NL Publicatieblad van de Europese Unie L 284/1

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 11 maart 2008

betreffende de door Italië ten uitvoer gelegde steunregeling C 61/03 (ex NN 42/01) ten gunste van de luchtvaartindustrie

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2008) 845)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2008/806/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, (1)

Overwegende hetgeen volgt:

(1) De te beoordelen regeling betreft individuele steun voor onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten in de luchtvaartindustrie. De steun werd door Italië verleend op basis van Wet nr. 808 van 24 december 1985„Interventi per lo sviluppo e l’accrescimento di competitività delle industrie operanti nel settore aeronautico”, waarin maatregelen worden vastgelegd om het concurrentievermogen van de luchtvaartindustrie te ontwikkelen en te verbeteren (hierna: „Wet nr. 808/1985”). De Commissie heeft de regeling in 1986 goedgekeurd (2).

1. PROCEDURE

(2) Op 7 oktober 1999 en nogmaals op 12 januari 2001 heeft de Commissie een klacht ontvangen waarin wordt beweerd dat Italië op onrechtmatige wijze steun had verleend aan individuele projecten voor onderzoek en ontwikkeling (hierna: „O&O”) die door de Italiaanse luchtvaartindustrie waren uitgevoerd.

(3) De Commissie verzocht op 8 mei 2000 om inlichtingen, welk verzoek door de Italiaanse autoriteiten op 1 augustus werd beantwoord. Klager heeft bij schrijven van 27 april 2001 en 30 mei 2002 aanvullende informatie verstrekt.

(4) Op 1 februari 2001 verstrekten de Italiaanse autoriteiten de Commissie informatie over niet-aangemelde steun die door Italië voor 13 individuele O&O-projecten was verleend.

(5) Bij schrijven van 14 augustus 2001 en 24 augustus 2001 heeft de Commissie de Italiaanse autoriteiten om meer informatie over de projecten gevraagd. Italië antwoordde op 31 oktober 2001, en verstrekte aanvullende informatie over zes zaken.

(6) In 2002 heeft de Commissie onafhankelijke deskundigen verzocht om de zes projecten te evalueren. De verslagen werden op 7 april 2003 en 23 april 2003 aan de Commissie aangeboden.

(7) Op verzoek van de Italiaanse autoriteiten werden er twee bijeenkomsten gehouden, op 27 mei 2003 en op 30 juni 2003.

(8) Op 1 oktober 2003 heeft de Commissie de formele onderzoekprocedure ingeleid (hierna: „het eerste inleidingsbesluit”) met betrekking tot zes gevallen van steun, waarmee hoge bedragen waren gemoeid, ten behoeve van O&O-projecten die niet individueel door Italië waren aangemeld, in strijd met de regels voor steun voor O&O, d.w.z. de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling (hierna: de „kaderregeling 1996”) (3), en de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling (de „kaderregeling 1986”) (4). Ten aanzien van alle zes zaken heeft de Commissie twijfels geuit over de verenigbaarheid van de steun met de bedoelde regelgeving (5).

(9) Na het eerste inleidingsbesluit hebben de volgende belanghebbenden opmerkingen ingediend: a) Italië, bij schrijven van 3 februari 2004, door de Commissie geregistreerd op 4 februari 2004. Bij brief van 18 februari 2004, door de Commissie geregistreerd op 23 februari 2004, dienden de Italiaanse autoriteiten vervolgens een gewijzigde versie van hun opmerkingen in; b) Frankrijk, bij schrijven van 20 februari 2004, door de Commissie op dezelfde dag geregistreerd; c) Finmeccanica, bij schrijven van 20 februari 2004, door de Commissie geregistreerd op 23 februari; d) een derde belanghebbende die anoniem wilde blijven, bij schrijven van 23 februari 2004, door de Commissie op dezelfde dag geregistreerd.

(10) Bij schrijven van 22 maart 2004 heeft de Commissie de door haar ontvangen opmerkingen doorgezonden aan Italië.

(11) Bij schrijven van 26 mei 2004, door de Commissie geregistreerd op 28 mei 2004, heeft Italië de opmerkingen beantwoord.

(12) Bij schrijven van 1 juli 2004, door de Commissie geregistreerd op 6 juli 2004, heeft de anonieme belanghebbende aanvullende informatie ingediend met betrekking tot de toepassing van Wet nr. 808/1985; dit is de goedgekeurde steunregeling die ten grondslag ligt aan de zes zaken waarop het eerste inleidingsbesluit betrekking heeft.

(13) Bij schrijven van 3 augustus 2004, door de Commissie geregistreerd op 4 augustus 2004, heeft Italië aanvullende informatie ingediend inzake Wet nr. 808/1985 en de toepassing ervan op de zaken die in het kader van de oorspronkelijke onderzoekprocedure werden onderzocht.

(14) Bij schrijven van 19 augustus 2004, door de Commissie geregistreerd op 20 augustus 2004, heeft de anonieme belanghebbende aanvullende informatie ingediend inzake Wet nr. 808/1985 en de toepassing ervan op individuele zaken.

(15) Bij schrijven van 13 september 2004 heeft de Commissie Italië om nadere inlichtingen verzocht over de in het kader van het oorspronkelijke onderzoek onderzochte zaken.

(16) Bij schrijven van 20 september 2004, door de Commissie geregistreerd op 22 september 2004, heeft de anonieme belanghebbende aanvullende informatie ingediend inzake Wet nr. 808/1985 en de toepassing ervan op individuele zaken.

(17) Bij schrijven van 30 september 2004, door de Commissie geregistreerd op 1 oktober 2004, heeft Italië de brief van de Commissie van 13 september 2004 beantwoord.

(18) Bij schrijven van 12 oktober 2004 heeft de Commissie gewaarschuwd dat zij van mening was dat Italië onvolledige antwoorden had verstrekt op de brief van de Commissie van 13 september 2004. De Commissie herhaalde haar verzoek en waarschuwde Italië dat bij uitblijven van een volledig antwoord de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie zou uitvaardigen overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening van de Raad (EG) nr. 659/1999 van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (de „procedureverordening”) (6).

(19) Bij schrijven van 15 oktober 2004, door de Commissie op dezelfde dag geregistreerd, en bij schrijven van 22 oktober 2004, door de Commissie op 25 oktober 2004 ingeschreven, heeft Italië de brief van de Commissie van 12 oktober beantwoord.

(20) Op 10 december 2004 besloot de Commissie om een bevel tot het verstrekken van informatie (7) uit te vaardigen waarin een volledig antwoord werd geëist op de vragen die zij had gesteld in haar brief van 13 september 2004.

(21) Bij schrijven van 19 januari 2005, door de Commissie geregistreerd op 21 januari 2004, heeft Italië gereageerd op het bevel tot het verstrekken van informatie.

(22) Bij schrijven van 10 maart 2005, door de Commissie geregistreerd op 14 maart 2004, heeft Italië aanvullende informatie toegevoegd aan zijn reactie op het bevel tot het verstrekken van informatie.

(23) Bij beschikking van 22 juni 2005 (8) besloot de Commissie om het toepassingsgebied van de procedure uit te breiden (hierna: „het tweede inleidingsbesluit”). Op 12 oktober 2005 werd het tweede inleidingsbesluit gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie (9).

(24) Bij schrijven van 17 juni 2005 merkten de Italiaanse autoriteiten op dat het toepassingsgebied van de twee inleidingsbesluiten gevoelige kwesties raakte op het gebied van de nationale veiligheid.

(25) Bij schrijven van 15 juli 2005 heeft de Commissie geantwoord dat het onderzoek van de Commissie zich zou beperken tot de civiele aspecten en dat de beoordeling van projecten die de nationale veiligheid betroffen zeer nauwkeurig zou worden uitgevoerd teneinde deze uit te sluiten van het toepassingsgebied van de definitieve beschikking.

(26) Op verzoek van de Italiaanse autoriteiten heeft de Commissie bij schrijven van 6 september 2005 en van 18 november 2005 aan Italië alle documenten toegezonden die in het tweede inleidingsbesluit werden genoemd, namelijk de documenten die door de anonieme belanghebbende waren ingediend.

(27) Op 24 oktober 2005 hebben de Italiaanse autoriteiten hun eerste opmerkingen met betrekking tot het tweede inleidingsbesluit ingediend, die hoofdzakelijk ingingen op de werking van de algehele regeling.

(28) Op 30 november 2005 hebben de Italiaanse autoriteiten verdere opmerkingen ingediend, welke op 6 december 2005 werden aangevuld met een aantal bijlagen.

(29) Op 11 november 2005 heeft de anonieme belanghebbende opmerkingen ingediend over het tweede inleidingsbesluit. Op 19 december 2005 zijn die opmerkingen doorgegeven aan de Italiaanse autoriteiten, die hierop commentaar hebben geleverd bij schrijven van 6 maart 2006.

(30) Op 3 mei 2006 vond er een bijeenkomst plaats tussen de Commissie en de Italiaanse autoriteiten. Na die bijeenkomst heeft de Commissie bij schrijven van 23 mei 2006 om aanvullende informatie gevraagd, en de Italiaanse autoriteiten herinnerd aan de informatievereisten uit het tweede inleidingsbesluit.

(31) Op 5 mei 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten opmerkingen ingediend over de aard van een gedeelte van de informatie, en met name over de vraag of de lijst van projecten in de documenten van de anonieme belanghebbende kon worden toegeschreven aan de Italiaanse Corte dei Conti (Rekenkamer).

(32) Op 29 juni 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten bovendien het besluit van het „Comitato Interministeriale per la Programmazione Economica” (Interministeriële comité voor economische programmering, hierna: „CIPE”) toegezonden dat op 22 maart 2006 werd vastgesteld, en dat volgens hen was bedoeld om te waarborgen dat de regeling voldeed aan de regels inzake staatssteun voor O&O.

(33) Op 11 juli 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten eerste opmerkingen gemaakt over de brief van de Commissie van 23 mei 2006.

(34) Op 17 oktober 2006 hebben de Italiaanse autoriteiten hun opmerkingen over de brief van de Commissie voltooid, en een lijst verstrekt met projecten die krachtens de regeling waren gefinancierd. Op 24 oktober 2006 hebben ze de bijlagen gestuurd die in de voorgaande brief waren vermeld.

(35) Bij schrijven van 12 december 2006 verzocht de Commissie om aanvullende informatie gevraagd over de terugbetalingsschema’s voor de projecten in de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte lijst, en stelde zij voor besprekingen op technisch niveau te houden over de toekennings- en terugbetalingsschema’s voor alle projecten.

(36) Na een bijeenkomst op 30 maart 2007 verstrekten de Italiaanse autoriteiten op 24 april 2007 informatie betreffende de volledige berekening voor de projecten, samen met twee nota’s over twee projecten die in het tweede inleidingsbesluit (A139 en BA609) aan de orde komen.

(37) Na een bijeenkomst op 26 april 2007 heeft er op 4 mei 2007 een bijeenkomst plaatsgevonden in het kantoor van de Italiaanse permanente vertegenwoordiging bij de Europese Unie, waar de Italiaanse autoriteiten een delegatie van de Commissie toestonden om documenten te raadplegen betreffende deze twee projecten, die vertrouwelijk waren om redenen van nationale veiligheid.

(38) Op 23 mei 2007 vond er een laatste bijeenkomst plaats over de terugbetalingsschema’s voor de individuele projecten.

(39) Bij schrijven van 21 juni 2007 heeft de Commissie om bepaalde informatie verzocht. Bij de brief waren de schema’s voor de individuele O&O-projecten gevoegd, inclusief de voorwaarden voor de terugbetaling van de leningen.

(40) Italië beantwoordde deze brief op 1 augustus 2007, en betuigde daarin zijn instemming met de schema’s die bij de meest recente brief van de Commissie waren gevoegd. Daarnaast verstrekten de Italiaanse autoriteiten informatie over de andere kwesties die in die brief aan de orde waren gesteld. Op 1 oktober 2007 werd verdere aanvullende informatie verstrekt.

(41) Op 5 oktober 2007 vond er opnieuw een bijeenkomst met de Italiaanse autoriteiten plaats, bijgewoond door Commissaris Kroes en minister Bersani.

(42) De Italiaanse autoriteiten verstrekten bij schrijven van 29 oktober 2007, 27 november 2007 en 12 december 2007 verdere informatie.

(43) Bij schrijven van 23 november 2007 heeft de Commissie aanvullende informatie gevraagd.

(44) Bijeenkomsten met Frankrijk en met de anonieme belanghebbende hebben plaatsgevonden op: 21 maart 2006, 18 oktober 2006, 10 november 2006, 22 mei 2007, 5 juli 2007, 6 september 2007, 14 en 19 november 2007 en 11 februari 2008.

2. DE IN 1986 GOEDGEKEURDE REGELING

(45) Zoals in overweging 1 is vermeld heeft de Commissie de steunregeling voor O&O in de Italiaanse vliegtuigindustrie in 1986 goedgekeurd. In haar beschikking nam de Commissie nota van het feit dat de precieze voorwaarden van de staatsfinanciering, met name voor wat betreft de terugbetaling, voor elk afzonderlijk project in een later stadium zouden worden bepaald.

