BESCHIKKING VAN DE RAAD van 21 december 1988 tot goedkeuring van het jaarverslag over de economische toestand in de Gemeenschap en vaststelling van de richtsnoeren voor de economische politiek voor 1989 ( 88/655/EEG )

DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Beschikking 74/120/EEG van de Raad van 18 februari 1974 betreffende de verwezenlijking van een hoge mate van convergentie van de economische politiek van de Lid-Staten van de Europese Economische Gemeenschap ( 1 ), gewijzigd bij de Beschikkingen 75/787/EEG ( 2 ) en 79/136/EEG ( 3 ), inzonderheid op artikel 4,

Gezien het voorstel van de Commissie,

Gezien het advies van het Europese Parlement ( 4 ),

Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comite ( 5 ),

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD :

Artikel I De Raad keurt het jaarverslag over de economische toestand in de Gemeenschap, alsmede de door de Gemeenschap te volgen richtsnoeren voor de economische politiek, die zijn opgenomen in de delen A tot en met C van het bij deze beschikking gevoegde verslag, goed : voorts stelt hij de door de Lid-Staten te volgen richtsnoeren voor de economische politiek, die zijn opgenomen in deel D van genoemd verslag, vast .

Artikel 2 Deze beschikking is gericht tot de Lid-Staten . Gedaan te Brussel, 21 december 1988 .

Voor de Raad De Voorzitter V . PAPANDREOU ( 1 ) PB nr . L 63 van 5 . 3 . 1974, blz . 16 . ( 2 ) PB nr . L 330 van 24 . 12 . 1975, blz . 52 . ( 3 ) PB nr . L 35 van 9 . 2 . 1979, blz . 8 . ( 4 ) PB nr . C 326 van 19 . 12 . 1988 . ( 5 ) Advies uitgebracht op 23 november 1988 ( nog niet verschenen in het Publikatieblad ). ECONOMISCH JAARVERSLAG 1988/1989

VOORBEREIDING OP 1992 SAMENVATTING EN CONCLUSIES Gunstige economische vooruitzichten voor Gemeenschap en wereld 1 . De economische vooruitzichten voor de Gemeenschap zijn de afgelopen maanden aanmerkelijk verbeterd . In 1988 ging een onverwachtkrachtige groeibevorderende invloed uit van de Gemeenschap zelf, de gehele OESO-zone en de wereldhandel . De groei ( 1988 : gemiddeld 3,5 %) zal in de Gemeenschap waarschijnlijk de krachtigste sedert het einde van de jaren zeventig zijn en de toeneming van de investeringen ( 7 %) de hoogste van de afgelopen twee decennia; de inflatie ( 3,5 %) ligt ongeveer op het niveau van de jaren zestig . Ondanks een geringe vermindering van de economische groei in de rest van de wereld zal de groei in 1989 waarschijnlijk nog aanmerkelijk zijn ( ongeveer 2, 75 %). De inflatie zal echter iets sterker worden . Het werkloosheidspercentage begint te dalen, maar het ligt nog op een te hoog niveau .

2 . Het monetaire beleid in de Gemeenschap moet worden afgestemd op aanzienlijk gewijzigde internationale verhoudingen . Door de verbetering van het handelsbalanstekort van de VS aan het begin van het jaar en de verhoging van de rentevoeten in het voorjaar is de koers van de dollar ten opzichte van de Europese valuta's in het najaar bijna teruggekomen op het niveau van januari 1987, kort voor het Akkoord van het Louvre . Ten dele om de stijging van de dollarkoers te beheersen en ten dele met het oog op de eisen die de interne Europese stabiliteit stelt, hebben de centrale banken in verschillende mate de voorwaarden op hun eigen geldmarkten restrictiever gemaakt .

3 . Door internationale samenwerking kon duidelijk vooruitgang worden gemaakt op de weg naar meer stabiliteit in de wereldeconomie . Vasthoudendheid dienaangaande is echter vereist, gezien het voortbestaan van grote risico's : a ) in 1989 zal de vermindering van de betalingsbalansonevenwichtigheden waarschijnlijk geringer zijn, terwijl de stijging van de buitenlandse schuld van de Verenigde Staten voortgaat : b ) aanhoudende onevenwichtigheden blijven de stabiliteit van het internationale monetaire stelsel bedreigen; c ) de situatie in de ontwikkelingslanden verbetert niet en wordt nadelig bëinvloed door de recente verhoging van de rente .

Bemoedigende ontwikkelingen en enkele punten van zorg 4 . Drie aspecten van de economische situatie zijn bemoedigend :

- De krachtige ontwikkeling van de economiëen van Spanje, Portugal, Italïe en het Verenigd Koninkrijk breidt zich thans uit tot de partnerlanden waarvan de uitvoer en de investeringen sneller toenemen . Zo zal bij voorbeeld in 1988 de groei in Frankrijk en Duitsland op ongeveer 3 % uitkomen en in 1989 slechts weinig minder zijn ( te vergelijken met 2 % in 1987 ).

- In toenemende mate wordt de groei bevorderd door de investeringen . Vele factoren dragen daartoe bij : grotere winstgevendheid, een historisch hoge bezettingsgraad, een gunstig internationaal klimaat en de voorbereiding op 1992 door het particuliere bedrijfsleven .

- De Gemeenschap heeft een mate van stabiliteit en convergentie van inflatiepercentages bereikt welke sedert de jaren zestig ongëevenaard is . Niettemin zijn, in het bijzonder in Portugal en Griekenland, nog verbeteringen noodzakelijk .

5 . Ondanks deze bevredigende ontwikkelingen bestaat er op vier punten aanleiding tot zorg : a ) het gevaar van een weer toenemende inflatie; b ) te grote begrotingstekorten in enkele landen; c ) toeneming van de onevenwichtigheden tussen de landen van de Gemeenschap ten aanzien van de goederen - en dienstenbalans; d ) een werkloosheid welke gemiddeld in de Gemeenschap nog meer dan ll % van de beroepsbevolking beloopt .

6 . De versterking van de potentïele groei moet in alle Lid-Staten prioriteit behouden . Voor de consolidatie van de huidige goede groeiresultaten kan echter vereist zijn dat in de komende maanden in verschillende Lid-Staten maatregelen worden getroffen . Daar de groei in de meer dynamische landen naar verwachting langzamer zal worden als gevolg van inflatoire druk en/of een verslechtering van de lopende rekening moet in het economische beleid van de andere landen door een versterking van de aanbod- en vraagvoorwaarden de verschuiving naar binnenlandse groei bevorderd worden .

Verwezenlijking van de doelstellingen op middellange termijn 7 . De snellere groei biedt de Gemeenschap thans de mogelijkheid haar hoofddoelstellingen op de beste voorwaarden te verwezenlijken : ten nutte maken van de voltooiing van de interne markt, versterking van de economische en sociale samenhang en verlaging van de werkloosheid .

8 . Het onomkeerbare karakter van de voltooiing van de interne markt in 1992 werd door de Raad van Hannover bevestigd . Reeds zijn aanzienlijke vorderingen gemaakt . In de afgelopen maanden zijn de publieke opinie en het bedrijfsleven zich steeds meer bewust geworden van de mogelijkheden die zullen worden geboden . Het is van het grootste belang dat deze verwachtingen niet teleurgesteld worden en dat in de komende jaren de voor de tenuitvoerlegging van de belangrijke maatregelen van het Witboek nodige besluiten worden genomen .

9 . Om volled regelen . In het bijzonder moet daarbij worden gedacht aan een doeltreffend concurrentiebeleid, hetgeen overigens op zich noodzakelijk is .

10 . Het welslagen van de interne markt zal tevens belangrijke macro-economische effecten hebben . Studies van de diensten van de Commissie wijzen erop dat de voltooiing van de interne markt op middellange termijn aanzienlijke verbetering zal brengen in groei, begrotingssituaties en betalingsbalansposities en tevens een gunstig effect zal hebben op de inflatie . Om te bewerkstelligen dat de produktiviteitsverbeteringen welke tot stand zullen komen snel worden omgezet in meer groei en werkgelegenheid, zal het van belang zijn ten volle profijt te trekken van de opheffing van de belemmeringen door de binnenlandse onevenwichtigheden te verminderen en de vraag - en aanbodvoorwaarden actief te versterken .

11 . Met de reeds ondernomen hervorming en uitbreiding van de Structuurfondsen en de vermeerderde inzet van de communautaire financïele instrumenten beschikt de Gemeenschap over de middelen om de economische en sociale samenhang te versterken . Tussen de Gemeenschap en de ontvangende landen moet een nieuwe vorm van "deelgenootschap'' tot stand gebracht worden . Niet alleen is het van groot belang dat op het niveau van de programmas de financïele middelen doelmatig en complementair worden aangewend, maar ook moet met het economische beleid in de betrokken landen worden verzekerd dat de algemene aanbodvoorwaarden verbeteren en dat de investeringen doelmatiger worden en een groter deel in het BBP gaan vormen .

12 . Ook al leidt de voltooiing van de interne markt uiteindelijk tot een aanzienlijke vooruitgang van welvaart en werkgelegenheid, toch geeft de herstructurering die daarmee tijdens de overgangsfase gepaard zal gaan reden tot enige bezorgdheid . Aandacht moet worden geschonken aan de sociale dimensie van de interne markt en in het bijzonder aan : i ) de uitvoering van maatregelen tot vergemakkelijking van herplaatsing; ii ) convergentie naar hogere sociale normen, bij voorbeeld minimum-veiligheids - en gezondheidsvoorschriften op de arbeidsplaatsen; iii ) versterking van de sociale dialoog op communautair niveau .

13 . Terugdringing van de werkloosheid heeft voor alle Lid-Staten nog de hoogste prioriteit . De werkgelegenheid neemt reeds toe in een historisch hoog tempo . Deze ontwikkeling dient versterkt te worden . In vele landen doen zich op de arbeidsmarkt tekenen voor die wijzen op een groter aanpassingsvermogen, in het bijzonder in de vorm van deeltijdwerk . Het richtsnoer van de samenwerkingsstrategie voor groei en werkgelegenheid blijft van toepassing : op macro-economisch niveau een verdere verbetering van de winstgevendheid van investeringen die de capaciteit vergroten en nieuwe werkgelegenheid met zich brengen . Voortgezette matiging van de stijging van de loonkosten zou, te zamen met de gunstiger geworden vraagvooruitzichten, hiertoe bijdragen . Tevens moet de aandacht geconcentreerd worden op het verwijderen van onnodige administratieve belemmeringen welke de creatie van werkgelegenheid bemoeilijken en op het verbeteren van de mobiliteit en de vakbekwaamheid, in het bijzonder door een krachtige bevordering van de beroepsopleiding .

Het smalle pad naar consolidatie van de groei 14 . De voorwaarden voor een niet inflatoire groei kunnen worden versterkt door het aanpassingsvermogen van de Europese economiëen nog verder te vergroten . Een grotere flexibiliteit van de markten en het positieve effect daarvan op het bedrijfsklimaat en de ondernemingsgeest vormen op zich zelf een bron van vooruitgang . In een situatie waarin enerzijds een te grote druk op de produktiecapaciteit moet worden voorkomen en anderzijds de werkgelegenheid verder moet worden vergroot is een structureel beleid nog steeds uiterst belangrijk .

15 . De stabilisatie, en daarna de waardestijging van de dollar op de wisselmarkten, deed de monetaire autoriteiten meer aandacht geven aan de doelstellingen van binnenlandse stabiliteit . De recente verhogingen van de geldmarktrente in de Gemeenschap hebben de geloofwaardigheid van de monetaire autoriteiten vergroot . In de mate dat minder rekening wordt gehouden met inflatie en/of depreciatie van de valuta's op lange termijn zal de kapitaalmarktrente op een gezonde grondslag gestabiliseerd of verlaagd kunnen worden : vroeg in het najaar deden zich in enkele landen tekenen voor die hierop wijzen .

In de landen die deelnemen in het wisselkoersmechanisme kan de binnenlandse inflatoire druk in het algemeen in bedwang worden gehouden en lijkt een verdere verkrapping van het monetaire beleid in de nabije toekomst niet noodzakelijk . Het monetaire beleid zou echter weer op de proef gesteld kunnen worden door het gevaar van een herhaalde instabiliteit van de dollar .

1 6 . Voor het begrotingsbeleid blijven de doelstellingen op middellange termijn van het grootste belang . In het kader van de voltooiing van de interne markt moeten de discussies over de onderlinge aanpassing van de indirecte belastingen en van de belastingen op kapitaalopbrengsten worden voortgezet ten einde snel tot overeenstemming dienaangaande te komen . Andere doelstellingen op middellange termijn omvatten de convergentie van de overheidstekorten, die in enkele Lid -Staten nog te groot zijn, en de noodzaak het begrotingsbeleid aan te wenden om de vraag - en aanbodvoorwaarden te verbeteren .

17 . De toenemende onderlinge afhankelijkheid van de Lid-Staten houdt in dat cooerdinatie van het economisch beleid nog meer noodzakelijk is . Voorts zou een steeds grotere stabiliteit van de wisselkoersen op grond van convergerende fundamentele economische ontwikkelingen de werking van de interne markt ten goede komen . Een versterking van de monetaire cohesie zou worden bereikt door uitbreiding, op het gepaste ogenblik, van het wisselkoersmechanisme tot de landen die daaraan nog niet deelnemen, een grotere samenwerking bij het beheer van het monetaire beleid en een uitbreiding van de functies van de Ecu . Monetaire samenhang in de Gemeenschap kan echter niet blijvend verzekerd worden tenzij ook op andere gebieden het beleid van de Lid-Staten onderling verenigbaar is, in het bijzonder het begrotingsbeleid . In dit verband is het van belang dat de consensus over de voornaamste doelstellingen van het economische beleid wordt versterkt : a ) stabiele prijzen en neerwaartse convergentie op het gebied van de inflatie, b ) verenigbaarheid op middellange termijn van de betalingsbalansen en c)bijdrage van de interne en externe stabiliteit tot de groei - en werkgelegenheidsdoelstellingen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten .

Voornaamste economische indicatoren 1985-1989 Landen van de Gemeenschap, Verenigde Staten en Japan a ) BBP (;) tegen constante prijzen ( verandering in % ten opzichte van voorafgaande jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B 1,4 2,3 1,8 3 2;/4 DK 4,2 3,4 -1,0 0 1=/4 D 2,1 2,6 1,9 3;/4 2;/2 GR 3,0 1,3 -0,4 2=/4 2 E 2,3 3,3 5,2 4=/4 4 F 1,7 2,1 2,3 3 2=/4 IRL 1,1 -0,3 4,1 3 3;/4 I 2,7 2,7 3,1 4 3;/4 L 3,8 2,9 2,4 2=/4 2;/2 NL 2,3 2,4 1,5 2;/4 2;/4 P 3,3 4,3 4,6 4 3;/2 UK 3,7 2,9 4,3 3=/4 2;/2 EUR 12 2,5 2,6 2,9 3;/2 2=/4 VS 3,1 3,0 3,4 4 2;/4 JAP 4,5 2,4 4,2 5;/2 3=/4 c ) Deflator van het particuliere verbruik ( verandering in % ten opzichte van voorafgaande jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B 5,2 0,8 1,6 1;/4 2;/2 DK 4,9 3,6 4,1 4=/4 3=/4 D 2,1 -0,2 0,5 1;/4 2;/2 GR 18,7 22,2 15,8 13;/4 12=/4 E 8,3 8,7 5,3 4=/4 4;/4 F 5,7 2,5 3,2 2=/4 2=/4 IRL 4,5 3,6 3,1 2 2=/4 I 9,3 6,1 4,8 5 4;/2 L 5,2 0,6 0,6 1;/2 2;/4 NL 2,5 0,2 -0,4 =/4 1;/4 P 19,0 12,0 10,2 9;/2 7 VK 5,2 3,6 3,8 4;/2 4=/4 EUR 12 5,9 3,6 3,3 3;/2 3=/4 VS 3,1 2,1 4,5 4;/4 5 JAP 2,1 0,6 -0,2 1 2 b ) Binnenlandse vraag tegen constante prijzen ( verandering in % ten opzichte van voorafgaande jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B 1,3 3,2 2,4 3 2 ;/4 DK 5,7 -3,2 -1;/2 =/4 D 1,0 3,7 3,1 3;/2 2;/2 GR 6,1 -0,5 0,2 3;/2 3 E 2,9 5,9 8,0 6;/4 5;/4 F 2,2 3,7 3,3 3 2=/4 IRL -1,3 0,8 -1,5 -;/4 1;/2 I 3,2 3,6 4,6 4;/2 3;/2 L 0,7 -0,9 6,1 ;/2 2;/2 NL 2,5 3,9 2,2 1=/4 2 P 0,8 8,4 9,5 6;/2 5;/2 VK 2,9 3,8 4,3 5;/4 3;/2 EUR 12 2,4 3,9 3,9 4 3;/4 VS 3,5 3,8 3,0 2=/4 2 JAP 3,8 4,0 5,1 7;/4 4;/4 d ) Deflator van het particuliere verbruik ( verandering in % ten opzichte van voorafgaande jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B 0,7 2,6 1,9 1=/4 1=/4 DK -4,7 -5,1 -3,0 -2;/2 -2;/4 D 2,4 4,2 4,0 4 4;/4 GR -8,2 -5,4 -3,4 -2=/4 -3;/2 E 1,6 1,7 0,1 -=/4 -2 F 0,1 0,6 -0,3 0 ;/4 IRL -3,8 -2,4 1,3 2;/2 3;/2 I -0,9 0,8 -0,1 -;/2 -;/2 L 43,3 46,1 38,0 38;/2 36;/2 NL 4,3 2,8 1,7 1;/2 1=/4 P 1,7 3,9 1,8 0 -1=/4 UK 0,5 -0,8 -0,6 -3 -3;/4 EUR 12 0,7 1,3 0,8 ;/2 ;/4 USA -2,9 -3,4 -3,6 -2=/4 -2;/2 JAP 3,7 4,3 3,6 2=/4 3 e ) Aantal uverklozen in % van de burgerlijke beroepsbevolking ( 1 ) 1985 1986 1987 1988 ( 2 ) 1989 ( 3 ) B 13,6 12,6 12,3 11;/2 11 DK 8,7 7,4 7,6 8;/2 9 D 8,4 8,1 8,1 8 8;/4 GR 7,8 7,4 7,4 7;/2 7;/2 E 21,4 21,0 20,5 20 19;/2 F 10,5 10,7 10,8 10=/4 10=/4 IRL 17,9 18,2 19,2 18=/4 18;/4 I 12,9 13,7 14,0 15 14;/2 L 1,7 1,4 1,6 1;/2 1;/4 NL 13,3 12,1 11,5 11;/4 11 P 8,7 8,7 7,2 6;/2 6;/2 VK 12,0 12,0 10,6 8;/2 7;/4 EUR 12 11,8 11,9 11,6 11;/4 11 VS 7,2 7,0 6,2 5;/2 5;/2 JAP 2,6 2,8 2,8 2;/2 2;/2 g ) Totale werkloosheid ( verandering in % per jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B 0,8 1,0 0,3 1;/4 =/4 DK 2,9 2,3 1,1 -;/4 ;/4 D 0,7 1,0 0,7 ;/2 =/4 GR 1,0 0,1 -0,1 1 =/4 E -1,4 1,9 3,0 2;/2 2 F -0,4 0,3 0,1 ;/2 ;/2 IRL -2,2 -0,4 -0,1 0 ;/2 I 1,4 0,8 -0,1 ;/2 ;/2 L 1,4 2,6 2,7 2 1;/2 NL 1,3 1,8 1,2 =/4 1 P -0,3 0,0 2,7 1=/4 1 VK 1,6 0,4 1,7 2 1 EUR 12 0,6 0,8 0,9 1 1 VS 2,4 1,7 2,6 2;/4 1;/2 JAP 0,7 0,9 1,0 1 ;/2 =/4 (;) BNP voor VS en Japan vanaf 1987 .

($) Ramingen september/oktobcr 1988 .

(=) EUR 9 : Geregistreerde werklozen; GR, E, P : steekproefenqûete arbeidskrachten .

(%) ESER-definitie van gehele overheid, d.w.z . met inbegrip van sociale zekerheid .

(& ) Gedefleerd met de prijsdeflator van het particulier verbruik .

Bron : Diensten van de Commissie .

f ) Financieringssaldo gehele overheid (%) ( in % ven het BPP ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B -8,3 -8,9 -7,2 -7;/4 -6;/2 DK -2,0 3,1 -2,1 1 1;/4 D -1,1 -1,3 -1,8 -2;/4 -1;/4 GR -13,6 -10,8 -9,5 -12 -13;/4 E -7,0 -5,7 -3,6 -3 -3 F -2,8 -2,9 -2,5 -2 -1=/4 IRL -11,1 -10,6 -9,1 -6;/2 -6 I -12,5 -11,4 -10,5 -10 -10 L 5,8 6,0 5,2 5;/4 6;/4 NL -4,7 -6,0 -6,3 -5;/4 -4;/2 P -10,1 -7,8 -8,4 -8 -7=/4 VK -2,7 -2,4 -1,4 -;/4 0 EUR 12 -5,2 -4,8 -4,2 -3=/4 -3;/2 VS -4,3 -3,5 -2,3 -1=/4 -1=/4 JAP -0,8 -1,5 -0,3 -;/4 ;/4 h ) Rëeel loon per hoofd (& ) ( verandering in % per jaar ) 1985 1986 1987 1988 ($) 1989 ($) B -0,4 3,0 1,6 1 1;/4 DK -0,3 1,0 4,0 -;/2 -1 D 0,9 4,1 2,4 1=/4 0 GR 3,3 -5,4 -2,9 3;/4 1 E 1,7 -0,4 2,1 1=/4 1=/4 F 0,9 1,5 0,1 1 1 IRL 1,8 1,5 1,9 1;/4 1 I 0,8 1,5 3,8 2 2=/4 L -1,4 4,3 3,3 2 2=/4 NL -1,1 1,4 1,6 1 -;/4 P 2,8 4,5 3,3 1;/2 2=/4 VK 1,4 3,6 3,0 3 3 EUR 12 0,9 2,3 2,1 1=/4 1;/2 VS 1,1 1,6 -0,4 1 -;/4 JAP 1,3 A . VOORUITZICHTEN EN BELEID 1 . Externe omstandigheden De internationale economische context en de economische situatie in de Europese Gemeenschap worden gekenmerkt door een dynamische ontwikkeling van produktie en handel, te zamen met lage infatiepercentages, hetgeen sedert geruime tijd niet meer is voorgekomen . In de jaren van structurele aanpassingen zijn de meeste industrïele economiëen veel krachtiger geworden . Ondanks de instorting van de aandelenmarkten in oktober 1987 en de voortdurende zorg over de internationale betalingsbalansonevenwichtigheden is de groei in de industrielanden krachtig ( 3,9 % in 1988 ). De met vertraging optredende gunstige effecten van de daling van de aardolieprijzen in 1986 en de snelle toeneming van de monetaire liquiditeiten in 1987 ( aanvankelijk als gevolg van interventies op de valutamarkten en vervolgens van de aan financïele instellingen na oktober 1987 verleende bijstand ) komen tot uiting in groeipercentages die beter zijn dan aan het begin van het jaar werd verwacht en in enkele landen doen zieh zelfs tekenen voor van een oververhitting . In 1989 zal de groei van het BBP in de OESO-zone ondanks enige matiging nog op omstreeks 3 % kunnen uitkomen, zodat dit het zevende jaar van een voortdurende expansie van de bedrijvigheid zou worden .

De gunstige ontwikkeling deed zich in alle grote industrielanden voor . De Amerikaanse economie groeide sedert 1983 zeer krachtig, zij het onregelmatig . In enkele bedrijfstakken zijn thans de capaciteitsgrenzen bereikt en het werkloosheidspercentage ligt slechts weinig boven dat van de jaren zestig . Desondanks en ondanks de aanzienlijke devaluatie van de dollar in drie jaren ( maart 1985 tot maart 1988 : 38 % voor de effectieve ( wisselkoers ), bleef de inflatie in 1988 toch op ongeveer 4,5 % . Het monetaire beleid werd in het begin van de zomer in verband met de eerste tekenen van een oververhitting van de economie restrictiever . Waarschijnlijk zal in 1989 enige vertraging van de groei optreden, gezien de iets minder sterke expansie van zowel de binnenlandse vraag als de uitvoer .

In Japan beliep de rëele toeneming van de binnenlandse vraag in de afgelopen twaalf maanden gemiddeld bijna 7,5 % . Tegelijkertijd lijkt de Japanse economie zich te hebben aangepast aan de aanzienlijke appreciatie van de yen ( maart 1985 tot maart 1988 : effectieve wisselkoers + 60 %) in de afgelopen drie jaren en zijn de uitvoervooruitzichten verbeterd . Ondanks een te verwachten minder snelle groei van de binnenlandse vraag in 1989 zal de ontwikkeling van de Japanse economie zeer krachtig blijven .

De economische groei in de ontwikkelingslanden zal zowel in 1988 als in 1989 waarschijnlijk gemiddeld op 3,5 % tot 4 % uitkomen . Achter dit gemiddelde gaat echter een grote verscheidenheid schuil . In de nieuwe gëindustrialiseerde economiëen in Azïe, de voornaamste exporteurs van verwerkte produkten, neemt het BNP nog steeds toe met meer dan 7 % per jaar . De olie uitvoerende landen beginnen zich pas nu te herstellen van het verlies aan exportopbrengsten na de instorting van de olieprijs in 1986 . De groei van het BBP van grondstoffen uitvoerende landen lijkt niet veel sterker te zijn geworden, ondanks het hoge niveau van bedrijvigheid in de industrielanden en de aanmerkelijke stijging van de prijzen voor andere grondstoffen dan aardolie, welke in de laatste zes maanden van 1987 op jaarbasis toenamen met 17 % en in de eerste zes maanden van 1988 met 27 % . Dit betekent voor deze landen een welkome verbetering van de ruilvoet . TABEL 1 RëeeI BBP, binnenlandse vraag en wcreldhandel ( procentuele veranderingen perjaar ) I-1987 II-1987 I-1988 1987 1988 (;) 1989 (;) a ) BBP EUR 12 2,5 3,5 3,8 2,9 3,5 2,8 VS 3,9 5,0 4,0 3,4 3,9 2,3 Japan 3,7 6,0 6,4 4,2 5,6 3,8 OPEC 0,0 1,1 2,6 Nieuwe industrielanden in Azïe 11,8 8,5 7,5 Andere nieuwe industrielanden 2,8 1,3 3,4 Andere minder ontwikkelde landen 4,0 5,0 4,6 b ) Binnenlandse vraag EUR 12 3,6 4,3 4,1 3,8 4,0 3,2 VS 2,8 4,8 2,5 3,0 2,8 2,0 Japan 3,9 7,7 8,9 5,1 7,4 4,2 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie I-1987 II-1987 I-1988 1987 1988 (;) 1989 (;) c ) Wereldhandel Wereldinvoer ( zonder EG) 0,6 11,6 7,0 5,0 7,6 5,7 EUR 12-exportmarkten 6,2 8,2 6,1 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie . De krachtige ontwikkeling van de wereldeconomie betekent een belangrijke stimulans voor de export van de Europese Gemeenschap, waardoor haar op de binnenlandse vraag berustende economische groei wordt versterkt . Zo zal de wereldinvoer ( zonder Gemeenschap ) rëeel in 1988 waarschijnlijk met meer dan 7 % toenemen, hetgeen een aanmerkelijke groei van de exportmarkten van de Gemeenschap betekent . In verband met de snellere expansie van de invoer zal de buitenlandse handel per saldo echter negatief bijdragen tot de groei van het BBP in de Gemeenschap ( voor het derde achtereenvolgende jaar ). Aldus zal zich het internationale aanpassingsproces voortzetten op een relatief hoog niveau van groei van zowel handel als BBP .

