Bekendmaking van de Commissie inzake de Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op, onderscheidenlijk, groepen alleenverkoopovereenkomsten en groepen exclusieve afnameovereenkomsten

I. Inleiding

1. Verordening nr. 67/67/EEG van de Commissie van 22 maart 1967 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen alleenverkoopovereenkomsten (1) is na ruim vijftien jaar te hebben gegolden, na 30 juni 1983 niet meer van kracht. Met de vaststelling van de Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 (2) heeft de Commissie de generieke vrijstelling van alleenverkoop- en exclusieve afnameovereenkomsten aan de ontwikkelingen in de gemeenschappelijke markt en in het Gemeenschapsrecht aangepast.

Deze verordeningen bevatten een reeks nieuwe bepalingen. Enige toelichting is daarom wel gewenst. Daarmee wordt beoogd het voor het bedrijfsleven eenvoudiger te maken om de voor contracten gevolgde praktijk op de gewijzigde rechtstoestand af te stemmen en tevens een bijdrage te leveren tot een in alle Lid-Staten uniforme toepassing van die verordeningen.

2. Bij de toepassing van die verordeningen moet niet alleen met de bewoordingen en de zin ervan, maar ook met het daarmee beoogde doel rekening worden gehouden, zoals dat uit de overwegingen in die verordeningen zelf naar voren komt. Als verder hulpmiddel bij de interpretatie dienen ook de rechtsbeginselen in aanmerking te worden genomen, zoals die door de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in de beschikkingenpraktijk van de Commissie nopens individuele gevallen zijn ontwikkeld.

3. Hieronder geeft de Commissie aan wat de voornaamste criteria zijn waarnaar zij beoordeelt of een alleenverkoop- of een exclusieve afnameovereenkomst onder de generieke vrijstelling valt. Aan de bevoegdheid van de rechters van de Lid-Staten om de verordeningen uit hoofde van hun eigen bevoegdheid toe te passen, wordt hiermee niet geraakt, maar deze bekendmaking vormt wel een element waarmee zij in de zaken waarover zij te oordelen hebben, rekening kunnen houden. Evenmin wordt met deze bekendmaking vooruitgelopen op de rechtsopvatting van het Hof van Justitie.

II. Alleenverkoop- en exclusieve afnameovereenkomsten (Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83)

1. Punten van overeenkomst en verschillen

4. De Verordeningen (EEG) nr. 1983/83 en (EEG) nr. 1984/83 nebben betrekking op exclusieve overeenkomsten tussen twee ondernemingen, die met het oog op de wederverkoop van produkten worden gesloten. Zij bestrijken elk een bepaald type van deze overeenkomsten : Verordening (EEG) nr. 1983/83 geldt voor alleenverkoopovereenkomsten, Verordening (EEG) nr. 1984/83 voor exclusieve afnameovereenkomsten. Alleenverkoopovereenkomsten worden daardoor gekenmerkt, dat de ene contractpartij, de leverancier, de andere contractpartij, de wederverkoper, een afgebakend contractgebied toewijst, waarop deze zijn afzetinspanningen moet concentreren ; zijnerzijds moet de laatstgenoemde zich ertoe verplichten binnen dat gebied geen andere wederverkopers met contractprodukten te bevoorraden. In exclusieve afnameovereenkomsten verbindt de wederverkoper zich ertoe, bij geen andere leverancier dan bij zijn wederpartij contractprodukten te betrekken. Deze heeft het recht om binnen hetzelfde afzetgebied en in dezelfde distributiefase verscheidene wederverkopers te bevoorraden. In tegenstelling tot de alleenverkoper geniet de tot exclusieve afname verplichte wederverkoper geen bescherming tegen de concurrentie van andere wederverkopers, die de contractprodukten, evenals hijzelf, rechtstreeks van de leverancier verkrijgen. Daartegenover staat dat hij voor zijn verkoopinspanningen niet aan territoriale beperkingen is gebonden

5. Gegeven dit gemeenschappelijk uitgangspunt, bevatten de verordeningen tal van identieke of gelijkaardige bepalingen. Dit geldt voor de beginselbepaling van artikel 1, waar met de exclusieve bevoorradings-, onderscheidenlijk de exclusieve afnameplicht het respectieve voorwerp van de generieke vrijstelling wordt omschreven, voor de limitatieve lijst van concurrentiebeperkingen, die naast de exclusieve leverings-, onderscheidenlijk de exclusieve afnameplicht kunnen worden overeengekomen (artikel 2, leden 1 en 2), voor de indicatief bedoelde opsomming van verplichtingen die geen beletsel voor de generieke vrijstelling vormen (artikel 2, lid 3), voor de principiële niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling op exclusieve overeenkomsten tussen concurrerende fabrikanten (artikel 3, sub a) en b), artikelen 4 en 5), voor de intrekking van de generieke vrijstelling in individuele gevallen (artikel 6 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 ; artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1984/83), voor de overgangsbepalingen (artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 ; artikel 15, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1984/83) en het begrepen zijn van onderling afgestemde feitelijke gedragingen onder het toepassingsgebied van de Verordeningen (artikel 9 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 ; artikel 18 van Verordening (EEG) nr. 1984/83). Deze bepalingen moeten, voor zover de bewoordingen waarin zij gesteld zijn, het toelaten, in dezelfde zin worden geïntepreteerd.

