Beschikking van de Commissie

van 21 november 2001

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak COMP/M. 2498 - UPM-Kymmene/Haindl en zaak COMP/M. 2499 - Norske Skog/Parenco/Walsum)

(kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3703)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/737/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst inzake de Europese Economische Ruimte (EER-overeenkomst), en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 23 juli 2001 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen betreffende de door de Commissie gemaakte bezwaren kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Gezien het eindverslag van de raadsadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 20 juni 2000 ontving de Commissie een aanmelding van een voorgestelde concentratie waarbij het Finse concern UPM-Kymmene volledige controle over de Duitse onderneming Haindl'sche Papierfabriken KGaA (hierna "Haindl" genoemd) verwerft door de aankoop van alle aandelen van Haindl. Op dezelfde dag ontving de Commissie een tweede aanmelding van een concentratie betreffende de doorverkoop door UPM-Kymmene van twee van de zes fabrieken van Haindl (hierna "Haindl-2" genoemd), meer bepaald Parenco in Nederland en Walsum in Duitsland, aan de Noorse papierfabrikant Norske Skog.

(2) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie geconcludeerd dat de aangemelde transactie binnen de werkingssfeer van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (hierna de "concentratieverordening" genoemd) viel en er ernstige twijfel bestond over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst.

(3) Na grondig onderzoek van de zaak is de Commissie tot de conclusie gekomen dat de voorgestelde concentratie geen zodanige collectieve machtspositie zal creëren ten gevolge waarvan daadwerkelijke concurrentie in de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst aanzienlijk zouden worden belemmerd.

I. DE PARTIJEN

(4) UPM-Kymmene is de houdstermaatschappij van een concern dat vooral actief is op het gebied van bosbouwproducten, globaal verdeeld over drie bedrijfsgebieden: drukpapier (afdelingen kranten-, tijdschriften- en fijnpapier), verwerking (verwerkingsmateriaal) en houtproducten (bezaagd hout en multiplex).

(5) Haindl is een familieonderneming die actief is in de papierindustrie. Een andere activiteit van de Haindl-groep is de regionale luchtvaartmaatschappij Augsburg Airways die vóór de afronding van de transactie in kwestie, of uiterlijk op 31 december 2001, aan de voormalige Haindl-aandeelhouders zal worden overgedragen.

(6) Norske Skog is een bedrijf dat actief is in de sector bosbouwproducten. De hoofdactiviteit van het bedrijf is de productie en verkoop van houthoudend drukpapier (kranten en tijdschriften).

II. DE TRANSACTIE EN DE CONCENTRATIE

(7) De voorgestelde overname van Haindl omvat twee stappen. Bij de eerste stap verwerft UPM-Kymmene het volledige kapitaal van Haindl. De tweede stap bestaat uit de doorverkoop door UPM-Kymmene van twee van de zes Haindl-fabrieken aan de Noorse papierfabrikant Norske Skog, hetgeen plaatsvindt op het moment dat UPM-Kymmene controle over Haindl (back-to-back-verkoop) verwerft. Deze twee fabrieken zijn Walsum in Duitsland en Parenco in Nederland (Haindl-2). Naar de resterende vier fabrieken wordt verwezen als "Haindl-4". De wijze waarop de transactie is opgezet, houdt in dat de eerste transactie autonoom kan worden afgehandeld, maar dat de tweede afhankelijk is van de eerste.

(8) UPM-Kymmene zal 100 % van de aandelen Haindl verwerven. Norske Skog zal alle aandelen Parenco en alle activa van Walsum verwerven. Bijgevolg is elke aangemelde transactie een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(9) Eerste transactie: de betrokken ondernemingen haalden in 2000 samen een totale wereldwijde omzet(5) van meer dan 5 miljard EUR (UPM-Kymmene 9,583 miljard EUR; Haindl 1,49 miljard EUR). Zij hebben elk binnen de Gemeenschap een omzet van meer dan 250 miljoen EUR (UPM-Kymmene 6,9 miljard EUR; Haindl [...]*(6) EUR), maar zij behalen niet meer dan twee derde van hun totale omzet binnen de Gemeenschap in een en dezelfde lidstaat. De aangemelde transactie heeft derhalve een communautaire dimensie en vormt een geval van samenwerking in de zin van de EER-overeenkomst, krachtens artikel 57 van die overeenkomst.

(10) Tweede transactie: in 2000 haalden de betrokken ondernemingen samen een totale wereldwijde omzet(7) van meer dan 2,5 miljard EUR (Norske Skog 3,284 miljard EUR; Haindl-2 [...]*. Binnen de Gemeenschap bedraagt de totale omzet van elke partij meer dan 100 miljoen EUR (Norske Skog [...]* EUR; Haindl-2 [...]*. In ten minste drie lidstaten, te weten [...]*, heeft elk van de partijen een omzet van meer dan 25 miljoen EUR en in elk van deze lidstaten bedraagt de gezamenlijke totale omzet van de partijen meer dan 100 miljoen EUR, maar zij behalen niet meer dan twee derde van hun totale omzet binnen de Gemeenschap in een en dezelfde lidstaat. De aangemelde transactie heeft derhalve een communautaire dimensie en vormt een geval van samenwerking in de zin van de EER-overeenkomst, krachtens artikel 57 van deze overeenkomst.

IV. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

(11) De beide concentraties betreffen de economische sectoren pulp en kranten- en tijdschriftenpapier. De enige markten die hierdoor beïnvloed worden, zijn de markten voor kranten- en tijdschriftenpapier. De concentraties hebben echter geen gevolgen voor de afzonderlijke markt van houtvrij gestreken papier (woodfree coated reels: WFC) voor tijdschriften aangezien Haindl dit soort papier niet fabriceert.

RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

1. KRANTENPAPIER

(12) Krantenpapier wordt in de eerste plaats gebruikt voor het drukken van nieuwsbladen. Voor de vervaardiging van krantenpapier is ten minste 65 % per gewichtseenheid mechanische of gerecycleerde pulp vereist. Er bestaan verschillende kwaliteitscategorieën krantenpapier, bijvoorbeeld naargelang het papier oppervlaktebehandeld of gekalanderd, wit of gekleurd is, terwijl ook de helderheid van categorie tot categorie verschilt. Het gewicht van het papier (gramsgewicht) en de helderheid zijn de hoofdvariabelen. Standaardkrantenpapier heeft meestal een gramsgewicht tussen 40-52 g/m2 en een helderheid tussen ISO 57 en 60. Verbeterd krantenpapier heeft een gramsgewicht van 42-56 g/m2 en een helderheid van ISO 61 of meer. Speciaal krantenpapier omvat kantoorpapier en boekpapier met een laag gramsgewicht (28-40 g/m2) en hoge helderheidsgraad (ISO 63-80).

(13) In een beschikking van 30 oktober 1995(8) heeft de Commissie gesteld krantenpapier als één enkele productmarkt te beschouwen, waarbij zij onder meer tot de bevinding kwam dat er zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde een hoge mate van onderlinge vervangbaarheid tussen verschillende erkende krantenpapierkwaliteiten was(9) en dat de prijsverschillen niet significant waren. Deze benadering werd ook aangehouden in Beschikking 1999/641/EG van de Commissie(10) (zaak IV/M.1225 - Enso/Stora). UPM-Kymmene beweert dat dit nog steeds geldt, hetgeen ruimschoots door marktonderzoek is bevestigd. Wat de onderhavige zaak betreft is de Commissie derhalve van mening dat er voor krantenpapier één enkele productmarkt is.

2. TIJDSCHRIFTENPAPIER

(14) Voor de productie van tijdschriftenpapier zijn mechanische, chemische en gerecycleerde pulp alsook chemicaliën, vulstoffen en pigmenten nodig. Tijdschriftenpapier wordt in de eerste plaats gebruikt voor de publicatie van consumententijdschriften, catalogi en advertentiemateriaal, waarbij vooral diepdruk en offset worden toegepast. Er zijn drie onderscheiden categorieën: ongestreken papier (supergekalanderd, bekend als SC-A of SC-B), gestreken mechanisch papier op rol (coated mechanical reels: CMR) en houtvrij gestreken papier op rol (woodfree coated reels: WFC). Gestreken mechanisch papier op rol omvat in hoofdzaak de categorie licht papier (lightweight coated: LWC); andere categorieën gestreken mechanisch papier zijn middelzwaar (medium weight coated: MWC) en zwaar (heavy weight coated: HWC) gestreken papier en glad machinegestreken (machine-finished coated: MFC) tijdschriftenpapier.

(15) De categorie SC-B is kwalitatief de minste en WFC de beste en deze laatste ligt in prijs 30 % à 40 % hoger dan SC-B; gestreken mechanisch papier op rol (LWC) ligt in zowel kwaliteit als prijs daartussenin. Daaruit blijkt dat voor elke categorie gramsgewicht en helderheid de hoofdvariabelen zijn. Om enige indicatie te geven: SC-B heeft een gramsgewicht van 50-55 g/m2 en een helderheid van ISO 65 à 69 % en SC-A een enigszins hoger gramsgewicht en hogere helderheid van ISO 70 à 80 %. Bij LWC ligt het gramsgewicht meestal tussen 55 g/m2 en 65 g/m2 en de helderheid bereikt ISO 85 %, terwijl WFC een gramsgewicht heeft van meer dan 80 g/m2 en een helderheid hoger dan ISO 90 %.

(16) Volgens partijen behoren de verschillende kwaliteitscategorieën tot dezelfde markt voor tijdschriftenpapier, omdat zowel aan de aanbod- als aan de vraagzijde een hoge mate van substitueerbaarheid bestaat. Bovendien wijzen partijen erop dat de Commissie in twee eerdere zaken haar beoordeling baseerde op één enkele markt voor krantenpapier(11). De Commissie handelde in beide zaken echter zo omdat de beoordeling van de transactie niet anders zou zijn indien van een afzonderlijke relevante productmarkt voor WFC werd uitgegaan.

(17) Uit het onderzoek van de Commissie is echter gebleken dat WFC-papier geen deel uitmaakt van de algemene markt voor tijdschriftenpapier. Om te beginnen heeft de prijsontwikkeling bij de categorieën SC en LWC de neiging gelijk op te gaan, terwijl dit voor WFC niet lijkt te gelden. Dit is een aanwijzing dat WFC geen deel uitmaakt van de algemene markt voor tijdschriftenpapier. De partijen waren het volstrekt niet met dat onderzoek eens en meldden dat de prijsontwikkelingen bij SC/CMR en WFC sterke overeenkomst vertonen. Een correlatieonderzoek van de verschillende prijzen ondersteunt de analyse van de Commissie dat WFC niet tot dezelfde markt als SC/CMR behoort(12).

(18) Aan de vraagzijde is vrij weinig substitutie mogelijk. WFC heeft een gramsgewicht van ten minste 80 g/m2, waardoor het vergeleken met LWC dik is. Het is aanzienlijk resistenter dan mechanische soorten en "vergeelt" niet in de loop van de tijd omdat het geen lignine bevat. Bijgevolg wordt WFC vooral gebruikt voor omslagen van publicaties en voor dure reis-, leefstijl- en modetijdschriften van hoge kwaliteit, waarvan de prijs per nummer het mogelijk maakt zowel de hogere inkoopprijs als de hogere vervoerskosten te betalen, aangezien elk nummer zwaarder is als gevolg van het hogere gramsgewicht. In hun reactie op de mededeling van punten van bezwaar vermeldden partijen dat de Commissie had nagelaten de overlappingen tussen middelzwaar gestreken papier (MWC) en houtvrij gestreken papier (WFC) in aanmerking te nemen. Weliswaar is er sprake van enige substitutie tussen de beide soorten, maar deze is marginaal en niet van belang in termen van volume.

(19) Gezien vanuit de aanbodzijde is er praktisch geen substitutie tussen WFC en houthoudende papiersoorten. De papiermachines die WFC produceren zijn speciale machines(13). Bovendien vereist de productie van WFC alleen chemische pulp als grondstof, terwijl SC en LWC geproduceerd worden op basis van houthoudende mechanische pulp. Chemische pulp wordt op grote schaal door onafhankelijke toeleveranciers geproduceerd en op de open markt verhandeld, terwijl mechanische pulp meestal binnen het eigen bedrijf wordt geproduceerd. De prijs voor chemische pulp, soms marktpulp genoemd, varieert in de loop van de tijd sterk. Zo schommelde bijvoorbeeld de marktprijs voor chemische pulp van het soort NSBK in 2000 tussen 630 USD/ton en 710 USD/ton(14). Dit verklaart gedeeltelijk waarom de prijsbeweging van WFC niet overeenkomt met die van de andere papiersoorten.

(20) Een aantal afnemers is van mening dat ook papiersoorten als supergekalanderd (SC) en licht gestreken (LWC) verschillende relevante productmarkten vormen. Aan de aanbodzijde is er weinig of geen substitutie tussen de soorten CMR en SC. Er bestaan geen machines die zowel SC als LWC (of andere soorten gestreken tijdschriftenpapier) kunnen produceren, omdat hiervoor een superkalander door een coater moet worden vervangen en omgekeerd, wat volstrekt niet rendabel is. Bijgevolg zijn LWC-machines gewoonlijk gespecialiseerde machines die alleen gestreken mechanisch papier op rol produceren. SC-machines kunnen echter multi-instelbare ("swing") machines zijn die zowel SC-B als krantenpapier kunnen produceren.