De bovenbeschreven ontwikkelingen hebben belangrijke consequenties voor het economisch en in het bijzonder voor het monetaire beleid . Van 1985 tot begin 1988 hebben de monetaire autoriteiten in de grote industrielanden over het algemeen hoge prioriteit gegeven aan externe doelstellingen, zulks ter ondersteuning van het internationale aanpassingsproces . Wisselkoersoverwegingen speelden daarom een belangrijke rol in het beleid inzake rentetarieven en deviezenreserves . Midden 1988 veranderde het klimaat . De wisselkoers van de dollar werd gestabiliseerd toen het duidelijk werd dat de wereldeconomie het effect van de instorting van de aandelenmarkt goed had doorstaan en dat het internationale aanpassingsproces eindelijk een vermindering van het nominale handelsbalanstekort van de VS tot gevolg had ( in de eerste acht maanden van 1988 lag het tekort ongeveer 18 miljard US-dollar onder dat van dezelfde periode van 1987 ). De markten wijzigden dan ook hun oordeel over de economische situatie en gaven blijk van meer bezorgdheid over de sterkere opwaartse druk op de prijzen . Naarmate het gevaar van een wederopleving van de inflatie duidelijk werd, werden binnenlandse doelstellingen belangrijker en werd het monetaire beleid enigszins verkrapt, het eerst in de VS . De herstructurering van de beleggingsportefeuilles te zamen met hogere rentetarieven hadden vervolgens in het tweede kwartaal van 1988 een herstel van de dollar tot gevolg .

De effectieve wisselkoers van de dollar was tegen eind september 10 % hoger dan aan het einde van het voorafgaande jaar ( 18 % hoger ten opzichte van de DM en 10 % hoger ten opzichte van de yen ) en weinig lager dan de gemiddelde koers in het tweede en derde kwartaal van 1987 . In feite was de wisselkoers van de dollar ten opzichte van de voornaamste Europese valuta's aan het begin van het najaar ongeveer op het niveau dat bereikt was ten tijde van het Louvre-Akkoord van februari 1987 .

De centrale banken hebben op de wijziging van de houding van de markt ten opzichte van de US-dollar en het restrictievere monetaire beleid van de VS gereageerd met het verkopen van dollars en het verhogen van de korte rente . Gezien zowel het feit dat de groei sneller was dan verwacht als de waarneembare verslechtering van de ruilvoet, achtten de autoriteiten in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk dit om binnenlandse redenen wenselijk . De Britse autoriteiten leggen meer nadruk op het gevaar van oververhitting . In de andere Lid-Staten werd echter gevreesd dat de teweeggebrachte stijging van de rentetarieven een negatieve invloed op de groei zou kunnen hebben ( zie deel C, punt 2 ).

TABEL 2 Nominale korte rent ( driemaands-geldmarktrente ) Eind januari 1988 Eind april 1988 Eind september 1988 Gemiddelde EMS 5,7 5,7 6,8 D 3,3 3,4 5,3 VK 8,7 8,5 12,3 VS 5,8 6,1 7,5 Japan 3,9 3,9 4,1 Met de vermindering van de internationale onevenwichtigheden op de lopende rekeningen wordt voortgang gemaakt, niet alleen in rëele maar ook in nominale termen . De handelsstromen passen zich aan aan de nieuwe koersverhoudingen en aan het daaruit voortvloeiende herstel van het concurrentievermogen van de VS . Het tempo van de aanpassing is echter langzaam . Tot dusver wordt bovendien de geografische tegenhanger van de verbetering van het Amerikaanse tekort merendeels niet gevormd door de belangrijkste overschotlanden ( Japan, Duitsland en de Aziatische nieuwe industrielanden ) maar door de andere OESO - of minder ontwikkelde landen . De bilaterale posities van de eerste groep landen ten opzichte van de VS verslechteren weliswaar, maar dit wordt gecompenseerd door een verbetering van de handelsbalans met de overige handelspartners te zamen . In de Gemeenschap in het bijzonder is de vermindering van het totale overschot met de rest van de wereld dan ook een afspiegeling van de snelle verslechtering van de lopende rekening van de andere Lid-Staten behalve Duitsland, in het bijzonder van de landen die een snellere groei van de binnenlandse vraag hebben dan het gemiddelde in de Gemeenschap .

TABEL 3 Saldo lopende rekening 1985 1986 1987 1988 ( 4 ) 1989 ( 5 ) a ) a ) miljard US -dollar EUR 12 18,4 50,4 42,4 24 16 VS -116,4 -141,4 -154,0 -135 -131 Japan 49,2 85,5 87,1 79 86 OPEC 3,7 -26,4 -9,5 -21 -22 nieuwe industrielanden in Azïe 10,1 22,8 29,1 34 33 Overige minder ontwikkelde landen -34,5 -32,4 -22,9 -27 -32 b ) van % van het BIP ( 6 ) EUR 12 0,7 1,3 0,8 ;/2 ;/4 USA -2,9 -3,4 -3,4 -2=/4 -2;/2 Japan 3,7 4,3 3,6 2=/4 3 Voorts zou het aanpassingsproces in de industrielanden, in het bijzonder tussen de VS en Japan, uitgaande van de huidige of geraamde produktie-ontwikkelingen, het huidige beleid en de huidige rëele wisselkoersen, tegen het eind van 1989 en daarna aanzienlijk in betekenis kunnen afnemen . De vraag doet zich derhalve voor of, op grond van de geraamde netto-exportresultaten, het handelsbalanstekort van de VS inderdaad in een tempo vermindert dat voldoende is om de markten ervan te overtuigen dat de huidige onevenwichtigheden op de lopende rekeningen te zijner tijd zonder verstoringen zuIlen worden opgelost .

In dit opzicht is de voortdurende toeneming van de buitenlandse schuld van de VS bijzonder zorgwekkend, aangezien belangrijke betalingen aan aflossingen en rente toegevoegd moeten worden aan de vereiste aanpassingen van de lopende rekening van de VS . Hoe langer het tekort op de lopende rekening voortduurt, des te groter moet de verbetering van de goederenbalans zijn om de verslechtering van het onzichtbare verkeer te compenseren .

Het economische beleid in alle grote landen moet derhalve gericht zijn op de welbekende tweeledige doelstelling . De snelheid van de internationale aanpassing moet voldoende groot zijn om het vertrouwen in het eindresultaat in stand te houden en aldus de stabiliteit van de valuta - en effectenmarkten in stand te houden . Zowel uit een internationaal oogpunt als uit het oogpunt van de Gemeenschap zou een periode van stabiliteit van de dollar tegen de huidige koersen weenselijk zijn . Een nieuwe depreciatie van de dollar zou de thans begonnen aanpassing van de rëele handelsstromen tot staan brengen daar deze volledig tot uiting zou komen in een verdere vermindering van het nominale tekort op de handelsbalans van de VS wegens de hogere invoerprijzen ( J-curveeffect ). Dit zou voorts het inflatiegevaar in de VS, dat ook zou kunnen leiden tot hogere rentetarieven, vergroten . Anderzijds zou een verdere appreciatie van de dollar de inflatoire druk in de economiëen van de handelspartners van de VS verhogen en een bedreiging vormen voor de voortzetting van het rëele aanpassingsproces in de wereldeconomie . Ter ondersteuning van het aanpassingsproces moet het tekort op de lopende rekening van de VS gepaard gaan met een vermindering van het tekort op de federale begroting . Daarnaast kan bij het monetaire beleid niet langer uitsluitend prioriteit worden gegeven aan het internationale aanpassingsproces, aangezien in de Verenigde Statenen in verschillende andere landen de vrees voor het aanwakkeren van de inflatie toeneemt .

Voorts moet het aanpassingsbeleid gepaard gaan met een vastberaden weerstand tegen protectionistische druk en met een krachtig streven naar bevordering van de wereldhandel . De gelegenheid daartoe wordt geboden door de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-ronde . De Ministerbijeenkomst te Montreal in december moet aan het onderhandelingsproces de nodige politieke impulsen geven zodat de Uruguay-ronde kan resu1teren in een daadwerkelijke liberalisatie van de handel in goederen en diensten . Tegelijkertijd moeten alle deelnemers de bij de aanvang van de onderhandelingen aangegane standstill-verplichtingen nakomen . De recente handelswetten van de VS geven in dit opzicht aanleiding tot bezorgdheid .

Met betrekking tot de andere grote evenwichtsverstoring in de wereldeconomie, namelijk het schuldenprobleem van de ontwikkelingslanden, zal de ratio schuldendienst/uitvoer in 1988 waarschijnlijk toenemen, in het bijzonder als gevolg van de recente stijging van de rente . Bovendien is de situatie van de Latijnsamerikaanse landen met zware schulden, van enkele Afrikaanse landen uit de midden-inkomensgroep en van de armste Afrikaanse landen nog moeilijk en dit zal waarschijnlijk zo blijven, ook op middellange termijn . Deze landen blijven derhalve kwetsbaar .

Voor de oplossing op middellange termijn van het schuldenprobleem van de landen met een gemiddeld inkomensniveau blijven vereist een passend aanpassingsbeleid in de debiteurlanden, voldoende externe financiering als aanvulling op binnenlandse middelen, een aanhoudend gunstig internationaal groeiklimaat en bepaalde vormen van schuldenvermindering op vrijwillige grondslag . Voor enkele van de armste ontwikkelingslanden zijn de toepassing van het besluit van de Topconferentie van Toronto in het kader van de Club van Parijs en als aanvulling daarop de omzetting van officïele ontwikkelingshulpleningen in schenkingen, evenals de uitkomsten van de jaarvergaderingen van het IMF en de Wereldbank in Berlijn, bemoedigend .

2 . De economie van de Gemeenschap in 1988 en 1989 Evenals die van andere grote industrielanden heeft de economie van de Europese Gemeenschap sedert het tweede halfjaar van 1987 blijk gegeven van een opmerkelijke groeikracht . Deze dynamische ontwikkeling berustte onder meer op een aanzienlijke versnelde groei van de investeringen . In 1988 zal de gemiddelde groei bijna 3,5 % belopen, het beste resultaat sedert 1978 % 1979 . Destijds was de inflatie echter gemiddeld driemaal hoger dan thans . Men moet meer Bepalende factoren voor de groei van het BBP in de Gemeenschap van Twaalf tegen constante prijzen 1984 1985 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) - Groei BBP tegen constante prijzen 2,4 2,5 2,6 2,9 3;/2 2=/4 - Bijdrage tot de groei an ($):

- netto-uitvoer +0,5 +0,1 -1,2 -1,2 -1 -;/2 - binnen landse vraag ( met inbegrip van de voorraden ) +1,9 +2,4 +3,8 +3,9 +4 +3;/4 - Uitvoer van goederen en diensten ( verande - ring in % per jaar ) 7,7 4,7 1,5 3,7 5;/4 5;/4 - Particuliere consumptie ( verandering in % per jaar ) 1,4 2,5 3,9 3,8 3 ;/2 3 - Bruto-investeringen in vaste bedriifsactiva ( verandering in % per jaar ) 1,3 2,1 3,1 4,6 7 5;/4 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie . ($) Verandering in % van het BBP van het voorafgaande jaar . De structuur van de vraag is in het recente verleden veranderd . In 1984 en 1985 werd de groei voornamelijk gedragen door de uitvoer . In 1986 werd de stuwende kracht gevormd door de toeneming van het gezinsverbruik als dan twee decennia teruggaan om een combinatie van produktiegroei en geringe inflatie te vinden die even gunstig was als thans . Dit resultaat is te meer opmerkelijk daar het volgt op een aanhoudende en uitzonderlijke lange, zij het gematigde, expansiefase . Sedert 1981 is de gemiddelde groei van de rëele produktie in de Gemeenschap voortdurend sneller geworden en sedert 1984 beloopt de groei 2,5 % of meer .

De vooruitzichten voor 1989 blijven over het geheel genomen gunstig . De groei zou enigszins langzamer kunnen worden ( van 3,5 % tot 2, 75 %), aangezien niet verwacht kan worden dat bepaalde uitzonderlijk gunstige factoren, zoals de zachte winter van 1987/1988, opnieuw zullen optreden . Verder wordt verwacht dat de internationale situatie iets minder gunstig zal zijn : het particuliere verbruik zou minder snel kunnen toenemen als gevolg van een verslechtering van de ruilvoet en in enkele landen kan het monetaire en/of begrotingsbeleid een matigend effect hebben . Niettemin zal de verbetering van de aanbodvoorwaarden en de vraagvooruitzichten opnieuw gurtstig zijn voor de investeringsontwikkeling . De groei zou langzamer kunnen worden in landen als Spanje, Italïe en het Verenigd Koninkrijk, welke tot dusver de drijvende kracht van de intracommunautaire handel waren . Dit zou kunnen resulteren in een vermindering van de druk die uitgaat van de betalingsbalansen en van de inflatiedreiging . De krachtige ontwikkeling van de economische bedrijvigheid in genoemde landen komt ten goede aan hun communautaire partners, welke thans een zekere tempoversnelling doormaken . Onder deze omstandigheden moet het mogelijk zijn een conjunctuuromslag waardoor de investeringen zouden worden afgeremd en een versnelling van de inflatie, die eveneens schadelijk zou zijn voor de voortzetting van een krachtige groei, te voorkomen .

gevolg van de verbetering van de ruilvoet in verband met : i ) de daling van de olieprijzen, en ii ) de appreciatie van de Europese valuta's ten opzichte van de US-dollar . In 1987 en in sterkere mate in 1988 zijn voornamelijk de investeringe welke tot dusver in de herstelfase in vrij geringe mate waren toegenomen, de meest dynamische component van de binnenlandse vraag geworden . Van belang is evenzeer dat de opleving van de investeringen zich in alle landen van de Gemeenschap voordoet .

