Beschikking van de Commissie

van 11 december 2002

betreffende de staatssteun die Duitsland voornemens is te verlenen ten gunste van BMW AG te Leipzig

(kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 4830)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/373/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Op 3 december 2001 heeft Duitsland de Commissie in kennis gesteld van een voorgenomen steunmaatregel ten behoeve van Bayerischen Motorenwerke AG (BMW). De Commissie heeft bij brief van 16 januari 2002 om nadere inlichtingen verzocht, welke op 20 februari 2002 door Duitsland werden verstrekt.

(2) Bij brief van 3 april 2002 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit om ten aanzien van deze steunmaatregel een formele procedure in de zin van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden. Bij brief van 17 mei 2002 heeft Duitsland zijn opmerkingen over de inleiding van de procedure kenbaar gemaakt.

(3) Het besluit tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen van 30 mei 2002 bekendgemaakt(2). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregel te maken. Op 3 juli 2002 heeft de Commissie een reactie van de Franse autoriteiten ontvangen. Zij heeft deze ter kennis van Duitsland gebracht en heeft bij brief van 16 augustus 2002 diens opmerkingen hieromtrent ontvangen.

II. BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGEL

A. Het project en de voorgenomen steunverlening

(4) BMW is van plan om in Leipzig een nieuwe fabriek te bouwen voor de productie van personenauto's, waarmee subsidiabele investeringen van circa 1204,9 miljoen EUR (netto actuele waarde) zijn gemoeid. In de nieuwe fabriek zal aanvankelijk de [...](3) BMW 3-serie worden geproduceerd, maar op de middellange en lange termijn zullen hier mogelijk ook andere modellen in productie worden genomen. Het plan zal naar verwachting ongeveer 5400 rechtstreekse arbeidsplaatsen opleveren.

(5) Begunstigde van de steun is BMW. De beoogde steunverlening beloopt volgens de kennisgeving een bedrag van in totaal 418,6 miljoen EUR (netto actuele waarde). De steun moet worden verleend in het kader van de Gemeinschaftsaufgabe "Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur (GA)" - 30. Rahmenplan (steunregeling ter verbetering van de regionale economische structuur - 30e kaderplan) en uit hoofde van de "Investitionszulagengesetz 1999" (wet investeringspremies 1999). De steunintensiteit van het project komt hiermee op 34,74 %.

(6) De Commissie heeft Leipzig op de steunkaart 2000-2003 aangewezen als regionale steunzone ex artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Voor Leipzig, dat in structureel opzicht als een relatief "sterke" regio binnen de nieuwe Duitse deelstaten is aangemerkt, is het regionale steunplafond voor grote ondernemingen vastgesteld op 28 %. Op verzoek van een deelstaat (in casu Saksen) en met instemming van de desbetreffende nationale GA-subcommissie voor regionale bijstandsverlening, mag het steunplafond voor grote ondernemingen in dergelijke regio's echter worden opgetrokken tot 35 % brutosubsidie-equivalent (BSE). Duitsland heeft verklaard dat aan deze voorwaarden is voldaan en heeft daarbij de desbetreffende notulen van de ter zake bevoegde commissie voorgelegd.

(7) Volgens Duitsland zou het Tsjechische Kolin het beste alternatief voor Leipzig zijn als locatie voor de uitvoering van het investeringsproject. Naar aanleiding van een openbare oproep van BMW tot het indienen van blijken van belangstelling voor de vestiging van de nieuwe fabriek werd van circa 250 locaties een vragenformulier met de voornaamste selectiecriteria ontvangen. Onder de inschrijvingen werden na een uitgebreide procedure de vijf aantrekkelijkste locaties geselecteerd (Augsburg in Beieren, Arras in Frankrijk, Leipzig in Saksen, Kolin in Tsjechië en Schwerin in Mecklenburg-Voorpommeren). Deze locaties werden gedurende enkele maanden uitvoerig onderzocht en op hun waarde beoordeeld, terwijl met de bevoegde autoriteiten onderhandelingen werden geopend over de sluiting van concrete contracten voor de grondaankoop en de vestiging van de fabriek. Uiteindelijk werd Leipzig [...](4) in Duitsland en Kolin [...](5) in het buitenland aangewezen. Op 18 juli 2001 sprak de BMW-directie zich uit voor Leipzig.

B. Het besluit tot inleiding van de procedure

(8) De Commissie heeft besloten tot inleiding van de procedure op grond van de navolgende overwegingen.

(9) Om te beginnen stelde zij vast dat voor de locatie Leipzig een kostennadeel van 591,4 miljoen EUR (netto actuele waarde) was berekend. Bij een beoogd steunbedrag van 418,6 miljoen EUR (netto actuele waarde) zou BMW zelf nog 172,8 miljoen EUR moeten bijleggen, wanneer de productie in Leipzig zou worden gevestigd. De Commissie betwijfelde dan ook of de regionale handicap van Leipzig daadwerkelijk zo hoog was als opgegeven.

