Beschikking van de Commissie

van 20 juni 2001

betreffende een procedure uit hoofde van artikel 82 van het EG-Verdrag

(COMP/E-2/36.041/PO - Michelin)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 1582)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2002/405/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gezien Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), inzonderheid artikel 3, lid 1, en artikel 15, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 28 juni 1999 om in deze zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken met betrekking tot de door de Commissie aangevoerde bezwaren overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(3),

Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

A. DE BETROKKEN ONDERNEMING

(1) De Michelin-groep, die in 1999 een netto-omzet van 13,763 miljard EUR behaalde (90,28 miljard FRF) en op de wereldmarkt een aandeel heeft van meer dan 18 % (alle bandencategorieën tezamen), wedijvert met de Japanse Bridgestone-groep en de alliantie Goodyear/Sumitomo om het leiderschap op de mondiale bandenmarkt. In de Gemeenschap is Michelin veruit de grootste speler op de markt; haar marktaandeel (circa 32 %) bedraagt bijna het dubbele van dat van de nummer twee op de markt, Goodyear/Sumitomo. In Frankrijk heeft Michelin een groot overwicht op de markt met een geschat marktaandeel van [...](4) van de totale bandenomzet (alle categorieën tezamen).

B. DE PROCEDURE

(2) In mei 1996 heeft de Commissie ambtshalve een procedure ingeleid ten aanzien van Michelin. Zij beschikte namelijk over informatie op grond waarvan deze onderneming ervan werd verdacht misbruik te maken van haar machtspositie op de Franse vervangingsmarkt voor vrachtwagenbanden, inzonderheid door middel van een complex stelsel van klantenkortingen waarmee de fabrikant beoogt de afnemers nauw aan zich te binden. Er werden verschillende gedetailleerde verzoeken om informatie gezonden aan Michelin, haar concurrenten alsmede aan wederverkopers en bandenimporteurs. In juni 1997 werden bij Michelin in Frankrijk verificaties verricht overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17. Op 28 juni 1999 heeft de Commissie een mededeling van punten van bezwaar toegezonden aan Michelin. Op 20 december 1999 vond de hoorzitting met partijen plaats (Michelin en de belanghebbende onderneming Bandag Inc.).

C. HET PRODUCT

(3) De bandenindustrie omvat de productie van binnen- en buitenbanden en de vernieuwing van het loopvlak van gebruikte banden. Onderhavige beschikking heeft alleen betrekking op de fabricage van buitenbanden en op de loopvlakvernieuwing van gebruikte banden.

(4) Teneinde te definiëren wat precies onder een band moet worden verstaan, dient op drie belangrijke punten een onderscheid te worden gemaakt:

1. CATEGORIEËN BANDEN

(5) Allereerst moet een onderscheid worden gemaakt tussen verschillende bandencategorieën al naar gelang het type voertuig waarvoor zij bestemd zijn:

- lichte banden voor personenauto's;

- banden voor bestelwagens en lichte vrachtwagens;

- zware banden voor vrachtwagens en bussen;

- banden voor landbouwtractoren, wegenbouw- en grondverzetmachines, vliegtuigen, enz.

(6) Elk van deze bandencategorieën omvat op haar beurt een groot aantal typen die verschillen in kwaliteit, profiel en afmetingen. De keuze van een band wordt bepaald door het type voertuig en het gebruik waarvoor deze bestemd is. Banden voor personenauto's en banden voor vrachtwagens en bussen zijn niet onderling verwisselbaar. Voorts zijn er grote verschillen tussen de structuur van de vraag van de afnemers van banden voor personenauto's en die van de kopers van vrachtwagenbanden. Een belangrijk en toenemend deel van de distributie van personenautobanden verloopt via centra die onderhoudsbeurten aanbieden, autocentra en grote supermarktketens, die slechts een klein aandeel hebben in het vrachtwagensegment. Vrachtwagenbanden worden daarentegen nog overwegend gedistribueerd door gespecialiseerde bandenhandelaren.

(7) Het verschil tussen de bandencategorieën komt voorts tot uitdrukking in hun prijs per eenheid. Voor de meest gangbare afmetingen bedragen de prijzen van banden voor vrachtwagens en bussen het vijfvoudige van die voor personenautobanden. Te dien aanzien zij benadrukt dat er geen sprake is van substitueerbaarheid aan de aanbodzijde tussen banden voor vrachtwagens en bussen en de andere categorieën: "les moyens à mettre en oeuvre pour concevoir et produire les pneumatiques pour camions et autobus sont radicalement différents de ceux requis pour la fabrication des autres types de pneus"(5) [NL: de middelen die zijn benodigd voor het ontwerp en de productie van banden voor vrachtwagens en autobussen zijn totaal verschillend van die welke benodigd zijn voor de fabricage van andere typen banden] (soorten gereedschappen, specifieke werkplaatsen, rubbermengsels, benodigde eigenschappen, na te leven normen).

2. NIEUWE BANDEN

(8) Vervolgens is de bandenmarkt verdeeld in twee segmenten, afhankelijk van de beoogde afnemers, namelijk het marktsegment banden voor eerste uitrusting en het marktsegment vervangingsbanden.

(9) De verkoop van banden voor eerste uitrusting heeft plaats zonder tussenschakels, rechtstreeks van de bandenproducent aan de autofabrikant. Op de vervangingsmarkt geschiedt de verkoop daarentegen hoofdzakelijk via een groot aantal gespecialiseerde handelsondernemingen. Zo verloopt de distributie van vrachtwagenbanden voornamelijk via gespecialiseerde bandenhandelaren. Het bestaan van deze als tussenpersoon optredende wederverkopers die hun producten betrekken van fabrikanten, groothandelaren of officiële importeurs, betekent dat de vervangingsmarkt sterk verschilt van de markt voor eerste uitrusting.

3. VERNIEUWDE BANDEN

(10) Tot slot wordt in de behoefte aan banden voor vrachtwagens en autobussen niet alleen voorzien door nieuwe banden, aangezien het ook mogelijk is om nog in goede staat verkerende karkassen van gebruikte banden van een nieuw loopvlak te voorzien. In bepaalde gevallen kan dit herhaalde malen plaatsvinden. Loopvlakvernieuwing wordt verricht door de bandenfabrikanten zelf (in Frankrijk is Michelin de voornaamste vernieuwer van vrachtwagenbanden), maar ook en vooral door een groot aantal gespecialiseerde ondernemingen.

(11) Er zijn twee verschillende technieken voor loopvlakvernieuwing: warme loopvlakvernieuwing en koude loopvlakvernieuwing.

(12) Bij warme loopvlakvernieuwing wordt een nieuw loopvlak op het karkas van de band aangebracht, dat vervolgens in de fabriek wordt verwarmd om het de juiste vorm te geven. Voor dit procédé, dat vervanging van het loopvlak mogelijk maakt, is het noodzakelijk te beschikken over de productietechnieken en -gereedschappen die worden gebruikt voor de fabricage van nieuwe banden. Dit procédé wordt derhalve alleen gebruikt door industriële ondernemingen. Tevens vereist het een weldoordacht systeem voor het inzamelen van de karkassen en impliceert het beperkingen met betrekking tot het vervoer wegens de centralisering van de karkassen en de relatief lange behandelingsduur. In 1995 vertegenwoordigde warme loopvlakvernieuwing 47 % van de totale loopvlakvernieuwing in West-Europa(6), maar dit cijfer geeft een geleidelijke daling te zien ten opzichte van koude loopvlakvernieuwing.

(13) Bij koude loopvlakvernieuwing wordt een voorgevormd loopvlak van een externe leverancier op het karkas van de band aangebracht. Dit procédé wordt gebruikt in kleine werkplaatsen van gespecialiseerde handelaren of onafhankelijke bandenvernieuwingsbedrijven. In 1995 vertegenwoordigde koude loopvlakvernieuwing 53 % van de totale loopvlakvernieuwing in West-Europa.