(46) In haar beschikking wees de Commissie er op dat krachtens punt 5.5 van de kaderregeling 1986 individuele steunmaatregelen moeten worden aangemeld wanneer zij een drempel van 20 miljoen ECU aan in aanmerking komende kosten overstijgen. (10)

(47) Kennelijk hebben de Italiaanse autoriteiten geen enkel individueel geval van toepassing van Wet nr. 808/1985 bij de Commissie aangemeld zoals door artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag wordt voorgeschreven.

(48) Wet nr. 808/1985, zoals bij de Commissie aangemeld, voorzag in een begroting van 690 miljard ITL voor deze maatregelen, te besteden in de periode 1985-1989. Het toepassingsgebied van de wet die oorspronkelijk werd aangemeld, werd na 1989 diverse malen uitgebreid via nieuwe begrotingsbesluiten die door de Italiaanse regering werden genomen. Geen van deze uitbreidingen werd overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag bij de Commissie aangemeld.

(49) Toen de kaderregeling 1996 van kracht werd (11) keurden de Italiaanse autoriteiten de passende maatregelen goed (12), waaronder de nieuwe aanmeldingsdrempels van 25 miljoen ECU voor in aanmerking komende kosten en 5 miljoen ECU voor steun.

(50) In 2001 en 2002 voerden de Commissie en de Italiaanse autoriteiten een briefwisseling over de regeling. (13) Deze betrof wijzigingen die moesten worden aangebracht in de regeling om deze in overeenstemming te brengen met de criteria van de kaderregeling 1996.

(51) De briefwisseling leidde ertoe dat Italië een tekst vaststelde waarmee werd beoogd aan de criteria van de kaderregeling te voldoen (14). Dit document werd op 22 november 2002 naar de Commissie gestuurd en de Commissie aanvaardde de Italiaanse toezeggingen bij schrijven van 18 december 2002.

(52) Wet nr. 808/1985 voorzag in drie soorten staatssteunmaatregelen voor bedrijven in de luchtvaartindustrie. Van deze drie soorten is er nog slechts één van kracht, namelijk steun uit hoofde van artikel 3, onder a), van de bedoelde wet, en deze steun vormt het voorwerp van de onderhavige beschikking.

(53) Deze steun bestaat uit de financiering door de overheid van een gedeelte van de kosten van O&O-projecten, uitgevoerd door Italiaanse ondernemingen in samenwerking met buitenlandse ondernemingen in de luchtvaartsector.

3. TWIJFELS DIE IN HET EERSTE INLEIDINGSBESLUIT NAAR VOREN ZIJN GEBRACHT

(54) Het eerste inleidingsbesluit betrof 13 individuele O&O-projecten.

(55) In het besluit heeft de Commissie twijfels geuit met betrekking tot de verenigbaarheid van een aantal grote O&O-projecten (hieronder vermeld in overweging 60, tabel 1) dat niet was aangemeld overeenkomstig de regels inzake staatsteun voor O&O (de kaderregeling 1986 en de kaderregeling 1996). (15)

(56) De Commissie betwijfelde in het bijzonder: a) of een gedeelte van de werkpakketten van diverse projecten kon worden aangemerkt als preconcurrentiële ontwikkeling: A109 X, A109 D/E/F, MD95 (16), MD11, DO328 Panels en DO328 Extended Capacity; b) of de steun aan diverse projecten een stimulerend effect had: A109 X, A109 D/E/F, MD95, MD11, DO328 Panels en DO328 Extended Capacity.

(57) De Commissie had geen bezwaren tegen vier andere projecten, op basis van de informatie die destijds beschikbaar was (DO328, MD11 Winglet, ATR72 en EH101).

(58) De Commissie aanvaardde het feit dat één project […] (17) onder artikel 296, lid 2, van het EG-Verdrag viel.

(59) Uiteindelijk aanvaardde de Commissie dat, op basis van de informatie die toen beschikbaar was, twee projecten onder de drempel voor individuele aanmelding vielen (Drukcabines, A119 Koala).

(60) In onderstaande tabel is de informatie betreffende deze projecten samengevat: Tabel 1 Projecten waarop het eerste inleidingsbesluit betrekking heeft Project Begunstigde Opmerking 1) Drukcabines Alenia Op dat moment beschouwd als onder de drempel voor individuele aanmelding 2) A109 X Agusta Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 3) A119 Koala Agusta Op dat moment beschouwd als onder de drempel voor individuele aanmelding 4) A109 D/E/F Agusta Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 5) MD95 Alenia Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 6) […] […] Valt onder artikel 296 van het EG-Verdrag 7) MD11 Lower Panels Alenia Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 8) DO328 Extended Capacity Aermacchi Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 9) DO328 Panels Aermacchi Twijfels met betrekking tot de classificatie van O&O-activiteiten en stimulerend effect 10) DO328 Aermacchi Geen bezwaar op basis van de informatie die destijds beschikbaar was 11) MD11 Winglet Alenia Geen bezwaar op basis van de informatie die destijds beschikbaar was 12) ATR72 Alenia Geen bezwaar op basis van de informatie die destijds beschikbaar was 13) EH101 Utility Agusta Geen bezwaar op basis van de informatie die destijds beschikbaar was

4. BEGUNSTIGDE ONDERNEMINGEN

(61) De begunstigden die in het eerste inleidingsbesluit worden genoemd zijn: a) Agusta, sinds de fusie met Westland AgustaWestland geheten, een onderneming die eigendom is van de Finmeccanica-groep en gespecialiseerd is in helikopters; b) Alenia, een onderneming die eigendom is van de Finmeccanica-groep en gespecialiseerd is in luchtvaartelektronica; c) Aermacchi, een onderneming die sinds januari 2003 tot de Finmeccanica-groep behoort, en die zich oorspronkelijk specialiseerde in vliegtuigen voor militaire training, en vervolgens haar activiteiten uitbreidde naar luchtvaartelektronica.

(62) Op basis van de informatie die na dat besluit beschikbaar is geworden, blijkt dat er nog twee begunstigden waren: a) Avio, een onderneming die gespecialiseerd is in vliegtuigmotoren; Avio maakte eerst deel uit van de Fiat-groep (als FiatAvio); vervolgens werd de onderneming opgekocht door de private equity-groep Carlyle, waarin Finmeccanica een minderheidsbelang had; in 2006 kwam Avio onder zeggenschap van private equity-groep Cinven, waarin Finmeccanica een belang van 25 % had; b) Piaggio Aero Industries („Piaggio”), een onderneming die actief is in vliegtuigconstructies en -motoren; deze onderneming werd opgericht in november 1998 toen een groep aandeelhouders de activa kocht en de projecten van het luchtvaartbedrijf overnam van de firma die voordien Rinaldo Piaggio SpA heette, zoals blijkt uit de correspondentie tussen het ministerie van Industrie en Piaggio Aero Industries, die door de Italiaanse autoriteiten is verstrekt.

5. OPMERKINGEN VAN ITALIË OVER DE TWIJFELS DIE IN HET EERSTE INLEIDINGSBESLUIT NAAR VOREN ZIJN GEBRACHT

(63) Italië heeft erkend dat de informatie waarover de Commissie beschikte met betrekking tot de projecten waarover zij in het eerste inleidingsbesluit haar twijfels uitte, volstrekt onvolledig was. Italië heeft ook erkend dat de Commissie vanwege dit gebrek aan informatie terecht twijfels had ten aanzien van deze projecten. Om deze twijfels weg te nemen, heeft Italië uitgebreide informatie verstrekt over de projecten, in het bijzonder met betrekking tot de indeling van kosten bij bepaalde onderzoeksfasen en het stimulerend effect van de steun.

(64) Voor het project A109 D/E/F heeft Italië gedetailleerde informatie verstrekt over de O&O-werkzaamheden met betrekking tot de ontwikkeling van de helikopter, in het bijzonder voor wat betreft de installatie van een nieuw type motor, de staartsteunen, de rotor, de vliegtuigelektronica en de romp. De Italiaanse autoriteiten hebben ook het tijdschema voor de projecten geleverd, waaruit blijkt dat de innovaties in deze componenten ruim vóór hun certificering vielen, die plaats vond in 1998, en vóór hun incorporatie in de helikopter A109 Power die is uitgerust met de Turbomeca-motor, die in juni 2001 werd gecertificeerd. Uit deze volgorde van de gebeurtenissen blijkt ook, zoals de Italiaanse autoriteiten aanvoerden, dat de steun een stimulerend effect had, omdat de technologieën nieuw waren en nog niet eerder waren geïnstalleerd in een vliegtuig.

(65) Voor het project A109 X heeft Italië gedetailleerde informatie verstrekt over het O&O-werk, in het bijzonder voor wat betreft de staartrotor, de transmissie, de hoofdrotor en de romp. Italië heeft er op gewezen dat de specifieke kenmerken van de A109 X, de hoofdrotor met vijf bladen, de antikoppelrotor die is geïntegreerd in de staartdraagbalk en het reductietandwiel met kroontandwielen, niet aanwezig waren in andere door Agusta gefabriceerde producten. De Italiaanse autoriteiten zeiden dat het A109 X-project was gericht op het ontwikkelen van een nieuwe generatie helikopters, die na 2009 op de markt zou worden gebracht.

(66) Voor de projecten MD95 en MD11 hebben de Italiaanse autoriteiten erkend dat de informatie waarover de Commissie kon beschikken ten tijde van het eerste inleidingsbesluit, onvoldoende was om een onderscheid tussen de twee projecten te maken, gezien het feit dat het om twee individuele projecten ging, ook al betroffen ze beide de romp.

(67) Volgens de Italiaanse autoriteiten bevatte de MD95 activiteiten die als industrieel onderzoek en preconcurrentiële ontwikkeling werden geclassificeerd, omdat Alenia hierdoor zijn kennis van rompen van grote vliegtuigen kon vergroten. De activiteiten hadden met name betrekking op berekeningsmethoden voor de constructie van rompen, de ontwikkeling van specifieke codes voor de schadetolerantie van de rompen en de verbetering van de algemene kennis in het bedrijf over sommige constructieaspecten zoals onbrandbare constructieoplossingen en de corrosie van materialen.

(68) Voor de MD11 hebben de Italiaanse autoriteiten aangegeven dat de O&O-activiteiten de ontwikkeling van een prototype betrof met voorbereidend onderzoek. Hierdoor konden de databases en de ontwikkelingsprocessen voor het gebruik van nieuwe romptechnologieën worden opgesteld, hetgeen een nieuwe activiteit voor Alenia was.

(69) Bovendien verstrekten de Italiaanse autoriteiten bewijs voor het stimulerende effect van de steun voor deze twee projecten. Door de steun kon Alenia haar O&O-uitgaven aanzienlijk verhogen gedurende de vier jaar van de projecten, van […] van de totale omzet van het bedrijf. Volgens Italië stelden de projecten Alenia in staat om zijn technologische kennis te verbeteren tot boven het normale niveau.

(70) De Italiaanse autoriteiten verklaarden dat de twee projecten betreffende de DO328 bestonden uit DO328 Panels en DO328 Extended Capacity. (18) Een project met de naam DO328 Basic betrof de ontwikkeling door Aermacchi van technologische kennis voor civiele vliegtuigen. Tot het eind van de jaren tachtig had Aermacchi voornamelijk gewerkt aan vliegtuigen voor militaire training.

(71) DO328 Panels betrof de ontwikkeling van het geraamte dat eerder werd geproduceerd door de Koreaanse firma Daewoo. Het project omvatte eveneens de ontwikkeling van assemblagetechnieken en -technologieën waarvan er enkele niet in het definitieve product werden gebruikt, en de ontwikkeling van twee prototypen.

(72) Volgens de Italiaanse autoriteiten was DO328 Extended Capacity gericht op het vergroten van het aantal passagiers door de ontwikkeling van een nieuwe romp, gewijzigde vleugels en gewijzigde constructies (bijvoorbeeld om rekening te houden met verschillende belastingen), enz. De Italiaanse autoriteiten verstrekten specifieke informatie over de werkpakketten die in het eerste inleidingsbesluit specifiek waren vermeld, met details over de onderzoeksfasen.

(73) Tot slot verstrekten de Italiaanse autoriteiten gedetailleerde informatie over het stimulerend effect van de steun voor de twee DO328-projecten. Ze vestigden de aandacht op het belang van de projecten voor Aermacchi: de projecten vertegenwoordigden bijna de helft van alle O&O-activiteiten van het bedrijf gedurende de periode 1996-1999. Ze verklaarden tevens dat Aermacchi deze O&O-projecten niet had kunnen financieren uit eigen middelen, en dat het bedrijf niet zou hebben kunnen participeren in het totale project, dat werd geleid door Dornier.

6. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN OVER HET EERSTE INLEIDINGSBESLUIT

6.1. Finmeccanica

(74) Finmeccanica heeft pas na het eerste inleidingsbesluit opmerkingen ingediend (19), namens alle ondernemingen die tot de groep behoren: Agusta, Aermacchi en Alenia. Finmeccanica heeft aangegeven dat zij grotendeels onder zeggenschap staat van de Italiaanse overheid (20).

(75) Finmeccanica heeft opmerkingen ingediend om de twijfel weg te nemen over de zes projecten die door de Commissie in het eerste inleidingsbesluit werd geuit. Finmeccanica wilde de opmerkingen aanvullen die door de Italiaanse regering waren ingediend, waarmee het bedrijf het eens was en waarnaar het verwees, en voegde het volgende toe met betrekking tot de zes projecten: a) A109 D/E/F: volgens Finmeccanica bestonden de drie versies van het project uit verschillende technologische innovaties (rotor, landingsgestel), en waren ze uitgerust met verschillende motoren (respectievelijk Allison, PW en Turbomeca), en dit had tot verschillende certificeringsprocessen voor de verschillende versies geleid. b) A109 X: Finmeccanica voerde aan dat deze helikopter niet slechts een andere versie van de A109 was, maar een geheel nieuwe helikopter, volgens het bedrijf de eerste van een nieuwe generatie helikopters met dubbele motor, die vanaf 2009 op de markt gebracht moest worden. c) MD95: Finmeccanica gaf een gedetailleerde uitleg waarom in zijn ogen de activiteiten in de werkpakketten die door Alenia werden uitgevoerd, inderdaad als O&O-uitgaven moesten worden gekwalificeerd. d) MD11: Finmeccanica gaf een gedetailleerde uitleg waarom in zijn ogen de activiteiten in de werkpakketten die door Alenia werden uitgevoerd, inderdaad als O&O-uitgaven moesten worden gekwalificeerd. e) DO328 Panels: met betrekking tot dit Aermacchi-project verwees Finmeccanica naar de opmerkingen van de Italiaanse autoriteiten. f) DO328 Extended Capacity: met betrekking tot dit Aermacchi-project verwees Finmeccanica naar de opmerkingen van de Italiaanse autoriteiten. Het voegde hier aan toe dat het project wezenlijk verschilde van het voorgaande project, omdat het resulteerde in twee prototypen, die nog steeds te zien waren op de website van het bedrijf.

(76) Met betrekking tot het stimulerende effect van de steun die werd ontvangen voor deze projecten, bracht Finmeccanica het volgende naar voren: a) Voor de twee helikopters (A109 D/E/F en A109 X), voerde Finmeccanica aan dat in zijn ogen het bedrijf deze projecten niet zonder steun had kunnen uitvoeren vanwege de risico’s die te maken hebben met het feit dat het rendement op de investering lang op zich zou laten wachten. Bovendien voerde Finmeccanica aan dat de O&O-uitgaven en het aantal personeelsleden dat zich bij Agusta met O&O bezighield, in de periode van 1995 tot 1999 met vier procentpunten waren gestegen. b) Finmeccanica betoogde dat de elektronicaprojecten die door Alenia werden uitgevoerd (MD11 en MD95) Alenia in staat hadden gesteld om zich te specialiseren in de ontwikkeling van subsystemen voor de romp. Alenia had zijn technologische kennis aanzienlijk moeten uitbreiden voor het maken van prototypen en het testen tijdens beide ontwikkelingsprocessen. c) De elektronicaprojecten die door Aermacchi werden uitgevoerd (DO328 Panels en DO328 Extended Capacity) behoorden volgens Finmeccanica niet tot de kernactiviteiten van het bedrijf, dat was gespecialiseerd in de militaire sector, en in het bijzonder in vliegtuigen voor de opleiding van piloten. Dankzij de steun kon Aermacchi in de O&O-activiteiten voor de civiele luchtvaart stappen, welke een duidelijke aanvulling vormden op de O&O-activiteiten die anders door het bedrijf werden uitgevoerd.

6.2. Frankrijk

(77) De Franse autoriteiten hebben pas na het eerste inleidingsbesluit opmerkingen ingediend (21). Zij hebben daarbij drie kwesties ter sprake gebracht: a) zij vestigden de aandacht op het steuninstrument, dat in hun ogen een terugvorderbaar voorschot was; b) ze vroegen om het waarborgen van de terugbetalingen; en c) zij noemden enkele andere projecten dan die waarop het besluit betrekking had, die mogelijk ook steun hebben ontvangen krachtens de regeling, en die volgens hen door Italië niet individueel zijn aangemeld.

6.3. De anonieme belanghebbende

(78) De anonieme belanghebbende heeft twee keer tijdens de procedure opmerkingen ingediend, na het eerste inleidingsbesluit en opnieuw na het tweede inleidingsbesluit.

(79) De opmerkingen na het eerste inleidingsbesluit waren als volgt:

(80) De belanghebbende bevestigde dat de twijfel die door de Commissie was geuit betreffende de zes projecten in zijn ogen zeer gegrond was.

(81) Hij meende dat de Commissie het toepassingsgebied van het onderzoek zou moeten uitbreiden en dat dit diverse andere projecten zou moeten omvatten (met inbegrip van de helikopters AB139, BA609 en A119).

(82) De belanghebbende heeft de Commissie verzocht te verifiëren of de steun die werd toegekend krachtens Wet nr. 808/1985 inderdaad is toegepast op de projecten in kwestie, en dat andere projecten waren uitgesloten vanwege een gebrek aan prototypen of een gebrek aan participatie door de Italiaanse industrie.

(83) Hij vroeg de Commissie om de geldbedragen te verifiëren waarmee de hier beoordeelde projecten daadwerkelijk werden gefinancierd.

(84) Hij vroeg de Commissie om Italië te verzoeken de betaling voor de lopende projecten op te schorten.

(85) Hij vroeg de Commissie om het steuninstrument te verifiëren dat werd gebruikt krachtens Wet nr. 808/1985, en verzocht op die basis de terugbetaling van onrechtmatig betaalde steun te eisen.

(86) Hij vroeg de Commissie om er voor te zorgen dat Wet nr. 808/1985 werd gewijzigd, zodat de terugbetaling werd gewaarborgd volgens financiële voorwaarden die overeenkomen met de O&O-kaderregeling.

(87) Hij vroeg de Commissie om een jaarlijkse verslagleggingsverplichting op te leggen, samen met doeltreffende controlemaatregelen die indien nodig door de Commissie worden uitgevoerd.

(88) Naast de opmerkingen verstrekte de anonieme belanghebbende ook een aantal documenten, onder andere de verslagen over de staat van de luchtvaartindustrie, opgesteld door de minister van Industrie, aan het Italiaans parlement, in de jaren 1996 tot 2001. Naar aanleiding van de informatie in die verslagen voerde de anonieme belanghebbende met name aan dat het aantal niet-aangemelde projecten veel groter was dan de zes projecten die in deze procedure worden beoordeeld.

7. OPMERKINGEN VAN ITALIË MET BETREKKING TOT DE OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN OVER HET EERSTE INLEIDINGSBESLUIT

(89) Italië heeft geen opmerkingen ingediend met betrekking tot de opmerkingen van Finmeccanica.

(90) Met betrekking tot de opmerkingen van Frankrijk en de anonieme belanghebbende, stelde Italië allereerst dat deze ver buiten het toepassingsgebied van de procedure vielen. Italië klaagde dat deze pogingen om het toepassingsgebied van de procedure te vergroten, niet werden gestaafd door bewijzen.

(91) Italië herhaalde dat de regeling naar zijn mening uit bestaande steun bestond, omdat deze was goedgekeurd in 1986 (22) en omdat de Commissie in 2002 had erkend dat de regeling in overeenstemming was gebracht met de toepasselijke regelgeving inzake steun aan O&O (zie overweging 50). Daarom kon de regeling niet meer worden betwist in een procedure die alleen de individuele maatregelen betrof die krachtens deze regeling waren vastgesteld, tenzij werd aangetoond dat het oorspronkelijke besluit om de regeling goed te keuren was gebaseerd op onjuiste informatie; in dat geval kan het besluit worden herroepen overeenkomstig artikel 9 van de procedureverordening.

(92) Ten tweede betoogde Italië dat het steuninstrument in zijn ogen verenigbaar was met het EG-Verdrag.

(93) De anonieme belanghebbende had zich volgens Italië ten onrechte gebaseerd op de verslagen aan het parlement over de tenuitvoerlegging van Wet nr. 808/1985, omdat de cijfers in de verslagen niet de bedragen waren die daadwerkelijk werden toegekend aan de projecten. In de verslagen had het ministerie zijn eigen streefcijfers voor projecten opgenomen die konden worden gefinancierd krachtens Wet nr. 808/1985. Maar in het begrotingsproces was het de normale gang van zaken dat deze streefcijfers niet werden gedekt door de beschikbare financiering, waarvan het niveau veel lager was dan werd aangegeven in de bovengenoemde verslagen. De bedragen die in de verslagen werden genoemd voor de individuele projecten waren ook slechts streefcijfers, omdat het ministerie het bedrag aan steun dat daadwerkelijk werd toegekend aan het individuele project pas bepaalde nadat de definitieve begroting was ontvangen; zoals reeds gezegd lagen de hierin opgenomen bedragen gewoonlijk ver onder de gevraagde niveaus.

(94) Italië betwistte vervolgens het argument dat door Frankrijk en de anonieme belanghebbende naar voren was gebracht, en dat inhield dat ontvangers van steun mogelijk wordt toegestaan die steun niet terug te betalen. Volgens Italië moet de steun worden terugbetaald overeenkomstig de schema’s die in de toekenningsbesluiten zijn vastgelegd. Volgens het nationale recht kan de staat alleen van terugbetaling afzien in het specifieke geval van liquidatie van een bedrijf.

(95) De betalingen werden gedaan met behulp van „verplichtingslimieten” (limiti d’impegno), krachtens welke betalingen aan de begunstigde worden verricht nadat de kosten zijn gemaakt, beginnend in het jaar na het eerste jaar van de uitgaven en gedurende een periode van 10 tot 15 jaar. De terugbetaling begint één jaar na het eind van de betalingsperiode, dat wil zeggen in het elfde of het zestiende jaar na de start van het project.

(96) Met betrekking tot de opmerkingen die door de anonieme belanghebbende zijn gemaakt over de specifieke O&O-projecten, verwees Italië in de eerste plaats naar de opmerkingen die het had ingediend in reactie op het inleidingsbesluit.

(97) Ten tweede heeft Italië als antwoord op de opmerkingen van de anonieme belanghebbende opmerkingen over de specifieke projecten ingediend. Met betrekking tot de A109 X heeft Italië aangegeven dat het project de ontwikkeling van technologieën betrof die slechts na een lange ontwikkelingsperiode zouden worden toegepast in helikopters. De naam A109 X werd als generieke naam gebruikt; wanneer de ontwikkeling zou zijn voltooid, zou de uiteindelijke helikopter volledig nieuw zijn.

(98) Het project A109 Power was op een gegeven moment overwogen, maar was nooit gesteund krachtens Wet nr. 808/1985.

(99) Met betrekking tot de financiering voor de A109 X was het bedrag dat door de anonieme belanghebbende wordt genoemd, slechts een prognose. De steun die daadwerkelijk aan het project werd toegekend, bedroeg 33,6 miljoen EUR de extra 49 miljard ITL voor de periode 2002-2005 die door de anonieme belanghebbende wordt vermeld, is nooit toegekend.

(100) Met betrekking tot de A109 D/E/F betwistte Italië het argument van de anonieme belanghebbende dat dit project in werkelijkheid betrekking had op de A109 Power, gecertificeerd in 1996. Het belangrijkste doel van het project was het ontwikkelen van de nieuwe A109 F-versie, met een nieuwe motor, rotor en staartsteunen, dat vervolgens werd gecertificeerd in juni 2001, 30 maanden na het einde van het O&O-project.

(101) In antwoord op de aantijgingen door de anonieme belanghebbende met betrekking tot de ontwikkeling van Agusta schreef Italië dat de informatie en gegevens die door deze belanghebbende waren verstrekt, onjuist waren. Agusta had een gemiddeld aandeel van ongeveer [20-30 %] van de Europese markt voor lichte helikopters met dubbele motor in de periode 1994-2000, in vergelijking tot meer dan 60 % voor zijn belangrijkste concurrent Eurocopter. (23) De omzet van het bedrijf was voornamelijk afkomstig van de militaire sector ([> 70 %]). Voor wat betreft producten had Agusta slechts één helikopter in twee van de segmenten, in vergelijking met de drie of vier van Eurocopter in elk van deze segmenten. Volgens de Italiaanse autoriteiten was Agusta een bedrijf dat zich had kunnen ontwikkelen van een kleine speler in de sector tot een volwaardige concurrent, dankzij rechtmatige en verenigbare steun aan O&O, strategische allianties en technologische innovatie.

(102) Ten slotte waren de opmerkingen van Frankrijk en de anonieme belanghebbende betreffende het bestaan van andere niet-aangemelde projecten gebaseerd op een onjuiste interpretatie van de verslagen aan het parlement. Italië heeft ook opmerkingen gemaakt over enkele door de anonieme belanghebbende genoemde projecten.