(10) Ten aanzien van de omvang van de regionale handicap volgens de uitgevoerde kosten-batenanalyse (hierna: KBA), was de Commissie ten eerste van mening dat voor de locatie Kolin bepaalde risico's met betrekking tot het merkimago en de aanloopfase van de productie, inclusief de integratie van een toeleveringsnet, een nadere analyse en kwantificering behoefden. Duitsland werd dan ook verzocht een raming te maken van de aan deze risico's verbonden kosten.

(11) Ten tweede betwijfelde de Commissie of de in de KBA toegepaste convergentiefactor voor de loonkosten wel hoog genoeg was om rekening te kunnen houden met de arbeidsmarktontwikkeling na de uitbreiding. In de KBA wordt een lagere reële convergentiefactor aangehouden dan door de Commissie in vergelijkbare gevallen is toegepast (5 % per jaar).

(12) Ten derde had de Commissie twijfels over de ramingen van het aantal werknemers op beide locaties. Hoewel de productiviteit in Kolin lager is dan in Leipzig, werd gedurende de referentieperiode in de KBA voor Leipzig een hoger werknemersaantal aangehouden dan voor Kolin.

(13) Ten slotte vroeg de Commissie zich af of voor beide locaties wel alle noodzakelijke opleidingsprogramma's in aanmerking waren genomen gedurende de referentieperiode van de KBA, te weten vijf jaar vanaf het opstarten van de productie.

III. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

(14) Naar aanleiding van het besluit tot inleiding van de procedure hebben de Franse autoriteiten bij de Commissie opmerkingen ingediend, waarin de bezwaren van de Commissie, met name ten aanzien van de regionale handicap van Leipzig in vergelijking met Kolin, grotendeels werden onderschreven. De Commissie stelt vast dat deze opmerkingen op 3 juli 2002 zijn ontvangen, dat wil zeggen na het verstrijken van de hiervoor gestelde termijn van een maand. Frankrijk heeft niet om verlenging van deze termijn verzocht noch gegronde argumenten daarvoor aangevoerd. De door Frankrijk gemaakte opmerkingen zijn dan ook niet formeel in de beoordeling van de Commissie betrokken. Duitsland verklaarde in zijn reactie op de Franse opmerkingen het standpunt van de Commissie te onderschrijven.

(15) De Franse autoriteiten wezen erop dat steunverlening van een dergelijke omvang de mededinging tussen BMW en de andere Europese autofabrikanten zou verstoren. Met name Franse autofabrikanten zouden hiervan de dupe zijn, omdat BMW het op de Franse markt zou hebben voorzien en in hetzelfde marktsegment zou opereren als de Franse fabrikanten. De steun voor de fabriek in Leipzig zou geen compensatie voor een regionale handicap vormen en derhalve niet gerechtvaardigd zijn. Om deze argumenten kracht bij te zetten werden aan de Commissie drie krantenartikelen voorgelegd(6).

(16) Ten aanzien van de evenredigheid van de steun voerde Frankrijk aan dat de geografische ligging van Leipzig BMW een industrieel en economisch voordeel gaf. Zo zou de onderneming reeds beschikken over vaste toeleveranciers in de regio en bovendien relatief gemakkelijk gebruik kunnen maken van personeelsuitwisselingen tussen de productielocaties, al naar gelang de ondersituatie. Ook wees Frankrijk op de kwaliteit, de beschikbaarheid en de efficiency van de lokale arbeidskrachten. Ten slotte merkte Frankrijk op dat een investering in een nieuwe productielocatie door een fabrikant van auto's in de hogere prijsklassen in een Midden-Europees land gepaard zou gaan met industriële en economische risico's die alleen door extra financiële inspanningen zouden kunnen worden beperkt. Een investering in een nieuwe vestiging ("greenfield") in Tsjechië, waar BMW nog geen productielocatie bezit, zou hogere kosten en dito risico's met zich brengen, met name vanwege de moeilijkheden die in de aanloopfase van de productie te verwachten zijn. Bovendien zou de automobielproductie in Midden-Europa gepaard gaan met hogere marketingkosten om het imago van BMW als fabrikant van duurdere personenauto's te handhaven.

IV. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(17) In antwoord op de door Frankrijk gemaakte opmerkingen in het kader van het besluit tot inleiding van de procedure stelde Duitsland dat deze om procedurele redenen niet door de Commissie in aanmerking zouden mogen worden genomen wegens overschrijding van de indieningstermijn. Het stellen van een termijn overeenkomstig artikel 6, lid 1, eerste zin, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(7) zou er met name toe dienen om een correcte procedure en een gelijke behandeling van alle partijen te verzekeren. Duitsland zag in het onderhavige geval geen duidelijke aanleiding voor een verlenging van de termijn overeenkomstig artikel 6, lid 1, tweede zin.