Deze versnelde groei van de investeringen in bedrijfsactiva kan aan vele factoren worden toegeschreven :

a ) de economiëen van de industrielanden beginnen de vruchten te plukken van het gevoerde structurele beleid en van een groter aanpassingsvermogen van de markten . De aanmerkelijke verbetering van het kapitaalrendement en van de zelffinancieringsmogelijkheden van het bedrijfsleven, in de eerste plaats berustend op een gematigde loonontwikkeling, versnelde in 1986 en 1987 door zowel de daling van de energieprijzen als een opleving van de afzet .

b ) De vraag was krachtig en zal dit naar verwachting blijven . In de verwerkende industrie komt de bezettingsgraad nu in vele landen op recordniveaus . Daar de bezettingsgraad hoger is dan eerder het geval was sedert de voorgaande conjunctuurtop ( 1979 ) en de winstgevendheid is verbeterd, lijkt zich thans een uitbreiding van de kapitaalvoorraad en klaarblijkelijk ook een geleidelijke en welkome verschuiving van arbeidsbesparende naar capaciteitsvergrotende investeringen voor te doen .

c ) Ook is het mogelijk dat de verwachtingen van het bedrijfsleven met betrekking tot 1992 een positieve invloed beginnen te hebben op de investeringsontwikkeling . In de loop van 1988 hebben zich duidelijke tekenen voorgedaan van een "1992-effect'' met betrekking tot fusies en overnemingen in de Gemeenschap . Multinationale ondernemingen vertonen voorts een zekere tendens tot herziening van hun vestigingsplaatsstrategie ten gunste van de Gemeenschap .

d ) De verbetering van de internationale situatie en de versnelling in de wereldhandel hebben beide bijgedragen tot een verbetering van het bedrijfsklimaat .

In het algemeen werd de inflatie in de Gemeenschap in bedwang gehouden ( + 3,5 % in 1987 en 1988 ). In enkele landen deed zich de afgelopen maanden echter, ten dele als gevolg van uitzonderlijke of technische factoren, een versnelling voor, met name in het Verenigd Koninkrijk en Spanje . In het eerstgenoemde land moet dit ten dele worden toegeschreven aan een verhoging van de hypotheekrente . Door de autoriteiten in Duitsland werd een zekere toeneming van de inflatoire verwachtingen waargenomen, zij het uitgaande van een zeer laag niveau van geregistreerde inflatie . Daarnaast lijkt het proces van terugdringing van de inflatie in Italïe, na jaren van goede resultaten, minder effect te hebben,

Het gevoelen dat de inflatiegevaren zijn toegenomen heeft vele oorzaken, maar in het algemeen mag het gevaar van een opnieuw aanwakkeren van de inflatie in de Gemeenschap in de komende maanden niet worden overschat . Desalniettemin is waakzaamheid vereist, in verschillende landen en in verschillende mate, aangezien de voortdurende toeneming van de bestedingen en de hogere bezettingsgraden kunnen leiden tot een gecombineerde vraag - en kostendruk op de prijzen .

a ) In de Gemeenschap worden de binnenlandse prijzen niet meer gunstig bëinvloed door een verbetering van de ruilvoet, zoals in de afgelopen jaren het geval was . De ruilvoet is reeds verslechterd als gevolg van de recente stijging van de dollarkoers en de hogere prijzen van grondstoffen ( zonder aardolie ). De gemiddelde prijzen voor andere grondstoffen dan aardolie, die weliswaar slechts ongeveer 7 % uitmaken van de invoer van de Gemeenschap, zijn in de eerste helft van 1988 aanmerkelijk gestegen ( ongeveer 27 % in dollars ). De recente verdere verlaging van de olieprijzen vormde echter voor een belangijk deel een compensatie voor de prijsverhogingen voor andere grondstoffen . Verwacht wordt dat de ruilvoet gemiddeld voor de Gemeenschap stabiel zal blijven . Het gevaar van een verdere verslechtering zal beperkt blijven zolang de wisselkoersen stabiel blijven en de prijzen van grondstoffen niet opnieuw in belangrijke mate stijgen .

b ) De versnelde groei doet de druk op de binnenlandse prijzen toenemen, in het bijzonder in die landen waar de bezettingsgraad reeds enige tijd vrij hoog is ( Verenigd Koninkrijk, Italïe en Spanje ). In deze landen bestaat het gevaar dat de ontwikkeling van de loonkosten de kostendruk verder zal vergroten . Gemiddeld zal echter in de Gemeenschap de toeneming van de nominale arbeidskosten per eenheid produkt in de gehele beschouwde periode gematigd blijven .

c ) In 1987 gingen de ontwikkelingen op de wisselmarkten en de omvangrijke interventies ten einde althans ten dele het tekort op de lopende rekening van de VS te financieren, gepaard met een krachtige expansie van de geldhoeveelheid in Europa en Japan, terwijl de monetaire groei in de VS zeer gering was . Deze meer expansieve koers in Europa en Japan droeg bij tot de stabilisatie van de wisselkoersen en, na oktober 1 987, ook van de financïele markten . Tot op zekere hoogte beantwoordde dit aan een grotere liquiditeitsvoorkeur in een periode van financïele innovatie, deregulering en verminderende inflatie, en dit droeg bij tot de instandhouding van de groei . De doeltreffendheid van het monetaire beleid was voor een niet gering deel een gevolg van de geloofwaardigheid welke de monetaire autoriteiten gedurende een aantal jaren hadden weten op te bouwen . De recente verhoging van de korte rente kan bovendien deze geloofwaardigheid verder doen toenemen, daar de monetaire autoriteiten aldus blijk geven van de vaste wil de bereikte stabiliteit in stand te houden . Deze verhoging kan daarnaast leiden tot een vermindering van de groei van de monetaire grootheden .

Het werkloosheidspercentage, dat sedert het midden van het decennium enigszins is gedaald, bedraagt nog 11 % van de beroepsbevolking. Het snellere tempo van werkgelegenheidscreatie kwam tot dusver niet volledig tot uiting in een vermindering van de werkloosheid ( 7 ). Dit heeft verschillende redenen : in de eerste plaats zijn de nieuwe arbeidsplaatsen niet altijd geschikt voor de geregistreerde werklozen en in de tweede plaats is sedert 1 986 de participatiegraad toegenomen . Als gevolg van deze beide factoren blijft ondanks verbeterde werkgelegenheidsresultaten het aandeel van de langdurige werklozen in het totaal aantal werklozen verder toenemen, terwijl ook de werkloosheid onder jongeren nog te groot blijft . Al met al blijft ondanks de betere groeiresultaten in de Gemeenschap de werkloosheid nog het grootste probleem waarmede de Europese economie te kampen heeft . TABEL 5 Werkloosheid ( in %) 1973 1979 1982 1985 1988 (;) 1989 (;) EUR 9 ($) 2,4 5,2 9,3 11,1 10,5 10,1 EUR 12 : : 9,4 11,8 11,3 10,9 VS 4,9 5,8 9,7 7,2 5,5 5,5 Japan 1,3 2,1 2,4 2,6 2,5 2,6 Convergentie, stabiliteit en groei De toeneming van de gemiddelde groei in de Gemeenschap sinds het begin van dit decennium ging gepaard met een neerwaartse convergentie van de inflatiecijfers . De budgettaire situaties lopen echter nog steeds aanzienlijk uiteen, terwijl op het gebied van de lopende rekeningen van de Lid -Staten nieuwe ontwikkelingen vallen waar te nemen .

Zoals verwacht is de convergentie van de inflatiepercentages van de landen die deelnemen aan het EMS-wisselkoersstelsel bijzonder duidelijk . In geen enkel land dat deelneemt aan het wisselkoersstelsel ligt de inflatie boven de 5 % . Dit geldt eveneens voor Spanje en het Verenigd Koninkrijk, zodat de grote kloof tussen de deelnemende en niet deelnemende landen aanmerkelijk is vernauwd . In Portugal en Griekenland blijven de inflatiecijfers echter sterk boven het Gemeenschapsgemiddelde liggen . TABEL 6 Convergentie van de inflatiecijfers ( deflator van het particulier verbruik ) 1980 1984 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) a ) Gewogen gemiddelde EUR 12 13,5 7,1 3,6 3,3 3,5 3,7 WKS ($) 12,0 6,5 2,4 2,5 2,7 3,1 Niet-WKS ($) 17,0 8,5 6,6 5,2 5,2 5,1 b ) Hoogste en laagste inflatiepercentages binnen het WKS ($) Maximum 19,6 11,4 6,1 4,8 4,9 4,6 Minimum 6,0 2,0 -0,2 -0,4 0,9 1,3 Verschil 13,6 9,4 6,3 5,2 4,0 3,3 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie ($) Deelnemende/niet deelnemende landen aan het vwisselkoersstelsel van het EMS .

(;) Zie deel B, punt 3 .

Door deze convergentie van de inflatiepercentages is de monetaire samenhang in de Gemeenschap versterkt . Bilaterale pariteitsaanpassingen binnen het EMS komen minder voor . Sinds januari 1987 heeft geen herschikking plaatsgevonden . Dit maakt nieuwe vooruitgang op monetair gebied mogelijk . Uitbreiding van het aantal landen die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen is wenselijk, maar moet op het gepaste ogenblik plaatsvinden .

Deze convergentie werd tot 1985 bereikt ondanks de sterke revaluatie van de dollar . Sinds 1986 werd zij ondersteund door de daling van de olieprijzen en de devaluatie van de dollar . Deze ontwikkeling heeft intern snel doorgewerkt in een langzame toeneming van de interne kosten . De neerwaartse convergentie van de inflatie moet echter fundamenteel worden toegeschreven aan de grotere consensus van de Europese economiëen op het punt van de stabiliteitsdoelstelling . Door de concentratie op deze doelstelling wordt het monetair beleid van de verschillende landen steeds meer onderling afgestemd . Daarenboven is het desinflatieproces door de ontwikkelingen van de nominale lonen ondersteund . Hoewel de convergentie van de begrotingstekorten ontoereikend blijft, heeft de toenemende niet monetaire financiering daarvan aanzienlijk bijgedragen tot het desinflatieproces . Dit heeft echter weer geleid tot een snelle toeneming van de overheidsschuld en zeer hoge rentevoeten in landen met grote tekorten .

De neerwaartse convergentie van de inflatiepercentages is niet ten volle tot uiting gekomen in een neerwaartse convergentie van de nominale rentevoeten . Wat de landen betreft die deelnemen aan het wisselkoersmechanisme was de gemiddelde geldmarktrente in Duitsland bij voorbeeld voor de eerste negen maanden van 1988 2,6 procentpunten lager dan in Belgïe, 4 punten lager dan in Frankrijk en 7,3 punten lager dan in Italïe, hoewel de inflatiecijfers in Belgïe en Frankrijk vrijwel overeenstemmen met het Duitse, en het Italiaanse cijfer daar slechts 2,5 procentpunten boven ligt . Soortgelijke verschillen bestaan met betrekking tot de lange rente in de verschillende landen .

De oorsprong hiervan kan verschillend zijn : a ) een min of meer langdurige stabiliteitstraditie, die samengaat met een min of meer snelle afname van de inflatieverwachtingen op middellange termijn en b ) een uiteenlopende ontwikkeling van fundamentele elementen, zoals met name de begroting en lopende rekening van de betalingsbalans, die verwachtingen met betrekking tot inflatie of wisselkoerswijzigingen aanwakkeren .

Op deze twee gebieden, begrotingstekorten en lopende rekeningen, blijven namelijk aanzienlijke verschillen aanhouden of zich ontwikkelen . Deze zijn een potentïele bron van instabiliteit voor de wisselkoersen, hoewel het op korte termijn altijd mogelijk is de desbetreffende gevolgen op te vangen door interventies en door passende rente verschillen . Hierdoor neemt het gevaar voor conflicten tussen de nationale doelstellingen van het monetair beleid en de wisselkoersdiscipline van het EMS toe . Bovendien kunnen de uiteenlopende externe posities het moeilijker maken een gemeenschappelijke houding ten aanzien van valutas van derde landen, en met name van de dollar, in te nemen .

TABEL 7 Convergentie van het netto-financieringstekort (-) of -overschot (+) van de centrale overheid ( in % van het BBP ) 1980 1984 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) a ) Gewogen gemiddelde EUR 12 - -5,3 -4,8 -4,2 -3,8 -3,4 WKS ($) -4,0 -5,4 -5,0 -4,8 -4,5 -4,1 Niet-WKS ($) - -5,1 -4,1 -2,9 -2,1 -2,1 b ) Hoogtepunt en laagtepunt binnen het WKS Hoogtepunt -8,5 -11,5 -11,4 -10,5 -10,0 -10,0 Laagtepunt -0,8 -1,9 +3,1 +2,1 +0,9 +1,4 Verschil 7,7 9,6 14,5 12,6 10,9 11,4 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie .

($ De aanzienlijke verschillen tussen de begrotingssituaties van de Lid-Staten nemen in 1988 slechts langzaam af . Zelfs wanneer deze verschillen op het niveau van de begrotingstekorten vergezeld gaan van uiteenlopende situaties op het gebied van de gezinsbesparingen, compliceren zij niettemin de taak van het monetair beleid bij het nastreven van de doelstellingen van interne en externe stabiliteit .