6. Onderling verschillende regelingen vindt men in de beide verordeningen telkens daar waar met de (1) PB nr. 57 van 25.3.1967, blz. 849/67. (2) PB nr. L 173 van 30.6.1983, blz. 1 en 5. eigen aard van de alleenverkoop-, onderscheidenlijk exclusieve afnameovereenkomst, rekening moet worden gehouden. Dit is met name het geval bij de bepalingen inzake, enerzijds, de verplichting van de alleenverkoper om buiten zijn contractgebied geen actieve verkooppolitiek te bedrijven (artikel 2, lid 2, sub c) van Verordening (EEG) nr. 1983/83) en de niettoepasselijkheid van de generieke vrijstelling op overeenkomsten die de alleenverkoper een absolute gebiedsbescherming verschaffen (artikel 3, sub c) en d), van Verordening (EEG) nr. 1983/83) alsmede inzake, anderzijds, de beperking van de generieke vrijstelling bij exclusieve afnameovereenkomsten in het algemeen (artikel 3, sub c) en d), van Verordening (EEG) nr. 1984/83) en bij bierleverings- en tankstationcontracten in het bijzonder (titels II en III van Verordening (EEG) nr. 1984/83).

7. Het toepassingsgebied van de beide verordeningen is zodanig omschreven dat overlapping uitgesloten is (artikel 16 van Verordening (EEG) nr. 1984/83).

2. Beginselbepaling (Artikel 1)

8. Onder de beide verordeningen vallen slechts overeenkomsten die worden gesloten met het oog op de wederverkoop van produkten, waarbij niet meer dan twee ondernemingen partij zijn.

a) "Met het oog op de wederverkoop"

9. Essentieel voor het begrip wederverkoop is dat de betrokken produkten van de afnemende contractpartij onder bezwarende titel aan derden worden vervreemd. Overeenkomsten inzake de levering of de afname van produkten welke de afnemende contractpartij tot andere produkten verwerkt of bewerkt of welke hij bij de fabricage van andere produkten gebruikt of verbruikt, zijn niet met het oog op wederverkoop ervan gesloten. Hetzelfde geldt voor de levering van onderdelen die met andere delen tot een nieuw produkt worden samengesteld. Wel is een vereiste dat de door de wederverkoop in de handel gebrachte produkten overeenstemmen met die welke de wederpartij hem tot dat doel heeft geleverd. Aan deze economische identiteit doet niet af dat de wederverkoper de hem geleverde produkten eerst nog uit- of ompakt, bottelt of overtapt.

10. Wanneer de wederverkoper bijkomende verrichtingen uitvoert om kwaliteit, houdbaarheid, uiterlijk of smaak van de produkten te verbeteren (bij voorbeeld roestwerende behandeling van metalen, sterilisatie van levensmiddelen, toevoeging van kleur- of aromastoffen aan geneesmiddelen), gaat het om de omvang van de door de bewerking of behandeling van de produkten verkregen waardevermeerdering. Een slechts geringe toegevoegde waarde belet niet de betrokken produkten als economisch identiek te beschouwen. Waar in concrete gevallen nu precies de grens moet worden getrokken moet met name aan de hand van de handelsgebruiken worden uitgemaakt. Overeenkomsten die de wederverkoper verplichten een concentraat dat hem door de wederpartij is geleverd, met water, zuivere alcohol of andere vloeistoffen tot een drank te vermengen, worden door de Commissie volgens deze zelfde criteria beoordeeld.

b) "Van produkten"

11. Exclusieve overeenkomsten die niet op de wederverkoop van produkten maar op dienstverrichting betrekking hebben, vallen niet onder het toepassingsgebied van de verordeningen. Levert de wederverkoper in samenhang met de wederverkoop klantenservice, dan vormt dat nog geen beletsel voor generieke vrijstelling.

De grenzen van de toepasselijkheid van de verordeningen worden echter overschreden, wanneer voor de verrichte dienst meer dan voor het produkt moet worden betaald.

12. De gebruiksverschaffing onder bezwarende titel staat economisch dichter bij de wederverkoop van produkten dan bij de verrichting van diensten. De Commissie gaat er derhalve van uit dat exclusieve overeenkomsten die de afnemende contractpartij verplichten de hem geleverde produkten aan derden te verhuren of op grond van een leasing ter beschikking te stellen, evenzeer onder de verordeningen vallen.

c) "Slechts twee ondernemingen mogen partij zijn"

13. Voorwaarde voor een generieke vrijstelling is dat bij de alleenverkoop-, onderscheidenlijk exclusieve afnameovereenkomst, slechts één leverancier en één wederverkoper partij zijn. Verscheidene ondernemingen die een economische eenheid vormen, moeten als één enkele onderneming worden aangemerkt.

14. De beperking van het aantal deelnemende ondernemingen geldt slechts voor de afzonderlijke overeenkomst. De leverancier ziet zich de generieke vrijstelling niet ontgaan alleen omdat hij met betrekking tot dezelfde produkten alleenverkoop- of exclusieve afnameovereenkomsten met verscheidene wederverkopers sluit.

15. De leverancier kan zich om aan zijn contractuele plichten te voldoen van een met hem verbonden of een van hem onafhankelijke onderneming bedienen, welke hij met de afzet van zijn produkten heeft belast, zodat de wederverkoper de contractprodukten bij de laatstgenoemde onderneming moet betrekken. Deze regel wordt echter alleen in Verordening (EEG) nr. 1984/83 (artikelen 1,6 en 10) uitdrukkelijk genoemd, omdat het element van de gebruikmaking van een tussenschakel vooral in verband met exclusieve afnameovereenkomsten een rol speelt, maar geldt ook voor alleenverkoopovereenkomsten in de zin van Verordening (EEG) nr. 1983/83.

16. De medewerking van andere dan de contracterende ondernemingen moet tot uitvoering van de leverantie beperkt blijven. Exclusieve bevoorradings- of exclusieve afnameplichten mogen alleen aan de betrokken contractpartij en niet aan derden worden opgelegd, omdat anders meer dan twee ondernemingen aan de overeenkomst zouden deelnemen. De verplichting van de contractpartijen, ervoor te zorgen dat de verplichtingen welke zij op zich hebben genomen, ook door de met hen verbonden ondernemingen worden nageleefd, valt wel onder de generieke vrijstelling.