(18) Inhoudelijk zouden de Franse opmerkingen voornamelijk gebaseerd zijn op artikelen in de Franse pers over de locatie Arras, en niet op informatie over de alternatieve locaties Leipzig en Kolin. De Franse opvattingen over de noodzaak van regionale steun achtte Duitsland onterecht, mede in het licht van de status van de regio als doelstelling 1-gebied. Over de geloofwaardigheid van Kolin als levensvatbaar alternatief merkte Duitsland op dat de Commissie bij de inleiding van de procedure geen twijfels had geuit over de geografische mobiliteit van het project. Voorts zou een Franse autofabrikant onlangs (samen met een niet-Europese partner) plannen hebben ontvouwd voor de productie van auto's op de door BMW onderzochte alternatieve locatie. Dit zou het bewijs zijn voor de haalbaarheid en levensvatbaarheid van deze locatie. Eventuele effecten van het project op de autobranche en de mededinging zouden door de Commissie in een zogeheten "top-up"-analyse worden verdisconteerd. De Franse opmerkingen over de evenredigheid van de steun zouden volgens Duitsland betrekking hebben op criteria die in de Franse pers werden gepresenteerd als redenen voor een beslissing ten nadele van Arras. Dergelijke overwegingen zouden niet van toepassing zijn op de alternatieve locatie Kolin. Voorts ging Duitsland in op een aantal specifieke, door Frankrijk genoemde elementen om vervolgens te concluderen dat de gemaakte opmerkingen geen concrete aanknopingspunten hadden opgeleverd om aan de verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt te twijfelen.

(19) Ten aanzien van de twijfel die in het besluit tot inleiding van de procedure werd geuit omtrent de omvang van de regionale handicap van Leipzig, stelde Duitsland dat er tussen Leipzig en Kolin geen significante verschillen in logistieke kosten bestonden, aangezien beide locaties - in tegenstelling tot Arras - op ongeveer gelijke afstand van het BMW-productienetwerk zijn gelegen. Over de opleidingskosten merkte Duitsland op dat de belangrijkste maatregelen op dit gebied vóór het opstarten van de productie (het beginpunt van KBA-referentieperiode) zouden worden uitgevoerd. Er zou rekening zijn gehouden met de kosten voor vakopleidingen en verdere scholing op beide locaties gedurende de referentieperiode. De kosten voor het uitwisselen van personeel tussen de verscheidene locaties zouden in de KBA verdisconteerd zijn. De veronderstelde reële stijging van de lonen in Kolin ten opzichte van Leipzig met een factor lager dan 5 % rechtvaardigde Duitsland met name door te verwijzen naar een specifieke overeenkomst die met de werknemers in Leipzig was gesloten om recht te doen aan de bijzondere kenmerken van de lokale loonstructuur. Een en ander zou in Leipzig vermoedelijk leiden tot een verkorting van de individuele arbeidstijden in de CAO's. Dit zou een reële loonstijging betekenen, waardoor de reële convergentiefactor van 5 % in neerwaartse richting zou moeten worden bijgesteld. Op het punt van de productiviteit en het werknemersaantal was voor Kolin uitgegaan van een lagere productiviteit en langere arbeidstijden per werknemer.

(20) Ten aanzien van de twijfels die in het besluit tot inleiding van de procedure werden geuit omtrent mogelijke productierisico's, wees Duitsland op het succes van de Skoda-fabriek in Mlada Boleslav en op het recente vestigingsbesluit van PSA/Toyota ten faveure van Kolin. Hoewel Duitsland het niet nodig achtte rekening te houden met aanlooprisico's in Kolin, zou dit element wel in een "worst-case"-scenario zijn meegenomen. Bovendien zou de KBA voorzichtigheidshalve zijn uitgegaan van identieke investeringen in gebouwen en productiefaciliteiten op beide locaties om de risico's te minimaliseren. Over het imagorisico verklaarde Duitsland dat BMW op verscheidene continenten met succes productielocaties exploiteert. In Zuid-Afrika zouden voertuigen van dezelfde kwaliteit worden geproduceerd als in Duitsland. Het BMW 3-model zou momenteel al op meerdere locaties worden vervaardigd. De consument, voor wie alleen de kwaliteit doorslaggevend zou zijn, was doorgaans niet van de productielocatie op de hoogte.

V. BEOORDELING VAN DE STEUNMAATREGEL

(21) De door Duitsland aangemelde maatregel ten behoeve van BMW behelst staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag. De maatregel wordt door de staat of met staatsmiddelen bekostigd. Daar het steunbedrag bovendien een aanzienlijk deel van de financieringskosten van het project uitmaakt, kan de maatregel leiden tot concurrentievervalsing binnen de Gemeenschap door begunstiging van BMW ten opzichte van concurrenten die geen steun genieten. Daarnaast is er in de autobranche sprake van een intensief handelsverkeer tussen de lidstaten.