(14) Wegens de verschillende technieken worden de twee hiervoor beschreven procédés gebruikt voor verschillende groepen afnemers. Afnemers van door middel van warme loopvlakvernieuwing vernieuwde banden zijn hoofdzakelijk gespecialiseerde handelsondernemingen en groothandelaren (die als tussenpersoon fungeren ten opzichte van de eindverbruiker), terwijl de afnemers van de middels koude loopvlakvernieuwing vernieuwde banden vooral rechtstreekse eindgebruikers zijn.

(15) Ondanks de verschillen tussen deze twee technieken zijn de verkregen producten volledig substitueerbaar vanuit het oogpunt van de gebruiker. Een handelaar kan dus gebruikmaken van beide technieken. Voorts zij opgemerkt dat warme loopvlakvernieuwing weliswaar een duurdere uitrusting vereist dan koude loopvlakvernieuwing, maar dit procédé is niet voorbehouden aan bandenfabrikanten en wordt niettemin door tal van middelgrote onafhankelijke bandenvernieuwers toegepast. Bovendien zij vermeld dat marktonderzoeken op het gebied van loopvlakvernieuwing hebben uitgewezen dat het onderscheid warm/koud nooit in aanmerking wordt genomen voor wat betreft consequenties voor de prijzen of het spel van vraag en aanbod. In Europa vindt deze concurrentie overigens plaats tussen ondernemingen die verschillende technieken gebruiken.

(16) Het totale aantal banden dat momenteel wordt afgenomen door in Europa en met name in Frankrijk gevestigde transportondernemingen betreft ongeveer voor de helft nieuwe banden en voor de helft vernieuwde banden. Deze cijfers verschillen echter sterk per land. Zo vertegenwoordigen vernieuwde banden in Finland bijna 74,3 % van alle jaarlijks verkochte banden, terwijl dit percentage in Spanje slechts 37,3 % bedraagt.

(17) Met betrekking tot de eigenschappen van het product en het doel waarvoor het bestemd is, bestaan er, ondanks de vorderingen die bandenvernieuwers hebben geboekt in de jaren tachtig en negentig, nog aanmerkelijke verschillen tussen nieuwe en vernieuwde banden. Voor het merendeel van de gebruikers en distributeurs impliceert het gebruik van een band waarvan het loopvlak werd vernieuwd een verlies aan betrouwbaarheid waarmee rekening moet worden gehouden. Om deze reden gebruiken transportbedrijven deze banden niet op de aandrijfassen van motorvoertuigen en/of vermijden zij het gebruik ervan voor vervoer over lange afstanden en het vervoer van bederfelijke waar. Overigens worden deze voorzorgsmaatregelen tot op heden door bepaalde fabrikanten, waaronder Michelin, en het merendeel van de wederverkopers aanbevolen. Dit is één van de redenen die verklaren waarom de prijs van vernieuwde banden veel lager ligt dan die van nieuwe banden.

(18) De prijzen van vernieuwde banden liggen (ondanks een vergelijkbaar aantal nuttige kilometers bij goed gebruik) over het algemeen 50 % lager dan die van nieuwe banden. Alleen nieuwe banden van de derde lijn komen beter uit de prijsvergelijking, ofschoon zij duurder blijven. Het betreft banden van mindere kwaliteit, overwegend geïmporteerd uit Azië en Midden- en Oost-Europa, dan wel banden verkocht onder "eigen merken" (banden gefabriceerd voor zogenaamde distributeursmerken). Deze banden, waarvan het loopvlak over het algemeen niet kan worden vernieuwd, kenden een zeker succes in het begin van de jaren negentig, toen de sector in zijn geheel werd getroffen door een crisis. Deze producten vertegenwoordigen slechts een klein aandeel van het totale aantal verkochte nieuwe vrachtwagenbanden op de Franse markt (volgens bij Michelin aangetroffen documenten [...] van de totale verkoop, volgens andere fabrikanten [...], namelijk 3 à 6 %).

D. DE BANDENMARKT

(19) Allereerst worden achtereenvolgens de voornaamste kenmerken van de bandenmarkt besproken, waarna de specifieke kenmerken van de vernieuwingsmarkt aan de orde komen. Bijzondere aandacht wordt daarbij geschonken aan de Franse vervangingsmarkt voor vrachtwagenbanden, aangezien op deze markt de vermeende onrechtmatige gedragingen werden gesignaleerd.

(20) In het algemeen kenmerkt de bandenindustrie zich door een hoge concentratiegraad, zowel op mondiaal als Europees niveau. Zes groepen - in 1997 - (Michelin, Bridgestone, Goodyear, Continental, Sumitomo en Pirelli), aanwezig in tal van landen, controleren meer dan 72 % van de mondiale verkoop van banden en meer dan 86 % van de verkoop in Europa.

(21) Op mondiaal niveau wedijverden tot op heden twee fabrikanten, de Franse Michelin-groep en de Japanse Bridgestone-groep, voortdurend om het "leiderschap", met verkopen die in 1997 tussen 18 en 20 % bedroegen van het totale aantal verkochte banden. Zij werden daarbij op de voet gevolgd door Goodyear (Verenigde Staten) met een marktaandeel van bijna 15 %, en met wat meer afstand door Continental (Duitsland), Sumitomo/Dunlop (Japan) en Pirelli (Italië), met marktaandelen van respectievelijk 8 %, 6 % en 5 %.

(22) In deze situatie kwam in 1999 verandering met de fusie van de groepen Goodyear en Sumitomo. De daaruit resulterende onderneming schoof op naar de kop van het peloton met een gecombineerd marktaandeel van meer dan 21 %.

(23) De verdeling van de marktaandelen is niet uniform in de wereld; elk van de drie belangrijkste marktdeelnemers - Michelin, Bridgestone en Goodyear - zijn de belangrijkste leverancier op hun thuismarkt.

(24) In Oost-Europa is de volgorde van de zes wereldleiders daardoor iets anders. In tabel 1 hieronder is te zien dat de concentratie op de Europese markt nog sterker is dan op mondiaal niveau en dat de Michelin-groep de onbetwiste "leider" in Europa is, met een marktaandeel dat veel groter is dan dat van Continental en Goodyear, de nummers twee en drie tot de aankondiging van de fusie van Goodyear en Sumitomo. De uit deze fusie ontstane onderneming is de grootste na Michelin, weliswaar op flinke afstand met een marktaandeel dat 10 procentpunten kleiner is dan dat van de Franse fabrikant.

(25) Onder de andere concurrenten bevinden zich, afgezien van enkele kleine Europese fabrikanten (bijvoorbeeld: Vredestein (NL), Nokian (SF), Trelleborg (S), Marangoni (IT)), enkele fabrikanten in Zuid-Oost-Azië en Midden- en Oost-Europa die een gedeelte van hun productie afzetten in West-Europa. De omvang van deze verkopen ten opzichte van die van de zes grote fabrikanten is echter niet significant: zo vertegenwoordigden de verkopen van Yokohama of Toyo respectievelijk ten hoogste 1 % van de markt.

Tabel 1: Marktaandelen in Europa, alle bandencategorieën tezamen (in %)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: The Economist Intelligence Unit(7).

Tabel 2: Fabrikanten in Midden- en Oost-Europa

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: "L'industrie du caoutchouc dans l'Union européenne", BLIC, oktober 1995.

(26) De structuur van het aanbod in de Gemeenschap is niet homogeen en varieert sterk tussen de lid staten. Zo zijn de marktaandelen van de Michelin-groep in Europa sterk verschillend: [...] in Spanje, Italië en Nederland, [...] in Frankrijk en Finland, en circa [...] in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. In Frankrijk, waar deze fabrikant bijzonder historisch prestige geniet, is het gewicht van Michelin in termen van marktaandeel ([...] voor alle categorieën tezamen) zeer groot en veel groter dan haar posities op de markten in de rest van de Gemeenschap.