(21) Terwijl de beweging van de prijzen voor standaard SC en LWC de neiging heeft gelijk op te gaan, is het prijsverschil ongeveer 20 %. Er bestaat echter een grote variatie in kwaliteit en prijzen binnen de papiersoorten SC en LWC, die elkaar in gramsgewicht en helderheid gedeeltelijk overlappen. Bijgevolg suggereert dit geen duidelijke afbakening. Er zijn ook verscheidene voorbeelden te geven van uitgevers die de beide papiersoorten afwisselen. Het lijkt daarom voor de beoordeling van deze zaak meer aangewezen houthoudend papier, meer bepaald SC en CMR samen, als de relevante productmarkt te beschouwen.

(22) Tot slot is de Commissie van mening dat houtvrij tijdschriftenpapier (WFC) en houthoudend tijdschriftenpapier - waaronder supergekalanderd (SC), gestreken mechanisch papier op rol (CMR), zowel licht (LWC), middelzwaar (MWC) als zwaar (HWC) papier, en glad machinegestreken papier (MFC) - twee onderscheiden relevante productmarkten vormen.

RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

1. KRANTENPAPIER

(23) Volgens de partijen wijzen de huidige markttrends op een belangrijke invloed van de invoer uit Canada en de Verenigde Staten in de EER. Bijgevolg voert UPM-Kymmene aan dat, gelet op de opkomst van een transatlantische markt, de markt voor krantenpapier ten minste de hele EER omvat. In de zaak Enso/Stora van 1998 werd geoordeeld dat de relevante geografische markt voor krantenpapier tot de EER beperkt was.

(24) In 2000 bedroeg de totale in- en uitvoer respectievelijk 9,3 % en 10 % van het verbruik in de EER. Bijna 80 % van deze invoer is afkomstig uit Noord-Amerika, met name uit Canada, welk land alleen al bijna 75 % van de Europese invoer voor zijn rekening neemt. Canada heeft recht op een rechtenvrij quotum van 600000 ton per jaar. Het grootste deel hiervan is bestemd voor het Verenigd Koninkrijk.

(25) Invoer is onderhevig aan rechten die geleidelijk verminderen en momenteel 0,5 % bedragen. In 2002 zullen de invoerrechten worden opgeheven. UPM-Kymmene stelt bijgevolg dat de invoer verder zal stijgen. Het door de Commissie in deze zaak verrichte onderzoek laat echter zien dat de invoer niet is toegenomen en zich op een laag niveau gestabiliseerd heeft, hetgeen ingaat tegen de idee dat de markt groter is dan de EER. In het bijzonder is de invoer van krantenpapier in de afgelopen tien jaar in de EER met minder dan 10 % gering en relatief stabiel gebleven. Bovendien is de invoer sinds 1998 niet aanmerkelijk toegenomen, ondanks een geleidelijke tariefsverlaging van 3,5 % naar de huidige 0,5 %.

(26) Er zijn vijf onafhankelijke krantenpapierproducenten in Noord-Amerika die door Europese afnemers als hun leveranciers werden vermeld. De meeste leveringen gaan naar de Britse eilanden. Van de vijf bedrijven vervrachten er drie aanzienlijke hoeveelheden naar Europa. Dat zijn Abitibi, dat beschouwd wordt als wereldmarktleider in termen van capaciteit, Bowater, dat ook op wereldniveau tot de tien topleveranciers behoort, en Kruger. Abitibi heeft ook vaste voet op de Europese markt gekregen door de aankoop van Bridgewater, een krantenpapierfabriek in Groot-Brittannië. Deze fabriek heeft een capaciteit van 292000 ton en verkoopt voornamelijk op de Britse krantenpapiermarkt. Bowater heeft echter maar een klein bedrijf in Europa. Kruger is niet aanwezig in Europa. Deze drie bedrijven zijn goed voor meer dan 60 % van alle invoer in de EER. De hoeveelheden die door de twee kleinere Canadese leveranciers worden vervracht (Irving en Alliance Forests Products) zijn van geen belang. Bowater is bezig Alliance Forest Products over te nemen.

(27) De partijen stellen dat er een verdere groei van de invoer van Noord-Amerikaanse producenten verwacht kan worden, wanneer de Canadese producenten niet meer voordelig uit zijn bij leveranties aan de Verenigde Staten vanwege de sterke US-dollar en bijgevolg de koers van de euro gunstiger wordt voor uitvoer naar de EER. Vanwege de afhankelijkheid van de wisselkoers worden de Canadese producenten door veel Europese afnemers echter beschouwd als vrij incidentele leveranciers zonder een duidelijk langetermijnbeleid en langlopende verplichtingen en bijgevolg als niet geschikt voor langdurige uitgeversactiviteiten. Dit is door twee leidende Noord-Amerikaanse importeurs bevestigd. Bowater verklaarde dat het graag zijn verkoop naar Europa zou willen uitbreiden op voorwaarde dat de wisselkoers gunstiger wordt. Kruger verklaarde dat het de uitvoer naar Europa aan het terugbrengen is vanwege zowel de wisselkoers als de vervoerskosten. Daarbij komt dat de branchevereniging Cepiprint een teruggang van de invoer uit Canada voorspelt van 786000 ton in 2000 naar 750000 ton in 2001(15). De prognose van Cepiprint is dat er in de komende twee jaar nog een verdere afname zal plaatsvinden. Dit alles maakt het tamelijk aannemelijk dat de invoer uit Noord-Amerika in de komende paar jaar zal teruglopen.

(28) Bovendien stemt de gebruikelijke kwaliteit in de EER niet overeen met die welke in Noord-Amerika wordt geproduceerd. De kwaliteit van de uit Canada ingevoerde goederen wordt als enigszins inferieur aan de Europese kwaliteit beschouwd. Bovendien hebben veel afnemers laten blijken dat de kwaliteit van Europees krantenpapier steeds beter wordt, waardoor het in dit opzicht al bestaande verschil tussen Canada en Europa toeneemt.

(29) Een andere bron van invoer is Rusland. Verscheidene fabrieken, zoals Kondopoga, Wolga en Solikamsk, leveren aan de EER, vooral aan Duitsland. Dit krantenpapier wordt echter beschouwd als van lage kwaliteit vergeleken met dat van de Europese producenten en wordt meestal gebruikt voor gratis kranten. Bovendien zijn er logistieke problemen waardoor stabiliteit en betrouwbaarheid van de toelevering twijfelachtig zijn. De invoer uit Rusland bedraagt ongeveer 2 % van het EER-verbruik.

(30) Samengevat ziet het ernaar uit dat de markt voor krantenpapier zich tot de EER en Zwitserland beperkt omdat i) de invoer in 2000 slechts 9,3 % van het totale verbruik in de EER omvatte en in 2001 verder afneemt en ii) ondanks de verlaging van de tarieven, schommelende wisselkoersen en achterblijvende conjunctuurcycli de handelsstromen tussen de EER en Noord-Amerika weinig variatie vertonen. Anders gezegd, zelfs in de jaren met een gunstige wisselkoers vond er geen significante groei van de invoer uit Canada plaats.

2. TIJDSCHRIFTENPAPIER

(31) De partijen zijn van mening dat de tijdschriftenpapiermarkt ten minste de hele EER omvat. Er zijn geen aanmerkelijke non-tarifaire handelsbelemmeringen binnen de EER. Voor de invoer in de EER zijn er voor sommige soorten tijdschriftenpapier echter invoerrechten verschuldigd. Zo zijn er geen rechten voor de papiersoort SC en is er momenteel op de invoer van de soorten LWC en WFC een recht van respectievelijk 3,6 % en 2,4 % van toepassing. Beide rechten worden in 2004 tot nul gereduceerd.

(32) De EER is een netto-exporteur van tijdschriftenpapier. De uitvoer bedraagt 23 % van de totale EER-leveringen, de import slechts ongeveer 1 %. Het onderzoek van de Commissie heeft aangetoond dat toename van de invoer in de nabije toekomst onwaarschijnlijk is. De leidende Noord-Amerikaanse papierproducenten hebben verklaard geen concrete plannen te hebben om hun uitvoer naar de EER uit te breiden.

(33) Bovendien heeft het onderzoek van de Commissie aangetoond dat afnemers van tijdschriftenpapier eensgezind de EER als een relevante geografische markt voor tijdschriftenpapier beschouwen. Ook zijn de afnemers van mening dat noch van de Noord-Amerikaanse, noch van de Russische of andere Oost-Europese partijen gezegd kan worden dat zij actief zijn op de Europese markt. Bijgevolg worden de EER plus Zwitserland als de relevante geografische markt beschouwd.

BEOORDELING UIT MEDEDINGINGSOOGPUNT

1. ALGEMEEN: DE PULP- EN PAPIERINDUSTRIE

Productieprocessen

(34) Sinds begin jaren tachtig is de productiewaarde van hout, papier, kranten- en tijdschriftenpapier en drukpapier toegenomen tot meer dan 10 % van de totale Europese productie. De pulp- en papierindustrie omvat vijf kerngebieden waarop ondernemingen actief zijn: pulp, kranten- en tijdschriftenpapier, hoogwaardig papier, karton en tissue. Delen van het productieproces worden door deze bedrijven gemeenschappelijk verricht, wat verklaart waarom ondernemingen die actief zijn in de kranten- en tijdschriftenpapierindustrie soms ook op andere gebieden actief zijn.

(35) Het vervaardigingsproces van kranten- en tijdschriftenpapier begint met bosbouwactiviteiten, wat zowel de aanplant en kweek als het vellen en zagen van bomen omvat. Sommige papierproducenten zijn feitelijk eigenaar van bossen en zijn betrokken bij de basisverwerking van houtproducten zoals houtplaten en planken of bouwhout. Dit geldt bijvoorbeeld voor UPM-Kymmene, dat bezaagd hout, triplex, geschaafd hout en veredelde producten vervaardigt. De in het productieproces elkaar opvolgende activiteiten kunnen als een verticale geïntegreerde productieketen worden beschouwd. Hout wordt gebruikt als grondstof voor de vervaardiging van pulp, dat vervolgens gebruikt wordt als een van de grondstoffen voor de fabricage van druk- en kranten- en tijdschriftenpapier.

(36) Pulp is een waterhoudende vezelachtige substantie, gemaakt van nieuwe of gerecycleerde vezels, die tot papiervellen wordt verwerkt. Er zijn verschillende soorten pulp afhankelijk van de gewenste eigenschappen van het papierproduct zoals sterkte, uiterlijk en beoogd gebruik. Voor kranten- en tijdschriftenpapier worden drie typen pulp gebruikt: mechanische pulp, gewoonlijk groundwood pulp of thermo-mechanische pulp (TMP) - gemaakt van hout -, voorts ontinkte pulp (DIP) - gemaakt van oud papier - en op chemische wijze verkregen pulp. Dit laatste type wordt alleen voor tijdschriftenpapier gebruikt, aangezien het de sterkte van het papier vergroot: in combinatie met TMP en DIP wordt het gebruikt voor de fabricage van SC-papier, in combinatie met TMP voor de fabricage van LWC-papier en zonder TMP en DIP voor de fabricage van krantenpapier.

(37) TMP en DIP worden niet in grote hoeveelheden op de open markt verkocht, aangezien de producenten van kranten- en tijdschriftenpapier over geïntegreerde voorzieningen voor pulpfabricage beschikken. De grondstoffen (hout of oud papier) arriveren bij de fabrieken die de pulp produceren, waarna deze vervolgens wordt gebruikt voor de fabricage van kranten- of tijdschriftenpapier. De mate van integratie van de vervaardiging van chemische pulp varieert. Chemische pulp vormt een tamelijk klein deel van de pulp die voor tijdschriftenpapier (afgezien van WFC) wordt gebruikt en kan extern op de markt voor chemische pulp worden gekocht. Een aantal producenten (volgens partijen ongeveer een derde van de leveranciers van WFC) heeft de capaciteit van de papierproductie geïntegreerd met een fabriek voor chemische pulp; de overige kopen chemische pulp op de markt. Andere sleutelfactoren voor de pulpproductie zijn chemicaliën, water en energie. Sommige bedrijven hebben geïntegreerde energievoorzieningen ontwikkeld om hun eigen behoeften volledig of gedeeltelijk te dekken.

(38) In de jaren negentig is er een aantal veranderingen in het fabricageproces van de pulp- en papierindustrie opgetreden. Deze zijn zowel het gevolg van rationalisering van de productie en veranderingen in het nationale of Europese milieubeleid als van nieuwe technologische ontwikkelingen binnen het productieproces. Een van de gevolgen is de spectaculaire afname van het water- en energieverbruik. Andere veranderingen van het productieproces omvatten de vervanging van het bleken met chloor door elementaire of volledig chloorvrije processen (bleken is nodig om de helderheid van het papier te vergroten). Een andere belangrijke ontwikkeling heeft te maken met het toenemend belang van oud papier als grondstof.