(22) De steunmaatregel is bestemd voor een onderneming die personenauto's fabriceert en assembleert. De onderneming maakt derhalve deel uit van de autobranche in de zin van de communautaire kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie (hierna: kaderregeling automobielindustrie)(8).

(23) Krachtens de kaderregeling automobielindustrie moeten alle steunmaatregelen die overheidsinstanties in het kader van goedgekeurde steunregelingen voor een individueel project willen verlenen aan een in de automobielindustrie werkzame onderneming, van te voren worden aangemeld uit hoofde van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag, wanneer minstens een van de volgende drempels is overschreden: i) de totale kostprijs van het project bedraagt 50 miljoen EUR, of ii) het totale brutobedrag van de staatssteun en van andere communautaire financieringsinstrumenten is gelijk aan 5 miljoen EUR. Zowel de totale kostprijs van het project als het steunbedrag overschrijden de aanmeldingsdrempel. Door de voorgenomen steunmaatregel ten behoeve van BMW aan te melden heeft Duitsland derhalve aan zijn uit artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag voortvloeiende verplichtingen voldaan.

(24) Gezien de aard en het oogmerk van de steun alsmede de geografische locatie van de investering is artikel 87, lid 2, niet van toepassing. Volgens artikel 87, lid 3, kunnen evenwel ook een aantal andere vormen van steun als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd. De verenigbaarheid dient te worden onderzocht vanuit het oogpunt van de gehele Gemeenschap, en niet slechts uit dat van een enkele lidstaat. Om een soepel functioneren van de gemeenschappelijke markt te waarborgen en het in artikel 3, onder g), verankerde grondbeginsel te eerbiedigen, moeten de uitzonderingsbepalingen van artikel 87, lid 3, restrictief worden geïnterpreteerd. Wat betreft het bepaalde in artikel 87, lid 3, onder b) en d), is het duidelijk dat de steun in kwestie geen belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang dient en evenmin de opheffing van een ernstige verstoring in de Duitse economie, de bevordering van de cultuur of de instandhouding van het culturele erfgoed beoogt.

(25) Ten aanzien van de uitzonderingsbepalingen van artikel 87, lid 3, onder a) en c), stelt de Commissie vast dat de investeringen worden gedaan in gebieden van de deelstaat Saksen, die in aanmerking komen voor ondersteuning als bedoeld onder a). Volgens de nieuwe steunkaart voor Duitsland, die op 29 juli 1999 door de Commissie is goedgekeurd ten behoeve van steungebieden ex artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag, is het project gevestigd in een gebied waar aan grote ondernemingen regionale steun tot 28 % BSE mag worden verleend. Op verzoek van een deelstaat (in casu Saksen) en met instemming van de desbetreffende nationale GA-subcommissie voor regionale bijstand mag het steunpercentage voor grote ondernemingen in deze regio's worden opgetrokken tot 35 % bruto(9). Duitsland heeft verklaard dat aan deze voorwaarden is voldaan en heeft de desbetreffende notulen van de terzake bevoegde GA-subcommissie overgelegd.

(26) Bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt heeft de Commissie, zoals in overweging 14 is toegelicht, de door Frankrijk in de loop van de procedure ingediende opmerkingen formeel niet in aanmerking genomen. Aangezien deze opmerkingen grotendeels een herhaling en bevestiging zijn van de twijfels die de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure had geuit, worden zij in deze beoordeling indirect beantwoord.

(27) Om te kunnen beoordelen of een regionale steunmaatregel overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag als verenigbaar met de Gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd, dient de Commissie na te gaan of aan de voorwaarden van de kaderregeling automobielindustrie is voldaan.

(28) Om een steunmaatregel op grond van de kaderregeling automobielindustrie te kunnen goedkeuren, onderzoekt de Commissie, nadat zij heeft vastgesteld dat het betrokken gebied volgens de Gemeenschapswetgeving een steungebied is, of de investeerder voor zijn project een alternatieve locatie heeft overwogen. Dit onderzoek is bedoeld om de noodzaak van de steun vast te stellen, waarbij met name de mobiliteit van het project van belang is.

(29) Gelet op de aard van de investering, een project op een volledig nieuwe productielocatie ("greenfield"), en op grond van de overgelegde documenten (zoals bijvoorbeeld vestigingsstudies, correspondentie met de Tsjechische autoriteiten) komt de Commissie tot de bevinding dat het project mobiel is en dat Kolin als rendabel alternatief in overweging werd genomen.