(27) In heel Europa zijn ongeveer 120 bandenfabrieken. Michelin bezit met 30 fabrieken meer dan het dubbele aantal van haar grootste concurrent. In Frankrijk beschikken vijf ondernemingen over productievestigingen. Op een totaal van 19 productievestigingen vallen er elf onder de zeggenschap van Michelin, hetgeen in termen van de Franse productiecapaciteit meer dan 50 % van het totaal vertegenwoordigt. Bandenfabrikant Pneumatiques Kléber, die eveneens onder de zeggenschap van Michelin valt, bezit nog eens twee fabrieken. De overige productievestigingen zijn als volgt verdeeld: Bridgestone/Firestone en Goodyear bezitten elk één fabriek, Continental en Dunlop (Sumitomo) elk twee. Van de 19 fabrikanten produceren er slechts vijf vrachtwagenbanden, waaronder vier tot Michelin behoren en de resterende fabrikant eigendom is van Dunlop.

(28) Deze horizontale concentratie gaat gepaard met een sterke verticale integratie. De bandenfabrikanten krijgen steeds meer zeggenschap over de distributiekanalen. Deze ontwikkeling nam een aanvang in de jaren zeventig in het Verenigd Koninkrijk en heeft zich in het begin van de jaren negentig uitgebreid naar Frankrijk.

(29) Ten slotte heeft zich gedurende een decennium een aanbod van goedkope en kwalitatief middelmatige banden - ook wel banden van de derde lijn genoemd - ontwikkeld. Deze banden hebben echter slechts een beperkte ontwikkeling gekend en vertegenwoordigen momenteel minder dan 10 % van de nieuwe banden voor de vervangingsmarkt. Oorspronkelijk werden banden van de derde lijn alleen vervaardigd door ondernemingen in Zuidoost-Azië en Midden- en Oost-Europa. Sinds enige jaren hebben de grote bandenfabrikanten eveneens in dit segment geïnvesteerd, vaak door overnames van enkele van deze bedrijven. Dit geldt in het bijzonder voor Michelin (Taurus en Stomil), maar ook voor Continental (Barum) en Goodyear (Debica). Het gaat er hierbij om te voldoen aan de vraag van afnemers voor wie de prijs een doorslaggevend criterium is bij de aankoop van een band.

(30) Vanuit het oogpunt van de vraag zij het belang vermeld van de gespecialiseerde handelaren bij de distributie van banden in Europa. In 1995 vertegenwoordigden gespecialiseerde handelaren 70 % van de verkochte vervangingsbanden voor motorvoertuigen, gevolgd door autodealers en garages met 18,9 %, supermarkten met 7,1 % en tot slot benzinestations met 4 %. Deze dominantie in de gespecialiseerde distributie is nog groter in het geval van vrachtwagenbanden. De verkoop aan transportondernemingen is nog altijd voornamelijk in handen van gespecialiseerde handelaren, die deze ondernemingen op hun behoeften afgestemde diensten en adviezen kunnen verlenen. Voor de keuze, de montage en de controle van de staat van vrachtwagenbanden moeten dan ook tal van technische afwegingen worden gemaakt.

(31) Meer en meer houden bandenfabrikanten zich rechtstreeks bezig met de distributie van banden, met name door middel van geïntegreerde netwerken en franchises. Deze distributiekanalen bieden immers meer mogelijkheden voor het promoten van merken dan onafhankelijke handelaren. De vrees voor toenemende invloed op de distributie van concurrenten is een bijkomende factor die fabrikanten ertoe aanzet hun greep op de distributie te vergroten.

(32) De distributie van vervangingsbanden mag dan over het algemeen zeer versnipperd zijn, er bestaan grote verschillen tussen de markten voor personenautobanden en voor vrachtwagenbanden. De distributie van personenautobanden kent een sterke diversificatie en geschiedt hoofdzakelijk via autocentra (31 %), de netwerken van autofabrikanten (26 %) en gespecialiseerde bandenhandelaren.

(33) Daar staat tegenover dat 75 à 85 % van de nieuwe banden voor vrachtwagens op de vervangingsmarkt wordt verkocht door gespecialiseerde handelaren, ongeacht of het gaat om onafhankelijke of in netwerken georganiseerde handelaren, aangezien autocentra en supermarkten in dit marktsegment nagenoeg afwezig zijn. De resterende 15 à 25 % wordt rechtstreeks geleverd, door middel van openbare aanbestedingen maar ook aan enkele grote voertuigenparken of via rechtstreekse aankoopcontracten van garagehouders en dealers van vrachtwagenmerken. Voorts zij opgemerkt dat een gedeelte van de leveringen geschiedt uit hoofde van onderhoudscontracten of allesomvattende bandencontracten ("kilometeronderhoud") tussen fabrikanten en onafhankelijke transporteurs. Michelin heeft in een intern document van 1996 bevestigd dat gespecialiseerde bandenhandelaren [...] van de verkoop op de vervangingsmarkt voor hun rekening nemen. De rest zou worden gedistribueerd middels rechtstreekse verkopen aan gebruikers [...], dealers van vrachtwagenmerken [...] en via onderhoudscontracten [...].

(34) Volgens de beste schattingen van de Commissie controleren de Franse gespecialiseerde handelaren circa 2225 verkooppunten, waarvan ongeveer 500 behoren tot geïntegreerde netwerken die onder de zeggenschap vallen van bandenfabrikanten. Michelin heeft veruit het grootste netwerk. De Franse fabrikant heeft een Europees netwerk gecreëerd onder de benaming "Euromaster", waarvan de "holding" zich bevindt in Nederland en dat meer dan 1200 verkooppunten verspreid over acht landen omvat. Ofschoon het netwerk onder de zeggenschap van Michelin valt, gaat het niet om activiteiten onder de merknaam Michelin, want Euromaster verkoopt naast de producten van Michelin ook concurrerende merken. Het netwerk omvat in Frankrijk circa 330 verkooppunten, waarvan meer dan 240 vrachtwagenbanden distribueren. Sumitomo/Dunlop heeft rechtstreeks zeggenschap over 120 verkooppunten (via "Vulco", voorheen "Pneu Holding"), terwijl Bridgestone/Firestone er 26 bezit (onder de merknamen "Gay", "Métifiot" en "Maxi-pneu"). In termen van marktaandeel is het belang van de fabrikantennetwerken nog groter. Deze netwerken hebben de controle over meer dan 30 % van de vervangingsmarkt voor nieuwe vrachtwagenbanden. De marktaandelen zijn als volgt verdeeld: Euromaster [...], "Vulco" [...] en Bridgestone/Firestone [...].

(35) De bandenfabrikanten en in het bijzonder Michelin hebben de afgelopen jaren getracht zo nauw mogelijke banden te onderhouden met de onafhankelijk gebleven bandendistributeurs. Te dien einde zijn netwerken of "clubs" in het leven geroepen, bestaande uit onafhankelijke wederverkopers aan wie fabrikanten bepaalde specifieke voordelen verlenen in ruil voor tal van verbintenissen, die hoofdzakelijk bestaan in het promoten van de producten van de desbetreffende fabrikant. Deze netwerken worden ook wel betiteld als "zachte franchises". In Frankrijk is het duidelijkste voorbeeld het netwerk van de ondertekenaars van de "Convention bilatérale de coopération professionnelle et d'assistance technique" [NL: Bilaterale overeenkomst inzake professionele samenwerking en technische bijstand] onder de naam "Club des amis Michelin" die 163 aangeslotenen en 375 verkooppunten omvat en die, aldus Michelin, meer dan [...] van de vervangingsmarkt van nieuwe vrachtwagenbanden en meer dan [...] van de markt van vernieuwde banden vertegenwoordigt. De andere, veel kleinere, clubs of netwerken die toebehoren aan fabrikanten zijn respectievelijk: "Réseau BF Partner" dat tot op heden tussen [...] en [...] aangeslotenen heeft; "Vulcopneu +" met circa [...] aangeslotenen; "Sempérit" ([...] aangeslotenen) en het onlangs opgerichte "Réseau Pneu expert" in 1997 door Continental opgezet in Frankrijk.