(39) Er heeft een aanmerkelijke verandering in het beleid inzake afval en hergebruik plaatsgevonden nu het milieubesef is toegenomen. Dit heeft tot een goed ontwikkelde markt voor oud papier en gerecycleerde vezels geleid. Sommige fabrikanten van pulp en papier hebben zelfs hun productieproces en productassortiment volledig gewijzigd om alleen nog maar gerecycleerde grondstoffen te gebruiken. Gerecycleerde vezels zijn een essentiële grondstof voor de papierindustrie geworden, een grondstof die tot zes keer toe kan worden hergebruikt (indien gemengd met nieuwe vezels). Hergebruik is zeer aantrekkelijk voor fabrieken in dichtbevolkte gebieden vanwege het ruime aanbod van papier en de korte vervoersafstanden (waarbij fabrikanten op zekerheid van de aanvoer en een efficiënt ophaalsysteem vertrouwen).

(40) Een belangrijk structureel aspect van de industrie voor kranten- en tijdschriftenpapier heeft te maken met het feit dat productielijnen gerelateerd zijn aan papiersoorten. Het blijkt dat papierfabrieken die teruggewonnen vezels gebruiken, niet gemakkelijk op het gebruik van nieuwe vezels kunnen omschakelen en andersom. De beslissing om gebruik te maken van het ene of het andere materiaal heeft tot consequentie dat verschillende machines in het geding zijn: een ontinktingsinstallatie of een grinder. Aangezien mechanische pulp veel energie-intensiever is, wordt de energiebron belangrijk en wordt energie vaak binnenshuis opgewekt. Zo schakelde Haindl in Schongau bijvoorbeeld over van TMP naar DIP, wat het energieverbruik met 85 % verminderde. De omschakeling maakte wel de installatie van ontinktingsapparatuur noodzakelijk.

(41) Ten aanzien van de oppervlaktebehandeling van het papier moet een vergelijkbare beleidsbeslissing genomen worden. Alle papiermachines die een andere kwaliteit dan krantenpapier produceren, zijn voorzien van ofwel een superkalander ofwel een coater ter afwerking van het papier. Technisch gesproken kan een machine met een superkalander zowel SC als krantenpapier maken. Een machine met een coater kan zowel CMR als krantenpapier produceren, hoewel dit een zeer uitzonderlijke combinatie is(16). Een papiermachine echter die gekalanderd papier produceert, kan geen gestreken papier produceren. De reden hiervan is dat telkens wanneer de productie wordt omgeschakeld de kalander moet worden gebruikt in plaats van de coater. Niet alleen zijn beide onderdelen duur (10 % of meer van de kostprijs van een papiermachine), maar het is ook zeer tijdrovend om de nodige veranderingen aan te brengen. Op grond hiervan, en ook omdat de investeringen omvangrijk zijn en de levensduur van de machines 20 jaar en meer bedraagt, heeft het besluit om in een bepaald type technologie te investeren verregaande consequenties, zowel ten aanzien van de kostenstructuren als van de marktpositie.

Investeringsprocessen

(42) Besluiten inzake investeringen behoren tot de belangrijkste beleidskeuzevariabelen in de industrie voor kranten- en tijdschriftenpapier. Over het algemeen zijn de expansiemogelijkheden beperkt door de investeringskeuzen die de leveranciers in het verleden maakten, de technologische mogelijkheden of de toekomstige beleidsontwikkeling. Op de markt voor kranten- en tijdschriftenpapier zijn de investeringsprocessen gelijksoortig. Capaciteitsuitbreidingen vinden gewoonlijk op drie manieren plaats: i) uitbreiding van de capaciteit van de bestaande apparatuur door weinig ingrijpende veranderingen, de zogeheten sluipende vorm, ii) uitbreiding van de capaciteit van bestaande apparatuur door revisie of verbetering van apparatuur en iii) de installatie van nieuwe apparatuur. Sluipende capaciteitsuitbreiding kan bij elke papiermachine plaatsvinden en levert gewoonlijk een gemiddelde groei van 1 % per jaar op. Het installeren van een nieuwe machine gaat vaak gepaard met de buitenbedrijfstelling van een oude, niet efficiënt werkende machine.

(43) De kranten- en tijdschriftenpapierindustrie is zeer kapitaalintensief. Dienovereenkomstig kunnen investeringen als volgt worden omschreven:

a) omvangrijk, aangezien een nieuwe machine gewoonlijk een capaciteit van 250000 tot 300000 ton heeft, wat goed is voor 3 % van de Europese vraag;

b) duur (300-500 miljoen EUR voor de installatie van een nieuwe machine, 20-100 miljoen EUR voor verbetering en renovatie).

(44) Daarom komt het bij investeringen in nieuwe capaciteit regelmatig voor dat deze in omvangrijke en onregelmatige brokstukken plaatsvinden. Bij het nemen van een besluit over de omvang en het moment van investeringen wordt rekening gehouden met het bestaande evenwicht tussen capaciteit en vraag, de investeringen waartoe al door anderen is besloten, de groeitrend van de markt op de lange termijn (die geleidelijk de nieuwe capaciteiten "opslorpt") en vooral de verwachtingen van de investeerder ten aanzien van het rendementspercentage op die investeringen. Bovendien ligt er een bepaalde tijd tussen de aankondiging van het investeringsproject, de definitieve bekendmaking en de feitelijke verwezenlijking. Het tijdsbestek tussen de definitieve bekendmaking en de feitelijke verwezenlijking is gewoonlijk tussen de een en de twee jaar.

De leveranciers en de structuur van de industrie van kranten- en tijdschriftenpapier

(45) De afgelopen jaren is de Europese pulp- en papierindustrie steeds meer gekenmerkt door een hoge mate van horizontale concentratie en verticale integratie, met name door de fusies tussen UPM en Kymmene in 1995 en Stora en Enso in 1998.

(46) Momenteel is de concentratie in de Europese industrie voor kranten- en tijdschriftenpapier vrij hoog. Volgens de partijen hebben de vijf topleveranciers bijna de hele [70 à 80 %]* markt voor krantenpapier en de vier topleveranciers bijna [70 à 80 %]* van de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier in handen op basis van de capaciteit (respectievelijk [60 à 70 %]* en [70 à 80 %]* op basis van de verkoop). Bovendien is het totaal aantal ondernemingen dat bij de papierindustrie is betrokken vrij beperkt.

(47) Hoewel Cepiprint, de "Association of European Publication Paper Producers", officieel 48 bedrijven telt, is het feitelijke aantal leden 14 wanneer rekening wordt gehouden met onafhankelijke bedrijfsgroepen. Het onderzoek van de Commissie wees uit dat er nog andere papierproducenten zijn die kleine hoeveelheden krantenpapier of houthoudend tijdschriftenpapier kunnen produceren, maar zij gebruiken meestal maar één enkele vestiging en zijn maar kleine marktdeelnemers. Samengevat omvat de bedrijfstak ongeveer 19 Europese producenten. Van deze marktdeelnemers zijn twee bedrijven feitelijk dochterondernemingen van niet-Europese groepen. Sappi Europe - een dochteronderneming van de Zuid-Afrikaanse groep Sappi - is een belangrijke producent van gestreken mechanisch papier en in Europa een van de leiders voor houtvrij gestreken papier. De Canadese papierproducent Abitibi heeft een dochteronderneming in Groot-Brittannië, Abitibi-Bridgewater Paper, die goed is voor ongeveer [< 5 %]* van de Europese productiecapaciteit van krantenpapier.

(48) De leveranciers kunnen worden ingedeeld op basis van drie factoren: hun omvang, de mate van horizontale integratie en tot slot de mate van verticale integratie. Om te beginnen is er een groot verschil in omvang tussen de marktdeelnemers. De markt heeft enkele zeer kleine deelnemers, die elk goed zijn voor minder dan 1 % van de totale Europese marktcapaciteit, hetzij van krantenpapier hetzij van tijdschriftenpapier; zij omvat tevens mondiaal opererende deelnemers en een aantal middelgrote deelnemers. Vervolgens onderscheidt de mate van horizontale integratie de marktdeelnemers. Er zijn enkele overlappingen tussen de industrie van kranten- en tijdschriftenpapier en een aantal aanverwante activiteiten. Het blijkt dat enkele bedrijven belangen hebben in andere papier- en kartonmarkten, zoals papier van hoge kwaliteit, karton en tissue. Tot slot is er bij de leveranciers ook nog een aantal verschillen in de mate van verticale integratie. Terwijl sommige papierproducenten hun grondstoffen en energie inkopen, zijn andere in het bezit van bossen, fabrieken voor de vervaardiging van chemische pulp, bedrijven voor het inzamelen van oud papier en energiebedrijven. Aan de hand van deze drie factoren kan enig onderscheid tussen de leveranciers worden gemaakt.

(49) Bij haar onderzoek is de Commissie op een groep zeer kleine marktdeelnemers gestoten die een aantal kenmerken gemeen hebben. Deze groep omvat zeven bedrijven: Dresden Papier, Leipa Gruppe, Lenk, Regeno Papier, Robert Cordier, Perlen Papier en Steinbeis Temming Papier. De meeste hiervan zijn afhankelijk van een of twee papiermachines en zijn elk goed voor minder dan 1 % van de markt. Een groot deel van hen is gevestigd in Duitsland, de grootste nationale markt; zij hebben de neiging zich te richten op plaatselijke afnemers (ook al vindt eveneens verkoop naar het buitenland plaats). De meeste van deze bedrijven zijn in particuliere handen, maar lijken flexibel en klantgericht. Het overgrote deel maakt gebruik van productieprocessen op basis van oud papier en niet op basis van hout. Tot slot zijn deze bedrijven meestal horizontaal geïntegreerd in die zin dat zij niet alleen kranten- en tijdschriftenpapier produceren: fabrieken die krantenpapier produceren, produceren vaak ook karton en fabrieken die tijdschriftenpapier produceren, produceren vaak ook fijnpapier.

(50) De overige marktdeelnemers bieden een omgekeerd beeld afhankelijk van hun kernactiviteit: terwijl sommige producenten zich uitsluitend of vooral op kranten- en tijdschriftenpapier richten, is voor enkele andere kranten- en tijdschriftenpapier slechts een secundaire activiteit binnen de pulp- en papierproductie. Tegen de achtergrond van de toenemende specialisatie van de grote producenten in de papier- en kartonsector, vormt kranten- en tijdschriftenpapier een kernactiviteit voor sommige producenten, maar niet voor allemaal.

(51) Wat de omvang betreft, kan een aantal grote marktdeelnemers van wereldniveau worden onderkend die belangen hebben in de Europese sector kranten- en tijdschriftenpapier: Stora-Enso, Norske Skog, UPM-Kymmene, M-real/Myllykoski, SCA, Abitibi en Sappi. Toch richten deze mondiaal opererende marktdeelnemers zich op verschillende beleidsdoelen en dienen niet onder een noemer gebracht te worden, omdat zij niet hetzelfde marktaandeel hebben. Abitibi en Sappi zijn Europese dochterondernemingen van Canadese en Zuid-Afrikaanse internationale groepen met eigen productievestigingen in Europa. Hun marktaandeel op EER-niveau voor krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier is beperkt. Sappi heeft [< 5 %]*, Abitibi ongeveer [0-10 %]*, indien ook de invoer uit Canada wordt meegerekend. Dan is er SCA, een onderneming die, al heeft zij meer dan 38000 werknemers in meer dan 40 landen, niet op de eerste plaats betrokken is bij kranten- en tijdschriftenpapier: SCA Hygiene Products en SCA Packaging namen in 2000 respectievelijk 46 % en 37 % van de totale verkoop voor hun rekening(17). Het aandeel van SCA op de Europese markt is ongeveer [5 à 10 %]* voor krantenpapier en [< 5 %]* voor houthoudend tijdschriftenpapier. Tot slot hebben M-real en Myllykoski diverse structurele banden waardoor de beide bedrijven door marktdeelnemers als een eenheid worden beschouwd en ook door aanmeldende partijen in hun respectieve CO-formulieren als een geheel worden voorgesteld. M-real bezit 35 % van de aandelen van Myllykoski Paper, een dochteronderneming van de Myllykoski-groep, en met Myllykoski is het gezamenlijk eigenaar van de Duitse producent Albbruck. Deze twee joint ventures zijn goed voor ongeveer [...]* ton houthoudend tijdschriftenpapier, hetgeen overeenkomt met [5 à 10 %]* van de markt. Bovendien hebben zij via M-real Alliance, een volle dochteronderneming van M-real, gezamenlijke verkoop- en distributienetwerken(18). M-real stelt in zijn jaarverslag: "Metsä-Serla's Paper Group is samen met Myllykoski de op twee na grootste producent van gestreken tijdschriftenpapier in Europa(19)". Myllykoski is tevens actief op de markt voor krantenpapier zowel in Europa als in de Verenigde Staten, waar het marktaandeel minder dan 5 % is; M-real is de eerste en veruit grootste producent van fijnpapier in Europa en is slechts in beperkte mate betrokken bij de productie van tijdschriftenpapier (een capaciteit voor LWC van ongeveer [...]* kt in een fabriek in Finland en een capaciteit van ongeveer [...]* kt voor WFC). Daarom mogen voor deze beschikking beide bedrijven als een commerciële eenheid worden behandeld.