(103) Volgens Italië zijn sommige van deze projecten nooit gefinancierd, hebben sommige steun ontvangen die onder de drempel voor individuele aanmelding lag, waren sommige militair van aard, vielen andere reeds onder het besluit (MD95 en MD11), en was één project door de Commissie van het inleidingsbesluit uitgesloten.

(104) Gezien de twijfels die werden geuit in het tweede inleidingsbesluit en de daaropvolgende discussie over de definitieve lijst van niet-aangemelde projecten, is het niet nodig om op deze plaats nader op deze projecten in te gaan.

8. NIEUWE TWIJFELS

(105) In het eerste inleidingsbesluit uitte de Commissie twijfels met betrekking tot de O&O-inhoud van zes projecten en met betrekking tot hun stimulerend effect.

(106) De Commissie wees er in dat besluit op dat zij in haar beoordeling van de O&O-projecten rekening moest houden met de volgende factoren: a) de tijd die was verstreken vanaf de datum van toekenning; b) de moeilijkheid om toentertijd (in 2003) een redelijke beoordeling te maken van het stimulerend effect van de projecten aan de hand van de relevante criteria uit de kaderregelingen van 1986 en 1996 die pasten in de wetenschappelijke, technische en economische context van de luchtvaartindustrie van 10 tot 15 jaar eerder; c) de algemene bewoordingen waarmee sommige bepalingen uit de kaderregeling 1986 zijn geformuleerd.

(107) De Italiaanse autoriteiten verstrekten gedetailleerde informatie over de activiteiten die voor steun in aanmerking kwamen. Zij erkenden dat op basis van de informatie die destijds voor de Commissie beschikbaar was, de twijfels van de Commissie gerechtvaardigd waren.

(108) Met de verstrekte informatie was de Commissie nu in een betere positie om de inhoud van de verschillende projecten te begrijpen en in het bijzonder de inhoud van de werkpakketten die in het eerste inleidingsbesluit specifiek werden uitgelicht.

(109) Met betrekking tot de classificatie van de activiteiten als in aanmerking komende O&O-activiteiten, kan de Commissie nu stellen dat met de informatie die door Italië over elk project is verstrekt, de verdeling van de activiteiten tussen industrieel onderzoek en preconcurrentiële ontwikkeling goed te begrijpen is.

(110) De Commissie erkent bovendien dat de door Italië verstrekte informatie over het stimulerend effect van de steun die voor deze projecten is verleend, voldoende is om aan te tonen dat de begunstigden de projecten zonder de steun niet zouden hebben uitgevoerd.

(111) Deze beoordeling was echter uitgevoerd op basis van de informatie die op dat moment beschikbaar was, in het bijzonder voor wat betreft het aantal projecten dat moest worden beoordeeld.

(112) Om tot deze conclusies te komen, ging de Commissie er steeds van uit dat de Italiaanse autoriteiten de vorm van de steun terecht als zachte lening hadden aangeduid, waarvan de hoofdsom altijd volledig moet worden terugbetaald.

(113) Deze hypothese was doorslaggevend voor het resultaat van de beoordeling van de Commissie, in het bijzonder omdat het brutosubsidie-equivalent van de steun cruciaal is om te kunnen vaststellen of een individuele steunmaatregel de aanmeldingsdrempel overschrijdt.

(114) Sinds de Commissie haar onderzoek startte naar de oorspronkelijke klacht met betrekking tot de toepassing van Wet nr. 808/1985, hebben de Italiaanse autoriteiten beweerd dat in ieder geval in de 13 zaken die in het eerste inleidingsbesluit worden genoemd, de steun is verleend in de vorm van zachte leningen, die rentevrij zijn maar waarvan de hoofdsom wel altijd volledig moet worden terugbetaald.

(115) Frankrijk en de anonieme belanghebbende hebben deze interpretatie van de zaak betwist, en beweren dat de hoofdsom alleen terug moest worden betaald in zoverre de programma’s in kwestie commercieel geslaagd zouden zijn (24).

(116) De Commissie probeerde vast te stellen welk standpunt correct was, in ieder geval voor de zes zaken die onderwerp waren van de procedure waarin Frankrijk en de anonieme belanghebbende hadden geïntervenieerd.

(117) Daartoe moest zij de gedetailleerde uitvoeringsbepalingen raadplegen die, zoals bepaald in de oorspronkelijke Wet nr. 808/1985 en in het besluit van de Commissie uit 1986 over de wet (25), in bijkomende voorschriften moesten worden vastgelegd.

(118) Teneinde nauwkeurig te kunnen bepalen of en hoe de hoofdsom van de leningen moest worden terugbetaald, vroeg de Commissie de Italiaanse autoriteiten om een kopie van elk van de ministeriële besluiten (provvedimenti di concessione) voor de toekenning van steun in de zes zaken.

(119) De Italiaanse autoriteiten verstrekten de Commissie eerst uittreksels van de toekenningsbesluiten. In deze uittreksels ontbraken onder meer de overwegingen van de besluiten. De Italiaanse autoriteiten beweerden dat de overwegingen niet aan de Commissie konden worden verstrekt in verband met de nationale veiligheid. De overwegingen van de toekenningsbesluiten krachtens Wet nr. 808/1985 waren volgens hen gemeenschappelijk voor civiele en militaire projecten. Zelfs al hadden de zes zaken betrekking op de civiele luchtvaart, dan nog bevatten de overwegingen bij de toekenningsbesluiten aangelegenheden op het gebied van nationale veiligheid.

(120) Met de uittreksels van de toekenningsbesluiten die door de Italiaanse autoriteiten waren verstrekt, kon de Commissie geen definitief standpunt bepalen over de voorwaarden voor de terugbetaling van de leningen.

(121) In het bijzonder het artikel betreffende de terugbetaling (26) is in dubbelzinnige bewoordingen gesteld: eerst wordt verklaard dat de steun „wordt terugbetaald in progressieve afbetalingstermijnen, berekend op basis van de inkomsten afkomstig uit verkopen” (verrà restituito mediante quote progressive calcolate sulla base degli incassi relativi alle vendite), maar vervolgens wordt toegevoegd dat dit geschiedt overeenkomstig de bepalingen van het toekenningsbesluit, dat een grafiek bevat met een vast tijdschema voor de terugbetaling van 100 % van de hoofdsom.

(122) In geen van de verstrekte uittreksels kwam een bepaling voor die deze schijnbaar tegenstrijdige aspecten met elkaar kon verenigen.

9. BEVEL TOT HET VERSTREKKEN VAN INFORMATIE

(123) Omdat een bepaling van die strekking in de ontbrekende delen van de besluiten zou kunnen staan, heeft de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie uitgevaardigd waarin werd geëist dat de volledige teksten van de besluiten zouden worden overgelegd (27).

(124) Italië reageerde op dit informatiebevel (28) door te stellen dat het in zijn ogen alle relevante informatie betreffende de toekenningsbesluiten aan de Commissie had verzonden. Het voegde hieraan toe dat de overwegingen bij de besluiten kwesties van nationale veiligheid betroffen, die niet aan een derde belanghebbende konden worden bekendgemaakt, zelfs niet aan de ontvanger van de steun. Ten slotte voerde Italië aan dat de overwegingen in geen geval een bepaling konden bevatten die een aanvulling op de hoofdtekst was.

(125) Er moet worden gewezen op het feit dat Italië niet positief reageerde op het informatiebevel. Met andere woorden, het bleef weigeren om toegang te verlenen tot de volledige tekst van de documenten die door de Commissie waren opgevraagd.

(126) Maar toen Italië vervolgens opmerkingen indiende in reactie op de uitbreiding van de procedure, gaf het in feite wel alle gevraagde documenten door. Uiteindelijk kan worden geconstateerd dat Italië aan het informatiebevel heeft voldaan.

(127) Ter afsluiting van dit punt wil de Commissie opmerken dat het antwoord van Italië niet voldeed aan de eisen van artikel 12 van de procedureverordening. Bovendien is gebleken dat het argument dat de overwegingen zaken van nationale veiligheid betroffen en daarom niet konden worden bekendgemaakt aan de ontvanger, onjuist was, omdat uit de kopieën die Italië daarop aan de Commissie zond, duidelijk blijkt dat de ontvangers volledige kopieën van de toekenningsbesluiten ontvingen en ondertekenden.

(128) Echter, Italië heeft uiteindelijk de gevraagde informatie verstrekt.

10. TWIJFELS DIE ZIJN GEUIT IN HET BESLUIT OM DE PROCEDURE UIT TE BREIDEN (HET TWEEDE INLEIDINGSBESLUIT)

(129) Zoals uitgelegd in het tweede inleidingsbesluit, kwamen er in de loop van de procedure diverse nieuwe kwesties naar voren (29).

(130) Ten eerste werd de Commissie in kennis gesteld van het bestaan van twee documenten die aangaven dat de leningen niet werden terugbetaald.

(131) Het eerste document werd ingediend door de anonieme belanghebbende. (30) Dit was een verslag van een grote commerciële bank betreffende de financiële positie van Finmeccanica. In dit verslag, gedateerd op 12 augustus 2004, schreef [de investeringsbank] dat Finmeccanica had vermeld dat „de hoofdsom alleen terugbetaald behoeft te worden indien de leveringen een bepaald volume ([…]) overschrijden, zodat Finmeccanica zeer lage terugbetalingen heeft in de eerste 15 jaar, en het veel minder waarschijnlijk is dat het (bedrijf) het volledige voorschot moet terugbetalen”.

(132) Het tweede document was een verslag van de Italiaanse Rekenkamer over de toepassing van Wet nr. 808/1985. (31) In paragraaf 6 van dit document analyseerde de Rekenkamer de situatie met betrekking tot de terugbetaling van de leningen.

(133) Het verslag verwees naar een ministerieel besluit (32) waarin de precieze regeling zou zijn vastgesteld voor de terugbetaling van leningen die waren toegekend krachtens Wet nr. 808/1985. Het besluit is door de Italiaanse autoriteiten nooit aan de Commissie gezonden, en lijkt zelfs in Italië niet openbaar te zijn gemaakt. De Rekenkamer vermeldde slechts het registratienummer van dit document bij de Rekenkamer.

(134) Volgens de Rekenkamer schreef de regeling die in het ministerieel besluit stond in het bijzonder voor dat de geplande terugbetalingen in een grafiek moesten worden vastgelegd, waarin de afbetalingstermijnen aan de overheid nauwkeurig zijn vermeld. Echter, men hoefde zich niet aan dit betalingsschema te houden indien het programma niet in technisch of economisch opzicht geslaagd was zoals oorspronkelijk was verwacht.

(135) In het verslag van de Rekenkamer werd eveneens vermeld dat het deel van de hoofdsom van de leningen dat daadwerkelijk werd terugbetaald uiteenliep van 0,86 % tot 80,18 %, waarbij werd vermeld dat het totale percentage terugbetalingen van het totale bedrag aan leningen dat was uitgekeerd, 68,92 % bedroeg. De Rekenkamer verklaarde dat in sommige gevallen terugbetalingen waren vertraagd of niet hadden plaatsgevonden (33).

(136) Ten tweede dienden Frankrijk en de anonieme belanghebbende lijsten van andere projecten in die volgens hen steun hadden ontvangen en die Italië niet had aangemeld. De cijfers die zij verstrekten betroffen de bedragen van de leningen in plaats van het brutosubsidie-equivalent. De relatie tussen de bedragen van de leningen en hun brutosubsidie-equivalent hangt af van de terugbetalingsvoorwaarden. Zoals uitgelegd in de overwegingen 109 t/m 122, verschilden de belanghebbenden en de Italiaanse autoriteiten van mening over deze voorwaarden.

(137) Desgevraagd legden de Italiaanse autoriteiten uit dat de cijfers van de belanghebbenden in ieder geval ten dele onjuist waren. In het bijzonder de verslagen die de anonieme belanghebbende als belangrijkste bron citeerde, bevatten slechts hypothesen voor mogelijke toekomstige steun. Niet alle projecten in dit verslag waaraan de toekenning van steun was overwogen, zijn daadwerkelijk gestart. Sommige projecten die wel waren gestart hadden dan weer geen steun gekregen, of hadden minder gekregen dan in eerste instantie was voorzien in de verslagen. Tot slot waren enkele projecten van militaire aard.

(138) Ten derde vernam de Commissie het bestaan van twee andere projecten (de AB139 en BA609), waarvan zij met name betwijfelde of deze konden worden geclassificeerd als militaire projecten, zoals de Italiaanse autoriteiten beweerden.

(139) Samenvattend, omdat de beschikbare informatie niet overtuigend was, en omdat de Commissie in kennis werd gesteld van documenten en informatie die nieuwe vragen opwierpen, besloot de Commissie het toepassingsgebied van de procedure krachtens artikel 88, lid 2, uit te breiden (met het „tweede inleidingsbesluit”).

(140) In het tweede inleidingsbesluit stelde de Commissie drie belangrijke punten van zorg aan de orde.