(36) Ten overstaan van deze massale komst van fabrikanten in de distributie hebben enkele onafhankelijke wederverkopers geprobeerd de handen ineen te slaan. Zij zijn er niet altijd in geslaagd te komen tot werkelijk gestandaardiseerde ketens die met succes kunnen concurreren met de netwerken van fabrikanten of hun verschillende "clubs". Een onderzoek van de Commissie in 1997 heeft uitgewezen dat de belangrijkste combinaties van onafhankelijke distributeurs respectievelijk zijn "Arc en Ciel" met in Frankrijk [...] verkooppunten onder dezelfde merknaam, [...] van de markt voor vrachtwagenbanden; de inkoopcombinatie "Seda-Point S", die met [...] aangeslotenen [...] van de markt zou controleren, en tot slot PAP, waarvan de [...] aangeslotenen circa [...] zouden controleren. Deze laatste is niet een combinatie in de werkelijke zin van het woord, maar veeleer een "beroepssyndicaat". Geen van deze combinaties is tot op heden als zodanig erkend door Michelin, hetgeen betekent dat geen van de aangeslotenen ten opzichte van de marktleider de meer gunstige voorwaarden kunnen genieten van gegroepeerde aankopen. Daarnaast zijn regionale groepen ontstaan zoals DK ([...] verkooppunten), Ayme ([...]) of Vaysse ([...]).

(37) Uiteindelijk was de verdeling van de verschillende distributievormen van banden (alle typen tezamen) op de Franse markt in 1996 als volgt: geïntegreerde netwerken (fabrikanten): 25,52 %; onafhankelijke netwerken: 17 %; inkoopcombinaties (onafhankelijken): 34 %; andere onafhankelijken: 23,48 %. Hieruit blijkt dat ongeveer 75 % van de banden distributie in Frankrijk thans nog, formeel tenminste, onafhankelijk is van de fabrikanten.

(38) De structuur van de vraag varieert echter sterk afhankelijk van de in aanmerking genomen lid staten. In bepaalde landen (Verenigd Koninkrijk, Duitsland) is sprake van sterke concentratie van de bandendistributie, in andere landen blijft zij sterk versnipperd (Italië, Spanje, Portugal). De onafhankelijke gespecialiseerde handelaren domineren weliswaar in de landen waar de ketens (geïntegreerde netwerken, zogenaamde "fast-fit" onderhoudscentra) van oudsher weinig ontwikkeld zijn, met name wegens het feit dat de markten als te klein werden beschouwd, maar er vindt thans een sterke groei van geïntegreerde ketens voor snelle onderhoudsservice plaats. Enige toename van marktaandelen van gespecialiseerde handelaren en ketens na het jaar 2000 zou dan ook voornamelijk moeten plaatsvinden ten gunste van de geïntegreerde ketens; de gespecialiseerde handelaren riskeren op lange termijn steeds meer te worden uitgesloten van de markt.

De markt voor vrachtwagenbanden in cijfers

(39) In het algemeen kan voor de Gemeenschap uit de analyse van verschillende statistische bronnen worden afgeleid dat de totale verkoop van alle typen vrachtwagenbanden tezamen (inclusief de vernieuwde banden) naar schatting rond 15,5 miljoen eenheden bedraagt. Onderstaande tabel 3, die werd aangetroffen bij Michelin en die betrekking heeft op het jaar 1995, is redelijk representatief en geeft een goede schets van de situatie in haar geheel:

Tabel 3: Markt voor vrachtwagenbanden in de Gemeenschap((Bron Michelin: Uittreksel uit het document "Rapport sur le rechapage transmis à M. Vasdeboncoeur".))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(40) Van deze 15,5 miljoen eenheden vertegenwoordigen de banden voor eerste uitrusting circa 14 % van het totaal, dat wil zeggen 2,25 miljoen eenheden. De totale Europese vervangingsmarkt omvat dus circa 13,3 miljoen eenheden. Van deze verkopen heeft ongeveer 48 % betrekking op vernieuwde banden.

(41) Gezien de specifieke kenmerken van de Franse vervangingsmarkt voor nieuwe vrachtwagenbanden, is het wenselijk enkele gegevens op te nemen met betrekking tot de evolutie van deze markt.

Tabel 4: Aantal verkochte vrachtwagenbanden in Frankrijk van 1988 tot 1996((Étude Pneumatiques, Journal de l'Automobile nr. 544 van 20 september 1996.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(42) Over de in aanmerking genomen periode omvat de totale markt voor vrachtwagenbanden gemiddeld 2,5 miljoen banden, waarvan 14,2 % banden voor eerste uitrusting, 45,3 % nieuwe vervangingsbanden en 40,5 % vernieuwde banden.

(43) Op de vervangingsmarkt, die in totaal gemiddeld 2,15 miljoen banden omvat, zijn de verkopen verdeeld over 1,14 miljoen nieuwe banden en iets meer dan een miljoen vernieuwde banden. Het aandeel van de vernieuwde banden kan derhalve worden geraamd op gemiddeld 47,2 %.

Specifieke aspecten van loopvlakvernieuwing

(44) Volgens de ramingen van Michelin werden in 1995 in West-Europa bijna [...] karkassen van vrachtwagenbanden van een nieuw loopvlak voorzien. Geconstateerd wordt dat het aandeel van koude loopvlakvernieuwing een toename te zien geeft en dat warme loopvlakvernieuwing aan belang inboet. Zo bedroeg het aandeel van de warme loopvlakvernieuwing 82 % in 1992 en thans nog slechts 75 %.

(45) Op communautair niveau is eveneens sprake van een sterk wisselende structuur van het aanbod per lidstaat. De voornaamste bedrijven die op dit terrein actief zijn, zijn Bandag en Michelin, die in het merendeel van de landen actief zijn, zij het op een verschillende manier. Michelin gebruikt voornamelijk het procédé van de warme loopvlakvernieuwing en heeft in Europa enkele grote bandenvernieuwingsfabrieken, waarvan twee in Frankrijk (Clermont-Ferrand en Avalon). Bandag heeft daarentegen een netwerk van franchises opgezet die zich bezighouden met koude loopvlakvernieuwing. Met circa 1500000 vernieuwde karkassen per jaar zou Michelin een marktaandeel van bijna [...] van de Europese markt hebben, terwijl het franchisenetwerk van Bandag ongeveer [...] zou controleren.

(46) Het gewicht van beide concurrenten wisselt echter sterk per lidstaat. Vooral in Frankrijk, gekenmerkt door de traditionele aanwezigheid van Michelin en haar in loopvlakvernieuwing gespecialiseerde dochteronderneming Pneu Laurent, bedragen de gecombineerde marktaandelen van deze laatsten vaak meer dan [...]. Het franchisenetwerk van Bandag, de tweede speler op de markt, zou slechts [...] in handen hebben.

(47) Een gebruiker kan op verschillende manieren vernieuwde banden voor vrachtwagens afnemen. Een mogelijkheid is het leveren van een eigen karkas aan een gespecialiseerde handelaar, een franchisehouder of een industriële bandenvernieuwer, om deze na de loopvlakvernieuwing weer terug te nemen ("nominatieve" loopvlakvernieuwing genaamd), een andere mogelijkheid is het afleveren van een karkas en het tegelijkertijd kopen van een vernieuwde band van een ander karkas (zogenaamde loopvlakvernieuwing door middel van "standaard inruil"), of nog een andere mogelijkheid is het rechtstreeks kopen van een vernieuwde band, zonder dat een karkas wordt afgeleverd. In Frankrijk betreft de overgrote meerderheid van de loopvlakvernieuwing nominatieve loopvlakvernieuwing, in tegenstelling tot andere lid staten (volgens schattingen van fabrikanten zou het gaan om tussen 75 en 90 % van alle vernieuwde banden).