(52) Wat deze mondiale bedrijven als gemeenschappelijk kenmerk hebben, is de mate van verticale integratie. Dit is bijvoorbeeld te zien bij Stora Enso en Norske Skog. Als geïntegreerde onderneming is Stora Enso in staat intern in een aanzienlijk deel van haar behoefte aan grondstoffen te voorzien, hetgeen de continuïteit van de productie bevordert. De onderneming bezit ongeveer 2,6 miljoen hectare bos in Finland en Zweden, rond de 0,3 miljoen hectare bos in de Verenigde Staten en voorts grote bosarealen in Canada en Portugal. Energiecentrales bij de fabrieken van Stora Enso voorzien in ongeveer 40 % van de energiebehoeften van de onderneming(20). Norske Skog heeft een dochteronderneming opgericht, Norske Skog Supply, belast met het leveren van grondstoffen (hout of oud papier), energie en andere hulpstoffen. Tot slot is Oy Metsä-Botnia AB, waarin M-real een deelneming van 46 % heeft en UPM-Kymmene een deelneming van 47 %, een strategisch toeleveringsbedrijf dat als belangrijkste taak heeft op concurrerende voorwaarden te zorgen voor een soepel verlopende aanvoer van pulp aan de houdstermaatschappijen M-real en UPM-Kymmene.

(53) Bij de overige leveranciers van kranten- en tijdschriftenpapier gaat het om een groep Europees georiënteerde ondernemingen. Zij kunnen klanten in de hele EER bedienen en zelfs een deel van hun productie uitvoeren, maar hun vestigingen liggen uitsluitend in Europa. De Commissie stelde van de volgende ondernemingen vast dat zij Europees georiënteerd zijn: Burgo, Haindl, Holmen, Matussière & Forest en Palm. Deze bedrijven lijken geen homogene groep te vormen. Burgo, Holmen en Matussière zijn in hoge mate verticaal geïntegreerd en hebben energiecentrales die de voor de productie benodigde elektriciteit leveren; tevens hebben zij enig belangenaandeel in de aanvoer van grondstoffen (hout of oud papier). Zij steunen niet volledig op hout en hebben ook enkele fabrieken die ontinkte pulp gebruiken. Haindl en Palm daarentegen steunen vooral of uitsluitend op oud papier. Terwijl Burgo zich richt op tijdschriftenpapier, produceren Holmen en Palm vooral krantenpapier. Holmen en Burgo zijn middelgrote bedrijven die in heel Europa actief zijn, terwijl zowel Matussière als Palm kleine bedrijven zijn die vooral georiënteerd zijn op hun respectieve thuislanden.

(54) Er zijn ontwikkelingen gaande die wijzen op de betrokkenheid van Holmen bij de krantenpapiermarkt. Het marktaandeel van het bedrijf groeide in de laatste tien jaar gestaag, wat de kloof met Norske Skog verkleinde. Holmen heeft zich vastgelegd op twee investeringsprojecten waardoor het Norske Skog benadert. Het eerste project betreft een nieuwe machine in Hallsta die sterk verbeterd krantenpapier produceert en de oude PM 11-krantenpapiermachine vervangt (nettogroei [...]* ton)(21). Het tweede project betreft een machine voor standaardkrantenpapier die eind 2003 of begin 2004 in bedrijf moet zijn en de capaciteit van Holmen nog eens met [...]* ton uitbreidt. Met deze extra nettocapaciteit van [...]* ton zal Holmen in 2003 een aandeel van ongeveer [10 à 15 %]* van de Europese capaciteit hebben(22).

(55) Uitgaande van de hierboven geschetste factoren zijn de topleveranciers op de markt voor krantenpapier UPM-Kymmene, Stora Enso, Norske Skog, Haindl en Holmen; de overige ondernemingen vooral SCA, M-real/Myllykosk en Palm. Topleveranciers op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier zijn UPM-Kymmene, Stora Enso, Haindl en M-real/Myllykoski; de resterende marktdeelnemers zijn met name SCA, Burgo, Sapp en Norske Skog. Opgemerkt zij dat M-real/Myllykoski en Norske Skog beschouwd worden als hetzij topleveranciers hetzij marginale leveranciers, al naar gelang van de in aanmerking genomen markt.

Kenmerken van de kopers

(56) Tot afnemers van krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier behoren uitgevers van kranten en tijdschriften, producenten van en detailhandelaren in catalogi, kopers van speciaal papier, papierhandelaren en commerciële drukkers.

(57) Alhoewel papier door afnemers voor verschillende doeleinden wordt gebruikt, kiezen zij uit eenzelfde scala aan papierkwaliteit. De verschillende kwaliteiten kranten- en tijdschriftenpapier onderscheiden zich door gramsgewicht, helderheid en beoogd drukprocédé. De verschillende categorieën zijn goed voor een variatie aan te bereiken drukkwaliteit en uiterlijk en structuur van het gedrukte product.

(58) Kenmerkend voor de markt is het grote aantal kopers, waaronder slechts weinig grote kopers zijn. Sommige grote uitgeverijen zoals Axel Springer vertegenwoordigen een groot deel van de totale vraag (tot 5 %). Het overgrote deel van de vraag echter is versplinterd en bestaat uit regionale kranten en gespecialiseerde tijdschriften.

Onderhandelingsproces en prijsbeleid

(59) Hoewel kranten- en tijdschriftenpapier verbruiksartikel is, is het overheersende marktmechanisme niet gebaseerd op de vrije markt. Er is weliswaar een loco-markt waar leveranciers hun voorraden kopen, maar het overheersende marktmechanisme is eerder gebaseerd op overeenkomsten tussen leveranciers en afnemers met specifieke leveringstijden van gewoonlijk een jaar. Volgens door de partijen geleverde kopieën van dergelijke overeenkomsten kunnen in de leverantiecontracten vermeld worden:

- de hoeveelheid te leveren papier samen met de kwaliteit en de dikte,

- prijs en eventuele kortingen,

- leveringsvoorwaarden, logistiek en verpakking,

- kwaliteitscontrolevereisten, milieuspecificaties,

- betalingsvoorwaarden.

(60) Contracten zijn specifiek afgestemd op de onderneming en zijn van toepassing op afzonderlijke orders. De looptijd varieert van drie maanden tot verscheidene jaren, maar is gewoonlijk een jaar, terwijl het tempo van de leveringen in een jaar kan wisselen afhankelijk van de vraag. Prijsafspraken worden meestal voor het kalenderjaar gemaakt. Het is niet ongebruikelijk dat er in de loop van het jaar opnieuw over een contract wordt onderhandeld wanneer zich een ernstige terugloop van de vraag voordoet.

(61) Relaties van langdurige en stabiele aard zijn voor de afnemers een middel om de leverantie ten aanzien van hoeveelheden en productkwaliteit veilig te stellen; zij gaan in zee met de grootste leveranciers en sluiten zo mogelijk een langlopend contract (er werden enkele voorbeelden van driejarige contracten gegeven). Afnemers kunnen kortlopende contracten hanteren (minder dan een jaar) om te trachten voor een deel van hun orders een betere prijs te krijgen; hierbij zijn kleinere leveranciers betrokken en eventueel producenten buiten de EER.

(62) Onderhandelingen tussen leveranciers van kranten- en tijdschriftenpapier en hun afnemers vinden op een bijzondere wijze plaats. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat de afnemers stelselmatig een beleid van meervoudige bevoorrading voeren. Een meervoudige bevoorradingsstrategie biedt afnemers de mogelijkheid enige zekerheid in te bouwen ten aanzien van de regelmaat van hun bevoorrading, te zorgen dat zij het hele scala aan papiersoorten en -kwaliteit krijgen waarop zij aanspraak maken, en vooral hun onderhandelingspositie te versterken. Vanuit het oogpunt van de afnemers lijkt het er inderdaad op dat zij alleen door een aantal leveranciers onderling tegen elkaar uit te spelen de transparantie van de marktsituatie op het moment van onderhandeling kunnen vergroten.

(63) De onderhandelingsstrategieën van de afnemers lijken met zorg te zijn opgezet. Na intern hun behoeften aan volume en papiersoorten te hebben vastgesteld, kunnen zij enig marktinzicht opdoen en de prijzen van pulp, bezettingsgraad en capaciteit bekijken om een idee te krijgen van de beperkingen van de producenten en van hun kostenstructuren. Het belangrijkste onderhandelingsinstrument is het tegen elkaar afzetten van concurrerende aanbiedingen van leveranciers. Hoewel afnemers verklaarden dat zij hun onderhandelingspartners niet meedeelden welke concurrent hun een goed aanbod deed, laten zij wel duidelijk merken wanneer zij een betere prijs kunnen krijgen.

(64) Voor afnemers is een onafgebroken bevoorrading van cruciaal belang. Uitgevers kunnen niet, anders dan papierproducenten, de productie sluiten en voor een bepaalde periode geen dag- of weekblad uitbrengen. Als de vereiste tonnage papier niet voorradig is, hebben uitgevers geen andere keuze dan het aantal pagina's of zelfs de oplage te verminderen, zoals in de herfst van 2000 gebeurde. Beide zaken hebben een fnuikend effect op de advertentie-inkomsten, aangezien het bij de lezers negatieve reacties oproept en de onderhandelingspositie van de uitgevers verder verzwakt. Dat is de reden waarom verscheidene afnemers klachten tegen de voorgenomen overname van Haindl hebben ingediend.

(65) In het verleden kon het machtsevenwicht wel eens fluctueren, afhankelijk van de marktconjunctuur. Als de vraag groot is en bijgevolg het capaciteitsoverschot krap, hebben afnemers moeite om voldoende papier voor hun producten te bemachtigen. Bij onderhandelingen zijn zij verplicht hogere prijzen te accepteren gezien hun zwakkere onderhandelingspositie.

(66) Wanneer de vraag gering is, staan papierproducenten daarentegen onder druk om het benutten van de capaciteit winstgevend te houden. Aangezien de pulp- en papierindustrie zeer kapitaalintensief is met hoge vaste lasten tussen de 45 % en 55 % volgens de papierproducenten, is een hoge bezettingsgraad van meer dan 90 % vereist wil het bedrijf winstgevend zijn. Bijgevolg zullen afnemers in tijden van geringe vraag of situaties van overcapaciteit meer verweer kunnen leveren en lagere prijzen kunnen bedingen.

(67) Door een aantal afnemers is echter gemeld dat de optimale strategie van leveranciers om deze neerwaartse druk op de prijzen tegen te houden, het invoeren van stilstandstijden is, dat wil zeggen, het tijdelijk stilleggen van papiermachines. Stilstandstijden kunnen leveranciers in staat stellen de prijzen op een bepaald niveau te houden door vermindering van de leveringen en kunnen deel uitmaken van het strategisch beleid van de leverancier.

De industrie in het afgelopen decennium

(68) De belangrijkste stuurkracht van de vraag naar kranten- en tijdschriftenpapier is het advertentievolume dat op zijn beurt de omvang van het redactionele deel en eventueel het aantal pagina's bepaalt. Aangezien adverteren sterk samenhangt met de situatie van de economie, houdt de vraag naar kranten- en tijdschriftenpapier typisch verband met de algemene trend van de economie. Van oudsher is de papierindustrie conjunctuurgevoelig. In de laatste tien jaar waren er twee pieken, een in 1995 en nog een in 2000, gevolgd door een langzame afname van de vraag. Dergelijke conjunctuurcyclussen betekenen dat de prijzen gedurende de cyclus zeer wisselvallig kunnen zijn. Zo stegen de prijzen in 1995 bijvoorbeeld met 25 à 35 %, waarna in 1997 een verlaging van 15 à 20 % volgde.

(69) Aangezien het gewoonlijk twee jaar duurt voordat de behoefte aan extra capaciteit duidelijk is en nieuwe capaciteit geïnstalleerd is en aangezien uitbreidingsplannen meestal opkomen wanneer de zaken goed gaan, gebeurt het vaak dat de geïnstalleerde capaciteit en de vraag slecht op elkaar zijn afgestemd. Zoals figuur 1 aangeeft, gaat de markt op en neer tussen perioden van optimale capaciteitsbenutting - ongeveer 95 % of meer - en perioden van overcapaciteit. Zo bedroeg de bezettingsgraad van de bedrijfscapaciteit in 1991 en 1996 respectievelijk ongeveer 85 % en 90 %. De bezettingsgraad van de capaciteit en het algemene prijsniveau weerspiegelen het evenwicht tussen vraag en aanbod. Met name perioden van geringe vraag en overcapaciteit gaan gepaard met prijsverlaging. Het geïnstalleerde capaciteitsniveau gerelateerd aan de vraag bepaalt op de lange duur de winstgevendheid van de bedrijfstak. Zoals figuur 2 laat zien, zijn sinds 1998 de prijzen stabiel gebleven. De invoering van nieuwe capaciteit zorgde niet voor prijsverlaging zoals eerder het geval was, met name in het begin van de jaren negentig. De nieuwe capaciteit sloot aan bij de toegenomen vraag.

Figuur 1: Bezettingsgraad

Bron: Cepiprint

>PIC FILE= "L_2002233NL.004701.TIF">

(70) Figuur 2 toont het cyclische patroon van de krantenpapiermarkt in de laatste tien jaar. Deze waarnemingen gelden ook voor de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier.