3. Eveneens onder de vrijstelling vallende concurrentiebeperkingen (Artikel 2, leden 1 en 2)

17. Naast de in artikel 1 omschreven verplichting tot exclusieve leverantie (Verordening (EEG) nr. 1983/83) of tot exclusieve afname (Verordening (EEG) nr. 1984/83) die voor de toepassing van de generieke vrijstelling onontbeerlijk is, mogen de contractpartijen alleen de in artikel 2, leden 1 en 2, genoemde concurrentiebeperkingen overeenkomen. Nemen zij nog andere concurrentiebeperkende verplichtingen op zich, dan valt de overeenkomst in haar geheel niet meer onder de generieke vrijstelling en is een individuele vrijstelling noodzakelijk. Men gaat het raam van de verordeningen met name te buiten wanneer de contractpartijen afstand doen van de mogelijkheid om onder eigen verantwoordelijkheid prijzen en contractvoorwaarden vast te stellen of zich verplichten grensoverschrijdende leveranties, die volgens de voorschriften van de verordeningen niet mogen worden belemmerd, achterwege te laten of zelfs te verhinderen. Principieel ontoelaatbaar zijn volgens deze voorschriften ook contractclausules die de wederverkoper in diens vrije keuze van klanten belemmeren.

18. De mede door de verordeningen vrijgestelde concurrentiebeperkende verplichtingen mogen slechts voor de duur van het contract worden overeengekomen. Dit geldt ook voor de concurrentieverboden die de leverancier of de wederverkoper worden opgelegd.

4. Verplichtingen van de wederverkoper die geen beletsel voor generieke vrijstelling vormen (Artikel 2, lid 3)

19. De in deze bepaling bij wijze van voorbeeld opgesomde verplichtingen leveren in het algemeen geen concurrentiebeperking op. Het staat de ondernemingen derhalve vrij alle, een aantal, of maar één enkele van deze clausules in hun overeenkomsten op te nemen. De genoemde verplichtingen mogen echter niet zodanig worden geformuleerd of toegepast dat zij het karakter van ongeoorloofde concurrentiebeperkingen krijgen. Om die kans te voorkomen, worden in artikel 2, lid 3, sub b), van Verordening (EEG) nr. 1984/83 uitdrukkelijke verplichtingen tot de afname van minimumhoeveelheden slechts toegestaan voor produkten ten aanzien waarvan een exclusieve afnameplicht is overeengekomen.

20. In het raam van de verplichting om afzetbevorderende maatregelen te nemen, met name een verkoopapparaat te onderhouden (artikel 2, lid 3, sub c), van Verordening (EEG) nr. 1983/83 ; artikel 2, lid 3, sub d), van Verordening (EEG) nr. 1984/83) kan de wederverkoper worden verplicht geen contractprodukten aan niet geschikte handelaren te leveren. Tegen dergelijke contractclausules is geen bezwaar wanneer de toelating tot het verkoopapparaat maar geschiedt op grond van objectieve criteria van kwalitatieve aard, die de vakkundigheid van de eigenaar van de zaak of van zijn personeel of de inrichting van diens bedrijfsruimten betreffen, en die criteria uniform voor alle in aanmerking komende handelaren gelden en werkelijk op niet-discriminerende wijze worden toegepast. Distributiestelsels die aan deze voorwaarden niet voldoen, vallen niet onder de generieke vrijstelling.

5. Niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling op exclusieve overeenkomsten tussen concurrerende fabrikanten (Artikel 3, sub a) en b), artikelen 4 en 5)

21. De generieke vrijstelling geldt niet, wanneer de contractpartijen zelf of met hen verbonden ondernemingen fabrikant zijn, zij bovendien produkten voortbrengen die tot dezelfde produktenmarkt behoren en wanneer zij ten slotte juist met betrekking tot die produkten onderling alleenverkoop- of exclusieve afnameovereenkomsten sluiten.

Tot dezelfde produktenmarkt behoren identieke en gelijksoortige produkten. De betrokken produkten moeten onderling verwisselbaar zijn, maar of dat zo is, meet vanuit het gezichtspunt van de consument worden beoordeeld, waarbij in principe de eigenschappen van de produkten, de prijs ervan en het doel waarvoor zij bestemd zijn, te zamen worden beschouwd. In concreto kunnen echter produkten louter op grond van hun eigenschappen, hun prijs of het doel waarvoor zij bestemd zijn een specifieke markt opleveren. Dit geldt vooral wanneer voor de produkten een voorkeur bij de consument is onstaan. De toepasselijkheid van de bovengenoemde bepalingen is niet afhankelijk van de vraag of de contractpartijen of de met hen verbonden ondernemingen hun zetel in de Gemeenschap hebben dan wel of de betrokken produkten binnen of buiten de gemeenschappelijke markt reeds met elkaar in concurrentie staan.

22. In principe moeten zowel wederkerige als nietwederkerige exclusieve overeenkomsten tussen concurrerende fabrikanten in een individuele procedure op hun verenigbaarheid met artikel 85 van het Verdrag worden getoetst, maar niet-wederkerige overeenkomsten van de hierboven beschreven aard vallen weer wel onder de generieke vrijstelling, wanneer hetzij beide contractpartijen, hetzij één van hen, ondernemingen zijn met een totale jaaromzet van niet meer dan 100 miljoen Ecu (artikel 3, sub b)). De jaaromzet wordt gebruikt als middel om de economische betekenis van de betrokken ondernemingen te meten.