(30) Toekenning van regionale steun voor moderniserings- en rationaliseringsprojecten die in de regel niet mobiel zijn, is in de automobielindustrie niet toegestaan. Het project in kwestie betreft echter de bouw van een volledig nieuwe fabriek en komt daarmee voor regionale steunverlening in aanmerking. De subsidiabele investeringskosten bedragen 1204,9 miljoen EUR (netto actuele waarde).

(31) De Commissie heeft samen met een externe deskundige op het gebied van de automobielindustrie de ingediende kosten-batenanalyse doorgelicht om zich ervan te vergewissen of de voorgenomen steun evenredig is met de regionale problemen. De voornaamste reden voor de handicap van de locatie Leipzig zijn de aanzienlijk hogere loonkosten in Duitsland. Na de inleiding van de onderzoekprocedure lichtte Duitsland enkele aspecten van de KBA toe, die twijfels hadden opgeroepen, met name op het vlak van de geraamde productiviteit, de aantallen werknemers in beide fabrieken en de noodzakelijke opleidingsprogramma's. In de KBA is uitgegaan van identieke investeringen in gebouwen en productiefaciliteiten voor beide locaties, waardoor een gelijke automatiseringsgraad zou ontstaan. De arbeidsproductiviteit zou in Kolin evenwel geringer zijn vanwege een lagere opleidingsgraad van de lokale arbeidskrachten en de scholingsmaatregelen die mogelijk zouden moeten worden getroffen. In de KBA is rekening gehouden met de kosten voor personeelsopleidingen na het opstarten van de productie. Voorts is voor Kolin een langere arbeidstijd per werknemer in aanmerking genomen dan voor Leipzig. Wat de aantallen werknemers op beide locaties betreft, kan worden opgemerkt dat de lagere productiviteit in Kolin door de langere arbeidstijden meer dan gecompenseerd wordt. Op grond van de verstrekte gegevens acht de Commissie de aannames over het aantal werknemers en de arbeidstijd per week op beide locaties realistisch. Aangezien het loonkostennadeel feitelijk bepalend is voor de omvang van de regionale handicap, is het cruciaal dat de geraamde loonkosten ook daadwerkelijk achteraf zijn opgetreden.

(32) Ten aanzien van de productiviteit, het aantal werknemers en de arbeidstijd per locatie, is voor de locatie Leipzig uitgegaan van onderstaande cijfers:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(33) Ten aanzien van de productiviteit, het aantal werknemers en de arbeidstijd per locatie, is voor de locatie Kolin uitgegaan van onderstaande cijfers:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(34) De twijfels van de Commissie omtrent enkele andere facetten van de KBA, welke zij in het besluit tot inleiding van de procedure had geuit, zijn echter nog niet weggenomen. Deze betreffen de veronderstelde convergentie van de loonkosten en de kwantificering van bepaalde risico's, waaronder de imagogerelateerde risico's van de vestigingskeuze en de risico's van eventuele aanloopmoeilijkheden.

(35) De Commissie is van oordeel dat de reële convergentie van de loonkosten in Kolin te laag is ingeschat. Wanneer de vergelijkingslocatie in Midden- of Oost-Europa is gelegen, heeft de Commissie de vaste gewoonte om een convergentiefactor voor de loonkosten toe te passen teneinde rekening te houden met de ontwikkeling van de arbeidsmarkt na de uitbreiding. Hoewel Duitsland deze factor in beginsel niet betwist, wordt in de KBA een lagere convergentie gehanteerd dan de Commissie tot nu toe in vergelijkbare gevallen heeft aangehouden. Wanneer de uitverkozen locatie binnen de Gemeenschap ligt en de vergelijkingslocatie in Midden- of Oost-Europa, wordt volgens de vaste praktijk van de Commissie een convergentiecijfer van 5 % per jaar aangehouden. Dit is bijvoorbeeld het geval in de Beschikkingen 2002/143/EG (VW/Dresden)(10), 2002/781/EG (DaimlerChrysler/Kölleda)(11) en 2002/900/EG (Renault/Valladolid)(12) alsmede in het besluit tot inleiding van de procedure met betrekking tot Opel/Azambuja(13). Duitsland baseert de keuze voor een lagere convergentiefactor dan 5 % op een overeenkomst tussen BMW en de werknemers(14) waardoor de werknemers in Leipzig van verschillende maatregelen zouden profiteren, met name van een vermoedelijke verkorting van de arbeidstijd per week(15) (wat impliciet de reële loonkosten zou verhogen). De Commissie acht een dergelijke geleidelijke verkorting van de werkweek in Leipzig van [...](16) uur in 2002 tot [...](17) uur vanaf 2008 realistisch. De Commissie is echter van oordeel dat de veronderstelde reële stijging van de loonkosten in Leipzig hieruit niet zonder meer af te leiden is, aangezien dan zou moeten worden afgeweken van de gebruikelijke convergentie van 5 % voor de loonkosten, maar vooral ook omdat een dergelijk effect theoretisch gezien ook voor Kolin zou kunnen worden verondersteld. Daarom wordt voor Kolin uitgegaan van een reële convergentie van de loonkosten van 5 % op jaarbasis. Dit levert een loonkostennadeel op van 332,01 miljoen EUR in plaats van het opgegeven bedrag van 433,55 miljoen EUR. De regionale handicap van Leipzig neemt hierdoor met 101,54 miljoen EUR af.