(141) Het eerste betrof de aard van het steuninstrument; de Commissie betwijfelde namelijk of de leningen die waren verstrekt krachtens Wet nr. 808/1985 altijd volledig werden terugbetaald.

(142) De Commissie twijfelde er ook sterk aan of de Italiaanse autoriteiten haar hadden geïnformeerd over alle individuele zaken die de drempel voor individuele aanmelding overstegen, zowel overeenkomstig de voorwaarden van het eerste besluit van 1986 als ingevolge de bijbehorende maatregelen die door Italië in 1996 waren vastgesteld.

(143) Tot slot had de Commissie ernstige twijfels over de vraag of de projecten AB139 en BA609 als militaire projecten konden worden gekwalificeerd, zoals de Italiaanse autoriteiten beweerden.

(144) In het tweede inleidingsbesluit werd duidelijk vermeld dat hoewel het eerste onderzoek slechts zes zaken betrof, en hoewel de opmerkingen die door belanghebbenden waren ingediend binnen het kader van die procedure vielen, het duidelijk was dat de nieuwe twijfel die was ontstaan als gevolg van de ingediende opmerkingen, verder ging dan deze zes zaken.

(145) Deze twijfels hadden betrekking op de volledige toepassing van Wet nr. 808/1985. Ze betroffen dan ook alle individuele zaken waarin de wet was toegepast en dus alle 13 zaken (34), waaronder ook de zaken waarvan was bepaald dat hiervoor geen voorafgaande aanmelding nodig was en de zaken waartegen de Commissie geen bezwaar maakte in haar besluit van 1 oktober 2003.

(146) Het tweede inleidingsbesluit betrof geen projecten die beneden de drempels voor individuele aanmelding bleven, met de volgende uitzondering. De twijfels van de Commissie hadden wel betrekking op de toepassing van Wet nr. 808/1985 met inbegrip van alle individuele besluiten voor de toekenning van steun onder de individuele aanmeldingsdrempel die waren genomen sinds 22 november 2002.

(147) Tot slot gaf het tweede inleidingsbesluit duidelijk aan dat het toepassingsgebied ervan beperkt was tot individuele steunmaatregelen voor civiele projecten.

(148) De Commissie merkte op dat zij in die fase van haar analyse van mening was dat projecten die bestonden uit het wijzigen van een militair product om het aan te passen voor gebruik in de civiele luchtvaart, beschouwd moesten worden als een civiel project.

11. OPMERKINGEN VAN ITALIË OVER HET TWEEDE INLEIDINGSBESLUIT

a) De procedure

(149) Op de eerste plaats gaf Italië aan dat het zijn opmerkingen samen met Finmeccanica presenteerde.

(150) Italië wees erop dat de Commissie in het tweede inleidingsbesluit had erkend dat de steunregeling die door Wet nr. 808/1985 werd geïntroduceerd, een bestaande steunmaatregel was, omdat deze door de Commissie was goedgekeurd in 1986 en opnieuw in 2002.

(151) Italië merkte op dat het tweede inleidingsbesluit was gebaseerd op artikel 16 of op artikel 13 van de procedureverordening.

(152) Italië betwistte dat er misbruik van steun was gemaakt: dat concept zou alleen van toepassing zijn op incorrect gebruik van de door de begunstigde ontvangen steun. Alle steun die krachtens de regeling was toegekend, was gebruikt voor het doel waarvoor deze werd toegekend. Italië maakte bezwaar tegen de term „misbruik”, in het bijzonder met betrekking tot de individuele steun die was verleend na 20 november 2002.

(153) Als de Commissie de steun had willen onderzoeken die in elke zaak krachtens de regeling was toegekend, had zij dit moeten doen in de context van de voortdurende herziening van bestaande steunregelingen op basis van artikel 88, lid 1, van het EG-Verdrag.

(154) Het was volgens Italië op grond van de procedureverordening niet mogelijk een procedure aan te vangen krachtens artikel 88, lid 2, van het Verdrag, tenzij deze gevallen nauwkeurig en concreet worden uitgelicht.

(155) Ter afsluiting van de procedurele aspecten merkte Italië op dat het tweede inleidingsbesluit een situatie van juridische onzekerheid genereerde vanwege het ontbreken van een duidelijke definitie van het toepassingsgebied ervan.

b) Ontwikkeling van de regeling

(156) In zijn antwoord op het tweede inleidingsbesluit lichtte Italië de geschiedenis van de regeling toe. In het verleden vielen militaire programma’s gedeeltelijk onder het ministerie van Industrie.

(157) Verder gaf Italië een samenvatting van de aanpassingen van de regeling aan de kaderregeling 1996 en de bijbehorende maatregelen. Het schetste de hoofdpunten uit de regeling in de toekomst, die nog steeds moet worden omgezet in nieuwe interne regelgeving (35).

(158) Italië leverde commentaar op de kwestie van de terugbetalingen. Voor een authentieke interpretatie van het verslag van de Rekenkamer waarnaar in het tweede inleidingsbesluit wordt verwezen, hebben de Italiaanse autoriteiten de Rekenkamer zelf benaderd. In haar reactie liet de Rekenkamer op de eerste plaats weten dat het verslag uitsluitend betrekking had op de periode tot en met 1998. Gezien deze beperkte periode zou het verkeerd zijn om algemene conclusies te trekken.

(159) Op de tweede plaats bevestigde het verslag volgens de Rekenkamer dat de verkoop voor alle projecten was gestart en dat er terugbetalingen waren gedaan, zij het met enige vertraging.

(160) Tot slot, met betrekking tot de mogelijkheid dat de overheid zou afzien van het krediet (wat het geval zou zijn als de leningen niet behoefden te worden terugbetaald), bevestigde de Rekenkamer dat het een algemeen beginsel van Italiaans openbaar bestuur is dat niet van vorderingen kan worden afgezien. Volgens de Rekenkamer was het niet mogelijk om door middel van een ministerieel besluit een dergelijke afstand van vorderingen te regelen. In het verslag had de Rekenkamer nergens de mogelijkheid geopperd dat het openbaar bestuur van vorderingen zou kunnen afzien.

(161) Italië erkende dat er in een paar zaken vertraging was opgetreden bij de terugbetaling, maar voegde hier aan toe dat er een terugbetalingsschema was opgenomen in het besluit voor de toekenning van de steun. De ontvanger moest een clausule ondertekenen waarin werd geëist dat de hoofdsom werd terugbetaald.

(162) Italië betoogde dat de Commissie haar twijfels over de terugbetaling ook naar voren had gebracht vanwege het verslag van [de Investeringsbank] over Finmeccanica waarnaar wordt verwezen in het tweede inleidingsbesluit.

(163) Maar uit dit verslag bleek volgens Italië duidelijk dat de zin in het tweede inleidingsbesluit — „de hoofdsom moet alleen worden terugbetaald wanneer de leveringen boven een bepaald (hoog) volume komen, zodat Finmeccanica zeer lage terugbetalingen heeft in de eerste 15 jaar, en het veel minder waarschijnlijk is dat het het volledige voorschot moet terugbetalen” — werd voorafgegaan door een zin waaruit bleek dat verwezen werd naar de defensieactiviteiten van het bedrijf.

(164) Tot slot had de Commissie volgens Italië twijfels over de terugbetaling omdat zij geloofde dat Italië de toegang tot de volledige teksten van de toekenningsbesluiten had geweigerd.

(165) Italië herhaalde dat de overwegingen bij alle toekenningsbesluiten identiek waren, ook de overwegingen bij militaire projecten. Verder konden de weggelaten overwegingen volgens Italië geen bijkomende voorwaarden bevatten ten opzichte van de hoofdtekst van de besluiten zelf.

(166) Italië merkte op dat het gebruikte steuninstrument een zachte lening was, met schema’s voor een vaste terugbetaling, waar men zich altijd aan heeft gehouden, behoudens een enkele uitzondering. Verder waren de leningen uitbetaald aan ontvangers overeenkomstig „verplichtingslimieten” over 10 tot 15 jaar, of onmiddellijk in één enkele betaling, maar in dat tweede geval was er een bank bij betrokken, hetgeen niet meegerekend mocht worden. De terugbetaling is gestart in het eerste jaar na de laatste betaling.

(167) Ter afsluiting van de kwestie betreffende het steuninstrument en de terugbetaling, handhaafde Italië zijn bewering dat het gebruikte instrument een zachte lening was.

(168) Italië heeft ook opmerkingen ingediend over de twee helikopters waarvan in het tweede inleidingsbesluit sprake is (de AB139 en de BA609).

(169) Samen met deze opmerkingen verstrekte Italië de gevraagde documenten betreffende de rechtsgrond: a) Besluit (Delibera) CIPE van 15 april 1986, inzake de eerste tenuitvoerlegging van Wet nr. 808/1985; b) Besluit (Decreto) van de minister voor Industrie van 8 juni 1986, inzake de voorwaarden voor de indiening van steunaanvragen; c) Besluit van het ministerie van Financiën van 7 februari 1987, inzake de rol van Mediocredito Centrale (36); d) Besluit van de minister voor Industrie van 14 maart 1988, waarin verdere criteria voor de tenuitvoerlegging van Wet nr. 808/1985 werden gegeven (37); e) persbericht, uitgegeven door het Comitato Interministeriale per la Politica Industriale (Interministerieel comité voor industrieel beleid, hierna „CIPI”) van 30 mei 1991, inzake samenwerking met buitenlandse partners; f) Wet nr. 181 van 4 juni 1991, waarbij de regeling opnieuw wordt gefinancierd; g) Wet nr. 237 van 19 juli 1993, waarbij de regeling opnieuw wordt gefinancierd; h) Besluit van het Interministerieel Comité voor industrieel beleid van 28 december 1993, met nieuwe instructies voor de uitvoering van de regeling; i) Wet nr. 644 van 22 november 1994, waarmee het steuninstrument wordt omgezet in „verplichtingslimieten”; j) Besluit van de minister voor Industrie van 31 mei 1995, over de niet-O&O-aspecten van de regeling; k) Besluit van het CIPE van 8 augustus 1996, waarbij de voorwaarden voor het in aanmerking komen en de instellingsprioriteiten werden gewijzigd; l) Wet nr. 266 van 7 augustus 1997, waarbij de regeling opnieuw wordt gefinancierd; bij deze wet werd ook de financiering van het programma voor het Europees gevechtsvliegtuig (EFA) geregeld; m) Besluit van het CIPE van 22 december 1998, waabij de prioriteiten en de subsidieerbaarheidscriteria werden gewijzigd; n) Besluit van de minister-president van 6 augustus 1999, waarmee het administratieve beheer van de regeling in handen van de overheid werd gehouden; o) Wet nr. 388 van 23 december 2000 waarbij de regeling opnieuw wordt gefinancierd; p) Besluit van het CIPE van 2 augustus 2002, waarbij de selectiecriteria, de subsidiabele activiteiten en de steunintensiteit werden gewijzigd.

(170) Italië verstrekte eveneens een volledig beeld van de totale financiering van de regeling, dat in onderstaande tabel wordt getoond (de bedragen worden weergegeven in miljard ITL): Tabel 2 Begroting voor Wet nr. 808/1985 Wet ’93 ’94 ’95 ’96 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 Daarna Totaal 808/85 690 181/91 150 237/93 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 500 237/93 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 500 644/94 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 250 644/94 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 500 266/97 105 105 105 105 105 105 105 315 1 050 488/99 45 45 45 45 495 675 488/99 44 44 44 528 660 388/00 40 40 40 480 600 350/03 19,3 270,2 290 Totaal 5 865

(171) Tot 22 juni 2005, de datum van het tweede inleidingsbesluit, was van het totale bedrag van 3 029 miljoen EUR (overeenkomend met 5 865 miljard ITL) volgens Italië 2 878 miljoen EUR gebruikt, en was 151 miljoen EUR nog niet toegekend.

(172) Italië heeft ook een uitgavenspecificatie overgelegd: a) 1 311 miljoen EUR was gebruikt voor projecten die te maken hadden met de nationale veiligheid; b) 1 327 miljoen EUR was gebruikt voor civiele projecten die waren goedgekeurd tot november 2002; c) 239 miljoen EUR was gebruikt voor civiele projecten die waren goedgekeurd na november 2002.

(173) Volgens Italië is er 510 miljoen EUR naar projecten van Europees belang gegaan.

(174) Italië reageerde ook op het verzoek om een lijst van alle civiele projecten die krachtens Wet nr. 808/1985 waren gefinancierd en die boven de drempel voor individuele aanmelding kwamen, evenals een volledige lijst van alle projecten die sinds 22 november 2002 zijn gefinancierd. Bij schrijven van 24 oktober 2005 diende Italië opmerkingen in over de projecten die in het tweede inleidingbesluit worden genoemd.

(175) Italië verklaarde voorts dat er geen andere steunprojecten waren boven de drempel voor individuele aanmelding.

(176) Italië verstrekte tevens een tabel met daarin de programma’s die van belang waren voor de nationale veiligheid die krachtens de regeling waren gefinancierd.