Daarom moeten niet slechts de met contractprodukten, maar de met allerhande produkten of diensten behaalde omzetten bij elkaar worden opgeteld. Met omzetbelasting en andere heffingen over de omzet wordt geen rekening gehouden. Bepalend is de wereldomzet van het concern waartoe de contractpartij behoort. Omzetten binnen het concern worden niet meegeteld (artikel 5, lid 3).

23. De bovengrens van 100 miljoen Ecu voor de totale omzet kan binnen twee opeenvolgende boekjaren met ten hoogste 10 % worden overschreden, zonder dat de betrokken ondernemingen daarmee niet meer voor toepassing van de verordeningen in aanmerking komen. De generieke vrijstelling neemt een einde bij de afsluiting van het tweede boekjaar, wanneer de totale omzet gedurende die twee voorbije jaren meer dan 220 miljoen Ecu heeft bedragen (artikel 5, lid 2).

6. Intrekking van de generieke vrijstelling in individuele gevallen (Artikel 6 van Verordening (EEG) nr. 1983/83, artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1984/83)

24. De genoemde bepalingen zijn als indicatie bedoeld. Zij omschrijven enkele van de situaties waarin de Commissie op grond van artikel 7 van Verordening nr. 19/65/EEG van de Raad (3) van haar bevoegdheid tot intrekking van de generieke vrijstelling gebruik kan maken.

Het genot van de generieke vrijstelling kan slechts bij individuele beschikking volgens een procedure op grond van Verordening nr. 17 worden ontnomen. Aan die beschikking kan geen terugwerkende kracht worden verleend. Daarin kan een individuele vrijstelling met voorwaarden en verplichtingen worden opgenomen en in het uiterste geval kan daarin ook een inbreuk worden vastgesteld en worden gelast daaraan een einde te maken.

7. Overgangsbepalingen (Artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 en artikel 15, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1984/83)

25. De deelnemende ondernemingen blijven tot en met 31 december 1986 ten aanzien van alle alleenverkoopovereenkomsten en alle exclusieve afnameovereenkomsten die vóór 1 januari 1984 gesloten en in werking getreden zijn, onder de toepassing van Verordening nr. 67/67/EEG vallen. Wanneer de deelnemers de genoemde overeenkomsten na 1 januari 1987 willen blijven toepassen, moeten zij deze vooraf hetzij aan de voorschriften van de nieuwe verordeningen aanpassen, hetzij bij de Commissie aanmelden. Voor bierleverings- en tankstationovereenkomsten gelden bijzondere regelingen (zie de punten 64 en 65).

8. Onderling afgestemde feitelijke gedragingen (Artikel 9 van Verordening (EEG) nr. 1983/83 en artikel 18 van Verordening (EEG) nr. 1984/83)

26. Deze bepalingen hebben ten doel ook exclusieve leverings- en afnameregelingen die niet op rechtens bindende wijze zijn overeengekomen, maar toch door de betrokken ondernemingen in de praktijk worden gebracht, onder het toepassingsgebied van de verordeningen te begrijpen.

III. Alleenverkoopovereenkomsten (Verordening (EEG) nr. 1983/83)

1. Exclusieve bevoorradingsplicht (Artikel 1)

27. De exclusieve bevoorradingsplicht sluit niet het recht van de leverancier uit om de contractprodukten aan andere wederverkopers te verstrekken, die deze daarop in het contractgebied van de alleenverkoper aan de man brengen. Het maakt daarbij geen verschil of deze tussenhandelaren binnen of buiten het contractgebied zijn gevestigd. De leverancier schendt zijn verplichting tot exclusieve bevoorrading van de alleenverkoper niet, wanneer hij andere wederverkopers die de contractprodukten in het contractgebied willen afzetten slechts op aanvraag bevoorraadt en de leverantie van de produkten buiten dit gebied plaatsvindt. Het is van geen belang of de wederverkoper de produkten daar zelf of via een tussenpersoon, bij voorbeeld een expediteur, in ontvangst neemt. Wel zijn dergelijke leveranties alleen geoorloofd wanneer de wederverkoper, en niet de leverancier, voor die produkten de vervoerskosten tot in het contractgebied draagt.

28. De aan de alleenverkoper geleverde produkten moeten voor wederverkoop in het contractgebied bestemd zijn. Dit principiële vereiste doet niet af aan het recht van de alleenverkoper de contractprodukten aan klanten buiten zijn contractgebied door te verkopen, indien van die zijde hem bestellingen mochten hebben bereikt. De leverancier kan hem weliswaar contractueel overeenkomstig artikel 2, lid 2, sub c), klantenwerving in andere gebieden, maar niet de uitvoer daarheen verbieden.

29. Onverenigbaar met de verordening zou ook de aan de alleenverkoper opgelegde verplichting zijn om in diens contractgebied slechts bepaalde groepen afnemers (b.v. detailhandelaren van een bepaalde branche) te bevoorraden en de levering aan andere groepen afnemers (b.v. warenhuizen) aan andere wederverkopers over te laten, welke daartoe door de leverancier zijn aangesteld. (1) PB nr. 36 van 6.3.1965, blz. 533/65.

2. Aan de leverancier opgesteld concurrentieverbod (Artikel 2, lid 1)

30. Het verbod dat de leverancier contractueel werd opgelegd om in het contractgebied van de alleenverkoper contractprodukten aan eindverbruikers te leveren, behoeft geen absoluut karakter te dragen. Contractclausules die de leverancier het recht geven bepaalde klanten - eventueel tegen betaling van een schadeloosstelling aan de alleenverkoper - te bevoorraden, zijn met de generieke vrijstselling verenigbaar voor zover het bij deze klanten niet om wederverkopers gaat. De leverancier blijft het recht behouden om in het contractgebied gevestigde eindverbruikers buiten dat gebied met contractprodukten te bevoorraden. De situatie van de eindverbruikers komt in dat opzicht overeen met die van tussenhandelaren (zie punt 28).

3. Niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling bij absolute gebiedsbescherming (Artikel 3, sub c) en d))

31. Voor overeenkomsten die de alleenverkoper een absolute gebiedsbescherming waarborgen, kunnen de contractpartijen geen beroep doen op de generieke vrijstelling. Is de in artikel 3, sub c), beschreven situatie aanwezig, dan moeten zij ervoor zorgen dat de contractprodukten binnen het contractgebied door nevenimporteurs kunnen worden aangeboden, dan wel waarborgen dat de verbruikers deze bij ondernemingen buiten het contractgebied, eventueel ook buiten de Gemeenschap, metterdaad tegen de daar geldende prijzen en condities kunnen betrekken. Een alternatieve afnamebron in de zin van deze bepaling is ook de leverancier, wanneer deze bereid is binnen het contractgebied gevestigde eindverbruikers op hun verzoek met contractprodukten te bevoorraden.

32. Met de bepaling van artikel 3, sub d), wordt in de eerste plaats de vrijheid van de tussenhandelaren en verbruikers gevrijwaard om zich de contractprodukten in andere Lid-Staten te verschaffen. Belemmering van de invoer uit derde landen in de Gemeenschap leidt alleen dan tot ontzegging van de generieke vrijstelling, wanneer binnen de gemeenschappelijke markt geen alternatieve bevoorradingsbronnen beschikbaar zijn. Dit kan vooral voorkomen in gevallen waarin het contractgebied van de alleenverkoper de gehele Gemeenschap, althans het grootste gedeelte ervan omvat.

33. De generieke vrijstelling vervalt voor de toekomst, zodra een van de contractpartijen maatregelen neemt om nevenimport in het contractgebied te verhinderen. Voor overeenkomst waarbij de leverancier zich jegens de alleenverkoper verplicht zijn overige klanten van leveranties naar het contractgebied te weerhouden, geldt nimmer een generieke vrijstelling.

Dit laatste geldt ook, wanneer de contractpartijen slechts invoer uit derde landen naar de Gemeenschap willen verhinderen. In dat verband is het irrelevant of er binnen de gemeenschappelijke markt alternatieve afnamebronnen aanwezig zijn, want niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling vloeit reeds voort uit het feit dat de overeenkomst concurrentiebeperkende verplichtingen inhoudt die niet door artikel 2, lid 1, werden bestreken.

IV. Exclusieve afnameovereenkomsten (Verordening (EEG) nr. 1984/83)

1. Structuur van de verordening

34. De verordening bevat in titel I algemene bepalingen voor exclusieve afnameovereenkomsten en in de titels II en III bijzondere bepalingen voor onderscheidenlijk, bierleverings- en tankstationcontracten. Op deze overeenkomsten zijn alleen de bijzondere bepalingen van toepassing, al wordt daarin ten dele naar de algemene voorschriften verwezen (artikelen 9 en 13). Artikel 17 sluit bovendien de cumulatie van overeenkomsten in de zin van titel I met die in de zin van titel II of titel III uit, indien daaraan dezelfde ondernemingen of dezelfde concerns deelnemen. Om iedere ontduiking van de speciale voorschriften voor bierleverings- en tankstationcontracten te verhinderen, heeft de communautaire wetgever voorts bepaald dat de bepalingen inzake de alleenverkoop van produkten niet van toepassing zijn op overeenkomsten die met het oog op de wederverkoop van dranken in drankgelegenheden of van aardolieprodukten in tankstations worden gesloten (artikel 8 van Verordening (EEG) nr. 1983/83).

2. Exclusieve afnameplicht (Artikel 1)

35. Order de verordening vallen alleen overeenkomsten waarbij de wederverkoper zich verplicht zijn totale behoefte aan contractprodukten bij de andere contractpartij te dekken. Bestaat de afnameplicht slechts voor een deel van deze behoefte, dan geldt de generieke vrijstelling niet. Contractclausules die het de wederverkoper mogelijk maken de betrokken produkten bij derde leveranciers te betrekken, indien die deze tegen gunstiger prijzen en condities dan de wederpartij aanbieden, vormen geen beletsel voor generieke vrijstelling. Hetzelfde geldt voor contractuele bepalingen die de wederverkoper van de exclusieve afnameplicht bevrijden ingeval zijn wederpartij niet tot levering in staat is.

36. De contractprodukten moeten in de overeenkomst met opgave van het merk of de benaming worden gespecificeerd. Alleen aldus kunnen de exclusieve afnameplicht van de wederverkoper (artikel 1) en het hem opgelegde concurrentieverbod (artikel 2, lid 2) met voldoende duidelijkheid worden onderscheiden.

3. Aan de leverancier opgelegd concurrentieverbod (Artikel 2, lid 1)

37. De genoemde bepaling geeft de wederverkoper de mogelijkheid om zich in zijn hoofdafzetgebied tegen rechtstreekse daden van concurrentie van zijn leverancier te beschermen. Wat het hoofdafzetgebied van de wederverkoper is, wordt beoordeeld aan de hand van diens normale commerciële activiteiten. Het kan in de overeenkomst nader worden aangeduid. De contractpartner kan echter noch bevoorrading van handelaren die de contractprodukten buiten dit gebied betrekken om ze vervolgens daarheen door te verkopen, noch de benoeming van nog andere wederverkopers binnen dit gebied worden verboden.