(48) Om deze reden wordt de activiteit van loopvlakvernieuwing in Frankrijk vaak niet beschouwd als verkoop, maar als dienstverlening, of nog het verlenen van service na verkoop. Een meerderheid van de transporteurs berekent namelijk de prijs van een vrachtwagenband aan de hand van de aankoopprijs, het aantal gereden kilometers en de restwaarde van het karkas bij eventuele verkoop. Om de kostprijs van een vrachtwagen- of busband te berekenen, wordt derhalve normaalgesproken rekening gehouden met de verschillende "levenscycli" van een band: een eerste levenscyclus als "nieuwe" band, dan een of soms twee levenscycli als "vernieuwde" band. Aangezien een vernieuwde band veel goedkoper is dan een nieuwe band, wordt de totale kostprijs van de band per kilometer, afgezet tegen de maximale levensduur, verlaagd door loopvlakvernieuwing. In de praktijk heeft dit tot gevolg dat de transporteur zeker wil zijn dat hij na het aanbrengen van het nieuwe loopvlak de karkassen terugontvangt die hij nieuw heeft aangeschaft en waarvan hij van oordeel is dat deze onder optimale omstandigheden zijn gebruikt gedurende hun eerste levenscyclus. Hij is van oordeel dat de in goede staat verkerende karkassen zijn eigendom blijven en vertrouwt deze uitsluitend toe aan een bandenvernieuwingsbedrijf onder vermelding van het matrijsnummer dat zich op de flank van de band bevindt. Zo kan worden nagegaan of het de eigen banden zijn die na de loopvlakvernieuwing worden afgeleverd, en niet andere banden die wellicht onvermoede gebreken vertonen.

(49) Hieruit volgt dat de vraag naar vernieuwde banden of loopvlakvernieuwingsdiensten, uiteindelijk, afkomstig is van transporteurs. De gespecialiseerde handelaren die vrachtwagenbanden distribueren treden niettemin in het merendeel van de gevallen op als tussenpersoon tussen de bandenvernieuwer en de transporteur.

E. HET COMMERCIËLE BELEID VAN MICHELIN

(50) Aangezien Michelin vanaf 31 december 1998 zich ten aanzien van het directoraat-generaal Concurrentie van de Europese Commissie ertoe verbonden heeft een einde te stellen aan de onrechtmatige aspecten van haar commercieel beleid, moeten de bestanddelen van het commerciële beleid zoals het door Michelin van 1980 tot en met 1998 in Frankrijk is gevoerd, tegen het licht worden gehouden. Het onderzoek zal betrekking hebben op elk van de drie bestanddelen, meer bepaald:

1. de "Conditions Générales de Prix France aux Revendeurs Professionnels" [NL: Algemene prijsvoorwaarden voor professionele wederverkopers in Frankrijk], die de ruggengraat vormden van het commerciële beleid van Michelin (gemakshalve worden de individuele "Conventions de coopération commerciale" [NL: Overeenkomsten inzake commerciële samenwerking] in deze categorie opgenomen omdat ze slechts een verlengstuk van de algemene voorwaarden zijn),

2. de "Convention pour le Rendement Optimum des Pneumatiques Poids Lourd Michelin" [NL: Overeenkomst voor het optimale rendement van Michelin-vrachtwagenbanden], de zogenaamde "Convention-PRO" [NL: PRO-overeenkomst] waartoe onder bepaalde voorwaarden de wederverkopers van vrachtwagenbanden kunnen toetreden die bijkomende kortingen of voordelen wensen te verkrijgen,

3. de "Convention de Coopération Professionnelle et d'Assistance service" [NL: Overeenkomst inzake professionele samenwerking en klantendienst], (de zogenaamde "Club des amis Michelin") die is voorbehouden voor een beperkt aantal wederverkopers die een nauwer partnerschap met Michelin wensen aan te gaan.

1. DE "CONDITIONS GÉNÉRALES DE PRIX FRANCE AUX REVENDEURS PROFESSIONNELS"

(51) De "Conditions Générales de Prix France aux Revendeurs Professionnels" die bestemd zijn voor professionele wederverkopers voerden onder meer verkoop- en prijsvoorwaarden in voor een groot deel van de Michelin-banden die bestemd zijn voor de vervangingsmarkt, meer bepaald in de categorieën: personenwagens, bestelwagens, goederenbehandeling, vrachtwagens, openbare werken, landbouwvoertuigen, lichte bouwmachines en loopvlakvernieuwing.

(52) Die voorwaarden voerden een tarifair stelsel in dat bestond uit een lijstprijs, "Barème de facturation" [NL: factureerbarema] genaamd (netto gefactureerde prijs zonder kortingen of rabatten), en een zeer ingewikkeld geheel van kortingen of premies die tot 1997 in de meeste gevallen pas werden uitgekeerd de laatste dag van februari van het jaar volgend op de referentieperiode.

(53) Pas in 1997, na de inwerkingtreding van een Franse wet inzake verkoop met verlies (Franse wet van 1 juli 1996 waarin verkopen met verlies werd verboden), heeft Michelin besloten zijn commercieel beleid wezenlijk te wijzigen. Vanaf dit tijdstip werden de meeste kortingen en/of vergoedingen die voorheen aan het einde van de maand februari volgend op de referentieperiode werden uitgekeerd, "op factuur aangegeven". We zullen achtereenvolgens het tot en met 1996 vigerende stelsel en het vanaf 1997 ingevoerde stelsel onderzoeken.

Het kortingenstelsel van 1980 tot en met 1996

Algemeen

(54) Vóór 1997 omvatten de "Algemene voorwaarden" van Michelin een complex stelsel van kortingen die betrekking hadden op een factureringsjaar dat liep van 1 januari tot 31 december, en waarvan de meeste slechts werden uitgekeerd de laatste dag van februari van het kalenderjaar volgend op de betrokken referentieperiode.

(55) Voor nieuwe of vernieuwde banden betaalde de wederverkoper derhalve aan Michelin de prijs die in het officiële factureerbarema was vermeld. In de meeste gevallen moest dit bedrag worden betaald binnen "30 dagen na het eind van de factureringsmaand". Het bedrag van de verkregen "kortingen" werd evenwel slechts ontvangen aan het eind van de maand februari van het volgende jaar, dat wil zeggen tot meer dan 13 maanden na de datum van de betrokken transactie.

De verschillende "kortingen"

(56) De "kortingen" of verminderingen waarin in de "Algemene voorwaarden" was voorzien, waren onderverdeeld in drie categorieën: de kwantumkortingen, de kortingen voor de kwaliteit van de dienstverlening van de wederverkoper aan de verbruiker ("Prime de Service" [NL: servicepremie]) en de kortingen in functie van de verkoopinspanningen voor nieuwe artikelen ("Prime de Progrès" [NL: progressiepremie]). Bovendien konden wederverkopers die gedurende twee opeenvolgende referentieperioden een bepaald plafond in hun "Michelin"-omzetcijfer overschreden, een "Convention de coopération commerciale" ("Convention individuelle" [NL: individuele overeenkomst]) sluiten waardoor zij bijkomende kortingen konden behalen.

De kwantumkortingen

(57) Het bedrag van de kwantumkortingen was afhankelijk van de omzet die door de wederverkoper in de loop van het factureringsjaar werd behaald voor alle categorieën Michelin-banden met uitzondering van de categorieën "zware bouwmachines" en "loopvlakvernieuwing". De voorwaarden omvatten derhalve een rooster waarin de verschillende in procenten uitgedrukte kortingen op de lijstprijs waren opgenomen voor de totale omzet. Die kortingenpercentages gingen in 1995 bijvoorbeeld van 7,5 % voor een omzet van 9000 FRF tot 13 % voor een omzet van meer dan 22 miljoen FRF.

(58) De categorieën "zware bouwmachines" en "vernieuwde banden" hadden ieder een eigen rooster. In 1995 gingen de kortingen voor loopvlakvernieuwing bijvoorbeeld van 2 % voor een omzet van meer dan 7000 FRF tot 6 % voor aankopen voor een bedrag van meer dan 3,92 miljoen FRF.