(177) Tot slot, met betrekking tot de vertragingen bij de terugbetaling voor specifieke projecten, betoogde Italië dat er met slechts twee projecten, DO328 Panels en DO 328 Extended Capacity problemen waren geweest. Deze projecten, die werden uitgevoerd door Aermacchi, hadden problemen ondervonden vanwege het faillissement van de belangrijkste partner, Fairchild Dornier GmbH.

12. OPMERKINGEN VAN DE ANONIEME BELANGHEBBENDE OVER HET TWEEDE INLEIDINGSBESLUIT

(178) De opmerkingen en vragen die door de anonieme belanghebbende naar voren zijn gebracht na het tweede inleidingsbesluit, worden hieronder geschetst.

(179) De belanghebbende vroeg de Commissie om de steun die krachtens Wet nr. 808/1985 was verleend, onrechtmatig te verklaren, en deze steun terug te vorderen overeenkomstig artikel 11 van de procedureverordening.

(180) Hij vroeg de Commissie om het uit hoofde van de regeling gebruikte steuninstrument te verifiëren.

(181) Hij vroeg de Commissie om alle steun terug te vorderen die was verleend in strijd met de regels voor staatssteun, op basis van artikel 14 van de procedureverordening.

(182) Hij vroeg de Commissie om een opschorting van toekomstige betalingen uit hoofde van de regeling te eisen, omdat onvoldoende kon worden aangetoond dat de steun voor O&O-doeleinden zou worden gebruikt.

(183) Hij vroeg de Commissie om ervoor te zorgen dat Wet nr. 808/1985 werd gewijzigd opdat de steun werd terugbetaald volgens financiële voorwaarden die stroken met de O&O-kaderregeling.

(184) Hij verzocht de Commissie om haar onderzoek verder uit te breiden teneinde de verenigbaarheid met de regels voor staatssteun te kunnen verifiëren van andere regelingen die worden toegepast in de luchtvaartindustrie in Italië, en om te waarborgen dat dergelijke regelingen niet werden gebruikt om het besluit van de Commissie inzake Wet nr. 808/1985 te omzeilen.

(185) Hij verzocht de Commissie om van de Italiaanse regering elk jaar een volledig verslag te eisen, evenals doeltreffende controlemaatregelen die zo nodig door de Commissie kunnen worden uitgevoerd.

(186) De anonieme belanghebbende heeft een aantal documenten bij zijn opmerkingen gevoegd, waaronder het verslag van de Italiaanse Rekenkamer over de tenuitvoerlegging van Wet nr. 808/1985, van 12 augustus 2003, met een tabel die 164 projecten bevat, de tekst van het ministerieel besluit van 14 maart 1988, de tekst van de wetten waarbij Wet nr. 808/1985 opnieuw werd gefinancierd en uittreksels van jaarverslagen van Avio en Finmeccanica voor 2003 en 2004.

13. OPMERKINGEN VAN ITALIË MET BETREKKING TOT DE OPMERKINGEN VAN DE ANONIEME BELANGHEBBENDE OVER HET TWEEDE INLEIDINGSBESLUIT

(187) Na de opmerkingen van de anonieme belanghebbende hebben de Italiaanse autoriteiten gevraagd om een verduidelijking van het voorwerp van de procedure: had de procedure betrekking op de hele regeling of uitsluitend op de steun die uit hoofde van de regeling was toegekend in zaken die individueel moesten worden aangemeld bij de Commissie?

(188) Ten tweede merkte Italië op dat de cijfers die door de anonieme belanghebbende naar voren waren gebracht, en die afkomstig waren van de website van het ministerie, een breder gebied betroffen dan uitsluitend deze specifieke regeling. Zij omvatten niet alleen de steun die werd toegekend krachtens Wet nr. 808/1985 maar ook andere industriële programma’s op het gebied van nationale veiligheid ([…]) en die op basis van andere wetgeving werden gefinancierd.

(189) […]

(190) Italië betoogde dat het feit dat op grond van de regeling die werd geïntroduceerd door Wet nr. 808/1985 zowel civiele als militaire programma’s konden worden gefinancierd, de anonieme belanghebbende in verwarring had gebracht. Ook de Rekenkamer beging dezelfde vergissing in haar verslag over Wet nr. 808/1985.

(191) Italië verstrekte de volgende tabel waarin de financiering in de verslagen die geciteerd worden door de anonieme belanghebbende, wordt vergeleken met de financiering die is verstrekt krachtens Wet nr. 808/1985. Tabel 3 Vergelijking tussen informatiebronnen over de financiering uit hoofde van Wet nr. 808/1985 (miljoen EUR) Vastleggingen 2000 2001 2002 2003 Verslag over stimulansen 2004 (blz. 181) 287 492 710 501 Steunmaatregelen uit hoofde van Wet nr. 808/85 18 94 280 189 Verschil 269 398 430 312

(192) Italië verstrekte eveneens een lijst van relevante militaire programma’s die in die jaren waren gefinancierd, en die volgens Italië dit verschil kon verklaren. […].

(193) Met betrekking tot het jaarverslag van Finmeccanica voor het jaar 2003 waarnaar door de anonieme belanghebbende werd verwezen, voerde Italië aan dat een groot deel van de stijging van de O&O-uitgaven te wijten was aan de opname van Aermacchi in het bedrijf (rond […]).

(194) Italië erkende dat er vertragingen waren bij sommige terugbetalingen, die voornamelijk te wijten waren aan de lange betalingstermijnen (10 tot 15 jaar), zodat ze eerder moeten worden geïnterpreteerd als late terugbetalingen.

(195) Italië erkende dat er problemen waren met één bepaald project, DO328 Extended Capacity, maar zei dat er geen sprake was van het afzien van de vordering door de overheid.

(196) In reactie op de specifieke punten die door de anonieme belanghebbende aan de orde waren gesteld, verstrekten de Italiaanse autoriteiten de volgende argumenten.

(197) Het verzoek van de anonieme belanghebbende aan de Commissie om de steun aan de zes projecten waarover zij in het eerste inleidingsbesluit twijfels had geuit, onrechtmatig te verklaren, en de eis dat de steun wordt teruggevorderd, achtte Italië onaanvaardbaar. Een dergelijk verzoek was in strijd met artikel 11 van de procedureverordening.

(198) Volgens Italië had de procedure uitsluitend betrekking op individuele toepassingen van de regeling, projecten die de Commissie specifiek had aangewezen, in dit geval de 13 projecten die in het eerste inleidingsbesluit werden genoemd. Italië had de betalingen voor deze projecten reeds opgeschort in afwachting van een definitief besluit van de Commissie.

(199) Wat betreft het verzoek van de anonieme belanghebbende aan de Commissie om controlevoorwaarden en andere controlemaatregelen op te leggen op jaarbasis, verklaarde de Italiaanse regering dat zij bereid was om elk verslag in te dienen waarom wordt gevraagd krachtens artikel 21 van de procedureverordening. Maar de Italiaanse autoriteiten waren het niet eens met het opleggen van extra verslagleggingsverplichtingen: dat zou onevenredig en onbillijk zijn in vergelijking met de verplichtingen waaraan andere lidstaten moeten voldoen met betrekking tot steunregelingen in deze sector.

(200) De anonieme belanghebbende verwees in zijn opmerkingen naar het jaarverslag van Avio over 2004, en citeerde in het bijzonder de zinsnede: „Als er geen inkomsten worden gegenereerd, zijn er geen terugbetalingen verplicht”. De Italiaanse autoriteiten zeiden dat ze het bedrijf om uitleg hadden gevraagd. De advocaat die door Avio werd geraadpleegd had bevestigd dat de ontvangers van steun krachtens de regeling, verplicht waren om de bedragen volledig terug te betalen, onafhankelijk van het succes van het programma. Avio heeft verklaard dat de uitspraken in zijn jaarverslag over 2004 waren gebaseerd op een onjuiste interpretatie van de regeling, en zouden worden aangepast in het volgende jaarverslag.

(201) Italië verstrekte informatie over de andere wetgeving die door de anonieme belanghebbende in zijn opmerkingen werd genoemd. De autoriteiten verklaarden dat Wet nr. 421/96, Wet nr. 388/00, de Financieringswet uit 2003 en Wet nr. 140/99 (die specifiek betrekking had op militaire transportvliegtuigen) uitsluitend de financiering van militaire projecten betroffen die van belang waren voor de nationale veiligheid.

(202) Ten aanzien van het verslag van de Rekenkamer merkte Italië eerst op dat de anonieme belanghebbende twee „tabellen of grafieken, afkomstig van afb. 3 en afb. 5” van het verslag bij zijn opmerkingen had gevoegd. Dit waren Excel-bestanden die niet zijn verschenen in de versie waarnaar wordt verwezen in het tweede inleidingsbesluit, maar uitsluitend in de Word-versie van het verslag. Het was niet duidelijk door welke onderzoeksmethoden de anonieme belanghebbende de hand had weten te leggen op deze tabellen.

(203) Italië benadrukte dat het in zijn ogen volledig ongepast was om deze cijfers toe te schrijven aan de Rekenkamer omdat zij niet als zodanig zijn verschenen in de tekst van het verslag.

(204) Niettemin maakte Italië enkele opmerkingen over de inhoud van de tabellen, die verwezen naar 164 toekenningsbesluiten voor een totaalbedrag van 3 miljard EUR.

(205) Dat totaalbedrag bevatte meerdere fouten, inclusief bedragen die twee keer waren geteld, en bedragen voor steun die niet was toegekend. De tabellen bevatten ook projecten die te maken hadden met de nationale veiligheid, inclusief enkele projecten die krachtens andere wetten waren gefinancierd en dus buiten het toepassingsgebied van de regeling vielen. Het juiste cijfer voor steun die was toegekend op basis van de regeling was het cijfer dat werd verstrekt in de opmerkingen die door Italië zijn ingediend […].

14. BEOORDELING

(206) Teneinde de zaak te kunnen beoordelen onderzoekt de Commissie eerst of er sprake is van staatssteun en hoe de verenigbaarheid hiervan moet worden beoordeeld.

(207) Ten tweede verduidelijkt de Commissie het toepassingsgebied van deze procedure evenals de procedurele grondslag.

(208) Ten derde beoordeelt de Commissie of de twijfels die in het eerste inleidingsbesluit zijn geuit, kunnen worden weggenomen.

(209) Ten vierde wordt in de beschikking een opsomming gegeven van de projecten waarop deze betrekking heeft en wordt op basis van de beschikbare informatie de verenigbaarheid ervan beoordeeld, met inbegrip van eventuele voorwaarden die moeten worden opgelegd om te waarborgen dat de verenigbaarheid van de projecten in acht wordt genomen.

(210) Tot slot komt de Commissie tot een conclusie met betrekking tot de individuele projecten, en legt zij uit waarom haar conclusies niet van toepassing zijn op de twee helikopters waarvan de militaire aard in het tweede inleidingsbesluit werd betwijfeld.

14.1. Bestaan van steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en toepasselijke richtsnoeren voor de beoordeling van de verenigbaarheid

(211) Een maatregel is een „steunmaatregel” in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag wanneer staatsmiddelen worden gebruikt die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen vervalsen of dreigen te vervalsen voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

(212) Zoals aangegeven in het eerste en tweede inleidingsbesluit vormen de hier onderzochte maatregelen steunmaatregelen. Deze beoordeling is niet betwist door Italië, noch door de andere belanghebbenden die zich in de procedure hebben gemengd.

(213) De leningen die krachtens Wet nr. 808/1985 zijn verstrekt, zijn duidelijk selectief, omdat alleen bedrijven in de luchtvaartsector hiervan profiteren.

(214) Deze leningen worden verstrekt via financiering die uit de staatsbegroting komt, en dus zijn er staatsmiddelen bij betrokken.

(215) Het zijn geen rentedragende leningen, waardoor bedrijven die deze leningen ontvangen een voordeel krijgen ten opzichte van bedrijven die hun projecten met commerciële leningen moeten financieren. Bij een zachte lening zit het voordeel in het verschil tussen de rente die de onderneming zou hebben moeten betalen bij een soortgelijke lening die commercieel is afgesloten, en het speciale lage rentetarief, dat in de onderhavige zaak nihil is. De hoofdsom wordt altijd terugbetaald volgens een schema dat ten tijde van de toekenning wordt vastgesteld, en de steun bestaat uit de som van de interesten waar de overheid van afziet.

(216) In de meeste gevallen betreffen de bij deze zaak betrokken projecten producten waarin een grootschalig intracommunautair handelsverkeer bestaat (helikopters, kleine vliegtuigen, of soms onderdelen van grote vliegtuigen).

(217) De steun die door Italië is verleend voor O&O-projecten in de luchtvaartindustrie krachtens Wet nr. 808/1985 valt dus binnen het toepassingsgebied van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(218) Italië en de belanghebbenden zijn het er ook over eens dat de verenigbaarheid van de steun met het Verdrag moet worden beoordeeld op basis van de regels betreffende de toepassing van artikel 87, lid 3, onder c), op O&O-steun.

