitkeringen kunnen doen die leiden tot een verbetering van de financiële positie van de begunstigde onderneming, zonder noodzakelijk te zijn om de in artikel 92, lid 3, voorziene doelstellingen te bereiken.”.

(17) Gevoegde zaken T 132/96 en T 143/96 Freistaat Sachsen e/a versus Commissie, Jurispr. 1999, blz. II 3663, alinea 300.

(18) PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1.