Figuur 2: Cyclisch patroon van krantenpapier op EER-niveau

Bron: Cepiprint

>PIC FILE= "L_2002233NL.004801.TIF">

(71) Wat betreft de ontwikkeling van het capaciteitsniveau voor de lange termijn op de krantenpapiermarkt tot 2003 zag het er tot de lente 2001 naar uit dat zowel het in bedrijf stellen van nieuwe capaciteit, met name nieuwe machines bij Myllykoski, Stora Enso en Holmen, als vernieuwing en sluipende capaciteitsuitbreiding bleven aansluiten op de geraamde vraag, wat het evenwicht tussen vraag en aanbod stabiliseerde. Op EER-niveau wordt de groei van de vraag naar krantenpapier op de lange termijn op ongeveer 2 % per jaar geraamd. De prognose van Cepiprint van maart 2001 voor de periode tot 2003 gaf hetzelfde cijfer(23). De recente ontwikkelingen van het algemene economische klimaat hebben echter tot een forse herziening van de prognoses voor de vraag naar kranten- en tijdschriftenpapier geleid en zouden bijgevolg op korte termijn tot een situatie kunnen leiden waarin meer nieuwe capaciteit is gecreeerd dan nodig is.

(72) Verscheidene afnemers hebben te kennen gegeven dat leveranciers tot prijsstabilisatie kunnen komen door het marginaal verminderen van hun productie - zodat de productie minder snel toeneemt dan de vraag, met name door marktgerelateerde stilstandstijd. Dit houdt de aanvoer krap en drijft de prijzen op. De woorden van Jukka Härmälä, algemeen directeur van Stora Enso, werden geciteerd: "Stora Enso heeft besloten tot marktgerelateerde stilstandstijd. We hadden in het eerste kwartaal van dit jaar een stilstandstijd die goed was voor 205000 ton en zijn van plan dit zonodig het hele jaar voort te zetten"(24). Iets dergelijks zei Juha Niemelä, algemeen directeur van UPM-Kymmene: "We moeten niet proberen de machines altijd op volle toeren te laten draaien"(25) (dat betekent, stilstandstijd in acht nemen).

(73) Ter ondersteuning van hun bewering wezen afnemers erop dat in 2000 uitgevers niet het volume aan krantenpapier konden verkrijgen dat zij nodig hadden en dat hun in sommige gevallen het volume dat zij feitelijk besteld hadden, werd geweigerd. Bovendien stegen in 2001 de prijzen voor krantenpapier met bijna 20 % vergeleken met 2000, terwijl de prijzen tussen 1997 en 2000 stabiel bleven(26). Een vergelijkbare opmerking zou kunnen worden gemaakt ten aanzien van houthoudend tijdschriftenpapier waar de prijzen eind 2000 met 10 à 20 % stegen. Hoewel 2000 wellicht een uitzonderlijk jaar was dat niet als referentie gebruikt kan worden, laat het toch zien wat er kan gebeuren als het aanbod krap is.

2. COLLECTIEVE MACHTSPOSITIE

Inleiding

(74) Een collectieve machtspositie hangt gewoonlijk samen met de gemeenschappelijke marktmacht die via stilzwijgende coördinatie van marktgedrag van een groep ondernemingen tot stand komt.

(75) De Commissie heeft onderzocht of de twee voorgestelde concentraties niet zouden leiden tot de totstandbrenging van een collectieve machtspositie(27) voor een verzameling grote ondernemingen aangeduid als topleveranciers op de markten voor krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier.

(76) Bij haar onderzoek heeft de Commissie gelijksoortige analyses uitgevoerd als bij voorgaande beschikkingen betreffende collectieve machtspositie, zoals Beschikking 92/553/EEG(28) (IV/M.190 - Nestlé/Perrier), Beschikking 97/26/EG(29) (IV/M.619 - Gencor/Lonrho) en Beschikking 2000/276/EG(30) (IV/M.1524 - Airtours/First Choice). De Commissie heeft met name onderzocht:

a) welke invloed de fusie op de mededinging zou uitoefenen;

b) of de kenmerken van de markt een stimulans zijn voor stilzwijgende coördinatie;

c) of de coördinatie duurzaam is, dat wil zeggen:

i) of er voor een van de topleveranciers mogelijkheden en stimulansen zijn om van het gecoördineerde gedrag af te wijken, gezien de mogelijkheden en de bereidheid van leveranciers die zich wel aan het gecoördineerde gedrag houden, om vergeldingsmaatregelen te nemen;

ii) of kopers/"marginale" spelers/nieuwkomers de mogelijkheid en bereidheid hebben tegen mededingingbeperkende gedragingen van de topleveranciers in te gaan.

Bovendien heeft de Commissie de aard van voorgaande mededinging onderzocht.

(77) Het onderzoek naar een collectieve machtspositie vereist bijgevolg het onderzoek van een reeks factoren. Om vast te stellen of een markt aanleiding tot de totstandkoming van een collectieve machtspositie geeft, is het met name noodzakelijk een aantal kenmerken van de markt te bekijken. Aangezien de kenmerken vaak in de vorm van een lijst worden gepresenteerd, is het noodzakelijk deze stuk voor stuk aan een onderzoek te onderwerpen en een algemene beoordeling te geven in plaats van er automatisch een controlelijst naast te leggen. Het feit dat een van de structurele kenmerken die gewoonlijk met een collectieve machtspositie samengaan, niet duidelijk kan worden vastgesteld, is, al naar gelang van de omstandigheden, als zodanig nog niet doorslaggevend om de waarschijnlijkheid van een gecoördineerde uitkomst uit te sluiten.

Marktkenmerken

(78) De bedrijfstak voor kranten- en tijdschriftenpapier wordt op het punt van capaciteit gekenmerkt door mededinging op de lange termijn en op het punt van prijzen die onder capaciteitsdruk staan, door mededinging op de korte termijn. Dat betekent dat op deze markten het capaciteitsniveau en de gemiddelde vraag voor het prijsniveau op de lange termijn bepalend zijn, terwijl bij een gegeven capaciteitsniveau de vraag op de korte termijn bepalend is voor de prijs op de korte termijn. Deze kenmerken zijn van gelijke aard op de markt van krantenpapier en op die van houthoudend tijdschriftenpapier en kunnen als volgt worden samengevat:

(79) Producthomogeniteit. Krantenpapier en de belangrijkste soorten houthoudend tijdschriftenpapier kunnen als homogene producten worden beschouwd, ondanks het feit dat er binnen de verschillende papiersoorten bepaalde variaties bestaan. De homogeniteit van de producten wordt bevestigd door een tendens naar een zekere standaardisering van het prijsbeleid voor de verschillende kwaliteiten. Voor zowel krantenpapier als houthoudend tijdschriftenpapier bestaan er duidelijk vastgestelde standaardkwaliteiten waar alle leveranciers zich aan houden. Zo is de standaardkwaliteit voor krantenpapier 45 g/m2. Deze kwaliteit wordt als uitgangspunt genomen voor het berekenen van de prijzen voor andere kwaliteiten.

(80) Stabiliteit van de marktaandelen. Zoals in de volgende figuren is aangegeven zijn er bij de marktaandelen van de topleveranciers enige fluctuaties geweest, respectievelijk op de krantenpapiermarkten en op de markten voor houthoudend tijdschriftenpapier. Bij houthoudend tijdschriftenpapier zijn deze veranderingen van de marktaandelen beperkt, bij krantenpapier zijn zij duidelijker zichtbaar. Holmen heeft bijvoorbeeld in de laatste vier jaar zijn marktaandeel op de krantenpapiermarkt aanzienlijk vergroot. Marktaandelen binnen de kranten- en tijdschriftenpapierindustrie worden echter, zoals door UPM-Kymmene wordt gesteld, sterk bepaald door het aandeel van de capaciteit en "sterke variaties op de korte termijn van marktaandelen zijn door de aard van de bedrijfstak uitgesloten"(31). Om al de bovengenoemde redenen erkent de Commissie de aanwezigheid van een zekere instabiliteit van de marktaandelen van met name de krantenpapierproducenten, maar zij is ook van mening dat dergelijke veranderingen niet noodzakelijkerwijs een algemene stabiliteit van de respectieve marktaandelen van de grootste leveranciers uitsluiten.

[...]*

Figuur 3: Marktaandelen op de krantenpapiermarkt

Bron: antwoord van de partijen en concurrenten.

[...]*

Figuur 4: Marktaandelen op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier

Bron: Antwoord van de partijen en concurrenten.

(81) Symmetrie van marktaandelen. Voorts vertonen, zoals de partijen ook naar voren brachten, de marktaandelen van de topleveranciers enige asymmetrie. Zo had Holmen in 2000 een marktaandeel van [10 à 15 %]* in de verkoop van krantenpapier, terwijl Stora Enso een aandeel van [20 à 25 %]* had. In het verleden was de Commissie echter van oordeel dat er sprake was van een collectieve machtspositie, ook al hadden de leden van het oligopolie geen volstrekt gelijke marktaandelen(32). De belangrijkste reden is dat het bestaan van ongelijke marktaandelen in deze gevallen op zich geen belemmering vormt voor stilzwijgend gecoördineerd gedrag. Gezien het resultaat van haar mededingingsrechtelijke beoordeling neemt de Commissie hier geen standpunt in over de kwestie of in deze zaak de relatieve ongelijkheid van de marktaandelen de topleveranciers eventueel verschillende stimulansen biedt. In de paragraaf "effect van de transactie" wordt de door de voorgestelde concentraties veroorzaakte waarschijnlijke toe- of afname van de symmetrie echter verder besproken.

(82) Doorzichtigheid van capaciteiten, leveringen en uitbreidingen. De Commissie constateerde dat er twee belangrijke informatiekanalen voor de deelnemers op de markten voor krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier bestaan: beroepsverenigingen en bekendmakingen door papierproducenten.

(83) Cepiprint, de "Association of European Publication Paper Producers", vertegenwoordigt de bedrijfssectoren kranten- en tijdschriftenpapier binnen de "Confederation of European Paper Industries" (CEPI). Cepiprint is gevestigd in Zürich en opgericht naar Zwitsers recht. De leden zijn producenten van kranten- en tijdschriftenpapiersoorten in Europa. Cepiprint wordt gefinancierd door de bedrijven die lid zijn, momenteel vrijwel alle Europese producenten van kranten- en tijdschriftenpapier, dat wil zeggen 14 zelfstandige ondernemingen of groepen ondernemingen met meer dan 60 papierfabrieken en 162 papiermachines in 13 Europese landen. De leden van Cepiprint zijn goed voor meer dan 98 % van de aanvoer van zowel kranten- als tijdschriftenpapier in de EER en Zwitserland. Cepiprint brengt niet alleen verslagen uit over leveranties, papierorders, capaciteit en voorraadsituatie van elke papiersoort afzonderlijk, maar ook over productie en bedrijfssluitingen. De gegevens zijn samengevoegd en verwijzen niet naar specifieke fabrieken of ondernemingen; zij zijn meestal ingedeeld per land, maar als het gaat om bezettingsgraden en stilstandstijd betreffen zij zelfs alle leden van de EER en Zwitserland. Cepiprint en PPI verschaffen ook openbare informatie over investeringen (zowel aangekondigde als gerealiseerde).

(84) Papierproducenten kunnen ook zelf mededelingen over hun investeringsplannen doen en met name over de omvang van de stilstandstijd. Zij kunnen bijvoorbeeld aangeven dat zij van plan zijn op een bepaalde plaats een nieuwe papiermachine te installeren. Dergelijke mededelingen mogen echter niet als toezeggingen worden beschouwd totdat de raad van bestuur er zijn goedkeuring aan heeft gehecht, wat soms pas in een veel later stadium gebeurt. Informatie over stilstandstijd is eveneens beschikbaar via openbare mededelingen van de afzonderlijke bedrijven over de omvang van hun stilstandstijd, d.w.z. het uit de markt nemen van tonnage. Bovendien wordt de informatie over stilstandstijd ook doorgegeven aan afnemers en leveranciers die moeten weten wat er aan de hand is, zodat zij in hun planning hiermee rekening kunnen houden.

(85) Gelet op deze factoren is de Commissie van mening dat, hoewel erkend moet worden dat de markt wel enige algemene doorzichtigheid heeft, er ten aanzien van investeringsbesluiten doorzichtigheid ontbreekt, wat wijst op stilzwijgende coördinatie van investeringen, zoals naar voren is gebracht in de mededeling van punten van bezwaar.

(86) Doorzichtigheid inzake gemiddelde prijzen. Bij gemiddelde transactieprijzen schijnt doorzichtigheid te bestaan, terwijl dit bij individuele transactieprijzen niet het geval is. Enerzijds merkte de Commissie in de Enso/Stora-beschikking op dat volgens Enso en Stora geheime prijskortingen erop wijzen dat de markt doorzichtigheid mist(33). Anderzijds hebben verscheidene afnemers aangegeven dat de feitelijke prijsniveaus op de markt doorzichtig lijken. Twee publicaties zouden hier hulp kunnen bieden, te weten die van EUWID(34) en PPI. Beide publiceren maandelijks per land de prijzen. Afnemers hebben de Commissie te kennen gegeven dat deze publicaties alleszins nauwkeurig zijn zowel ten aanzien van de indicaties als van het algemene niveau van de transactieprijzen op de markt.