(219) De steun die moet worden beoordeeld, is onrechtmatig toegekend, omdat deze nooit door Italië is aangemeld.

(220) De communautaire kaderregeling inzake staatsteun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie (de „kaderregeling 2006”) (38) geeft duidelijk aan, overeenkomstig de mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (39), dat in geval van niet-aangemelde steun de volgende regels van toepassing zijn: — de kaderregeling 2006 indien de steun is verleend na de inwerkingtreding hiervan; — in alle andere gevallen, de kaderregeling die van kracht was toen de steun werd verleend.

(221) Teneinde te beoordelen of deze projecten verenigbaar waren met artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag zal de Commissie dan ook de kaderregeling 1986 of de kaderregeling 1996 toepassen, afhankelijk van de datum waarop de steun werd verleend.

14.2. Het voorwerp van de procedure

(222) Deze beschikking betreft uitsluitend individuele steun die door Italië is toegekend aan civiele O&O-projecten in de luchtvaartindustrie uit hoofde van Wet nr. 808/1985.

(223) De beschikking heeft in de eerste plaats betrekking op de zes projecten waarover de Commissie specifieke twijfels heeft geuit in het eerste inleidingsbesluit.

(224) De beschikking heeft eveneens betrekking op andere projecten waarnaar in het eerste inleidingsbesluit wordt verwezen, voor zover er op basis van de informatie over deze projecten een andere beoordeling kan worden gemaakt, in het bijzonder voor wat betreft de verplichting van individuele aanmelding.

(225) Ten derde heeft de beschikking betrekking op andere individuele steun die door Italië is verleend aan projecten boven de aanmeldingsdrempels die zijn vastgesteld in de O&O-kaderregelingen van 1986 en 1996. Deze projecten waren niet bij de Commissie bekend ten tijde van het eerste inleidingsbesluit. Sommige van deze projecten werden in het tweede inleidingsbesluit genoemd als mogelijke gevallen van niet-aangemelde individuele steun.

(226) Er kan niet worden beweerd, zoals Italië doet, dat in een onderzoekprocedure vanaf het begin alle projecten worden gedefinieerd waarop het onderzoek betrekking heeft, omdat de Commissie bij het inleiden van de procedure niet noodzakelijkerwijs weet hoeveel projecten mogelijk betrokken zijn.

(227) De huidige procedure betreft de individuele toepassingen van een regeling, die Italië afzonderlijk had moeten aanmelden, wat het niet gedaan heeft. De omvang van niet-aanmelding is uitzonderlijk: ook al omdat Italië geen van de projecten heeft aangemeld gedurende een periode van meer dan tien jaar. Als gevolg van deze voortdurende schending van de aanmeldingsplicht van artikel 88, lid 3, heeft de Commissie in het tweede inleidingsbesluit duidelijk aangegeven, in het licht van de opmerkingen die van belanghebbenden zijn ontvangen en op basis van de beschikbare informatie, dat de procedure betrekking heeft op alle individuele projecten krachtens de regeling die individueel hadden moeten worden aangemeld.

(228) In het tweede inleidingsbesluit werden geen specifieke data vermeld vanaf wanneer individuele projecten die niet waren aangemeld moesten worden geacht tot het toepassingsbereik van de procedure te behoren en beschouwd moesten worden als individuele toepassingen van Wet nr. 808/1985. In elk geval lieten de Italiaanse autoriteiten regelmatig toe dat de begunstigde een deel van de steun niet terugbetaalde, en dit deel moet als nieuwe steun worden beschouwd.

(229) Het is de moeite waard nog eens de aandacht te vestigen op het belang van de individuele aanmelding van steun die boven een bepaalde drempel komt voor de toezicht op staatssteun. In de kaderregeling 2006 wordt duidelijk aangegeven dat, om de Commissie in staat te stellen haar onderzoek gerichter uit te voeren, bepaalde maatregelen boven bepaalde drempels nader door de Commissie worden onderzocht. Dit nader onderzoek moet ervoor zorgen dat hoge steunbedragen voor O&O&I-werkzaamheden die worden uitgevoerd door een en dezelfde ontvanger, de mededinging niet zodanig verstoren dat het gemeenschappelijke belang wordt geschaad, maar dat zij daadwerkelijk en op evenredige wijze tot het gemeenschappelijk belang bijdragen.

(230) In de periode die hier wordt beoordeeld, liepen de drempels voor individuele aanmelding uiteen. Krachtens de kaderregeling 1986 was individuele aanmelding vereist voor projecten met in aanmerking komende kosten boven 20 miljoen ECU.

(231) Volgens de kaderregeling 1996 moesten projecten individueel worden aangemeld bij de Commissie als de in aanmerking komende kosten boven de 25 miljoen ECU kwamen en de steun groter was dan 5 miljoen ECU (40).

(232) Met betrekking tot de noodzaak dat in het besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag de betrokken individuele projecten nauwkeurig en specifiek werden vermeld, merkt de Commissie het volgende op:

(233) Toen de Commissie de procedure van artikel 88, lid 2, inleidde, heeft zij 13 projecten met name genoemd. Op basis van de informatie die op dat moment beschikbaar was, heeft zij twijfels geuit met betrekking tot zes van deze projecten, en geen bezwaren geopperd ten aanzien van de andere zeven.

(234) Het werd echter duidelijk dat het steuninstrument dat door Italië werd gebruikt, en de manier waarop het werd uitgevoerd, met vertragingen in de terugbetaling, van dien aard was dat de beoordeling van de 13 projecten moest worden gewijzigd. Italië heeft erkend dat de informatie waarover de Commissie op dat moment kon beschikken, onjuist was en niet overeen kwam met de werkelijke voorwaarden voor de steun die was verleend en die niet op de juiste manier was terugbetaald.

(235) Het werd eveneens duidelijk dat er andere zaken waren die Italië niet individueel had aangemeld, ondanks de duidelijke bepalingen in de O&O-kaderregelingen en het besluit van 1986.

(236) Het werd bovendien duidelijk dat in de meeste zaken die in deze beschikking worden beoordeeld, de terugbetalingen niet het oorspronkelijke schema volgden: vertragingen werden toegestaan, waardoor de voorwaarden gunstiger werden voor de ontvanger. Deze nieuwe en gunstigere voorwaarden komen neer op nieuwe, onrechtmatig verleende steun.

(237) Samenvattend betreft de onderhavige procedure een aantal projecten waarvoor onrechtmatige nieuwe steun is toegekend.

14.3. Twijfels die in het eerste inleidingsbesluit naar voren zijn gebracht

(238) De Commissie heeft de informatie beoordeeld die door Italië is verstrekt over in aanmerking komende kosten en het stimulerend effect voor de zes programma’s die in het eerste inleidingsbesluit worden genoemd en die nu zijn opgenomen in de lijst van projecten (zie overweging 281, tabel 4).

(239) De Commissie heeft vastgesteld dat de kosten voor elk project werden gemaakt voor industrieel onderzoek en preconcurrentiële ontwikkeling.

(240) De Commissie heeft vastgesteld dat de steun voor elk van deze zes projecten een stimulerend effect had. Bij de beoordeling is rekening gehouden met de tijd die is verstreken sinds Italië het besluit nam om de steun te verlenen.

(241) Zoals beschreven in de overwegingen 105 t/m 122 leek het er echter op dat andere wezenlijke aspecten van deze steunmaatregelen, in het bijzonder het steuninstrument, niet duidelijk waren gedefinieerd, waardoor de Commissie geen eindoordeel over hun verenigbaarheid kon geven. Voordat de beoordeling van de individuele projecten kan worden gegeven, is het dan ook noodzakelijk om de beschikbare informatie te onderzoeken in het licht van de overige twijfels die in het tweede inleidingsbesluit zijn geuit.

14.4. Twijfels die in het tweede inleidingsbesluit naar voren zijn gebracht

(242) Teneinde een definitief oordeel te kunnen geven betreffende de individuele steun die krachtens de regeling is verleend, moet allereerst een beoordeling worden gemaakt van alle informatie betreffende de ontwikkeling van de regeling, met inbegrip van de rechtsgrondslag en de begrotingswijzigingen.

(243) Ten tweede moeten de aard van het steuninstrument en de tenuitvoerlegging van de toekenningsbesluiten worden beoordeeld.

(244) Ten derde moet er een lijst worden opgesteld van de individuele projecten die Italië niet heeft aangemeld, teneinde de financiële voorwaarden voor elk van deze projecten te beoordelen, en indien nodig de terugbetalingsvoorwaarden te verifiëren, evenals de mechanismen voor het toezicht op de naleving van deze voorwaarden.

(245) Tot slot wordt een apart hoofdstuk (overwegingen 399 t/m 408) gewijd aan de beoordeling van de informatie betreffende de twee vermeende militaire helikopters.

14.4.1. De ontwikkeling van de regeling

(246) De Commissie heeft nu een duidelijk beeld van de ontwikkeling van de totale regeling.

(247) Italië heeft voldoende informatie verstrekt over de totale financiering van de projecten om de Commissie in staat te stellen zich een algemener beeld te vormen. Dit is met name relevant voor het probleem dat de te beoordelen regeling door Italië is gebruikt om zowel civiele projecten te financieren als projecten die te maken hebben met de nationale veiligheid. De cijfers voor de totale financiering zouden dan ook misleidend zijn als zou worden aangenomen dat zij door Italië alleen waren gebruikt voor civiele O&O-projecten in de luchtvaartindustrie.

14.4.2. Aard van het steuninstrument

(248) Voor wat betreft de aard van het steuninstrument hebben de Italiaanse autoriteiten volledige documentatie verstrekt betreffende de projecten die Italië individueel had moeten aanmelden op basis van de drempels die in de achtereenvolgende O&O-kaderregelingen zijn vastgesteld.

(249) De Italiaanse autoriteiten hebben aangegeven dat de aard van het instrument hybride was, in die zin dat het om een zachte lening ging, waarvoor het terugbetalingsschema was vastgesteld volgens de verkoopprognose van het product dat werd ontwikkeld. Volgens de Italiaanse autoriteiten stonden deze terugbetalingsschema’s vanaf het begin vast.

(250) De leningen werden toegekend op basis van het referentiepercentage ten tijde van de lening, plus een toeslag.

(251) Voor elk project bepaalden de Italiaanse autoriteiten een theoretische maximale steunintensiteit op het moment dat de steun werd verleend, berekend op basis van de in aanmerking komende kosten, in voorkomend geval met inbegrip van eventuele verhogingen.

(252) In sommige gevallen werd echter niet voldaan aan deze maximale intensiteit, en werd de steun verleend onder gunstigere voorwaarden voor de ontvanger, met een intensiteit die hoger was dan de maximale intensiteit die was toegestaan krachtens de O&O-kaderregelingen.

(253) Bovendien werden deze schema’s in de praktijk vaak niet nageleefd, op twee verschillende manieren. Ten eerste waren de betalingen aan de ontvangers te laat in vergelijking met de oorspronkelijke schema’s, ofwel omdat het project vertraagd was, of omdat de overheid laat was met haar betalingen. In sommige gevallen was de daadwerkelijke steunintensiteit dan ook lager dan de oorspronkelijke intensiteit.

(254) Maar wat nog belangrijker is, is dat de terugbetalingen niet volgens de oorspronkelijke schema’s plaatsvonden. Bijgevolg werd in veel zaken de oorspronkelijke intensiteit verhoogd omdat de ontvangers profiteerden van het extra voordeel van de late terugbetaling.

(255) Hoewel Italië de Commissie een aantal brieven overlegde die het aan begunstigden had gezonden, en waarin om terugbetaling werd gevraagd, is het duidelijk dat deze brieven een beperkt effect hadden. In sommige gevallen werden meerdere brieven aan een ontvanger verstuurd over hetzelfde project, maar er werden zijnerzijds geen stappen genomen om de lening daadwerkelijk terug te betalen, en er werden door de overheid geen terugvorderingsmaatregelen genomen (41).

(256) Samenvattend waren er twee mogelijke problemen met de steun die voor de projecten was verleend: a) een oorspronkelijke intensiteit die in sommige zaken hoger was dan de toegestane maximale intensiteit; en b) onvoldoende terugbetaling waardoor de intensiteit nog meer kon stijgen.

(257) De Italiaanse autoriteiten hebben samen met de Commissie een methode ontwikkeld waarmee beide problemen kunnen worden opgelost. Als eerste stap wordt voor elk project een maximale intensiteit gedefinieerd, die de laagste van twee intensiteiten is, namelijk de maximale theoretische intensiteit (42) en de oorspronkelijke intensiteit. Als de oorspronkelijke intensiteit de laagste is, houdt dit in dat het stimulerend effect van het specifieke bedrag aan steun voldoende was om het bedrijf ervan te overtuigen zich vast te leggen voor het project. Elke toename van de intensiteit boven de oorspronkelijk vastgestelde intensiteit moet noodzakelijkerwijs als nieuwe steun worden beschouwd.