(59) Slechts in 1995 en 1996 werd onder bepaalde voorwaarden in de algemene voorwaarden voorzien in drie voorschotten op de kwantumkorting welke respectievelijk in mei, september en december van de betrokken referentieperiode werden uitgekeerd en voorlopig overeenstemden met een korting van 5 % op de omzet in de categorieën "vrachtwagens + openbare werken + onderhoud + lichte bouwmachines" die werd gehaald voor elk van de desbetreffende tijdvakken.

De "Prime de service"

(60) De "Prime de Service" [NL: servicepremie] was een bijkomende prikkel die door Michelin werd voorgesteld aan de gespecialiseerde handelaar "ter verbetering van zijn uitrusting en zijn service na de verkoop". In werkelijkheid werd bij de vaststelling van het tarief ervan ruimschoots rekening gehouden met de samenwerkingsgraad en de aan Michelin geboden diensten(8).

(61) Om voor deze premie in aanmerking te komen moest in de loop van het jaar een minimumjaaromzet worden gehaald voor Michelin-producten. Dit cijfer ging van 160000 FRF in 1980 tot 205000 FRF in 1985. Vervolgens bedroeg het 50000 FRF en daalde tot 45000 FRF in 1995 en 1996.

(62) Het niveau van de premie dat jaarlijks aan het begin van het jaar met de wederverkoper werd overeengekomen in een document "Prime de Service" genaamd, stond in functie van de naleving van de verbintenissen die door de wederverkoper werden aangegaan op een aantal gebieden. Elke verbintenis stemde overeen met een aantal punten en de overschrijding van bepaalde drempels gaf recht op een premie die overeenkwam met een percentage van de in de handel met Michelin France behaalde omzet in alle categorieën samen. Dit percentage ging van 0 tot 1,5 % in de periode van 1980 tot 1991 en van 0 tot 2,25 % van 1992 tot 1996.

(63) In de periode van 1980 tot 1995 zijn de verbintenissen welke door de wederverkopers moesten worden nageleefd aanzienlijk gewijzigd zowel wat hun aantal (steeds tussen 10 en 13 rubrieken waarin punten konden worden behaald) als wat hun inhoud betreft. De meeste criteria betroffen de diensten die aan de klanten werden verleend of de productenkennis. Tot de criteria op grond waarvan het niveau van de premie kon worden verhoogd behoorden onder meer de opleiding van het personeel, het bezit van bepaald gereedschap, bepaalde voertuigen en een bepaalde kennis, de kwaliteit van de installaties, enz. Er waren evenwel ook criteria die voornamelijk Michelin ten goede kwamen. Drie ervan verdienen een nadere toelichting:

(64) De dienst nieuwe producten: van 1980 tot 1987 moesten de wederverkopers "de nieuwe producten van het merk bij de afnemers verbreiden" en "zich met nieuwe producten bevoorraden volgens de onderstaande puntenschaal waarbij rekening werd gehouden met het type en de omvang: minder dan 30 %: 0 punten, van 30 tot 50 %: 1 punt, meer dan 50 %: 2 punten". Van 1987 tot 1990 werd de verbintenis gewijzigd en werd de volgende puntenschaal gehanteerd bij de afname van nieuwe producten: minder dan het voor de desbetreffende producten was vastgestelde regionale gemiddelde (0 punten), gelijk aan het gemiddelde (1 punt) of meer dan het gemiddelde (2 punten). Vanaf 1990 nam de verbintenis de vorm aan van een "positieve bijdrage aan de lancering van de nieuwe Michelin-producten: kennis van en verkoopsargumentatie voor die producten: 2 punten. Het goed zichtbaar opstellen van de reclame in het verkooppunt: 1 punt".

(65) Inlichtingen over de markt: van 1980 tot 1987 hield de verbintenis in dat aan Michelin ("de leverancier") zoveel mogelijk inlichtingen moesten worden verstrekt met het oog op de aanpassing van zijn producten: de inlichtingen betroffen meer bepaald het gedrag van de verschillende soorten producten, het kilometerrendement ervan enz. Die inlichtingen konden jaarlijks (1 punt) of per trimester (2 punten) worden verstrekt. Van 1987 tot 1992 eiste Michelin in deze rubriek bovendien "verkoopstatistieken per product, kennis van de lokale markt". Vanaf 1992 moest de wederverkoper relevante gegevens verstrekken over zijn statistieken, verkoopprognoses per product (2 punten) en technische inlichtingen over de producten, inclusief rendement en referenties (2 punten) of niet becijferde inlichtingen (1 punt). Sommige bevraagde wederverkopers hebben bevestigd dat van hen statistieken werden gevraagd waarin de verkochte hoeveelheden en de positie van Michelin ten aanzien van zijn concurrenten werden vermeld.

(66) Loopvlakvernieuwing: van 1980 tot 1987 kreeg de wederverkoper punten indien hij beschikte over een servicewagen voor vrachtwagens (1 punt) en voldoende kennis om karkassen te sorteren (2 punten). Van 1987 tot 1992 krijgt de wederverkoper 0 tot 2 punten toegekend indien hij beschikt over de kennis en de middelen om op regelmatige wijze Michelin-karkassen te sorteren met het oog op de loopvlakvernieuwing en de herprofilering ervan (techniek waarbij een nieuw profiel wordt aangebracht op het loopvlak). Vanaf 1992 krijgt de wederverkoper 1 punt indien hij reclame maakt voor herprofilering en 1 punt indien hij systematisch het loopvlak van Michelin-karkassen laat vernieuwen bij Michelin. In 1996 werd gevraagd dat de eerste vernieuwing van het loopvlak van Michelin-banden systematisch bij Michelin zou gebeuren.

Kortingen in functie van de verkoopinspanningen ten behoeve van nieuwe artikelen ("Prime de Progrès")

(67) Deze categorie bestond uit twee kortingen, meer bepaald de "Prime de Progrès" en de "Prime de Cadence". Aangezien deze laatste niet van toepassing was op vrachtwagenbanden zal ze niet besproken worden.

(68) De progressiepremie was bedoeld als vergoeding voor de wederverkopers die zich aan het begin van het jaar schriftelijk ertoe verbonden om een "minimumbasis die in gemeenschappelijk overleg en in functie van de eerdere activiteiten en de vooruitzichten was vastgesteld" te overschrijden en die daar ook in slaagden. In deze context wordt jaarlijks een voorstel gedaan waarover met de wederverkoper wordt onderhandeld.

(69) Michelin gebruikte de volgende formule voor het berekenen van de korting:

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

(70) In deze formule is "C" de omzet in de categorie vrachtwagens "R" de daadwerkelijke hoeveelheid in de loop van het jaar afgenomen banden en "B" de "basis" (de door de wederverkoper aangegane verbintenis inzake het aantal banden dat hij zou afnemen). "T" is een tarief dat progressief stijgt in functie van de in aantal banden uitgedrukte afnameverbintenissen van de wederverkopers. De kortingen die konden worden behaald alsook de mechanismen ter berekening van die kortingen zijn de jongste jaren aanzienlijk geëvolueerd.

(71) Van 1980 tot 1984 ging dit tarief (dat zes verschillende trappen bevatte) van 2,5 % voor een afnameverbintenis van 30 tot 1499 banden tot 15 % voor een afnameverbintenis van meer dan 8500 banden. In 1985 werd het minimumtarief van de korting verhoogd tot 5 % en werd het aantal trappen verminderd tot vijf. Van 1986 tot 1994 werd het minimumtarief nogmaals verhoogd tot 7,5 % en werd het aantal trappen verder beperkt tot vier: voor een volume van 30 tot 999 banden bedroeg dit tarief 7,5 % van de overschrijding van de basis, voor een volume van 1000 tot 2699 banden 10 % van de overschrijding van de basis, voor een volume van 2700 tot 8499 banden 12,5 % van de overschrijding van de basis, en voor een volume vanaf 8500 banden 15 % van de overschrijding van de basis, met dien verstande dat die overschrijdingen beperkt waren tot 25 % van de basis.