(87) Er dient echter te worden opgemerkt dat de definitieve nettoprijs zowel op de krantenpapiermarkt als op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier door afzonderlijke contracten wordt bepaald, die onder meer vaak met terugwerkende kracht prijskortingen bevatten. Bijgevolg is de Commissie van mening dat afzonderlijke transactieprijzen waarschijnlijk niet doorzichtig zijn, ook al bestaat er een zeker mate van doorzichtigheid ten aanzien van het gemiddelde niveau van de prijzen die de verschillende leveranciers rekenen.

(88) Onelastische en conjunctuurgevoelige vraag. Zowel op de krantenpapiermarkt als op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier hebben leveranciers met een onelastische vraag op de korte termijn te maken. Dit werd ook door de partijen erkend. De vraag op de korte termijn wordt aangestuurd door de economische bedrijvigheid hetgeen zeer procyclisch is. De vraag op de korte termijn bepaalt de prijs op de korte termijn voor een bepaald aanbodniveau. De Commissie heeft de elasticiteit van de vraag op de markt voor kranten- en tijdschriftenpapier geraamd. De geraamde elasticiteit ligt in de orde van grootte van [- 0,15; - 0,3] voor krantenpapier en [- 0,3; - 0,6] voor houthoudend tijdschriftenpapier(35). De economische deskundige van Norske Skog baseerde zijn marktonderzoek op een nog lagere elasticiteit, meer bepaald tussen - 0,1 en 0,3. Dit betekent dat een proportioneel kleine afname in het productieaanbod tot een grotere prijsstijging leidt.

(89) Kostenstructuur. Over het algemeen variëren de productiekosten meestal in relatie tot de grootte of de ouderdom van de papiermachine of tot de combinatie van variabele en vaste kosten. De Commissie heeft de kostenstructuur van de topleveranciers onderzocht op basis van de specificatie van de kosten per machine voor hun respectieve fabrieken(36). Om hun marginale kosten te vergelijken heeft de Commissie hun respectieve aandeel aan vaste en variabele kosten onderzocht.

(90) Er zijn verschillende wijzen van kostenberekening gehanteerd en in het bijzonder die van de gemiddelde variabele kosten van grondstoffen en energie(37). Het onderzoek laat zien dat er een bepaalde spreiding van alle variabele kosten over de machines is, wat een weerspiegeling is van de mix aan verschillende generaties machines. In het bijzonder lijkt de gemiddelde ouderdom van de machines voor krantenpapier de gemiddelde variabele kosten veel meer te beïnvloeden dan dit het geval is bij de ouderdom van de machines voor tijdschriftenpapier. Op laatstgenoemde markt is de ouderdom van de machine bijgevolg een veel minder relevante parameter. Opgemerkt zij echter dat de industrie zodanig te werk gaat dat de mate van in bedrijf zijn van machines niet gebonden is aan de afzonderlijke kosten ervan, wat suggereert dat de gemiddelde variabele kosten een nuttige aanwijzing zijn voor de marginale kosten.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Figuur 5: Gemiddelde ouderdom van de machines

Bron: Antwoord van de partijen en concurrenten.

(91) Voor de kostenanalyse zijn de verschillende gemiddelde variabele kosten per onderneming gespecificeerd in de figuren 6 tot en met 8. Er kunnen twee conclusies worden getrokken uit de kostenanalyse van de krantenpapiermarkt (figuur 6). Om te beginnen heeft [...]* en met name [...]* de laagste variabele kosten van de steekproef en wellicht dus ook de laagste marginale kosten binnen de krantenpapierbranche. Verder doen de twee transacties de gelijkheid tussen [...]* toenemen, hoewel er een zekere mate van ongelijkheid blijft bestaan.

[...]*

Figuur 6: Gemiddelde variabele kosten per onderneming

Bron: Antwoord van de partijen en concurrenten.

(92) Op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier lijken de resultaten af te wijken van die op de krantenpapiermarkt. De topleveranciers tonen vergelijkbaardere kostenstructuren. Bovendien heeft de Commissie de positie onderzocht van concurrent 4 die door de Commissie niet als topleverancier was aangemerkt, maar eerder als een marginale deelnemer op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier. Een interessant punt is dat concurrent 4 [...]* lijkt te hebben, momenteel heeft concurrent 4 minder marktmacht temidden van de topleveranciers van houthoudend tijdschriftenpapier. Dit wordt bevestigd door het teruglopen van de positie van zijn marktaandeel in de laatste twee jaar. Concurrent 4 heeft plannen om in de komende jaren zijn bestaande machines te vervangen, waardoor de onderneming efficiënter wordt wat de kosten betreft.

[...]*

Figuur 7: Gemiddelde variabele kosten van SC per onderneming

Bron: Antwoord van de partijen en concurrenten.

[...]*

Figuur 8: Gemiddelde variabele kosten van LWC per onderneming

Bron: antwoord van de partijen en concurrenten.

(93) De partijen waren het niet eens met de inleidende conclusie van de Commissie dat kostenniveaus bij producenten gelijk zijn. Zij geven met name als argument dat de verschafte gegevens en cijfers eerder aantonen dat de vermeende topleveranciers ongelijke kostenstructuren hebben. Bovendien is bekend dat in een dergelijke situatie de meer kostenefficiënte marktdeelnemers er geen belang bij hebben met de minder kostenefficiënte deelnemers tot coördinatie te komen, aangezien zij het zich kunnen veroorloven al concurrerend winst te maken. Tot slot lijkt het dat de kostenelementen zoals energie, pulp, andere grondstoffen, enz., bij de onderscheiden topleveranciers verschillend zijn. Er is bijvoorbeeld een verschil in de kostenstructuur van [...]* en van [...]*, aangezien de percentages voor energie en grondstoffen binnen de totale kosten lager zijn. Energie vormt [...]* % van de totale kosten van [...]*, terwijl energie [...]* % van de totale kosten van [...]* vormt; [...]* grondstoffen vormen [...]* %, terwijl deze bij de andere twee [...]* % vormen.

(94) De Commissie is van mening dat de topleveranciers op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier, afgezien van concurrent 4, geen grote verschillen in kostenstructuur vertonen. Zij meent dat dit al vóór de voorgestelde concentraties het geval was en dat na de tenuitvoerlegging ervan de situatie niet veel zal veranderen. Op de krantenpapiermarkt zullen de beide transacties - UPM-Kymmene/Haindl-4 en Norske Skog/Haindl-2 - de gelijkheid van de kostenstructuren van alle topleveranciers doen toenemen. Hoewel de twee transacties de kostenstructuren van de resterende topleveranciers van krantenpapier meer gelijk zullen trekken, wordt erkend dat deze leveranciers nog steeds verschillend op veranderingen van de grondstofprijzen kunnen reageren. De Commissie erkent derhalve dat de mate van kostengelijkheid, met name op de krantenpapiermarkt, niet noodzakelijkerwijze leidt tot een collectieve machtspositie.

(95) Marktoverschrijdende contacten en banden. Topleveranciers zijn meestal op meer dan één pulp- of papierproductmarkt actief. Alle topleveranciers, meer bepaald Stora Enso, UPM-Kymmene, Haindl, Norske Skog, M-real/Myllykoski, zijn zowel op de krantenmarkt als op de markt voor tijdschriftenpapier actief.

(96) Bovendien hebben Stora Enso, UPM-Kymmene, Norske Skog, Haindl en M-real/Myllykoski binnen een aantal ondernemingen de gezamenlijke controle over grondstoffen en vervoer:

i) Oy Metsä-Botnia AB: een fabriek voor chemische pulp; UPM-Kymmene (47 %), M-real/Myllykoski (46,41 %);

ii) Sunila Oy: een fabriek voor chemische pulp; Stora Enso en M-real/Myllykoski, elk 50 %;

iii) Paperinkeräys Oy: verwerving, verwerking en aanvoer van oud papier; UPM-Kymmene (23 %), M-real/Myllykoski (30,3 %) en Stora Enso (30,4 %);

iv) Austria Papier Recycling Ges.m.b.H. (verwerving van oud papier): Haindl, SCA en Norske Skog, elk 33,3 %;

v) Pressretur AB (Zweden): bedrijf voor inzameling van oud papier; Stora Enso, Holmen en SCA

vi) Keräyskuitu (Finland): DIP-fabriek; Stora Enso (68,1 %) en M-real/Myllykoski (31,8 %).

(97) Andere te vermelden gezamenlijke logistieke diensten en distributievoorzieningen:

i) Oy Transfennica AB: een vervoersonderneming; UPM-Kymmene (49,91 %) en M-real/Myllykoski (36,65 %);

ii) Corenso United Oy Ltd: een fabriek voor multiplex, kokers en buizen; UPM-Kymmene (29 %) en Stora Enso (71 %);

iii) distributieovereenkomst tussen UPM-Kymmene en M-real/Myllykoski inzake Hull Harbour, Verenigd Koninkrijk, Tilbury, Verenigd Koninkrijk, en de haven van Antwerpen, België;

iv) Holmen, M-real/Myllykoski en SCA: langetermijnregeling ten aanzien van het vervoer over zee;

v) Steveco (Finland): een stuwadoorsbedrijf voor Stora Enso, UPM-Kymmene en M-real/Myllykoski.

(98) Topleveranciers oefenen ook gemeenschappelijke activiteiten uit met marginale marktdeelnemers, met name:

i) Metsä-Tissue Oyj: een onderneming voor tissue: M-real/Myllykoski (65,6 %) en SCA (19,2 %);

ii) Sodipel SA (Portugal): distributievoorzieningen, Norske Skog heeft een gedeeld aandeel met SCA;

iii) Sappin SA (België): aankoop van rondhout en houtspaanders; Haindl (dat wil zeggen de Parenco-fabriek) (50 %) en Sappi (50 %);

iv) Laakirchen (Oostenrijk): plaatselijke samenwerking bij de aankoop van bepaalde grondstoffen voor specifieke fabrieken; SCA - Steyrermühl in bezit van Haindl.

(99) In de context van een collectieve machtspositie kunnen marktoverschrijdende contacten de strategische gedragingen beïnvloeden en tot een aanzienlijke toename van de duurzaamheid van de coördinatie op de markten leiden.

(100) Afnemersmacht. Kenmerkend voor de papierindustrie is de aanwezigheid van een gering aantal grote afnemers en een groot aantal kleine afnemers. Beide groepen hebben gewoonlijk meer dan een leverancier. Bijgevolg bedienen de topleveranciers een zeer groot aantal afnemers die slechts een gering percentage van hun totale omzet vertegenwoordigen. Leveringen aan hun toptien afnemers van krantenpapier vertegenwoordigen [...]* % van de totale omzet van respectievelijk Norske Skog, UPM-Kymmene en Haindl; leveringen aan hun topvijf afnemers vertegenwoordigen [15 à 20 %]* en [15 à 20 %]* van de totale omzet van respectievelijk Stora Enso en Holmen. Op de markt voor houthoudend papier zijn de percentages van dezelfde grootteorde.

(101) De grootste afnemers op de krantenpapiermarkt, zoals News Corp, Verenigd Koninkrijk ([< 5 %]* van de totale krantenpapierleveranties), Associated ([< 5 %]*), Mirror News/Trinity Mirror, Verenigd Koninkrijk ([< 5 %]*), SPPP, Frankrijk ([< 5 %]*), betrekken hun voorraden bij UPM-Kymmene, Stora Enso, Norske Skog, Holmen en Haindl, dat wil zeggen bij alle topleveranciers. Hetzelfde verschijnsel doet zich voor op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier waar de grootste afnemers - (Axel Springer Verlag ([< 5 %]*), Burda ([< 5 %]*), Gruner + Jahr ([< 5 %]*), IPC Magazines ([< 5 %]*) - hun voorraden afwisselend betrekken bij UPM-Kymmene, M-real/Myllykoski, Stora Enso en Haindl. Zelfs de kleinste afnemers bevoorraden zich bij verschillende leveranciers, hoewel bij een geringer aantal. Gezien echter de kleinere hoeveelheden die zij afnemen, wenden zij zich van oudsher tot een of twee topleveranciers en verder tot kleine marktdeelnemers.

(102) Naast dit gemis aan belangenevenwicht aan beide zijden zijn er nog twee redenen waarom de afnemersmacht niet voldoende sterk is om mogelijke parallelle oligopolide gedragingen te neutraliseren. Om te beginnen vergt het omschakelen naar een andere leverancier tijd en geld. Dit is wellicht de reden waarom sommige afnemers langdurige zakenrelaties belangrijker achten dan de prijs. Afnemers zijn bereid hogere prijzen te accepteren om de bestaande bevoorrading in stand te houden en kosten voor de omschakeling naar nieuwe leveranciers te vermijden. Een van de redenen houdt verband met de kosten die het aangaan van een nieuwe langlopende zakenrelatie meebrengt. Alhoewel standaardkrantenpapier een verbruiksartikel is, zou standaardkrantenpapier van de onderscheiden leveranciers op de zeer korte termijn niet volledig onderling verwisselbaar zijn. In feite moet de productie van diverse leveranciers aan elke drukkerijafdeling en in sommige gevallen aan elke drukpers worden aangepast om een optimale runability en bedrukbaarheid te krijgen. Factoren die geoptimaliseerd moeten worden zijn zowel de trekrichting van de papiermachine en de cilinders als de rek, dikte, stijfheid, gladheid en natsterkte en belijming van het papier. Wanneer een afnemer eenmaal de papierkwaliteit van een bepaalde machine optimaal heeft afgestemd op de drukkerijafdeling waar die kwaliteit gebruikt moet worden, is hij erg kwetsbaar voor wisselingen van leverancier. Het omschakelen naar een nieuwe leverancier is bijgevolg tijdrovend en kan risico's inhouden.