(258) Vervolgens wordt de cumulatieve steunintensiteit berekend. In het jaar waarin deze cumulatieve steunintensiteit het niveau bereikt van de maximale intensiteit die is gedefinieerd in overweging 257, moet de ontvanger de volledig uitstaande hoofdsom terugbetalen. Als de maximale intensiteit in het verleden reeds is bereikt, wordt er samengestelde rente berekend over de uitstaande schuld voor de jaren tot aan de datum van de definitieve terugbetaling van de volledige lening. Het rentetarief is in dit geval het referentiepercentage voor het jaar waarin de maximale intensiteit werd bereikt, en vervolgens voor elk jaar van verdere vertraging.

(259) Met deze methode kan de naleving worden gewaarborgd met de maximale intensiteiten die zijn gedefinieerd in de achtereenvolgende O&O-kaderregelingen (43).

14.4.3. De lijst van niet-aangemelde projecten

(260) Door een algemeen en correct begrip van het steuninstrument kon de lijst worden vastgesteld van projecten die Italië individueel had moeten aanmelden. Wanneer steun de vorm van een zachte lening aanneemt, is de rente die de overheid derft van belang. Door de onduidelijke aard van het steuninstrument had Italië zelf geen duidelijk beeld van de projecten die individueel moesten worden aangemeld (44) en van de projecten die moesten worden opgenomen in de achteraf opgestelde lijst van zaken die hadden moeten worden aangemeld.

(261) Teneinde een definitieve lijst te kunnen opstellen, moesten diverse informatieverzoeken worden verzonden.

(262) Italië ontkende in eerste instantie dat het had verzuimd andere individuele projecten aan te melden dan die welke in het eerste inleidingsbesluit werden genoemd. Het erkende vervolgens dat de lijst van niet-aangemelde projecten langer was, en diende alle benodigde informatie en bewijsstukken in.

(263) Het probleem met het opstellen van de lijst met niet-aangemelde projecten kan worden verklaard door een combinatie van factoren.

(264) Allereerst zij opgemerkt dat de regeling sinds 1986 is toegepast.

(265) Ten tweede is het aantal betrokken projecten noodzakelijkerwijs hoog. Met inbegrip van de projecten die niet individueel hoefden te worden aangemeld, ligt het aantal projecten dat krachtens de regeling werd gefinancierd in de periode die wordt beoordeeld, ver boven de 100.

(266) Ten derde heeft het feit dat de lijst talrijke militaire projecten bevatte, de verwarring vergroot. De Commissie merkt op dat zelfs in een verslag van de Italiaanse Rekenkamer verwarring bestond over de aard van de projecten.

(267) De beschikbare informatie over de projecten werd bij stukjes en beetjes ingediend, en was vaak verwarrend, niet in de laatste plaats omdat de verslaglegging van de regering zelf aan het Italiaanse parlement sprak over toekomstige projecten in plaats van over projecten die daadwerkelijk werden ondersteund.

(268) Er zijn lijsten ingediend door de anonieme belanghebbende, en andere lijsten die rechtstreeks door de Commissie zijn genoemd, zoals de 13 projecten die zijn gespecificeerd in het eerste inleidingsbesluit en de lijst van projecten die in het tweede inleidingsbesluit wordt genoemd.

(269) Het verslag van de Rekenkamer bevatte geen lijst van de projecten, maar slechts algemene cijfers, grafieken en tabellen. Maar in de Word-versie van het document, beschikbaar via de website van de Rekenkamer in 2005, konden de onderliggende gegevens uit de algemene grafieken worden gedistilleerd.

(270) De anonieme belanghebbende voegde deze gegevens bij de documenten die hij op 11 november 2005 indiende. In haar informatieverzoek van 23 mei 2006 verwees de Commissie naar de meeste projecten op de lijst die door de anonieme belanghebbende (45) was ingediend om Italië er op te wijzen dat er naar alle waarschijnlijkheid nog enkele niet-aangemelde projecten waren waarvoor Italië nog niet de gevraagde informatie had verstrekt.

(271) Italië ontkende dat de lijst kon worden toegeschreven aan de Rekenkamer (46): deze was uit het informatiesysteem van de Rekenkamer gehaald door een onbekende persoon. Het zou daarom misleidend zijn om de lijst aan de Rekenkamer zelf toe te schrijven, omdat deze het resultaat was van manipulatie door een belanghebbende. De lijst bevatte een aantal fouten en onnauwkeurigheden, en het zou verkeerd zijn om te veronderstellen dat de Rekenkamer zelf hier verantwoordelijk voor was.

(272) Uiteindelijk besloot Italië dat het zelf een volledige lijst zou verstrekken van individuele projecten die individueel moesten worden aangemeld, zodat de Commissie geen standpunt behoefde in te nemen over de juistheid van de eerder ontvangen informatie (47).

(273) De discussie over de lijst van niet-aangemelde projecten was moeizaam, maar na ongeveer twee jaar konden de Italiaanse autoriteiten en de Commissie een aantal individuele projecten aanwijzen die Italië niet had aangemeld.

(274) Zoals gevraagd in het tweede inleidingsbesluit, verstrekte Italië ook een lijst van de projecten die onder de drempel voor individuele aanmelding vielen en die waren goedgekeurd na 20 november 2002. De Commissie meent dat deze lijst overeenkomt met de totale begroting voor Wet nr. 808/1985 in de desbetreffende periode, en dat de lijst projecten bevat die onder de drempels voor individuele beoordeling blijven (48).

14.5. Beoordeling van de definitieve lijst van civiele projecten

(275) De lijst van projecten die Italië niet individueel heeft aangemeld bij de Commissie, bevat 17 projecten.

(276) De lijst omvat de projecten waarover de Commissie tot een eindconclusie kan komen met betrekking tot de verenigbaarheid met het Verdrag, maar dat laat de mogelijkheid open dat de Commissie in de toekomst maatregelen kan nemen voor andere projecten die niet zijn aangemeld en waarvan zij op dit moment niet op de hoogte is, of voor projecten waarvan zij wel op de hoogte is, maar waarvoor ze niet over voldoende informatie beschikt om tot een besluit te komen, ofwel omdat de beschikbare informatie onvolledig is, ofwel omdat de informatie aangeeft dat het project op dit moment onder de drempel voor aanmelding valt, terwijl nieuwe informatie deze beoordeling kan wijzigen.

(277) Voor elk project heeft de Commissie het oorspronkelijke schema voor betaling en terugbetaling in kaart gebracht op het moment dat de steun werd verleend, evenals de werkelijke cijfers voor de betalingen door de overheid en de terugbetalingen door de ontvangers. In de schema’s zijn de correcties verwerkt die worden opgelegd door de hierboven beschreven methode (49).

(278) Op basis van de beschikbare informatie voor deze projecten, en rekening houdend met het feit dat alle projecten individuele toepassingen van dezelfde steunregeling zijn, heeft de Commissie geen indicatie dat de steun gericht was op het ondersteunen van activiteiten die niet als O&O-activiteiten kunnen worden gekwalificeerd krachtens de O&O-kaderregelingen.

(279) Met betrekking tot het stimulerend effect wil de Commissie allereerst opmerken dat punt 8.2 van de kaderregeling 1986 alleen vereiste dat steun extra inspanningen op het gebied van O&O zou aanmoedigen, of de ontvangers in staat zou stellen om te reageren op uitzonderlijke omstandigheden waarvoor hun eigen middelen te beperkt waren. Volgens punt 6 van de kaderregeling 1996 moest het stimulerend effect worden geverifieerd op basis van meetbare factoren, of andere relevante factoren die door de lidstaat relevant worden geacht, waaruit blijkt dat hetzelfde O&O-project niet zou hebben plaatsgevonden zonder de steun, of dat het minder ambitieus zou zijn, of dat het niet in hetzelfde tempo zou worden uitgevoerd.

(280) De Commissie heeft geen reden om te twijfelen aan het stimulerend effect van de steun die moet worden beoordeeld. Door de steun konden de ontvangers O&O-activiteiten starten naast hun normale onderzoek, en O&O-projecten aangaan die zij alleen niet zouden hebben ondernomen. Bovendien, overeenkomstig de beoordeling van vergelijkbare projecten in de luchtvaartindustrie, oordeelt de Commissie dat de steun aan de projecten die worden beoordeeld, de ontvangers in staat stelden om risicovolle projecten te starten, die zij alleen niet hadden kunnen financieren. Tot slot merkt de Commissie op dat de meeste projecten internationale projecten waren waarvoor extra samenwerkingsinspanningen nodig waren.

(281) Elk project wordt hieronder beschreven met de totale in aanmerking komende kosten en het ontvangen steunbedrag. Voor de zes projecten waarover in het eerste inleidingsbesluit twijfels werden geuit, bevat de beoordeling ook de beschikbare informatie over de in aanmerking komende activiteiten en het stimulerend effect. Voor alle projecten worden de gevolgen van de toepassing van de methode gedetailleerd weergegeven in overweging 257. Tabel 4 Lijst van projecten waarop deze beschikking betrekking heeft Project Bedrijf Doel Jaar A109 D/E/F Agusta Helikopter 1997 A109 X Agusta Helikopter 1999 A119 Koala Agusta Helikopter 1997 DO328 Aermacchi Vliegtuigconstructie 1991 DO328 Extended Capacity Aermacchi Vliegtuigconstructie 1996 DO 328 Panels Aermacchi Vliegtuigconstructie 1996 ATR72 Alenia Vliegtuigconstructie 1988 tot 1994 (5 projecten) ATR 42 500 Alenia Vliegtuigconstructie 1992 MD11 LWRP J/S Alenia Vliegtuigconstructie 1996 Falcon 2000 Alenia Vliegtuigconstructie 1994 MD11 Winglet Alenia Vliegtuigconstructie 1989 MD95 Alenia Vliegtuigconstructie 1996 en 1998 GE90 B Avio Motor 1994 GE90 Growth Avio Motor 1996 LPT PW308 Avio Motor 1997 Falcon 2000 Piaggio Vliegtuigconstructie 1994 Cabines Alenia Vliegtuigconstructie 1999

a) Project A109 D/E/F, uitgevoerd door Agusta

(282) Het project betrof een helikopter en werd uitgevoerd door Agusta. Het bestond uit de ontwikkeling van verschillende versies van de A109, waarmee dit type werd aangepast aan verschillende motoren om te voldoen aan de meest strenge eisen met betrekking tot veiligheid, vluchtprestaties en milieugevolgen. De versies D, E en F kwamen overeen met motoren die werden geleverd door Allison, Pratt & Whitney en Turbomeca. De versies D en E werden volgens Italië nooit ontwikkeld.

(283) Het project werd in het eerste inleidingsbesluit opgenomen als project nr. 4. De investeringen werden gedaan in de periode 1996 tot 1998. In het eerste inleidingsbesluit uitte de Commissie twijfels over de classificatie van O&O-activiteiten en het stimulerend effect.

(284) Voor wat betreft de O&O-activiteiten hebben de Italiaanse autoriteiten meer gedetailleerde informatie verstrekt over de werkpakketten. De Commissie zou eerst willen opmerken dat er diverse prototypen zijn ontwikkeld, en dat de versies D en E niet zijn voltooid of op de markt zijn gebracht.

(285) Ten tweede merkt de Commissie op dat de meer direct betrokken technologieën (nieuwe motor en staartsteunen) pas in juni 2001 werden gecertificeerd. Volgens Italië moeten de ontwikkelingen in de rotor nog worden geïncorporeerd in het eindproduct, hoewel het resultaat van de O&O-activiteiten geslaagd was.

(286) De volgorde van de gebeurtenissen lijkt aan te geven dat de steun voor het O&O-project dat in de periode 1996-1998 werd uitgevoerd, Agusta in staat stelde om nieuwe technologieën te introduceren, met een prognosetermijn van meer dan 30 maanden. De steun had dientengevolge een stimulerend effect op Agusta.

(287) De in aanmerking komende investering (50) bedroeg 69 790 miljoen ITL (51). Het steunbedrag in de vorm van rente waar door de staat van af werd gezien, bedroeg 24 450 miljoen ITL. De oorspronkelijke steunintensiteit bedroeg dus 35,03 %, in vergelijking met een theoretische maximale intensiteit van 31 % die was toegestaan krachtens de kaderregeling 1996. Het jaar waarin de cumulatieve intensiteit de maximaal toegestane 31 % bereikte, was 2004.

(288) In 2007 moet Agusta dan ook onmiddellijk de uitstaande hoofdsom (19 300 miljoen ITL) terugbetalen plus de 7 811 miljoen ITL die is verschuldigd wegens het terugbetalingsschema voor dat jaar. Er moet ook rente worden betaald vanaf 2005, die op 31 december 2007 in totaal […] miljoen ITL bedroeg.

(289) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat de steun kan worden beschouwd als verenigbaar met de kaderregeling 1996, omdat deze O&O-activiteiten betrof en een stimulerend effect had op Agusta, op voorwaarde dat Agusta de uitstaande hoofdsom en de samengestelde rente onmiddellijk terugbetaalt.

b) Project A109 X, uitgevoerd door Agusta

(290) Het project betrof een Agusta-heli