(72) In 1995 en 1996 werd het berekeningsmechanisme van de premie aanzienlijk gewijzigd. Er werden slechts twee trappen behouden maar zodra de basis met 20 % of meer werd overschreden gold een kortingentarief over de totale behaalde omzet. Voortaan gold de volgende regeling:

- Van 30 tot 999 banden: 12 % van de overschrijding van de basis indien de progressie minder dan 20 % van de basis vertegenwoordigt en 2 % van de totale omzet in de categorie nieuwe vrachtwagenbanden indien de progressie minstens 20 % van de basis bedraagt.

- Meer dan 1000 banden: 15 % van de overschrijding van de basis indien de progressie minder dan 20 % van de basis bedraagt en 2,5 % van de totale omzet in de categorie nieuwe vrachtwagenbanden indien de progressie minstens 20 % van de basis bedraagt.

(73) Indien de wederverkoper slechts de in de "basis" genoemde afnamedoelstelling haalde ontving hij toch een korting van 0,5 % over het totale aantal afgenomen banden.

(74) Om de werking van die premie goed te begrijpen moeten twee kenmerken ervan worden toegelicht:

a) De vaststelling van de "basis" is het sleutelelement van die premie en één van de sleutelelementen in de discussie over de jaarlijkse verbintenissen omdat de omvang van de overschrijding ervan het maximumniveau van de mogelijke vergoeding bepaalde. Derhalve hadden de wederverkopers er belang bij dat die basis op een minimumniveau zou worden vastgesteld teneinde die afnamedoelstelling gemakkelijk te kunnen halen. Michelin daarentegen had er belang bij om die basis op een zo hoog mogelijk niveau vast te stellen teneinde het stimulerend effect ervan te maximaliseren.

b) De premies werden aan het begin van het jaar overeengekomen rekening houdend met de situatie van de wederverkoper zodat bij een wijziging van de controle over de onderneming in de loop van het jaar (verkoop, acquisitie, fusie, enz.), de verbintenissen vervielen en de premies opnieuw onderhandeld dienden te worden in functie van de nieuwe situatie. Bovendien kon die basis eind december neerwaarts herzien worden. Zij werd eenzijdig door Michelin vastgesteld en kon per productencategorie verschillen. De basis werd eveneens gebruikt voor de berekening van de reductiecoëfficiënten die moesten worden toegepast voor de berekening van de basissen van het volgende jaar. In bepaalde uitzonderlijke gevallen kon de uitkering van de premie toch worden toegekend zelfs wanneer de basisdoelstelling niet werd gehaald (onder meer in geval van schaarste waardoor de leveringen werden verhinderd of wanneer de wederverkoper lid was van de "Club des amis").

De specifieke voorwaarden voor de ondertekenaars van een "Convention de cooperation commerciale"

(75) De wederverkopers die met Michelin France een omzetcijfer haalden dat het maximum van de door Michelin verstrekte tabel 1 die betrekking had op de kwantumkortingen (bijvoorbeeld: 24 miljoen FRF van 1991 tot 1994 en 22 miljoen FRF in 1995 en 1996) overschreed, konden met Michelin een "Convention de Coopération Commerciale" (gewoonlijk een "Convention individuelle" [NL: individuele overeenkomst] genaamd) sluiten. Vanaf 1993 sloten wederverkopers die meer dan 1000 banden in de categorieën vrachtwagens, openbare werken en/of lichte bouwmachines kochten, twee individuele overeenkomsten: een overeenkomst "Tourisme et camionette" [NL: Personenauto's en bestelwagens] en een overeenkomst "Produits industriels" [NL: Industriële producten]. Deze overeenkomsten kwamen niet in de plaats van de algemene voorwaarden maar waren een aanvulling erbij. Volgens Michelin hebben tussen 1993 en 1996 16 à 18 belangrijke wederverkopers een dergelijk type overeenkomst gesloten. 11 à 13 van die wederverkopers sloten een overeenkomst "Produits industriels".

(76) De voornaamste verbintenissen welke bij de ondertekening werden aangegaan, behelsden het volgende: technische informatie en service na de verkoop voor Michelin-producten verstrekken; bijdragen aan het lanceren van nieuwe Michelin-producten; Michelin elke maand of elk trimester op de hoogte stellen van hun afname-en verkoopverwachtingen en geregeld Michelin-producten afnemen. De in ruil daarvoor verkregen voordelen waren verre van verwaarloosbaar:

- een verlenging van de tabellen die overeenkwamen met de kwantumkortingen (hetgeen kon leiden tot een verschil dat kon oplopen tot 2 % van de omzet);

- een specifieke gunstige berekening van de progressiepremie.

(77) Er was een specifieke schaal van toepassing waarbij voor de premie een drempel en een plafond werd ingesteld. Aldus konden de wederverkopers in het algemeen een progressiepremie van 1 % (drempel) van het jaarlijkse omzetcijfer (vrachtwagens, openbare weken, lichte bouwmachines) halen wanneer zij voldeden aan de basisdoelstelling. Die premie kon oplopen tot maximum 3 % indien zij die basis met 15 % overschreden (plafond).

(78) Aldus bood een verbintenis om 1000 à 8999 banden af te nemen in 1996 uitzicht op een premie van (minimum) 1 % indien de doelstelling werd gehaald tot (maximum) 2,5 % indien de basis met 15 % werd overschreden. Een verbintenis voor meer dan 9000 banden bood uitzicht op een premie tot maximum 3 % voor een overschrijding van de basis met 15 %.

(79) Vanaf 1993 kon, ter ondersteuning van industriële producten, een bijkomende premie van 1 % van het omzetcijfer met betrekking tot nieuwe bij Michelin betrokken banden in de categorieën vrachtwagens, goederenbehandeling, openbare werken, lichte bouwmachines, worden behaald indien de basisdoelstelling in de categorie vrachtwagens werd bereikt:

- een bijkomend betalingskrediet (10, 20 of 30 bijkomende dagen);

- de uitkering van een deel van de eindejaarskorting de eerste werkdag van de maand januari van het volgende jaar in de plaats van op de laatste dag van februari.

Het kortingenstelsel in 1997 en 1998

(80) Vanaf 1997 heeft Michelin haar commerciële voorwaarden ten aanzien van wederverkopers aanzienlijk gewijzigd en een einde gesteld aan bepaalde onrechtmatige praktijken die haar gedrag tot dusver hadden gekenmerkt. In 1998 zijn nogmaals nieuwe wijzigingen ingevoerd. De redenen van die wijzigingen, die in elk geval pas na de inleiding van het onderzoek van de Commissie zijn ingevoerd, moeten gedeeltelijk worden gezocht in de wijziging van de Franse wetgeving die verkoop met verlies verbiedt alsook in de grondige herstructurering van de Michelin-groep eind 1996.

Het nieuwe kortingenstelsel

(81) Er zijn verschillende en onafhankelijke commerciële voorwaarden ingevoerd voor elk van de volgende vijf productcategorieën: 1. personenwagens/bestelwagens, 2. vrachtwagens - openbare werken, 3. bouwmachines - goederenbehandeling, 4. landbouwvoertuigen, 5. tweewielers. Binnen elke categorie werden verschillende voorwaarden toegekend aan de wederverkopers die op grond van het door hen afgenomen volume (meer dan 2500 banden in de categorie vrachtwagens/openbare werken/bouwmachines) recht hadden op een individuele overeenkomst.

a) Algemene voorwaarden

(82) Wat de categorie vrachtwagens betreft werd een onderscheid gemaakt tussen nieuwe en vernieuwde banden.

i) Nieuwe banden voor vrachtwagens

(83) De voornaamste wijzigingen behelsden de afschaffing van de kwantumkortingen, de servicepremie en de progressiepremie alsook de invoering van nieuwe categorieën: de "Remises sur facture" [NL: factuurkortingen], "Prime pour objectif atteint" [NL: premie voor het bereiken van de doelstelling], "Rappels de fin d'année" [NL: eindejaarskortingen] alsook een "Rappel multiproduit" [NL: multiproductenkorting].