4. Grenzen van de generieke vrijstelling (Artikel 3, sub c) en d))

38. De exclusieve afnameplicht kan volgens artikel 3, sub c), voor één bepaald produkt of voor verscheidene produkten worden overeengekomen. In het laatste geval moet er tussen de betrokken produkten een relatie bestaan die meebrengt dat zij moeten worden beschouwd als tot hetzelfde warenassortiment te behoren. Die relatie kan berusten op technische gronden (b.v. machines, toebehoren, vervangingsonderdelen), op commerciële gronden (b.v. verscheidene produkten die tot hetzelfde gebruik dienen) of voortvloeien uit de handelsgebruiken (b.v. verschillende produkten die gewoonlijk te zamen worden aangeboden). In het laatste geval dient te worden onderzocht wat de gebruiken in het distributiestadium van de wederverkoper op de betrokken markt zijn, waarbij men zich dient te richten naar de totaliteit van de betrokken handelaren en niet slechts naar bepaalde distributievormen. Exclusieve afnameovereenkomsten inzake niet-samenhangende produkten kunnen alleen bij individuele beschikking van het kartelverbod worden vrijgesteld.

39. Volgens artikel 3, sub d), vallen exclusieve afnameovereenkomsten met onbepaalde looptijd niet onder de generieke vrijstelling. Overeenkomsten met een vaste looptijd, die echter automatisch wordt verlengd indien geen opzegging plaatsvindt, moeten worden geacht voor onbepaalde tijd te zijn gesloten.

V. Bierleveringscontracten (Titel II van Verordening (EEG) nr. 1984/83)

1. Exclusieve afnameplicht (Artikel 6)

40. De onder de exclusieve afnameplicht vallende bieren en andere dranken moeten in de overeenkomst met opgave van het merk of de benaming worden aangeduid. Een exclusieve afnameplicht kan de wederverkoper alleen worden opgelegd voor dranken die de leverancier bij de inwerkingtreding van de overeenkomst in voorraad heeft, op voorwaarde dat deze dranken worden geleverd in de vereiste hoeveelheden, met regelmatige en voldoende dicht bij elkaar liggende tussenpozen en tegen prijzen en voorwaarden die een normale wederverkoop van de verbuikers toelaten. Iedere uitbreiding van de exclusieve afnameplicht tot niet in de overeenkomst aangeduide dranken vereist een nieuwe overeenkomst, die op haar beurt aan de voorwaarden van titel II van de verordening moet voldoen. Wijziging van merk of benaming van een overigens onveranderd gebleven drank vormt niet een dergelijke uitbreiding van de exclusieve afnameplicht.

41. De exclusieve afnameplicht kan worden overeengekomen met betrekking tot een of meer drankgelegenheden die de wederverkoper bij de inwerkingtreding van de overeenkomst exploiteert. Deze drankgelegenheden moeten in de overeenkomst met opgave van naam en ligging ervan worden vermeld. Iedere uitbreiding van de exclusieve afnameplicht tot andere drankgelegenheden vergt een nieuwe overeenkomst, die op haar beurt aan de voorwaarden van titel II van de verordening moet voldoen.

42. Het begrip drankgelegenheid omvat alle soorten verkooppunten voor dranken, die voor consumptie ter plaatse bestemd zijn. Het schenken van dranken in privé-clubs staat gelijk met de wederverkoop in openbare drankgelegenheiden. Exclusieve afnameovereenkomsten tussen de leverancier en de eigenaar van een in dranken gespecialiseerde zaak (off-licence shop) vallen onder de bepalingen van titel I van deze verordening.

43. Bijzondere economische of financiële voordelen zijn die, welke uitstijgen boven hetgeen de wederverkoper normaal van een overeenkomst mag verwachten. De in de dertiende overweging van deze verordening opgenomen toelichtingen dienen als voorbeeld. Of de leverancier de wederverkopers bijzondere voordelen verschaft, wordt met name beoordeeld naar aard, omvang en duur van de door- de contractpartijen te verrichten prestaties. In twijfelgevallen geeft de verkeersopvatting de doorslag.

44. De wederverkoper kan exclusieve afnameovereenkomsten sluiten, zowel met een brouwer over bieren van een bepaalde soort als met een groothandelaar in dranken over bieren van een andere soort en/of andere dranken. De beide overeenkomsten kunnen in één enkel contract met elkaar worden gecombineerd. Het voorschrift van artikel 6 dekt ook gevallen waarin de groothandelaar in dranken onderscheidene functies tegelijkertijd vervult, doordat hij de eerste overeenkomst namens de brouwer en de tweede uit eigen naam sluit en zich met de leverantie van alle dranken belast. De contractuele betrekkingen tussen de brouwer en de groothandelaar in dranken vallen niet onder de voorschriften van titel II van de verordening.

45. Volgens artikel 6, lid 2, vallen onder de generieke vrijstelling ook gevallen waarin de leverancier voor de eigenaar van het pand financiële of andere prestaties met het oog op de inrichting van een drankgelegenheid verricht, en deze als tegenprestatie de koper of pachter van de drankgelegenheid een exclusieve afnameplicht ten gunste van de leverancier oplegt. Een dergelijk geval staat economisch gelijk met de overdracht door de eigenaar van een drankgelegenheid aan de rechtsopvolger, hetgeen volgens artikel 8, lid 1, sub e), principieel geoorloofd is.

2. Eveneens onder de vrijstelling vallende concurrentiebeperkingen (Artikel 7)

46. De lijst van de overeenkomstig artikel 7 toegelaten verplichtingen is uitputtend. Worden de wederverkoper nog extra verplichtingen van concurrentiebeperkende aard opgelegd, dan vervalt de generieke vrijstelling voor de gehele exclusieve afnameovereenkomst.

47. De verplichting overeenkomstig lid 1, sub a), geldt alleen wanneer de leverancier de in de overeenkomst aangeduide bieren en andere dranken die het onderwerp van de exclusieve afnameplicht vormen, in voldoende hoeveelheden in voorraad houdt om aan de vraag te kunnen voldoen die de wederverkoper bij zijn cliëntèle heeft geraamd.