TABEL 8 Bruto-gezinsbesparingen en netto-financieringstekort (-) of-overschot (+) van de centrale overherheid in 1987 ( in % van het BBP ) B DK D GR E F IRL I L NL P UK - Besparingen 9,8 11,1 7,8 12,9 8,0 13,6 20,1 9,0 9,0 22,8 3,5 - Netto-financieringstekort -7,2 +2,1 -1,8 -9,5 -3,6 -2,5 -9,1 -10,5 +5,2 -6,3 -8,4 -1,4 - Verschil 2,6 13,2 6,0 3,4 4,4 5,8 4,5 9,6 14,2 2,7 14,4 2,1 Een uitzonderlijk hoge overheidsschuld in een percentage van het BBP leidt tot grotere nadelen en schept ook problemen voor de monetaire samenhang en het voeren van het monetair beleid. a ) Zij draagt bij tot het voortbestaan van hoge rëele rentevoeten die nadelig zijn voor de produktieve investeringen en het nastreven van een aanhoudende groei . b ) Het aandeel van de niet verminderbare rentebetalingen op overheidsuitgaven neemt toe en beknot de armslag voor de noodzakelijke herstructurering ten gunste van produktieve bestedingen en een verlaging van de tarieven van de indirecte belastingen . c ) Zo kan uiteindelijk afbreuk worden gedaan aan de geloofwaardigheid van het stabilisatiebeleid, zodat ook de risicopremie op de lange rente toeneemt . Voor landen waar het begrotingstekort nog steeds te hoog is, is het derhalve essentieel dat zij op middellange termijn een beleid voeren waardoor weer een aanvaardbare begrotingssituatie kan worden bereikt .

De ontwikkeling van de lopende rekeningen is zowel positief als verontrustend . Alle landen, met uitzondering van Grie - kenland, waarin deze in de afgelopen jaren veronterustend was, zoals in Belgïe, Ierland en in Portugal aan het begin van dit decennium en meer recentelijk in Denemarken het geval was, vertoonden een duidelijke verbetering .

Er ontwikkelt zich echter een aanmerkelijk verschil tussen de lopende rekeningen van de landen die deelnemen aan het wisselkoersstelsel van het EMS en de andere landen . Bovendien neemt, binnen het wisselkoersmechanisme, de kloof tussen de overschot - en de tekortlanden toe, vooral omdat het overschot van Duitsland nog niet afneemt . Tegelijkertijd worden de onevenwichtigheden op de handelsbalansen binnen de Gemeenschap groter . Met name nam het overschot op de intracommunautaire handelsbalans ( exclusief energie ) van 1985 tot 1987 in Duitsland met circa 10 miljard Ecu toe en verslechterde het intracommunautaire handelstekort van Frankrijk met circa 3, 8 miljard Ecu .

TABEL 9 Convergentie van de lopende rekeningen van de betalingsbalansen ( in % van bet BPP ) 1980 1984 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) a ) Gewogen gemiddelde EUR 12 -1,2 0,3 1,3 0,8 0,5 0,3 WKS ($) -1,7 0,5 2,0 1,5 1,5 1,6 Niet WKS ($) 0,2 -0,2 -0,2 -0,4 -2,3 -3,0 b ) Hoogtepunt en laagtepunt binnen het WKS ($) Hoogtepunt -1,3 4,2 4,4 4,0 4,0 4,2 Laagtepunt -11,8 -6,0 -5,2 -3,0 -2,5 -2,3 Verschil 10,5 10,2 9,6 7,0 6,5 6,5 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie .

($) Deelnemende/niet deelnemende landen aan het wisselkoersstelsel van het EMS .

1980 1984 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) c ) Gemiddelde van WKS-overschot - en tekortenlanden ($) in 1988 Overschotlanden (=) - 4,0 3,6 3,6 3,8 Tekortenlanden (=) - - 0,0 - 0,4 - 0,3 - 0,4 Verschil - - 4,0 4,0 3,9 4,2 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie .

($) Deelnemende/niet deelnemende landen aan het wisselkoersstelsel van het EMS .

(=) Overschotlanden . B, D, IRL, L, NL; tekortenlanden . F, I, DK . Het bestaan van dergelijke onevenwichtigheden op middellange termijn staat ten dele in verband met het inhaalproces van de armste landen, waar de investeringsbehoefte en capaciteit relatief groter zijn . Tekorten in deze landen zijn op middellange termijn aanvaardbaar, mits de verslechtering an de lopende rekening van de betalingsbalans op nationaal niveau overeenkomt met een versterking van de produktieve investeringen en samengaat met een gezonde externe financiering . Dit is bij voorbeeld het geval in Spanje en Portugal, waar de verslechtering van de lopende rekening werd gecom - penseerd door een sterke toeneming van de produktieve investeringen, gefinancierd door externe particuliere kapitaalinbreng . Het niveau van de tekorten in deze twee landen blijft derhalve aanvaardbaar . Het is bovendien normaal en zelfs wenselijk dat landen met een hoger ontwikkelingspeil overschotten op hun lopende rekeningen vertonen en kapitaal exporteren naar de minder welvarende landen waar de investeringen zullen worden aangemoedigd en het inhaalproces ondersteund . TABEL10 Groei van het BBP en binnenlandse vraag 1985 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) a ) Groei van het BBP EUR 12 2,5 2,6 2,9 3;/2 2=/4 WKS ($) 2,2 2,5 2,2 3;/4 2=/4 Niet-WKS ($) 3,2 3,0 4,3 4 3 b ) Groei van de binnenlandese vraag EUR 12 2,3 3,8 3,8 4 3;/4 WKS ($) 2,1 3,7 3,3 3;/4 2=/4 Niet-WKS ($) 3,0 4,3 5,8 6;/2 4 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie . Sinds 1984 lijkt de ontwikkeling van de relatieve externe posities tussen de aan het wisselkoersmechanisme deelnemende landen en de niet-deelnemers in hoofdzaak geassocieerd te worden met groeiverschillen . De binnenlandse vraag zou gemiddeld voor de vier landen die niet deelnemen aan het wisselkoersmechanisme van 1984 tot 1988 met circa 21 % zijn toegenomen tegenover 13 % voor hun partners in het wisselkoersstelsel .

Wat de lopende tendensen betreft is de zich thans in de verschillende landen in 1989 ontwikkelende groeidynamiek een eerste stap naar een herstel van het evenwicht . De groeiverschillen tussen de landen die deelnemen aan het wisselkoersmechanisme en de niet-deelnemers worden kleiner . Voor de laatstgenoemde groep landen groeit de binnenlandse vraag nog steeds veel sterker dan het BBP, hetgeen er op wijst dat de lopende rekening van de betalingsbalans in termen van constante prijzen zal blijven verslechteren . Anderzijds zullen de lopende rekeningen (in constante prijzen ) van de landen die deelnemen aan het wisselkoersmechanisme, met uitzondering van Italïe, nauwelijks verslechteren of eventueel licht verbeteren . Deze tegenstrijdige ontwikkeling kan worden verklaard door twee factoren : a ) de EMS-landen blijven voordeel ondervinden van een aanhoudende toeneming van invoer van hun partners, wier binnenlands aanbod onder druk komt te staan ten gevolge van een relatief hogere capaciteitsbezetting; b ) de versnelling van de produktieve investeringen in de gehele Gemeenschap en de wereld is bijzonder gunstig voor landen als Duitsland, die vanouds kapitaalgoederen exporteren.

Bij de landen die deelnemen aan het wisselkoersmechanisme heeft de ontwikkeling van de binnenlandse vraag over het algemeen een minder belangrijke rol gespeeld . De toeneming van de binnenlandse vraag in vierlanden, Belgïe, Frankrijk, Duitsland en Nederland, bedroeg tussen 1984 en 1988 van 10,5 % tot 13 %. In Italïe was de toeneming groter ( circa 17 %). In Ierland en Denemarken moest de binnenlandse vraag worden beteugeld ten einde de ernstige situatie op de lopende rekening te verbeteren . Gedurende deze periode bleef de ontwikkeling van de rëele effectieve wisselkoersen van de verschillende landen ten opzichte van hun EMS-partners min of meer stabiel, of speelde zij, met name door de effectieve appreciatie van de wisselkoers van de Duitse mark, een rol bij het weer tot stand brengen van evenwicht op de lopende rekeningen .

Ondanks de duidelijke verschillen bij de posities op de lopende rekening van de betalingsbalansen van de WKS-landen is het wisselkoersmechanisme van het EMS betrekkelijk stabiel gebleven, ten gevolge van kapitaalstromen en een betere cooerdinatie van het monetair beleid, doch dit kan een wijziging ondergaan, afhankelijk van de marktverwachtingen en de reacties op de toenemende onevenwichtigheden . Ten einde het huidige groeitempo in de Gemeenschap echter te handhaven en terzelfder tijd deze onevenwichtigheden te verminderen, is het noodzakelijk dat het groeiproces in de overschotlanden van het EMS en met name in Duitsland in toenemende mate aangezwengeld wordt of blijft door de binnenlandse vraag . Recente economische ontwikkelingen in Duitsland lijken aan te tonen dat dit proces reeds gaande is . Dit zou niet alleen bijdragen tot een vermindering van de onevenwichtigheden op de betalingsbalansen, doch ook het groei-en investeringsproces in deze landen ondersteunen en de stabiliteir binnen het EMS vergroten . Voorts zou de Gemeenschap in staat worden gesteld een grotere bijdrage te leveren aan het proces van internationale aanpassing . B . PROBLEMEN, MOGELIJKHEDEN EN UITDAGINGEN IN DE GEMEENSCHAPSECONOMIE De economische situatie is aanzienlijk verbeterd . Door deze situatie, de gunstigste sinds lange tijd, kreeg de Gemeenschap de kans haar fundamentele doelstellingen, de voorbereiding op 1992, de versterking van de economische en sociale samenhang en de vermindering van de werkloosheid in toenemende mate en sneller te verwezenlijken .

Het programma voor de interne markt zal als zodanig al een sterke impuls geven aan produktiviteit en groei, of doet zulks reeds . Naarmate de ondernemingen zich voorbereiden op nieuwe realiteiten zullen produktiepatronen, plaats en aanwending van de produktiefactoren veranderen . Daarom heerst er, hoewel de uiteindelijke voordelen van 1992 in termen van groei en werkgelegenheid duidelijk positief worden ingeschat, enige bezorgdheid, met name over de overgang naar de voltooiing van de interne markt . Deze onzekerheden zullen beter kunnen worden overwonnen, naarmate de voltooiing van de interne markt vergezeld gaat van een beleid dat duidelijk georïenteerd is op groei en werkgelegenheid, alsmede op een versterking van de economische en sociale samenhang in de Gemeenschap .

1 . Benutting van het potentieel van de interne markt In het afgelopen jaar werd bij het programma ter voltooiing van de interne markt per 1992 aanzienlijke vooruitgang geboekt ten aanzien van : i ) de bewustwording van de omvang in aard van de potentïele economische voordelen welke het biedt alsmede ii ) de wettelijke maatregelen welke voor de tenuitvoerlegging daarvan vereist zijn . De grotere bewustheid en de verwachtingen van de particuliere sector getuigen daarvan .

Er zijn talrijke wetgevende maatregelen genomen . Op financieel gebied heeft de Raad overeenstemming bereikt over een tijdschema en een procedure voor de opheffing van de controle op het kapitaalverkeer in alle Lid-Staten . Ook werd overeenstemming bereikt over de openstelling van de nietlevensverzekeringsmarkt voor grotere risicos . Commissievoorstellen voor het bankwezen zijn ingediend en voorstellen voor de effectenmarkten in voorbereiding . Er is vooruitgang geboekt op het gebied van overheidsopdrachten, diensten in het vervoer en technische normen . Maatregelen voor de harmonisatie van de indirecte belastingen zijn onderwerp van bespreking .

De voltooiing van de grote interne markt is in eerste instantie een enorm programma ter verbetering van de aanbodsvoorwaarden, waarvan het succes een zaak zal zijn van markten en ondernemingen, dat wil zeggen op micro-economisch niveau . Uit in de afgelopen maanden voltooide studies blijkt dat de verwezenlijking van de interne markt tot uiting zal komen in aanzienlijke voordelen voor de Gemeenschap in termen van potentïele groei van het BBP (;). Deze voordelen zullen toegeschreven kunnen worden aan een aantal factoren : geringere produktiekosten ten gevolge van de afschaffing van (;) Met name "De kosten van een niet-verenigd Europa'', studies gepubliceerd in Europese Economie nr . 35, maat 1988, onder de titel "The Economics of 1992 ''.

De handelsbelemmeringen; betere benutting van schaalvoordelen ten gevolge van de grotere omvang van de markt, die ook de ontwikkeling van grotere en derhalve meer concurrerende Europese ondernemingen zal vergemakkelijken; grotereefficïentie van hetbe drijfsleven; minder macht van de monopolies, dynamischere investeringen en innovaties ten gevolge van een grotere concurrentie en budgetaire besparingen ten gevolge van de openstelling van de markten voor overheidsopdrachten .

Deze potentïele voordelen kunnen alleen tot stand komen, indien een rigoureus mededingingsbeleid wordt gevoerd ten einde te waarborgen; i ) dat de positieve effecten van grotere concurrentie niet worden verminderd door steunmaatregelen in subsidies van de Staten en ii ) dat het vrije verkeer van goederen en diensten niet wordt belemmerd door bepaalde ondernemingen die op de markt in een machtspositie verkeren of door groepen ondernemingen die gezamenlijk handelen ten einde de mededinging te beperken .

Wegens hun omvang zullen de micro-economische voordelen aanzienlijke macro-economische gevolgen hebben, die met name afhankelijk zijn van de reacties van ondernemingen en consumenten . De ondernemingen zouden bij voorbeeld, als reactie op lagere inkoopprijzen en een toenemende factorproduktiviteit, hun prijzen voor hun afnemers ( consumenten, ondernemingen of overheidsdiensten ) kunnen verlagen of de lonen verhogen . Zij zouden hun extra winst kunnen gebruiken om hun schulden sneller af te lossen of hun investeringen zelf te financieren . De consumenten zouden op een hoger niveau van rëele inkomsten kunnen reageren door een verhoging van de spaarquote of door een toeneming van het gebruik .