(103) De partijen geven aan dat het wisselen van leverancier een tamelijk omslachtige procedure is waarbij verscheidene stappen elkaar moeten opvolgen(38): i) laboratoriumtests om de fysieke eigenschappen van het papier vast te stellen; ii) inleidend proefdraaien om runability en drukbaarheid te beoordelen; iii) uitgebreide proeven om de runability te bestendigen; iv) geleidelijke opbouw van het volume om zich te voegen naar het logistieke systeem, de opslag, orderafhandeling, enz. Dit proces neemt in het algemeen verscheidene maanden in beslag. Bovendien is het gebruikelijk om de introductie van een nieuwe leverancier en het afstoten van een vaste leverancier over een passende periode te spreiden en niet via een plotselinge overstap te doen plaatsvinden.

(104) Dat afnemers zich niet alleen bekommeren om prijzen, wordt het best geïllustreerd door het feit dat leveranciers om nieuwe klanten te werven gewoonlijk aanzienlijke kortingen bieden. Norske Skog beschreef in haar opmerking van 24 augustus hoe nieuwe afnemers werden verkregen door het aanbieden van een korting van [... %]*(39). Uit dit voorbeeld blijkt dat afnemers tamelijk terughoudend tegenover een verandering van leverancier staan.

(105) De tweede factor die de afnemersmacht beperkt is dat grote afnemers die grote volumes nodig hebben, met problemen worden geconfronteerd wanneer zij met omvangrijke volumes van de ene naar de andere marktdeelnemer overstappen. Als een grote koper als Axel Springer of Associated Newspapers zou proberen voor 10 % van hun vraag van leverancier te wisselen, zou dit gelijk staan met 40-50 kt. In normale bedrijfsperioden, waarin papiermachines voor 90 % of meer draaien, zou dit uiterst problematisch, zo niet onmogelijk zijn.

(106) Technologische ontwikkeling. Het vervaardigen van papier is een procesindustrie. Gewoonlijk vindt er eerder innovatie bij het papierproductieproces plaats dan bij de producten zelf. De meeste middelen die aan O& O worden besteed, zijn namelijk bestemd voor het verbeteren van het productieproces via verbetering van procestechnologie en procesbeheersing. Dit soort O& O vindt in hoge mate plaats door en in samenwerking met fabrikanten van papiermachines(40) en komt alle klanten ten goede (dat wil zeggen de papierleveranciers). Om die reden is geactualiseerde technologie gemakkelijk beschikbaar. Deze ontwikkeling heeft bijgedragen tot kostenverlaging.

(107) Innovaties van het product zelf zijn bereikt door verbetering van de bestaande kwaliteiten ten aanzien van helderheid en oppervlak. Deze verbeteringen zijn tevens te danken aan procesontwikkelingen. Het doel is vooral te zorgen dat producten gebruikt kunnen worden voor hoger geprijsd eindgebruik, zodat het papier in een hoger prijssegment op de markt wordt geplaatst.

(108) Belemmeringen voor het betreden van de markt en uitbreiding. De pulp- en papierindustrie heeft de kenmerken van een industrie met verzonken kosten. Zoals de partijen opmerkten hebben de laatste vijf jaar geen nieuwkomers een plaats op de markt voor krantenpapier of houthoudend tijdschriftenpapier verworven en voor de komende jaren is het betreden van de markt nog onwaarschijnlijker om de volgende redenen: de kosten van het betreden van de markt zijn zo hoog dat dit grote risico's inhoudt, en de procedures om van leverancier te veranderen zijn gewoonlijk lang.

(109) Vaste kosten, die in deze bedrijfstak voor het merendeel verzonken kosten zijn, vertegenwoordigen gemiddeld respectievelijk 45 à 55 % en 35 à 50 % van de totale kosten in de sector krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier. De markt kan niet stapsgewijs worden betreden. Het vergt de installatie van een nieuwe machine, met meestal een capaciteit van tussen de 250000 en 400000 ton. Dit staat gelijk aan 2 à 4 % van de vraag. Een nieuwkomer kan niet zijn productie nauwkeurig afstemmen door verouderde machines buiten werking te stellen. Bij de kosten gaat het in de meeste gevallen om verzonken kosten en zoals de geschiedenis leert, is het alleen waarschijnlijk dat er winst wordt gemaakt wanneer de nieuwe machine op een capaciteit van 90 % draait.

(110) De partijen beweren echter dat er geen beletsels voor bestaande marktdeelnemers zijn om uit te breiden. Een aanzienlijk percentage, ongeveer 50 %, van alle nieuwe capaciteit was tussen 1999 en 2002 afkomstig van kleine en middelgrote ondernemingen. In deze periode lopen er vijf projecten: bij Palm, Norske Skog, Myllykoski, Enso Stora en Holmen telkens een. Een van de twee projecten van de kleine ondernemingen is de nieuwe fabriek van Myllykoski in Duitsland. Dit project werd gesteund door een toezegging van Axel Springer om een aanzienlijk deel van de productie ervan voor een aantal jaren af te nemen. Dit komt dicht bij verticale integratie. Slechts weinig afnemers kunnen het zich veroorloven 50000 ton of meer bij één leverancier te kopen zonder afhankelijk te worden van die leverancier. Vergelijkbare pogingen van Burda en de WAZ-Gruppe om tot verticale integratie te komen, mislukten. Het is dus tamelijk onwaarschijnlijk dat een dergelijke samenwerking zal worden herhaald.

(111) Het andere project van een kleine leverancier, Palm, zou goed zijn voor ongeveer 20 % nieuwe capaciteit. Er bestaat echter onenigheid over de mate van capaciteitsuitbreiding voor houthoudend tijdschriftenpapier. Vergeleken met krantenpapier wordt door kleine ondernemingen tot 2003 een groter aandeel aan nieuwe capaciteit voor SC- en LWC-kwaliteit geïnstalleerd.

Beoordeling

A. Effect van de voorgestelde transactie op de structuur van de markt voor krantenpapier

(112) De volgende tabel geeft de marktaandelen van de belangrijkste leveranciers van krantenpapier in de EER weer (op basis van cijfers van 2000)(41).

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Marktaandelen op de krantenpapiermarkt

Bron: Cijfers en ramingen van UPM-Kymmene.

(113) Na de eerste fusie heeft UPM-Kymmene/Haindl een marktaandeel van [25 à 30 %]* op basis van de capaciteit en [20 à 25 %]* op basis van de verkoop. Stora Enso komt als tweede daar direct achteraan met respectievelijk [20 à 25 %]* en [20 à 25 %]*. Als de tweede transactie doorgaat, zou UPM-Kymmene een marktaandeel hebben van respectievelijk [20 à 25 %]* en [20 à 25 %]*, waardoor het nummer twee op de markt wordt. Bijgevolg valt marktbeheersing door één enkele onderneming als gevolg van de eerste of beide voorgestelde transacties uit te sluiten.

(114) De Commissie heeft onderzocht of de transactie aanleiding geeft tot de totstandbrenging van een collectieve machtspositie voor de vier ondernemingen UPM-Kymmene/Haindl ([20 à 25 %]*), Stora Enso ([20 à 25 %]*), Norske Skog ([10 à 15 %]*) en Holmen ([10 à 15 %]*), leidend tot een concentratiegraad van de vier ondernemingen van [60 à 70 %]* op basis van de verkoop. Op basis van de capaciteit zou de concentratiegraad van de vier ondernemingen [70 à 80 %]* zijn. Marginale marktdeelnemers zijn SCA met [5 à 10 %]*, Myllykoski met [< 5 %]* en Palm met [< 5 %]* op basis van de verkoop. Als ook de tweede transactie tot stand komt, wordt het marktaandeel van de vier topleveranciers: [20 à 25 %]* voor UPM-Kymmene/Haindl-4, [20 à 25 %]* voor Stora Enso, [15 à 20 %]* voor Norske Skog/Haindl-2 en [10 à 15 %]* voor Holmen.

(115) Toegenomen concentratie. De voorgestelde transactie brengt het aantal leidende ondernemingen in deze bedrijfstak terug van vijf tot vier. Op EER-niveau gaat de concentratiegraad van de vier ondernemingen van [50 à 60 %]* naar ongeveer [60 à 70 %]* op basis van de verkoop en van ongeveer [60 à 70 %]* naar ongeveer [70 à 80 %]* op basis van de capaciteit. Wordt ervan uitgegaan dat de zelfstandige bedrijven geen bijdrage aan de Herfindahl-Hirschman-Index (HHI) leveren, dan stijgt de HHI na de eerste transactie van [...]* tot [...]*, d.w.z. een toename van [...]* punten in 2000, en tot [...]* na de tweede transactie (ÄHHI = [...]*). Beide ramingen van de HHI zijn op behoudende basis, omdat het marktaandeel van de kleinste ondernemers niet is meegenomen. De HHI zal echter beneden de drempel van 1800 punten blijven, die vaak gezien wordt als een aanduiding van een sterk geconcentreerde markt.

(116) Uitschakeling van een concurrent. Haindl is een pionier geweest op het gebied van het gebruik van grote hoeveelheden oud papier bij de productie van krantenpapier. Door een aantal afnemers wordt Haindl als een zeer innovatieve en klantgerichte producent beschouwd. De kostenstructuur van het bedrijf verschilt enigszins van die van de andere topleveranciers, vooral op de krantenpapiermarkt. [Inderdaad is Haindl ...]*. Lage marginale kosten vergroten de marktmacht van Haindl. Met de overname van Haindl wordt bijgevolg een belangrijke onafhankelijke concurrent van de krantenpapiermarkt verwijderd.

B. Effect van de transactie op de structuur van de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier

(117) Nadat de twee concentraties tot stand zijn gebracht, zullen de marktaandelen van de belangrijkste leveranciers van houthoudend tijdschriftenpapier in de EER als volgt zijn (op basis van cijfers voor 2000)(42):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Aanmeldende partijen.

(118) Toename van de concentratie en vermindering van het aantal marktpartijen. Als gevolg van de eerste transactie verwerven de drie topleveranciers [70 à 80 %]* van deze markt op basis van de capaciteit (UPM-Kymmene [30 à 35 %]*, Stora Enso [20 à 25 %]*, M-real/Myllykoski [15 à 20 %]*) en [70 à 80 %]* op basis van de verkoop (UPM-Kymmene [30 à 35 %]*, Stora Enso [20 à 25 %]*, M-real/Myllykoski [15 à 20 %]*). Als de tweede concentratie plaatsvindt, verschuift een marktaandeel van [5 à 10 %]* van UPM-Kymmene naar Norske Skog en zijn de drie topleveranciers goed voor [60 à 70 %]* van de markt op basis van de capaciteit en voor [60 à 70 %]* op basis van de verkoop. Wordt ervan uitgegaan dat de onafhankelijke ondernemers geen bijdrage aan de Herfindahl-Hirschman-Index (HHI) leveren, dan stijgt na de eerste overname de HHI van [...]* tot [...]*, een toename van [...]* punten. De tweede transactie vermindert de HHI tot [...], waardoor de toename van de concentratie op [...]* komt.

(119) Hoewel de transactie de marktconcentratie verhoogt, vermindert zij de symmetrie tussen de drie marktleiders. Na beide transacties zal de symmetrie tussen deze marktdeelnemers verder afnemen. UPM, dat vóór de transacties een marktaandeel heeft gelijk aan dat van Enso Stora, vergroot zijn marktaandeel en komt te voorschijn als de marktleider. Bovendien zal Norske Skog na de tweede transactie sterker worden met een marktaandeel dat enigszins groter is dan dat van Haindl vóór de transacties.

(120) Verder dient te worden opgemerkt dat de kleinste van de drie topleveranciers, M-real/Myllykoski, uit twee ondernemingen bestaat die door productie- en verkoopafspraken aan elkaar gebonden zijn (zie het voorgaande). Van de totale capaciteit van [...]* kt die aan M-real en Myllykoski wordt toegerekend, komt [...]* kt voor rekening van de gemeenschappelijke productieondernemingen van de beide ondernemingen. Bijgevolg moet nagegaan worden of beide ondernemingen ten aanzien van besluiten over capaciteitsinvesteringen zich in een of andere vorm van coördinatie als een eenheid zouden gedragen.

(121) Uitschakeling van een concurrent. Net als op de krantenpapiermarkt wordt Haindl op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier door een aantal afnemers als een zeer innovatieve en klantgerichte producent beschouwd. Haindl is de laatste vijf jaar bijzonder actief geweest op de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier en is goed voor [... %]* van de totale capaciteitstoename. Bijgevolg wordt door de overname van Haindl een belangrijke concurrent van de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier uitgeschakeld.

(122) Gezien de vorengenoemde elementen wordt aangenomen dat de voorgestelde transactie leidt tot veranderingen van de marktstructuur die het noodzakelijk maken verder te onderzoeken of zij aanleiding geven tot de totstandbrenging van een collectieve machtspositie op de respectieve markten voor krantenpapier en houthoudend tijdschriftenpapier.