48. Bieren die tot een andere soort behoren, kan de wederverkoper volgens lid 1, sub b), uit het vat aanbieden wanneer de contractpartner dit reeds in het verleden heeft toegelaten. In de overige gevallen moet de wederverkoper het tappen van dergelijke bieren uit het vat kunnen rechtvaardigen door te kunnen wijzen op een vraag daarnaar bij zijn cliëntèle. Deze vraag moet in ieder geval worden aangemerkt, wanneer daaraan kan worden voldaan zonder een gelijktijdige afzetdaling van de in de exclusieve afnameovereenkomst gespecificeerde bieren. Zij volstaat met stelligheid niet, wanneer het tappen van het nieuw in het aanbod van de drankgelegenheid opgenomen vatenbier zich over een zo lange tijd uitstrekt dat een achteruitgang van de kwaliteit van dat bier te duchten valt. Het is aan de wederverkoper om de te verwachten vraag naar bieren van andere soorten bij zijn klanten te schatten. Hij draagt daar tegenover het risico van een verkeerde prognose.

49. De bepaling van lid 1, sub c), heeft niet slechts ten doel de mogelijkheid te garanderen reclame te maken voor door derde ondernemingen geleverde produkten in een omvang die daarvoor minimaal nodig is. In de reclame voor deze produkten moet bovendien de relatieve betekenis ervan ten opzichte van de concurrende produkten van de als partner bij de exclusieve afnameovereenkomst optredende leverancier tot uitdrukking komen. Reclame voor produkten die nieuw in het aanbod van de drankgelegenheid worden opgenomen, mag noch uitgesloten, noch op onredelijke wijze belemmerd worden.

50. De Commissie gaat ervan uit dat de in de handel tussen de Lid-Staten en de binnen de individuele Lid-Staten gebruikelijke soortaanduidingen een geschikt aanknopingspunt voor de interpretatie van artikel 7, lid 2, kunnen opleveren. Bepalend zijn echter de in het voorschrift zelf genoemde alternatieve criteria. Of twee bieren zich naar samenstelling, uiterlijk of smaak duidelijk van elkaar onderscheiden, moet in twijfelgevallen worden vastgesteld aan de hand van de ter plaatse van de drankgelegenheid heersende verkeersopvattingen. Het staat de deelnemende ondernemingen vrij deze vraag door een gemeenschappelijk benoemde deskundige te laten beantwoorden.

3. Gevallen van niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling (Artikel 8)

51. Het recht van de wederverkoper om dranken bij derde ondernemingen te betrekken mag alleen in de mate waarin zulks in de artikelen 6 en 7 wordt toegestaan, worden beperkt. Voor de afname van andere produkten dan dranken en voor een beroep op diensten voor zover die niet rechtstreeks met de levering van dranken door de wederpartij samenhangen, geldt het beginsel dat de wederverkoper in zijn keuze van leverancier vrij is. Iedere belemmering, welke de wederverkoper bij de uitoefening van de rechten van de zijde van de wederpartij, van een met hem verbonden of door hem belaste onderneming of een andere onderneming die op instigatie van de wederpartij of met diens instemming handelt, ondervindt, leidt volgens lid 1, sub a) en b), tot het niet van toepassing zijn van de generieke vrijstelling. Voor de toepassing van de genoemde bepalingen maakt het geen verschil of de vrijheid van de wederverkoper bij contract, onderling afgestemde gedraging, economische pressie dan wel door maatregelen van feitelijke aard wordt beperkt.

52. De installatie van speelautomaten in gepachte drankgelegenheden kan bij overeenkomst afhankelijk worden gesteld van de toestemming van de eigenaar van de drankgelegenheid. Deze kan zijn toestemming met een beroep op de stijl van de drankgelegenheid weigeren of deze alleen voor bepaalde typen speelautomaten laten gelden. Daarentegen is de praktijk van vele eigenaren van drankgelegenheden om de pachter het sluiten van contracten voor het installeren van automaten slechts met bepaalde, door hem aanbevolen ondernemingen toe te staan, principieel met deze verordening onverenigbaar, tenzij de keuze van degene die de automaat installeert op grond van objectieve criteria van kwalitatieve aard geschiedt, die uniform voor alle in aanmerking komende installeerders zijn vastgelegd en op niet-discriminerende wijze worden toegepast. Deze criteria kunnen betrekking hebben op de betrouwbaarheid van de onderneming en haar personeel en op de kwaliteit van de door haar aangeboden diensten. De leverancier mag de pachter van de drankgelegenheid niet verhinderen speelautomaten te kopen in plaats van deze te huren.

53. De begrenzing van de duur van de overeenkomst in lid 1, sub c) en d), laat onverlet het recht van de contractpartij om de overeenkomst onder de in titel II van de verordening genoemde voorwaarden te verlengen.

54. Bij de interpretatie van lid 2, sub b), moet evenzeer rekening worden gehouden met de doelstellingen ven de communautaire concurrentieregels als met het algemene rechtsbeginsel volgens hetwelk contractpartijen hun rechten te goeder trouw moeten uitoefenen.

55. Of een derde onderneming bepaalde onder de exclusieve afnameplicht begrepen dranken in de zin van het eerste gedachtenstreepje van deze bepaling tegen gunstiger voorwaarden dan de wederpartij aanbiedt, moet in de eerste plaats door een vergelijking van de prijzen worden nagegaan. Daarbij moet mede rekening worden gehouden met de factoren die voor de prijsvorming beslissend zijn. Is er een gunstiger aanbod gedaan en wil de pachter van de drankgelegenheid dit aannemen, dan moet hij zijn wederpartij onverwijld van zijn voornemen in kennis stellen, opdat deze de gelegenheid krijgt de condities van de derde onderneming over te nemen. Weigert de wederpartij dit of laat hij na de pachter van de drankgelegenheid binnen korte termijn zijn besluit mede te delen, dan heeft deze laatste het recht de dranken in kwestie bij de derde onderneming te betrekken.