De hierboven vermelde studies bevestigen dat de reacties van de particuliere sector op de voltooiing van de interne markt, met name door een vergroting van de investeringen op middellange termijn, zouden leiden tot een duidelijk hoger teil van het BBP en van de werkgelegenheid en pot een afneming van de inflatie . Veel is echter afhankelijk van de wijze waarop de overheidsautoriteiten reageren op de versoepeling van de macro-economische beperkingen, met name de vermindering van het begrotingstekort, de verbetering van de externe positie en een vertraging van de inflatie . In dit kader lijkt het essentieel dat de budgettaire beleidsruimte die door de interne markt wordt geschapen : i)in de landen waar de budgettaire situatie moeilijk blijft, zal worden gebruikt om het begrotingstekort sneller terug te brengen en ii ) in de andere landen actief zou kunnen worden gebruikt om de aanbod - en vraagvoorwaarden te verbeteren door de belastingdruk te verminderen en meer economisch rendabele overheidsinvesteringen te realiseren .

Op deze wijze kunnen de produktiviteitsstijgingen die het resultaat zijn van de voltooiing van de interne markt op macro-economisch niveau vergezeld gaan van een nog grotere versnelling van de groei van het BBP, zodat de werkgelegenheid zich gunstig kan ontwikkelen . In een dergelijk scenario kan de toeneming van de totale vraag voldoende dynamisch en kunnen de investeringen voldoende rendabel blijven . Betere macro-economische voorwaarden voor groei en de voltooiing van de interne markt zullen elkaar derhalve onderling versterken .

Het zou echter niet dienstig zijn op 1992 te wachten met het bereiken van overeenstemming over het macro-economisch beleid dat de Europese economiëen moeten voeren om hun groeipotentieel te verhogen en een gestage groei te realiseren . Immers :

- Het bedrijfsleven verwerkt de factor "interne markt'' reeds in zijn bedrijfsvoering . Hoe meer het kan vertrouwen op een duidelijke en geloofwaardige vaststelling van het macro-economisch beleid, hoe meer kracht het achter die verwerking zal zetten .

- De herstructurering op bedrijfssectorieel en markt niveau, die reeds gaande is, is noodzakelijk indien de van de interne markt verwachte produktiviteitsstijgingen moeten worden bereikt . In een context van trage groei is het waarschijnlijk dat dit aanvankelijk tot verlies van arbeidsplaatsen kan leiden . Dit risico kan worden voorkomen en nieuwe arbeidsplaatsen kunnen de ten gevolge van de herstructurering verloren gegane ruimschoots compenseren, indien de Gemeenschapseconomie een voldoende dynamische groeitendens blijft manifesteren . De traagheid en het verzet tegen de noodzakelijke herstructureringen zullen gemakkelijker kunnen worden overwonnen, naarmate de verwezenlijking van de doelstelling-1992 resulteert in een toeneming van de werkgelegenheid en een afneming van de werkloosheid . Gezien de in 1988 waargenomen versnelling van groei en werkgelegenheid kan dit probleem met enig optimisme worden bezien; deze groeidynamiek dient op middellange termijn te worden gehandhaafd en versterkt.

Deze verschillende ontwikkelingen in de openbare en de particuliere sector bevestigen dat het programma voor 1992, zoals dit door de Europese Raad van Hannover werd geformuleerd, een punt heeft bereikt waarvan geen terugkeer mogelijk is . De groeiende bewustheid in de particuliere sector moet echter nog steeds worden omgezet in een nog sterkere groei van de investeringen en derhalve van de capaciteit voor een snellere niet inflationaire groei . Verwacht mag worden dat dit het geval zal zijn, indien de overheidsautoriteiten deze verwachtingen ondersteunen door:i ) verdere overeenkomsten in de komende twaalf maanden over verschillende belangrijke reeds ingediende voorstellen in het kader van het programma-1992, ii ) aanvullende maatregelen op verschillende aanverwante gebieden, zoals het structurele, sociale en buitenlandse handelsbeleid, en iii ) ondersteuning voor een consistent, groeigericht macro-economisch beleid .

2 . Naar grotere economische en sociale samenhang De versterking van de economische en sociale samenhang in de Gemeenschap en de verbetering van de levens - en arbeidsomstandigheden van de werknemers zijn doelstellingen van de Gemeenschap, zoals bevestigd door de Europese Akte ( artikelen 130 A en 117 ). Daarom dient bijzondere aandacht te worden besteed aan de regionale en sociale dimensie in het vooruitzicht van de veranderingen die de komende jaren in de Europese economie 2.1 . Vernauwing van de inkomenskloof in de Gemeenschap De inkomenskloof tussen burgers uit de verschillende landen en regio's van de Gemeenschap vormt een ingewikkeld en aaringend probleem . Het enger maken van deze kloof is op zichzelf reeds een van de meer fundamentele economische en sociale doelstellingen van de Gemeenschap . In het verleden is gebleken dat het mogelijk is de tussen de verschillende regio's :n landen bestaande verschillen in het BBP per hoofd, emeten naar de koopkracht, aanzienlijk te verminderen . hissen 1 960 en 1973 werd bij voorbeeld de kloof tussen de vier armste en de vier rijkste landen van de Gemeenschap van Twaalf ongeveer een derde smaller . Na de eerste olieschok werd zij weer breder . Sedert medio 1980 is deze kloof echter weer wat nauwer geworden, vooral dank zij goede groeiresultaten in Spanje en Portugal . Bovendien zijn de verschillen in het BBP per hoofd tussen de diverse regio's binnen bepaalde landen zeer groot . Dergelijke verschillen bestaan in alle landen . In Italïe bij voorbeeld is het BBP per hoofd bijna gelijk aan het communautaire gemiddelde, maar dat van de zuidelijke regio's ligt er 30 % onder terwijl dat van de noordwestelijke regio's er 30 % boven ligt . Onder deze omstandigheden is voor de versterking van de economische en sociale samenhang van de Gemeenschap ook een grotere convergentie tussen de regio's binnen de verschillende landen noodzakelijk in de richting van de hogere BBP-niveaus per hoofd .

TABEL 11 Verhoudingscijfers van het BBP per hoofd ( gemeten naar de koopkracht) in de Gemeenschap (;) 1960 1975 1985 1987 1988 ($) 1989 ($) 4 armste landen (=) in verhouding tot de 4 rijkste landen (%) 0,41 0,64 0,58 0,60 0,61 0,61 4 armste landen in verhouding tot het gemid - delde voor EUR 12 0,52 0,71 0,66 0,67 0,67 0,68 8 rijkste landen in verhouding tot het gemiddel - de voor EUR 12 1,10 1,06 1,08 1,08 1,08 1,08 Indexcijfer van het BBP per hoofd tegen con - stante prijzen ( EUR 12 ) 100 166 200 210 223 (;) Alle statistieken zijn berekend op basis van de huidige twaalf Lid-Staten .

($) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie .

(=) Griekenland, Spanje, Ierland, Portugal .

(%) Desamenstelling van deze groep is veranderlijken hangt af van het niveau van het BBP per hoofd ( gemeten naar de koopkracht ) in het betrokken jaar . Op grond van de ontwikkeling van het BBP en van de bevolkingsgroei kan voor de nabije toekomst slechts een kleine vermindering van de verschillen tussen de gemiddelde inkomens per hoofd worden verwacht . Een extrapolatie van de trends van de laatste jaren, waarbij het effect van de verdubbeling van de Structuurfondsen buiten beschouwing is gelaten, wijst erop dat het gemiddelde BBP per hoofd in de vier armste landen in 1992 nog steeds slechts ongeveer 65 % van het gemiddelde BBP per hoofd in de vier rijkste landen zal bedragen ( tegen 60 % in 1987 ).

Het gemiddelde BBP per hoofd is het belangrijkste, maar niet het enige criterium aan de hand waarvan de mate van economische en sociale samenhang kan worden gemeten . Ook op het gebied van de werkloosheid bestaan belangrijke verschillen, niet alleen tussen de landen van de Gemeenschap maar ook tussen de verschillende regio's . In Spanje en Ierland bij voorbeeld bedraagt de werkloosheid 20 % van de beroepsbevolking in vergelijking met een communautair gemiddelde van 11 % . Voorts is de werkloosheid bijzonder ernstig in bepaalde regio's in Zuid-Italïe en in Midden - en Noord-Europa . Het is ook duidelijk dat een hoge graad van onderbezetting van de beroepsbevolking dikwijls verband houdt met of zelfs de oorzaak is van een lager BBP per hoofd . Het inhaalproces dient derhalve gepaard te gaan met een grotere convergentie in de richting van lagere werkloosheidspercentages .

TABEL 12 Macro-economische indicatoren van het aanpassingsprocess in de armste landen Infaltie ( gezinsverbruik ) Saldo van de lopende rekening van de betalingsbalans in % van het BBP Rëele loonkosten per eenheid produkt ( indexcijfer ) 1981 1988 ( 8 ) 1981 1988 ( 9 ) 1981 1988 ( 10 ) GR 23,4 13;/4 -0,7 -2=/4 100 100,0 E 14,3 4=/4 -2,7 -=/4 100 86,0 IRL 19,6 2 -14,7 2;/2 100 90,5 P 23,3 9;/2 -12,2 0 100 83,8 EUR 4 16,8 6;/4 -4,3 -=/4 100 88,0 EUR 8 11,4 3 -0,4 ;/2 100 94,0 EUR 12 12,1 3;/2 -0,7 ;/2 100 93,2 De minder begunstigde landen, vooral Spanje, Portugal en Ierland, hebben de laatste jaren belangrijke vorderingen op de weg naar aanpassing en consolidering gemaakt, waardoor de kloof sneller smaller zou moeten worden . Ook in Griekenland heeft een aantal gunstige ontwikkelingen plaatsgevonden, maar in mindere mate . Zo ligt de inflatie in Ierland ( 2 % in 1988 ) thans onder het communautaire gemiddelde en in Spanje ( 4,5 %) slechts éen procentpunt erboven . Voor de vier landen te zamen is de inflatie sedert 1981 met 11 procentpunten gedaald : de lopende rekening van de betalingsbalans is nu bijna in evenwicht ( het saldo bedraagt - O,5 % van het BBP ) na een belangrijk tekort ( - 4,3 % van het BBP ) in 1981; de rëele loonkosten per eenheid produkt zijn in belangrijke mate aangepast door een daling van p12 % sinds 1981 in vergelijking met gemiddeld ongeveer 6 % voor de Gemeenschap als geheel .

Uit het besluit van de Europese Raad van Brussel op 1 1 en 12 februari 1988 om de begrotingsmiddelen voor de Structuurfondsen tussen 1987 en 1993 te verdubbelen, blijkt dat de Gemeenschap vastbesloten is een actieve bijdrage te leveren tot het inhaalproces van de minder begunstigde landen en regio's . Vervolgens werd door de Raad een kaderverordening betreffende de taken van de Fondsen, hun doeltreffendheid alsmede de cooerdinatie met de bijstandsverlening door de Europese Investeringsbank goedgekeurd, waarin de belangrijkste beginselen voor de praktische uitvoering zijn vastgesteld ( Verordening ( EEG ) nr . 2052/88 De communautaire middelen kunnen te zamen met een passend macro-economisch en structuurbeleid een belangrijke bijdrage tot de bespoediging van het inhaalproces leveren . De verhoogde Structuurfondsen en de financïele instrumenten zouden in Griekenland, Portugal en Ierland 4-5 % of zelfs meer van het BBP kunnen vormen . In Spanje en Italïe zouden zij een lager percentage van het nationale BBP vertegenwoordigen, maar geconcentreerd op de armste regio's zullen zij toch een ongeveer even hoog percentage van het BBP van deze regio's vormen . Deze kans moet door de begunstigde landen worden aangegrepen . In dit verband is het noodzakelijk, maar niet voldoende, de nodige aandacht te verlenen aan het doeltreffende gebruik en het aanvullende karakter van de programma's bij de allocatie van deze middelen aan prioritaire ontwikkelingsbehoeften .

Op macro -economisch niveau verlicht de communautaire steun de beperkingen waaraan de ontvangende landen ten gevolge van hun betalingsbalanssituatie zijn gebonden . De totale invloed die op de groei op middellange termijn kan worden uitgeoefend, hangt hoofdzakelijk af van het vermogen van de ontvangende landen om particulier kapitaal aan te trekken door een geloofwaardig economisch beleid en door een hoger investeringsrendement, alsmede van de binnenlandse tegenhanger van de verlichting van de externe beperkingen . Indien deze tegenhanger wordt gevonden in een toeneming van het aandeel van het verbruik in het BBP in de betrokken landen, zal het totale effect beperkt zijn en zal de kans om de geboden mogelijkheden volledig te benutten, worden gemist . Indien echter de macro-economische tegenhanger van de verhoging van de communautaire middelen wordt gevormd door een equivalente verhoging van het investeringsaandeel en een verhoogde doeltreffendheid van de investeringen, zal de verdubbeling van de Structuurfondsen het verwachte effect opleveren . In werkelijkheid zijn micro - en macro-economische gedragingen van elkander afhankelijk . Ondernemingen zullen niet geneigd zijn meer te investeren, tenzij de rentabiliteit ( en derhalve ook de produktiviteit ) hoog is; anders zouden de verhoogde overdrachten hoofdzakelijk leiden tot een substitutie van financieringsbronnen . Evenzo schept een dynamisch klimaat me lijkheden voor produktievere investeringen en een beter rendement .

Door de verlichting van de beperkingen aan de financiering schept de verdubbeling van de Structuurfondsen de eerste voorwaarde voor een duurzame voortzetting van het inhaalproces . Het is derhalve noodzakelijk dat de minder begunstigde landen een doortastend aanpassingsbeleid blijven voeren ten einde de hen toegewezen middelen optimaal te benuzten om de economische ongelijkheden te vermindeen .