C. De kenmerken van de markten en het bevorderlijke ervan voor een collectieve machtspositie

(123) De fusie zal aanleiding geven tot een relatief doorzichtiger en minder onzekere markt, hetgeen voor de krantenpapiermarkt een vermindering betekent van vijf tot vier topleveranciers en voor de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier een vermindering van vier tot drie topleveranciers. Bij haar onderzoek van de marktkenmerken heeft de Commissie enkele elementen aangetroffen die tot een collectieve machtspositie zouden kunnen leiden en andere elementen die dat niet doen.

(124) In haar mededeling van punten van bezwaar was de Commissie van mening dat de marktkenmerken aanleiding geven tot een collectieve machtspositie. De Commissie blijft van mening dat de producten voldoende homogeen zijn, de vraag zeer onelastisch en de afnemersmacht beperkt is en dat de drempels bij het betreden van de markt hoog zijn.

(125) Na het antwoord van de partijen op de mededeling van punten van bezwaar nauwgezet te hebben onderzocht, erkent de Commissie dat een aantal elementen geen aanleiding tot de totstandbrenging van een collectieve machtspositie geven. Met name de beperkte stabiliteit van de marktaandelen, het gemis aan doorzichtigheid, vóór de officiële bekendmaking, van projecten voor capaciteitsuitbreiding, en het op verschillende punten ontbreken van symmetrie bij de kostenstructuren wijzen in een andere richting.

(126) Alvorens een definitieve conclusie te trekken is het volledigheidshalve goed ook de in de mededeling van punten van bezwaar onderzochte mogelijke coördinatiemechanismen alsmede de duurzaamheid ervan, nader te bekijken.

D. Mogelijkheid van coördinatie

(127) De mogelijkheid van parallel gedrag dat resulteert in een gecoördineerde uitkomst hangt af van de doorzichtigheid van de investeringsbesluiten en de beschikbaarheid van een mechanisme dat de ondernemingen coördinatiemogelijkheden biedt. In haar mededeling van punten van bezwaar was de Commissie van mening dat er twee coördinatiemechanismen zijn (een voor de korte termijn en een voor de lange termijn), waardoor topleveranciers de mogelijkheid hebben eenzijdig hun capaciteitsniveau te beperken teneinde kunstmatig hoge prijzen te krijgen of in stand te houden. Dezelfde mechanismen werden geacht op de twee relevante markten, de markt voor krantenpapier en de markt voor houthoudend tijdschriftenpapier, toegepast te kunnen worden. In de volgende overwegingen worden deze mechanismen geschetst en wordt uiteengezet waarom zij uiteindelijk toch niet voldoende werden geacht om te garanderen dat coördinatie op deze markten effect zou hebben.

Coördinatiemechanismen vermeld in de mededeling van punten van bewaar

(128) Zoals uiteengezet in de mededeling van punten van bezwaar zouden er twee coördinatiemechanismen zijn:

- ten eerste de coördinatie van de investeringen in nieuwe capaciteit teneinde de capaciteit op de markt te beperken en dus het gemiddelde van de prijzen op de lange termijn op te drijven;

- ten tweede de coördinatie van de productiestilstandstijden ter ondersteuning van de prijzen op de korte termijn bij een daling van de vraag (in een periode van grote vraag is coördinatie op de korte termijn niet nodig).

(129) De coördinatie van de investeringen in nieuwe capaciteit werd geacht te verlopen via mededelingen en contra-mededelingen. Alle marktpartijen hebben een reeks mogelijke investeringsprojecten, dat wil zeggen locaties waar zij in de toekomst nieuwe papiermachines zouden kunnen installeren. Besluitvorming over investeringen impliceert gewoonlijk een aantal parameters en hangt uiteindelijk samen met de rentabiliteit van de investering. In haar mededeling van punten van bezwaar betoogt de Commissie dat als het ware spelenderwijs afgegeven signalen waardoor marktleiders hun investeringsprojecten aankondigen, een mogelijk middel zijn om een gecoördineerde uitkomst te bevorderen. De leden van de oligopolie zien van investeren af - of stellen hun investeringen uit - op grond van mededelingen van andere leden van de oligopolie (zie de overwegingen 83 en 84), zodat nieuwe investeringen geen schade toebrengen aan het door elke afzonderlijke producent erkende gemeenschappelijke doel: het bereiken van een lager capaciteitsniveau op de markt en bijgevolg een hogere rentabiliteit van de investering.

(130) De coördinatie van de productiestilstandstijd werd in de mededeling van punten van bezwaar als een extra mechanisme aangemerkt om tijdens conjunctuurperioden met geringe vraag een krap capaciteitsniveau in stand te houden. In dergelijke perioden is het wel mogelijk dat de marktcapaciteit de vraag aanzienlijk overstijgt, met als eventueel gevolg een sterke verlaging van de prijs. Coördinatie van de stilstandstijden - tijdelijke stillegging van papiermachines - vermindert tijdelijk de aanvoer op de markt. Of het nu via aankondigingen of via op de markt verkrijgbare gegevens over stilstandstijd loopt, elk van de leden van de oligopolie op het gebied van kranten- en houthoudend tijdschriftenpapier zou weten dat zij hun machines moeten stopzetten in plaats van door te gaan met het produceren van papier waardoor de marktprijzen zouden kunnen dalen.

(131) In de mededeling van punten van bezwaar was de Commissie van mening dat een gecoördineerde uitkomst meer bepaald ondersteund wordt door de beschikbaarheid van vergeldingsmechanismen. Ten aanzien van de coördinatie inzake investeringen in nieuwe capaciteit zou het vergeldingsmechanisme gelegen zijn in de dreiging van de andere leden van de oligopolie zich in een investeringsrace te storten, hetgeen zou leiden tot overcapaciteit, het inzakken van de prijzen en uiteindelijk een geringe winstgevendheid van de hele bedrijfstak. Een dergelijke dreiging zou een voldoende afschrikmiddel zijn om ondernemingen van hun afwijkende gedrag te doen afzien. Tevens heeft de Commissie onderzocht of coördinatie ook gesteund kan worden door het in de volgende overweging uiteengezette vergeldingsmechanisme.

(132) Bij de coördinatie van de stilstandstijden kan het vergeldingsmechanisme erin bestaan dat de andere oligopolide ondernemingen zich op de afnemers van de onderneming met afwijkend gedrag gaan richten. De oligopolide ondernemingen kunnen de afnemers van de onderneming met afwijkend gedrag lagere prijzen bieden op individuele basis, met de bedoeling de winstmarges van laatstgenoemde aan te tasten. Dit is haalbaar, enerzijds omdat topleveranciers over voldoende informatie beschikken om te weten wie de klanten van de onderneming met afwijkend gedrag zijn, en anderzijds omdat zij extra capaciteit hebben om hun leveringen aan deze afnemers te vergroten, om de volgende drie redenen: i) bij alle leden van de oligopolie is voldoende overcapaciteit aanwezig, omdat een dergelijke situatie zich in een periode van geringe vraag voordoet, ii) zij kunnen multi-instelbare machines inzetten(43) om de productie van de gewenste kwaliteit op te voeren, iii) als dit nog niet voldoende is, kunnen zij hoeveelheden van voor de uitvoer bestemde productie naar Europa terughalen(44).

Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar en conclusies van de Commissie

(133) In hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar hebben de partijen onderzoek gedaan naar de haalbaarheid en duurzaamheid van de coördinatie van hun investeringen in capaciteit of hun stilstandstijd. Zij voerden uitgebreide bezwaren aan tegen de mogelijkheid van de hierboven geschetste tot stilzwijgende coördinatie leidende mechanismen. Zij beweerden met name dat coördinatie niet haalbaar noch duurzaam is, zowel ten aanzien van investeringen in nieuwe capaciteit als van stilstandstijd. Na nauwkeurig onderzoek van hun bezwaren kwam de Commissie tot de slotsom dat coördinatie met betrekking tot investeringen onwaarschijnlijk is. Zij is echter van mening dat coördinatie met betrekking tot stilstandstijd op de markt voor krantenpapier en houthoudend papier mogelijk is.

(134) Over de coördinatie van investeringen in nieuwe capaciteit hebben partijen te kennen gegeven dat dit mechanisme om de volgende drie redenen niet werkt. Om te beginnen zijn partijen van mening dat het onmogelijk is tot een gecoördineerd resultaat te komen, zeker niet op een stilzwijgende manier. De partijen wezen op de problemen bij het vaststellen van mogelijke investeringen - aangezien er sprake kan zijn van ombouw en sluipende capaciteitsuitbreiding -, het opstellen van een roulatieschema voor investeringen en het onderling eens worden over capaciteitsverdeling. Voorts voerden de partijen aan dat bekendgemaakte investeringen niet teruggedraaid kunnen worden en dat er bijgevolg geen ruimte is voor het spelen van een spelletje. Tot slot vermeldden zij dat de markt vóór de vastgelegde investering niet voldoende doorzichtig is om tot een stilzwijgende afspraak te kunnen komen. De partijen voerden ook het argument aan dat coördinatie van investeringen in nieuwe capaciteit niet duurzaam zou zijn, en wel wegens de stimulans om vals te spelen en het gebrek aan overtuigende vergeldingsmaatregelen.

(135) Na onderzoek van de aspecten die door de partijen naar voren werden gebracht, is de Commissie tot de conclusie gekomen dat het zeer onwaarschijnlijk is dat oligopolide ondernemingen in staat zijn aankondigingen te gebruiken voor een stilzwijgende coördinatie van investeringen in nieuwe capaciteit. Wegens een gebrek aan doorzichtigheid is het niet aannemelijk dat coördinatie wordt bereikt of in stand gehouden. Om te beginnen is de Commissie van mening dat, om coördinatie te bereiken - dat wil zeggen, in staat te zijn zinvolle aankondigingen te doen, en wel aankondigingen die van invloed kunnen zijn op het gedrag van andere concurrenten -, de oligopolide ondernemingen over voldoende inzicht moeten beschikken om te beoordelen of een project de vereiste rentabiliteit heeft. Anders worden de aankondigingen door de andere ondernemingen niet serieus genomen en hebben zij geen invloed op hun investeringsbesluitvorming. Dit lijkt niet het geval te zijn. Bovendien worden er in Europa vrij weinig projecten aangekondigd en de meeste daarvan worden ook gerealiseerd, anders dan in de Verenigde Staten. Vervolgens moeten de oligopolide ondernemingen om de coördinatie in stand te houden - dat wil zeggen voorkomen dat een van de leden van de oligopolie te veel of te vroeg investeert - elke afwijking van het stilzwijgend overeengekomen doel voorkomen. Met andere woorden, zij moeten in staat zijn elke onderneming met mogelijk afwijkend gedrag op te sporen en afwijkend gedrag tegen te houden door met overtuigende vergeldingsmaatregelen te dreigen. Uit het onderzoek bleek echter dat het zeer onwaarschijnlijk is dat de oligopolide ondernemingen weet hebben van een investeringsproject van een onderneming die afwijkt van de stilzwijgende coördinatiedoelstelling, voordat de investering niet meer teruggedraaid kan worden. Zonder voldoende doorzichtigheid slaagt geen enkele aankondiging van de oligopolide ondernemingen erin ongewenste investeringen af te gelasten. Wanneer een investering eenmaal is vastgelegd, verliest elke dreiging met een strafmaatregel haar overtuigingskracht, omdat het te duur is zich ernaar te voegen.

(136) Ten aanzien van de coördinatie over stilstandstijden brachten de partijen eerst naar voren dat dit mechanisme geen invloed heeft op de prijzen(45). Vervolgens beweerden zij dat het vanwege het gemis aan doorzichtigheid onmogelijk is stilstandstijden vast te stellen of op te sporen. Zij hielden vol dat stilstandstijden zo'n uiteenlopende vorm kunnen aannemen dat het voor ondernemingen niet mogelijk is te weten wanneer zij aan coördinatie moeten doen; het is eveneens zeer moeilijk te achterhalen wat op een bepaald moment de optimale exploitatieratio is. Zij zeiden eveneens dat het niet mogelijk is afwijkend gedrag te ontdekken. Bijgevolg zijn er veel stimulansen voor de oligopolide ondernemingen om vals te spelen zodra zich de gelegenheid voordoet. Tot slot voerden zij aan dat het bestraffen van gedrag dat afwijkt van een afspraak over stilstandstijden uitzonderlijk duur zou zijn en niet overtuigend.

(137) De Commissie deelt echter de mening van de partijen niet dat parallelle strategieën met betrekking tot beslissingen over stilstandstijd op respectievelijk de markten voor krantenpapier en houthoudende tijdschriftenpapier niet mogelijk zijn. Om te beginnen is de Commissie het ermee oneens dat stilstandstijd geen invloed heeft op de prijzen. In feite geeft UPM-Kymmene dit toe wanneer het bedrijf zegt: "op een markt van teruglopende vraag kan stilstandstijd de verlaging van de prijzen vertragen"(46). Verder kan er moeilijk beweerd worden dat stilstandstijd voor de marktdeelnemers verborgen gehouden kan worden, aangezien langs allerlei kanalen voldoende gegevens over stilstandstijd te verkrijgen zijn. Gewoonlijk geven leveranciers hun klanten informatie over een komende stillegging van een van de machines die een bepaalde klant bevoorraadt. Dit heeft een