(36) Wat de kwantificering van de imagogerelateerde risico's van het vestigingsbesluit betreft, is de Commissie van mening dat een beslissing ten faveure van de Tsjechische locatie een negatieve uitstraling zou hebben gehad op het merkimago en de afzet van BMW, met name in Duitsland. Duitsland is van mening dat imagorisico's in het onderhavige geval buiten beschouwing kunnen blijven, omdat voor de consument de kwaliteit de doorslag zou geven en omdat in de buitenlandse BMW-vestigingen hetzelfde kwaliteitsniveau als in Duitsland zou worden gehaald. Hoewel Duitsland werd gevraagd de kosten van de imagorisico's in kaart te brengen, werden hierover geen gegevens verstrekt.

(37) De Commissie is evenwel van oordeel dat de imagorisico's in aanmerking moeten worden genomen. In een andere zaak, die betrekking had op de eventuele productie van Rover-modellen in Hongarije, werden deze risico's door BMW zelf onder de aandacht gebracht ("loss of 10 % in UK sales or increase in advertising")(18). Bovendien zijn de buiten Duitsland geproduceerde BMW-modellen (zoals in Zuid-Afrika en het Amerikaanse Spartanburg) niet direct bestemd voor de Duitse of Europese markt. In het onderhavige geval zou het evenwel gaan om de grootschalige productie in een Oost-Europees land van duurdere auto's bestemd voor de Europese en Duitse markt. Een beslissing van BMW om af te zien van vestiging in een door hoge werkloosheid geteisterde regio van de nieuwe deelstaten en in plaats daarvan Kolin aan te wijzen als locatie voor een omvangrijk investeringsproject dat talrijke nieuwe arbeidsplaatsen oplevert, zou hoogstwaarschijnlijk het publieke imago van BMW in Duitsland hebben geschaad. Voorts lijkt het aannemelijk dat de subjectieve kwaliteitsbeleving van consumenten ten aanzien van in Oost-Europa geproduceerde auto's uit de luxere categorie de afzet geen goed zou doen. Om deze redenen moeten de imago-effecten in de KBA worden opgenomen.

(38) Aangezien Duitsland de imagorisico's niet had gekwantificeerd, moest de Commissie een raming van deze kosten maken. Zoals gebruikelijk bij eerdere steunzaken ging de Commissie hiertoe over in de veronderstelling dat eventuele negatieve effecten door extra marketinginspanningen konden worden gecompenseerd. Volgens een voorzichtige schatting, die samen met de door de Commissie ingeschakelde externe deskundige op het gebied van de automobielindustrie werd opgesteld, zouden de vereiste extra marketinguitgaven 1 % van de totale omzet bedragen (stukprijs af fabriek vermenigvuldigd met het productievolume) gedurende de referentieperiode van vijf jaar. Deze raming is gebaseerd op een eerdere beschikking in een vergelijkbare zaak, waar de vergelijkingslocatie eveneens in Midden- en Oost-Europa was gevestigd(19). De bijkomende marketingkosten zouden in het onderhavige geval uitkomen op 85,37 miljoen EUR.

(39) Evenzo dienen in de KBA de aanlooprisico's (dat wil zeggen de tijd die nodig is voor de volledige benutting van de productiecapaciteit) te worden verwerkt bij vestiging van de productie in Kolin. Onder dergelijke risico's vallen eveneens eventuele kwaliteitsproblemen (bijvoorbeeld vanwege de geringere werkervaring van het personeel of door complicaties bij de technologieoverdracht of de ondersteuning door de fabrikanten van uitrusting), mogelijke taalproblemen en de eventueel moeizamer verlopende integratie van de toeleveranciers. Dit laatste risico is echter beperkt, zoals ook door de externe deskundige op het gebied van de automobielindustrie is bevestigd, aangezien voor beide locaties is uitgegaan van nagenoeg dezelfde toeleveringsstructuur. Bovendien heeft BMW bevestigd dat de inkoop in beginsel een mondiale aangelegenheid is, waarbij voor een bepaald model over de hele wereld wordt gezocht naar de geschiktste toeleveranciers voor het hele productienetwerk.