2 . 2 . De sociale dimensie van de interne markt let economische inhaalproces moet gepaard gaan met een sociaal inhaalproces, met behoud van de fundamentele sociale verworvenheden in de rijkere landen . Naast de regionale aspecten is aldus de sociale dimensie van de interne markt essentieel . In dit opzicht zijn drie elementen van belang : i ) de sociale gevolgen van de voltooiing van de interne narkt : ii ) de convergentie bij de verbetering van de levens - en arbeidsomstandigheden van de werknemers ( artikel 117 van met EEG-Verdrag ); iii ) de sociale dialoog .

De produktiviteitsstijging die uit de voltooiing van de interne markt zal voortvloeien, zal ook structurele veranderingen in de markten en de ondernemingen tot gevolg hebben . Bij het te voeren beleid moeten de sociale gevolgen van deze herstrucurering in aanmerking worden genomen . In dit verband zijn investeringen in de beste hulpbron waarover de Gemeenschap beschikt, de mensen, van essentieel belang . Een grotere nadruk op beroepsopleiding en opleiding binnen het bedrijf zal de werknemers beter in staat stellen het hoofd te bieden aan deze veranderingen en zal het voor de werklozen gemakkeljker maken weer werk te vinden .

De voltooiing van de interne markt zal leiden tot een intensievere mededinging tussen ondernemingen in landen net zeer verschillende sociale en arbeidsvoorwaarden . Deze veerschillen komen grotendeels overeen met even ver uiteenopende niveaus van produktiviteit en kapitaalefficiency . Onder deze omstandigheden is het van essentieel belang eerst de economische voorwaarden te scheppen die zullen leiden tot een opwaartse convergentie van de sociale voorwaarden . De lagere rëele lonen en de minder kostbare sociale regelingen inde minder ontwikkelde landen zijn relatieve voordelen die hen in staat stellen hun achterstand verder in te halen. Voorts zullen minimumnormen voor de gezondheid en de veiligheid op het werk en het nastreven door de Lid-Staten overeenkomstig artikel 118 A van het EEG-Verdrag van een harmonisatie op dit gebied, met behoud van de reeds bestaande verbeteringen, bijdragen tot betere arbeids - en levensomstandigheden en tot de voorkoming van distorsies in de mededinging tussen ondernemingen uit verschillende Lid-Staten . In dit verband dient tevens te worden gestreefd naar een grotere mobiliteit van de werknemers met behoud van verworven voordelen en andere rechten bij verandering van betrekking .

De versterking van het sociale contract op ondernemingsniveau kan impliceren dat de werknemers bij het beheer van hun bedrijf worden betrokken en delen in de winst uit hogere produktiviteit, dat het management op bredere leest wordt geschoeid en dat voor een beter arbeidsklimaat wordt gezorgd . In dit verband moet worden gelet op de voordelen die kunnen voortvloeien uit de aanvaarding door ondernemingen op vrijwillige basis van het statuut van de Europese vennootschap, dat vennootschappen in staat stelt over de grenzen heen te opereren zonder het bestaande vennootschapsrecht te schenden en dat voorziet in regelingen betreffende de medezeggenschap van werknemers in de betrokken landen .

In het kader van de sociale dialoog op communautair niveau hebben de sociale partners de laatste paar jaren bij verscheidene gelegenheden hun steun gegeven aan de algemene stimulering van de economische politiek van de Gemeenschap . Deze overeenkomst vormt een kostbare verworvenheid . Deze consensus moet nu worden versterkt om de resterende taken met succes te voltooien . Als bepaald in artikel 3 van Richtlijn 74/121/EEG van de Raad van 18 februari 1974 betreffende de stabiliteit, de groei en de volledige werkgelegenheid in de Gemeenschap ( 11 ) dienen de Regeringen van de Lid-Staten overeenkomstig hun eigen voorschriften met de vertegenwoordigers van de grote economische en sociale groepen overleg te plegen over de hoofdlijnen van de economische politiek . De bijdrage van de sociale partners op het gebied waarvoor zij bevoegd zijn, is van essentieel belang voor de totstandbrenging van de sociale dimensie van de interne markt .

Harerzijds zal de Commissie blijven bijdragen tot de ontwikkeling van de dialoog tussen de sociale partners op Europees niveau, hetgeen overeenkomstig artikel 118 B van het EEG-Verdrag, zoals gewijzigd bij de Europese Akte, tot contractuele betrekkingen kan leiden, als werkgevers en werknemers zulks wenselijk achten . In dit verband zou een nauwere samenwerking tussen de sociale partners in grensregio's in verschillende Lid-Staten een bemoedigende eerste stap in de richting van een bewustwording van de Europese dimensie in de betrekkingen tussen werkgevers en werknemers kunnen zijn .

3 . Naar meer werkgelegenheidsschepping De werkloosheid blijft de grootste uitdaging voor de Gemeenschap . In de jaren zeventig trad meer dan een verdubbeling op : van 2,8 miljoen werknemers in 1973 tot 7,1 miljoen in 1979 ( van 2,4 tot 5,2 % van de beroepsbevolking ). Tussen 1979 en 1985 deed zich weer een verdubbeling voor, ditmaal, ondanks een geringe daling in 1988, tot 15,4 miljoen personen of 11,3 % van de beroepsbevolking ( zie tabel 5 in deel A, punt 2 ). De langdurige werkloosheid blijft bovendien toenemen en bedraagt nu reeds meer dan 50 % van de totale werkloosheid . De jeugdwerkloosheid ligt in de Gemeenschap gemiddeld nog boven de 20 %.

Dank zij het hogere netto-aanbod van arbeidsplaatsen begon in 1987 een geleidelijke ommekeer in de trend van de werkloosheid, die al meer dan twee decennia in stijgende lijn ging; daarbij deden zich echter grote verschillen voor tussen de Lid-Staten .

Sinds het einde van 1985 bereikte de jaarlijkse werkgelegenheidsschepping in de Gemeenschap per hoofd van de bevolking een recordniveau ( bijna 1 %). De tewerkstelling is echter minder in omvang toegenomen, aangezien een groot deel van de stijging gebeurde in de vorm van deeltijdbanen . In 1988 blijft de werkgelegenheidsschepping boven het communautaire gemiddelde in landen als Spanje ( 2,6 %), het Verenigd Koninkrijk ( 1,9 %), Luxemburg ( 1,7 %) en Portugal ( 1,7 %). De duurzamere en meer constante groei ( dan die van de jaren zevendig ) schept dus ook nog meer werkgelegenheid .

TABEL13 Groei en werkgelegenheid ( gemiddelde jaarlijkse mutatie in %) 1973/1960 1975/1973 1979/1975 1984/1979 1985 1986 1987 1988 (;) 1989 (;) EUR 12 BBP 4,8 0,4 3,4 1,2 2,5 2,6 2,9 3,4 2,8 Beschaeftigung 0,3 -0,4 0,3 -0,5 0,6 0,8 0,9 1,1 0,9 VS BBP 4,0 -0,9 4,1 2,4 3,1 3,0 3,4 3,9 2,3 Werkgelegenheid 1,9 -0,5 3,6 1,3 2,4 1,7 2,6 2,3 1,6 Japan BBP 9,6 0,7 5,1 3,9 4,5 2,4 4,2 5,6 3,8 Werkgelegenheid 1,3 -0,1 1,0 0,9 0,7 1,0 1,0 0,8 (;) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie . Deze resultaten zijn niettemin nog onbevredigend in ten minste twee opzichten, namelijk : i ) in vergelijking met die van de andere industrielanden en ii ) in vergelijking met de naoorlogse ontwikkeling in Europa zelf . In de Verenigde Staten en Japan bij voorbeeld werden voldoende banen geschapen om de werkloosheid te handhaven of terug te brengen op vrijwel het niveau van tien jaar geleden vóor de tweede olieschok . Naar internationale maatstaven gemeten heeft Europa derhalve nog een lange weg af te leggen .

Terwijl andere industrielanden een situatie van volledige werkgelegenheid naderen, wijst een extrapolatie van de groeitrend van de jaren vóor 1988 erop dat de werkloosheid in de Gemeenschap in 1992 niet veel lager dan een tiende van de beroepsbevolking zou zijn . Werkloosheid betekent dat de hulpbron arbeid onvolledig wordt benut . Deze huIpbron moet worden veranderd in een basis voor de groei zoals in de naoorlogse periode het geval was . Ongeveer 15-18 miljoen in de landbouw werkzame personen met een lage marginale produktiviteit en lage inkomens gingen over naar de industrie en de diensten, waar ze beter werden betaald . Dank zij de snelle inkomensgroei en de sterke ontwikkeling van de handel en de innovatie werd de daaruit voortvloeiende kapitaalaccumulatie omgezet in meer banen, een grotere vraag en een nog snellere groei .

De ontwikkeling van de werkloosheid is bëinvloed door veranderingen in de demografische situatie en de participa - tiegraad . Deze twee factoren hebben zich in tegengestelde richting ontwikkeld . Enerzijds is de jaarlijkse toeneming van de bevolking in de produktieve leeftijd ( 15-64 jaar ) gedaald van 1 % in het begin van de jaren tachtig tot 0, 25 % thans, maar in de nabije toekomst zal deze toeneming nog blijven bijdragen tot een groeiend aanbod van arbeidskrachten . Anderzijds is de participatiegraad van de bevolking in de produktieve leeftijd in de Gemeenschap tussen 1975 en 1985 over het geheel genomen gedaald van 64,4 % tot 63,3 % ten gevolge van een duidelijke teruggang in de participatie van mannen van 87,5 % tot 80,8 %, die de geleidelijke toeneming van de deelneming van vrouwen van 45,3 % tot 49,0 % meer dan compenseerde . Aldus heeft de daling van de totale participatie de stijging van de werkloosheid enigszins afgeremd . De laatste jaren lijkt de deelneming van mannen zich echter te hebben gestabiliseerd, terwijl die van vrouwen schijnt te blijvert stijgen . De totale participatie is zich dus aan het herstellen . Dit is een positiefverschijnsel, maar het maakt de vermindering van de werkloosheid in de Gemeenschap moeilijker .

De participatiegraad loopt van Lid-Staat tot Lid-Staat sterk uiteen; hij varieert van 53 % in Nederland tot meer dan 83 % in Denemarken . Dit is grotendeels toe te schrijven aan de enorme verschillen in de deelnemingsgraad van vrouwen, waarbij Spanje met slechts 34 % en Denemarken me voor de Gemeenschap als geheel geraamde participatiegraad van 64,25 % in 1988 veel lager dan in andere industrielanden ( bij voorbeeld 72,5 % in Japan, 76 % irt de VS, 82,25 % in Zweden en gemiddeld 70,25 % in de OESO ( 12 )).

Dit alles wijst erop dat er op het gebied van het aanbod van arbeidskrachten een belangrijk potentieel voor een snellere en duurzame groei in de Gemeenschap voorhanden is . De toeneming van de werkgelegenheid in het algemeen en vooral de groeiende bereidheid van vrouwen om te gaan werken, zouden ook een bredere basis kunnen verschaffen voor de verdeling van de fiscale en de sociale lasten, die op middellange en lange termijn steeds zwaarder zullen worden ten gevolge van de veroudering van de bevolking van de Gemeenschap . Opdat dit potentieel volledig zou worden benut, moet uitbreiding van de werkgelegenheid centraal staan in de economische politiek van de Gemeenschap .

Voor een beoordeling van de recente ontwikkelingen op de communautaire arbeidsmarkt moeten meer in het bijzonder drie punten onder de aandacht worden gebracht .

Ten eerste gaat het proces van sectorïele verandering voort . De werkgelegenheid in de landbouw loopt verder terug en vormt thans nog slechts 8 % van de totale werkgelegenheid in de Gemeenschap . Ook in de industrie is de werkgelegenheid al meer dan tien jaar voortdurend gedaald . Door het hogere groeipercentage lijkt hier thans een einde aan te zijn gekomen . De huidige uitbreiding van de netto-werkgelegenheid is echter nog vrijwel uitsluitend van de dienstensector afkomstig .

TABEL 14 Werkgelegenheidsschepping per sector in de Gemeenschap 1974 (;)/ 1958 1986/1974 1987 1988 ($) 1989 ($) Aandeel in de totale werkgelegenheid in 1958 1974 1986 Landbouw -4,4 -3,0 -2,0 : : 22,8 11,5 8,1 Industrie 0,5 -1,7 -0,0 0,2 0,2 39,1 39,5 32,5 Diensten 1,7 1,6 2,1 : : 38,1 49,0 59,4 Totaal 0,2 -0,1 0,9 1,1 0,9 100 100 100 (;) EUR 5 : Belgïe, Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italie .

($) Ramingen september/oktober 1988 van de diensten van de Commissie . Ten tweede is de deeltijdarbeid aanzienlijk toegenomen en deze tendens zet zich voort . Het aandeel van het deeltijdwerk in de totale werkgelegenheid is gemiddeld voor de Gemeenschap als geheel toegenomen tot ongeveer 14 % . De laatste paar jaren was drie vierde van de in de Gemeenschap gecrëeerde netto-werkgelegenheid part-time . Door recente informatie over Spanje wordt bevestigd dat een nog hoger percentage van de sinds begin 1987 geschapen nieuwe werkgelegenheid wordt gevormd door deeltijdbanen . De toeneming van het werken in deeltijd, voor zover dit op basis van vrijwilligheid gebeurt, wijst op een gezonde arbeidsmarkt . Voor zover het echter onvrijwillig is ( 13 % van alle parttimers volgens de in 1986 onder de werknemers in de Gemeenschap gehouden enquête ) wijst het op een zekere mate van onderbezetting .