56. Het in het tweede gedachtenstreepje van de bepaling omschreven recht van de pachter van de drankgelegenheid om dranken van een ander merk of benaming bij derde ondernemingen te betrekken, bestaat steeds wanneer de wederpartij deze dranken niet aanbiedt. Op de pachter rust in dat geval geen verplichting de wederpartij over zijn voornemens in te lichten.

57. De overeenkomstig artikel 9 in samenhang met artikel 2, lid 3, sub b), geoorloofde verplichting voor de pachter van de drankgelegenheid minimumhoeveelheden te moeten afnemen, moet in zoverre voor diens rechten uit hoofde van artikel 8, lid 2, sub b), wijken als nodig is om hem de volledige uitoefening van de genoemde rechten mogelijk te maken.

VI. Tankstationcontracten (titel III van Verordening (EEG) nr. 1984/83)

1. Exclusieve afnameplicht (Artikel 10)

58. De exclusieve afnameplicht kan betrekking hebben op uitsluitend brandstoffen voor motorvoertuigen (b.v. benzine, dieselolie, vloeibaar gas (LPG), kerosine) of op brandstoffen voor motorvoertuigen en andere brandstoffen (b.v. stookolie, flessengas, paraffine). Bij elk van deze produkten moet sprake zijn van aardolieprodukten.

59. De brandstoffen die onder de exclusieve afnameplicht vallen, moeten bestemd zijn voor verbruik in door een motor aangedreven voertuigen te land, of water- of luchtvaartuigen. Het begrip tankstation moet daarom ruim worden geïnterpreteerd.

60. De verordening geldt voor tankstations aan de openbare weg en vulinrichtingen op particuliere terreinen die niet voor het openbaar verkeer bestemd zijn.

2. Eveneens onder de vrijstelling vallende concurrentiebeperkingen (Artikel 11)

61. Volgens het bepaalde sub b) kan de wederverkoper alleen het gebruik van door derde ondernemingen geleverde smeermiddelen en verwante aardolieprodukten worden verboden. In deze bepaling wordt gedoeld op het onderhoud van motorvoertuigen, dus op de dienstverlening door de wederverkoper. Het blijft de wederverkoper vrij staan om de genoemde produkten met het oog op wederverkoop in het tankstation van derde ondernemingen te kopen. Met smeermiddelen verwante aardolieprodukten zijn additieven en remoliën.

62. Voor de interpretatie van de bepaling sub c) kan naar de overeenkomstige in punt 49 weergegeven uiteenzettingen worden verwezen.

3. Gevallen van niet-toepasselijkheid van de generieke vrijstelling (Artikel 12)

63. Het voorschrift komt in zijn grondgedachte overeen met het bepaalde in artikel 8, lid 1, sub a), b), d) en e), en lid 2, sub a).

Daarom zij naar de in de punten 51 en 53 weergegeven uiteenzettingen verwezen.

VII. Overgangsbepalingen voor, onderscheidenlijk, bierleverings-, en tankstationcontracten (Artikel 15, leden 2 en 3)

64. Volgens artikel 15, lid 2, behouden de betrokken ondernemingen het genot van de toepassing van Verordening nr. 67/67/EEG tot en met 31 december 1988 voor alle bierleverings- en alle tankstationcontracten die vóór 1 januari 1984 zijn gesloten en inwerkinggetreden. Vanaf 1 januari 1989 moeten deze overeenkomsten voldoen aan de bepalingen van titels II en III van Verordening (EEG) nr. 1984/83. Volgens artikel 15, lid 3, geldt dit ook voor de bij de inwerkingtreding van de verordening op 1 juli 1983 reeds bestaande overeenkomsten, met dien verstande dat dan de in artikel 8, lid 1, sub d), en in artikel 12, lid 1, sub c), voorgeschreven tien jaar als maximumduur van de overeenkomst mag worden overschreden.

65. Het voortduren van de generieke vrijstelling ook na 1 januari 1989 hangt alleen af van de vraag of de betrokken bierleverings- of tankstationcontracten aan de nieuwe rechtsvoorschriften worden aangepast. De wijze waarop dit geschiedt, wordt aan de betrokken ondernemingen overgelaten. Zij kan door een overeengekomen wijziging van de oorspronkelijke overeenkomst geschieden, maar ook doordat de leverancier de wederverkoper eenzijdig van alle verplichtingen ontslaat die na 1 januari 1989 een generieke vrijstelling zouden beletten. De laatstgenoemde wijze van aanpassing wordt weliswaar slechts in artikel 15, lid 3, voor de op 1 juli 1983 reeds bestaande overeenkomsten genoemd. Niets belet echter dezelfde mogelijkheid ook voor de tussen 1 juli 1983 en 1 januari 1984 gesloten contracten te bieden.

66. De contractpartners verliezen het genot onder de overgangsbepalingen te vallen wanneer zij het personele, lokale of materiële toepassingsgebied van hun overeenkomst uitbreiden of daarin extra verplichtingen van concurrentiebeperkende aard opnemen. De overeenkomst geldt dan als nieuw contract. Dezelfde rechtsgevolgen treden in wanneer contractpartijen inhoud en omvang van de overeengekomen prestaties in essentiëel opzicht veranderen. Als essentiële verandering in deze zin moet ook worden beschouwd een nieuwe vaststelling van de verkoopprijs voor de aan de wederverkoper geleverde produkten of van de pachtsom voor een drankgelegenheid of tankstation voor zover zulks verder reikt dan een loutere aanpassing van de overeenkomst aan de zich wijzigende economische omstandigheden.