(40) Duitsland stelt zich op het standpunt dat de aanlooprisico's bij een productie in Kolin relatief gering zijn en buiten beschouwing kunnen worden gelaten. Toch heeft BMW het risico in het ongunstigste geval ("worst case scenario") becijferd. Hierbij is uitgegaan van de veronderstelling dat het nominale productievolume [...](20) later wordt bereikt dan gepland. Hierdoor zou de productie in Kolin met [...](21) voertuigen afnemen, een daling die door de andere bestaande productielocaties zou moeten worden gecompenseerd. Het BMW 3-model wordt binnen het BMW-productienetwerk op verscheidene locaties geproduceerd (München, Regensburg, Rosslyn (Zuid-Afrika) en Dingolfing). Een tijdelijke productiedaling in Kolin met [...](22) voertuigen zou kunnen worden opgevangen door de productie in de andere vestigingen waar hetzelfde model wordt gebouwd (met name München en Regensburg) met [...](23) te verhogen. Een dergelijke verschuiving binnen het BMW-productienetwerk zou per voertuig een extra kostenpost van [...](24) EUR betekenen. In geval van aanloopmoeilijkheden zouden de meerkosten derhalve oplopen tot 29,32 miljoen EUR. De Commissie is van mening dat dit bedrag als kwantificering van de aanlooprisico's in de KBA moet worden meegenomen, vooral gezien het feit dat BMW thans geen personenauto's in Oost-Europa produceert en gezien de grote aanloopproblemen waarmee BMW bij de bouw van de (greenfield)fabriek in Spartanburg (VS) werd geconfronteerd. [...](25). In de kwantificering van de aanlooprisico's zijn ook eventuele kwaliteitsproblemen begrepen. Daarbij wordt erkend dat het project in Spartanburg (VS) niet zonder meer vergelijkbaar is, omdat het daarbij ging om een nieuwe productielocatie voor een geheel nieuw model op grote afstand van het BMW-productienetwerk, terwijl het onderhavige project betrekking heeft op de productie van een bestaand model dat reeds op drie, op relatief korte afstand van elkaar gelegen locaties wordt vervaardigd (München, Regensburg en Dingolfing).

(41) Wanneer deze overwegingen in de KBA worden meegenomen, wordt een ander resultaat verkregen dan in de oorspronkelijke aanmelding. Bij deze benaderingswijze komt de netto actuele waarde van de regionale handicap voor Leipzig uit op 375,16 miljoen EUR. De netto actuele waarde van de subsidiabele kosten wordt voor Leipzig op 1204,9 miljoen EUR begroot, wat de handicap van Leipzig ten opzichte van Kolin op 31,14 % brengt.

(42) Ten slotte moet op grond van de kaderregeling automobielindustrie rekening worden gehouden met veranderingen in de productiecapaciteit van het concern voor en na het project (volgens de "top-up"-analyse). Via de zogeheten "top-up" wordt de toegestane steunintensiteit gecorrigeerd naar gelang van de capaciteitsveranderingen en de status van de regio als steungebied. Volgens Duitsland bedraagt de productiecapaciteit van het concern vóór de investering [...](26) miljoen voertuigen op jaarbasis en na de investering [...](27) miljoen voertuigen per jaar. De capaciteitsverhoging is in dit geval alleen toe te schrijven aan de capaciteitstoename op de locatie Leipzig met 160000 voertuigen. Gezien de aanzienlijke capaciteitstoename en de status van de locatie als steungebied in de zin van artikel 87, lid 3, onder a), moet de regionale-handicapverhouding op grond van de kaderregeling automobielindustrie in het onderhavige geval met 1 % worden verlaagd. Naar aanleiding hiervan heeft de Commissie de toegestane steunintensiteit voor het investeringsproject in Leipzig met 1 procentpunt verlaagd tot 30,14 %.

VI. CONCLUSIE

(43) De Commissie stelt vast dat het investeringsproject geografisch mobiel is en dat steunverlening noodzakelijk is voor de uitvoering van de plannen. De netto actuele waarde van de voorgenomen steun aan BMW ten behoeve van het project in Leipzig bedraagt 418,6 miljoen EUR. Dit komt overeen met een steunintensiteit van 34,7 % BSE. Hoewel deze waarde onder het voor regionale steun vastgestelde plafond van 35 % BSE ligt, overschrijdt zij toch de in de KBA becijferde en volgens de top-up-procedure verlaagde locatiehandicap van 30,14 % van de subsidiabele investeringskosten.