In de derde plaats wordt een indicator van de voortgang in de richting van een gezondere arbeidsmarkt in de Gemeenschap gevormd door de relatieve ontwikkeling van de rëele loonkosten per hoofd en de produktiviteit ( rëele loonkosten per eenheid produkt ). In de Gemeenschap is dit verhoudingscijfer sedert 1981 gemiddeld met meer dan 6 % gedaald . Deze daling was bijzonder groot in de armste landen ( behalve voor Griekenland, zie deel B, punt 2 . l ). TABEL 15 Rëele loonkosten per eenheid produkt (;) ( Indexcijfer 100 in 1981 ) 1960 1973 1981 1988 ($) 1989 ($) EUR 12 96,0 97,0 100 93,2 92,8 EUR 4 (=) 92,5 94,3 100 88,0 87,7 EUR 8 (=) 95,5 97,1 100 94,0 93,5 (;) Reeleloonkosten per hoofd gedeeld door de produktiviteit(BBP gedeeld door hettotale aantal werknemers ).

($) Aamingcn scptember/oktober 1988 van de diensten van de Commissie .

(=) EUR 4 : Griekenland, Spanje, Ierland, Portugal; EUR 8 : overige Lid-Staten .

(;) OESO, Economic Outlook, juni 1988 . Deze ontwikkeling van de rëele loonkosten per eenheid produkt is gunstig om verschillende redenen . Ten eerste wordt hierdoor de rentabiliteit van vaste activa bevorderd, hetgeen een eerste vereiste voor een hogere investeringsneiging vormt . De in tabel 15 aangegeven daling van de rëele loonkosten per eenheid produkt impliceert ook dat het aandeel van de winst in de toegevoegde waarde zich zeer gunstig heeft ontwikkeld, hetgeen echter niet wijst op een evenredige stijging van de rentabiliteit . Aangezien tegenwoordig een grotere hoeveelheid kapitaal per werknemer vereist is, is de rentabiliteit van het kapitaal nog niet terug op het niveau van de jaren zestig, een tijdperk van bijna volledige werkgelegenheid in de Gemeenschap .

Ten tweede ontwikkelt het rendement van kapitaal in verhouding tot dat van arbeid zich in een zodanige richting, dat de tendens om arbeid te vervangen door middel van kapitaalintensieve investeringen wordt afgeremd . Terwijl bij voorbeeld tussen 1960 en 1974 een gemiddelde jaarlijkse groei van de hoeveelheid kapitaal met meer dan 5 % gepaard ging met een netto-werkgelegenheidsschepping van O,3 % , was dit respectievelijk 3 % en -O,3 % tussen 1974 en 1983 en 2,3 % en O,7 % na 1983 . De gematigde rëele loonstijging van de jaren tachtig heeft aldus vrucht afgeworpen . Voor een verdere bespoediging van de werkgelegenheidsschepping moet deze loonontwikkeling worden voortgezet in een mate die van Lid-Staat tot Lid-Staat kan verschillen .

Het werkscheppende karakter van de investeringen zou voorts kunnen worden verbeterd door een hogere kapitaalproduktiviteit in combinatie met een lager niveau van de verhouding kapitaal/arbeid sterker te stimuleren . Een hogere kapitaalproduktiviteit zou ertoe bijdragen capaciteitsproblemen te vermijden in sectoren waar de vraag reeds groot is . Tevens zou hierdoor het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen worden versterkt en aldus een nog grotere vraag worden gecrëeerd . In sectoren en ondernemingen waar de vraag bijzonder groot is, zou dit bij voorbeeld kunnen worden bereikt door de uitrusting dagelijks langer in bedrijf te houden, waardoor er meer arbeid per eenheid kapitaal zou kunnen worden ingezet . De huidige beperkingen op bedrijfs - en openingstijden, zoals die door de wet en door collectieve arbeidsovereenkomsten worden opgelegd, zouden plaats moeten maken voor een meer flexibele benadering . Hoe dit precies zou moeten gebeuren, zou moeten worden bepaald door middel van pragmatische gedecentraliseerde onderhandelingen tussen de sociale partners . De kostendalingen die uit de langere bedrijfstijden van de uitrusting zouden voortvloeien, zouden deels kunnen worden gebruikt om de werknemers compensatie te verlenen voor minder aantrekkelijke werktijden, terwijl tevens de individuele arbeidstijd zou kunnen worden verminderd zonder gevolgen voor het totale kostenniveau . Hierdoor zou de groei in sterkere mate werkgelegenheidsbevorderend werken .

Er is nog steeds geen twijfel mogelijk over de beleidskoers die moet worden gevolgd om de hoge werkloosheid in de Gemeenschap met succes te bestrijden . Momenteel bieden de gunstigere economische resultaten een goede gelegenheid om over te gaan tot aanpassingen die noodzakelijk zijn om de hogere groete realiseren en beter bestand tegen mogelijke schokken te maken . De voorwaarden voor meer werkscheppende groei en investeringen moeten echter verder worden verbeterd in de lijn van de communautaire samenwerkingsstrategie voor meer groei en werkgelegenheid ( 13 ).

Op macro-economisch niveau moeten de voorwaarden voor een verdere stijging van de rentabiliteit en een duurzame voortzetting van de werkscheppende investeringen verder worden versterkt . In dit verband blijven gematigde rëele loonstijgingen in combinatie met de nu gunstiger vooruitzichten voor de vraag onontbeerlijk. Op micro-economisch niveau is het structuurbeleid van essentieel belang voor de verbetering van het aanpassingsvermogen van de goederen -, diensten -, kapitaal - en arbeidsmarkten, voor de bevordering van het ondernemersinitiatief en aldus voor de verhoging van de efficiency van de communautaire economiëen . De opheffing van onnodige administratieve barrières, vooral wanneer zij een belangrijke verbetering van de werkgelegenheidssituatie in de weg staan, heeft hoge prioriteit . Om de fundamentele rechten op het gebied van sociale zekerheid, sociale bescherming en arbeidsvoorwaarden niet in gevaar te brengen, moet voldoende aandacht aan de sociale dimensie worden besteed en moet het structurele aanpassingsproces gepaard gaan met een brede sociale dialoog(zie deel B, punt 2 . 2 ). Nu bepaalde groepen werklozen het contact met de arbeidsmarkt dreigen te verliezen en de structurele verandering blijft doorgaan, is het bovendien vooral noodzakelijk geworden de arbeidsgeschiktheid onder de loep te nemen ( zie deel C, punt 1 ).

Als het hierboven beschreven macro - en micro-economisch beleid volledig wordt uitgevoerd en de interne markt wordt voltooid, zou de Gemeenschap de kans hebben de groei van 1988 ( ongeveer 3,5 %) om te zetten in een duurzame groeitrend op middellange termijn in dezelfde orde van grootte of zelfs nog beter . Indien dit zou kunnen worden bereikt, zou de werkgelegenheid in de Gemeenschap met ongeveer 1,5 % per jaar kunnen toenemen . Een dergelijke uitbreiding van de werkgelegenheid zou - ondanks een nog toenemend aanbod van arbeidskrachten ten gevolge van demografische factoren en een stijgende participatiegraad voldoende zijn om de werkloosheid in de Gemeenschap met ongeveer 1 procentpunt per jaar te verminderen .

C . OP GROEI EN VERGROTING VAN HET VERTROUWEN GERICHT BELEID De heropleving van de investeringen die thans plaatsvindt vergroot de kans dat de doelstelling van een duurzame, niet inflatoire en werkgelegenheidscheppende groei zal worden verwezenlijkt . De huidige gunstige ontwikkeling dient de komende maanden te worden versterkt . In sommige opzichten verschilt de situatie echter van land tot land . In enige landen overtreft de buitenlandse vraag het binnenlandse aanbod met als gevolg inflatoire spanningen en/of een (;) Zie economische jaarverslagen 19 verslechtering van de externe positie . Onder deze omstandigheden is het van belang dat de economische groei tot een meer adequaat niveau wordt teruggebracht . De landen met tot dusver een tragere en zwakkere groei en betere voorwaarden voor een binnenlandse expansie zouden nu de leiding moeten nemen . Dat zal eveneens bijdragen tot een herstel van het betalingsbalansevenwicht van de verschillende landen .

1 . Structuurbeleid en arbeidsmarktbeleid Structuurbeleid is op zichzelf noodzakelijk om het aanpassingsvermogen en de produktiviteit van de economiëen van de Gemeenschap te verbeteren en daarmee een niet inflatoire stijging van produktie en werkgelegenheid te bestendigen, zonder dat aan de sociale en milieudoelstellingen van de Gemeenschap te kort wordt gsdaan. Maatregelen om te komen tot een grotere flexibiliteit zijn niet erop gericht sociale verworvenheden af te breken, maar meer werkgelegenheid te scheppen . Bovendien dient structuurbeleid de voltooiing van de interne markt te vergezellen, ten einde te verzekeren dat alle positieve gevolgen daarvan werkelijk optreden .

Het mededingingsbeleid moet krachtig ten uitvoer worden gebracht door een strenge toepassing van de wettelijke voorschriften, het invoeren van controle op concentraties met een communautaire dimensie en een strikt toezicht op steunmaatregelen van de Staten . Voorts dienen de overheidssector en de particuliere sector op niet discriminerende wijze te worden behandeld . In dit verband is een volledige doorzichtigheid van de betrekkingen tussen overheidsondernemingen en de Staat gewenst .

Onderzoek, ontwikkeling en verbetering van de technologische concurrentiepositie van Europese ondernemingen blijven nadrukkelijk aandacht vragen . De Gemeenschap vervult hier een bijzondere rol, daar zij de activiteiten van de Lid-Staten op het gebied van onderzoek bevordert en cooerdineert en een eigen Europese benadering van onderzoek en technologie gestalte geeft door samenwerkingsprojecten op communautaire schaal in tal van sectoren, met name op het gebied van de informatie - en communicatietechnologiëen Esprit II en Race, te steunen . In het bijzonder wordt gestreefd naar een versterking van de technologische basis van de interne markt . Wat dat betreft is het in september 1987 aangenomen Kaderprogramma voor onderzoek ( 1987-1991 ) een succes . Een jaar na de goedkeuring van dit programma blijkt reeds duidelijk dat onderzoek en technologische ontwikkeling in de Gemeenschap een nieuwe impuls hebben ontvangen . Op het stuk van de financiering is van de specifieke uitvoeringsprogramma's al meer dan 90 % bij de Raad ingediend en meer dan 50 % goedgekeurd .

De Commissie is ook van plan haar beleid ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen, zoals omschreven in haar in november 1986 door de Raad goedgekeurde actieprogramma, voort te zetten . Met het oog op een verdere verbetering van de informatie van de betrokken ondernemingen over Europese aangelegenheden ( wetgeving, normen, aanbestedingen, onderzoekprojecten ) bereidt zij, te zamen met de Lid-Staten, een uitbreiding van het succesrijke project van de "EG-adviescentra'' voor . Samenwerking van kleine of middelgrote ondernemingen over de grenzen heen wordt ondersteund .

De voltooiing van de interne markt zal waarschijnlijk tot een aanzienlijke toeneming van de vraag naar vervoer leiden . Het goederenverkeer mag niet worden belemmerd door een tekort aan vervoer - en communicatiemogelijkheden binnen de Gemeenschap . Bovendien moeten de verbindingen tussen de perifere regio's en het centrum van de Gemeenschap worden verbeterd . Bij haar streven om de ontwikkeling van de communautaire vervoersinfrastructuur op middellange termijn te bevorderen (;) richt de Commissie zich daarom vooral op projecten die voor het proces van de voltooiing van de interne markt van bijzondere betekenis zijn . Daartoe heeft zij bij de Raad een voorstel voor een verordening ingediend "betreffende de tenuitvoerlegging van een actieprogramma op het gebied van de vervoersinfrastructuur met het oog op de verwezenlijking van de gëintegreerde vervoersmarkt in 1992'' ($). De voorgestelde verordening behelst de invoering van een "Verklaring inzake Europees belang'' voor vervoersinfrastructuurprogramma's, waardoor deze programma's ten aanzien van de financïele instrumenten van de Gemeenschap prioriteit zouden krijgen en het aantrekken van particulier kapitaal zou worden vergemakkelijkt .

Een dergelijke verklaring is ook een kernpunt van de voorstellen van de Commissie tot het ontwikkelen van nieuwe financieringsinstrumenten . Om bij te dragen tot de verwezenlijking van omvangrijke Europese infrastructuurprojecten en te dien einde de markten ertoe te bewegen de benodigde financïele middelen beschikbaar te stellen, heeft de Commissie een gewijzigd voorstel voor een "beschikking van de Raad betreffende de financiering van grote infrastructuren van Europees belang'' (=) ingediend, een voorstel waarmee het Europese Parlement en het Economisch en Sociaal Comite hun instemming hebben betuigd en dat thans nog bij de Raad in behandeling is .

Een gunstige factor voor deze plannen is dat de Europese Investeringsbank ( EIB ) zich in sterkere mate bereid toont belangrijke Europese infrastructuurinvesteringen volledig te steunen . Een treffend voorbeeld daarvan was de toezegging van de EIB in september 1987 om voor het Kanaaltunnelproject leningen ten bedrage van 1,4 miljard Ecu te verstrekken .

Op langere termijn berusten de verwachtingen voor Europa op het intellectuele en technologische potentieel van zijn bevolking en vooral van de jongere generatie . Investeringen in menselijk kapitaal in het algemeen en in onderwijs en beroepsopleiding in het bijzonder moeten derhalve voor alle Lid-Staten hoog op de agenda staan . Beroepsopleiding is een van de bronnen waaraan de Duitse economie haar kracht ontleent; het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk getroosten zich grote inspanningen op dit gebied . Het is noodzakelijk dat ook in alle andere Lid-Staten de eerstvolgende jaren ter zake substantïele maatregelen worden getroffen, zoveel mogelijk met steun van de Gemeenschap .

(;) Uitgangspunten zijn aan