(44) Bijgevolg kan de Commissie slechts steun ten belope van 30,14 % van de subsidiabele investeringskosten van 1204,9 miljoen EUR (netto actuele waarde) goedkeuren, wat neerkomt op een bedrag van 363,16 miljoen EUR (netto actuele waarde). Steunverlening boven dit bedrag is niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(45) Aangezien het hoge steunbedrag en de steunintensiteit van het onderhavige project aanleiding kunnen geven tot vervalsing van de mededinging, acht de Commissie het noodzakelijk dat Duitsland controle uitoefent op de uitvoering van de subsidiabele investeringen en de juistheid van de uitgekeerde steunbedragen. Op grond van de kaderregeling automobielindustrie kunnen een dergelijke controle en een beoordeling achteraf van de toegekende steun worden verlangd, waarbij de hoeveelheid over te leggen gegevens afhangt van het geval en het risico van concurrentievervalsing. Bijgevolg draagt de Commissie Duitsland op haar jaarlijkse verslagen over de resultaten van deze controle te verstrekken alvorens de uitkering van de steun kan geschieden.

(46) Doel van deze controle en de verslagleggingsplicht is niet alleen om te verzekeren dat Duitsland zich houdt aan de in deze beschikking vastgestelde steunintensiteit voor de regionale steunverlening (uitgedrukt in bruto subsidie-equivalent), maar ook om de veronderstellingen te staven op grond waarvan in de KBA het loonkostennadeel, de bepalende factor bij de vaststelling van de regionale handicap, tot stand is gekomen. Hoewel de Commissie de aannemelijkheid van het loonkostennadeel niet op voorhand in twijfel trekt, zou Duitsland moeten worden verplicht de Commissie jaarlijkse verslagen over te leggen gedurende de referentieperiode van de KBA (2005 tot 2010), waarin opgave wordt gedaan van de totale loonkosten, het aantal geschapen arbeidsplaatsen, de arbeidstijd per week en de aantallen geproduceerde voertuigen. Indien de loonkosten afwijken van de gegevens volgens de oorspronkelijk ingediende KBA, behoudt de Commissie zich het recht voor het bedrag van de verenigbare steun dienovereenkomstig te verlagen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De steun die Duitsland voornemens is te verlenen aan Bayerischen Motorenwerke AG (BMW) ten behoeve van het investeringsproject in Leipzig, is voor een bedrag van 363,16 miljoen EUR (netto actuele waarde) en met een steunintensiteit van 30,14 % van de subsidiabele investeringskosten met de gemeenschappelijke markt verenigbaar, mits aan de in artikel 3 genoemde voorwaarden wordt voldaan.

Artikel 2

Het bedrag van de voorgenomen steun aan BMW ten behoeve van het investeringsproject in Leipzig dat deze steunintensiteit overschrijdt, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en mag daarom niet worden toegekend.

Artikel 3

Duitsland dient jaarlijkse verslagen in over de uitvoering van de subsidiabele investeringen van het project en de precieze steunbetalingen. Bovendien dient Duitsland voor de periode 2005-2010 jaarlijkse verslagen in waarin opgave wordt gedaan van de totale loonkosten, het aantal geschapen arbeidsplaatsen, de arbeidstijd per week en de aantallen geproduceerde voertuigen.

Artikel 4

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 11 december 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) PB C 128 van 30.5.2002, blz. 15.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Vertrouwelijke gegevens.

(4) Vertrouwelijke gegevens.

(5) Vertrouwelijke gegevens.

(6) La Tribune, 19 juli 2001 ("BMW verkiest Leipzig boven Arras als vestigingsplaats voor de nieuwe BMW-fabriek"); Les Echos, 7 juli 2001 ("BMW bouwt zijn nieuwe fabriek in Leipzig"); Les Echos, 10 juli 2001 ("Arras uit de race voor toekomstige BMW-vestiging").

(7) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(8) PB C 279 van 15.9.1997, blz. 1.

(9) N 195/99, regionale steungebieden Duitsland 2000-2003 voor regio's ex artikel 87, lid 3, onder a).

(10) PB L 48 van 20.2.2002, blz. 25.

(11) PB L 282 van 19.10.2002, blz. 23.

(12) PB L 314 van 18.11.2002, blz. 92.

(13) PB C 151 van 25.6.2002, blz. 2.

(14) Deze overeenkomst werd de Commissie niet ter hand gesteld.

(15) Daarnaast werden de werknemers nog andere maatregelen in het vooruitzicht gesteld, waaronder een toeslag op het loon, een kerstgratificatie, een "BMW-toelage".

(16) Vertrouwelijke gegevens.

(17) Vertrouwelijke gegevens.

(18) PB C 62 van 4.3.2000, blz. 12.

(19) PB L 48 van 20.2.2002, blz. 25. In dit geval ging het om de productie van een luxe model door VW in Dresden/Mosel. De alternatieve locatie was eveneens in Tsjechië gelegen.

(20) Vertrouwelijke gegevens.

(21) Vertrouwelijke gegevens.

(22) Vertrouwelijke gegevens.

(23) Vertrouwelijke gegevens.

(24) Vertrouwelijke gegevens.

(25) Vertrouwelijke gegevens.

(26) Vertrouwelijke gegevens.

(27) Vertrouwelijke gegevens.