(84) Factuurkortingen: de factuurkortingen werden toegekend in functie van het aantal nieuwe banden in de categorie vrachtwagens/openbare werken/lichte bouwmachines dat in het voorgaande jaar werd afgenomen, het gemiddelde van de twee voorgaande jaren of het gemiddelde van de drie voorgaande jaren, naargelang welke uitkomst het gunstigste was voor de wederverkoper, overeenkomstig onderstaand tarief:

Tabel 5

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(85) Wederverkopers die factuurkortingen wensten te verkrijgen welke hoger waren dan de bovenstaande tarieven, moesten een doelstellingovereenkomst ondertekenen die in onderling overleg met Michelin was opgesteld en waarin rekening moest worden gehouden met "het potentieel van de wederverkoper en de voorziene marktontwikkeling". De factuurkorting die kon worden verkregen, stemde overeen met de schijf waarin de door de wederverkoper aangegane verbintenis viel.

(86) Deze "doelstellingen" moesten realistisch zijn en niet onder- of overschat. Om die reden bood Michelin de wederverkoper de keuze tussen zijn inkopen van het vorige jaar of het gemiddelde van zijn inkopen over de twee of drie laatste jaren, vermeerderd met "de verwachte vooruitgang van de markt". Voor 1997 werd die vooruitgang vastgesteld op 1 % ongeacht de regio.

(87) Bij wijze van uitzondering kon een andere keuze worden gemaakt indien de afnamecapaciteiten van de wederverkoper waren aangetast (vestiging van een concurrent in dezelfde zone, verlies van een grote klant, enz.). Uitzonderlijk kon de doelstelling van het lopende jaar gelijk zijn aan het in het vorige jaar afgenomen volume.

(88) De wederverkopers wier inkopen in de loop van het jaar hen de mogelijkheid boden aanspraak te maken op een korting die hoger was dan het in de loop van het jaar toegepaste tarief, kwamen in aanmerking voor een regularisatie aan het eind van het jaar die werd uitgekeerd eind februari van het volgende jaar en overeenkwam met het tariefverschil.

(89) Ten slotte dient te worden opgemerkt dat de factuurkorting voor nieuwe wederverkopers werd vastgesteld op 15 % van de omzet tenzij zij een doelstellingsovereenkomst wensten te ondertekenen. In dat geval werd het tarief van de korting vastgesteld in overeenstemming met de jaarlijkse doelstelling.

(90) Premie voor het behalen van de doelstelling: de wederverkopers die een doelstellingsovereenkomst hadden ondertekend kregen in 1997 een premie van 2 % over de netto gefactureerde jaaromzet. De premie werd uitgekeerd eind februari indien de doelstelling werd gehaald. In 1998 werd die premie vastgesteld op 1,5 %.

(91) Eindejaarskorting: in functie van de aanvankelijk op factuur toegekende korting alsook van de gefactureerde netto-omzet werd eind februari een korting uitgekeerd volgens het onderstaande tarief:

Tabel 6

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(92) "Multiproductkorting": de wederverkopers die voor alle categorieën banden een omzet haalden die 50 % hoger was dan hun totale omzet en die in minstens twee van de volgende vier categorieën: personenauto's/bestelwagens, motoren/scooters, vrachtwagens en landbouwvoertuigen, aanzienlijke hoeveelheden afnamen, hadden recht op een eindejaarskorting over de gefactureerde omzet met betrekking tot nieuwe producten (met uitzondering van banden voor zware bouwmachines) en vernieuwde producten volgens een schaal die ging van 1 % tot 2,20 % in 1997 en van 1,5 % tot 2,70 % in 1998.

ii) Vernieuwde banden voor vrachtwagens

(93) Het stelsel was eenvoudig en bestond uit twee kortingen:

- een factuurkorting van 5 % voor alle vernieuwde producten,

- een kwantumkorting aan het eind van het jaar die in functie stond van de totale netto-omzet voor vernieuwde producten (bestelwagens, vrachtwagens, openbare werken, landbouwvoertuigen, lichte en zware bouwmachines) en progressief toenam van 1 % (vanaf 6500 FRF) tot 4 % (meer dan 2500000 FRF) van de totale netto-omzet met betrekking tot vernieuwde producten volgens een rooster dat 16 trappen bevatte met variaties gaande van 1 % voor de onderste trap tot 0,1 % voor de bovenste trap. Deze korting werd in 1998 afgeschaft.

b) De commerciële overeenkomsten

(94) De wederverkopers die een individuele overeenkomst sloten genoten vergelijkbare voorwaarden alsook een verlenging van de tarieven in functie van de afgenomen hoeveelheden.

(95) Het tarief van de factuurkorting en het tarief van de eindejaarskorting bedroegen derhalve voor nieuwe vrachtwagenbanden:

Tabel 7

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(96) Voor vernieuwde banden werd de factuurkorting op 6 % gebracht en werd de eindejaarskorting in 1997 opgetrokken tot 6 %. Bovendien konden de wederverkopers die een individuele overeenkomst hadden gesloten in 1998 aanspraak maken op een eindejaarskorting van 1 % (op grond van het factureerbarema), indien zij in vernieuwde banden een omzet haalden tussen 2500 en 10000 stuks, en 1,5 % indien zij een omzet haalden van meer dan 10000.

2. DE PRO-OVEREENKOMST ("CONVENTION POUR LE RENDEMENT OPTIMUM DES PNEUMATIQUES POIDS LOURD MICHELIN")

(97) De in 1993 ingevoerde "Convention Pour le Rendement Optimum des pneumatiques poids lourd Michelin" die exclusief bestemd was voor de wederverkopers die nieuwe vrachtwagenbanden betrekken bij Michelin France, bood de wederverkopers de mogelijkheid tot bijkomende kortingen. Daartoe dienden zij verschillende verbintenissen aan te gaan:

- zij moesten met Michelin een overeenkomst sluiten inzake een progressiepremie in de categorie vrachtwagenbanden voor het lopende jaar;

- zij moesten de karkassen van Michelin vrachtwagenbanden die wettelijk uit bedrijf moesten worden genomen, binnenbrengen bij de divisie loopvlakvernieuwing van Michelin ("nominatief" en "standaard inruil").

(98) Als tegenprestatie kreeg de wederverkoper voor elk karkas van een vrachtwagenband dat door de Michelin-agent als "goed voor loopvlakvernieuwing" werd aangemerkt, een bedrag uitgekeerd van 45,65 of 120 FRF naargelang het type band. Indien de karkassen bovendien geherprofileerd werden en vervolgens opnieuw in bedrijf werden gebracht, ontving de wederverkoper daarbovenop 15, 25 of 40 FRF. De wederverkoper kon derhalve een maximumpremie van 160 FRF krijgen hetgeen een aanzienlijk percentage vertegenwoordigt (volgens Bandag: 15 %. Michelin raamt dit cijfer op [...] à [...], een niveau dat vergelijkbaar zou zijn met dat van de servicepremie en de progressiepremie samen over de door Michelin aan de wederverkoper gefactureerde prijs voor een vernieuwde band). Tenslotte wordt het belang van deze premie benadrukt door het feit dat zij, volgens Michelin, in 1994 [...] van de totale kortingen in de categorie vrachtwagenbanden vertegenwoordigde.

(99) Bepaalde bijkomende voorwaarden lichten de draagwijdte van deze overeenkomst toe:

- De maximale "bonus" stond in functie van de hoeveelheid nieuwe Michelin-banden die de wederverkoper had afgenomen, dit wil zeggen het aantal vrachtwagenbanden dat in de loop van het vorige jaar bij Michelin werd betrokken. Aldus was het plafond van de "PRO"-premies beperkt door het aantal nieuwe vrachtwagenbanden dat in het voorgaande jaar werd afgenomen. Vanaf 1997 was het bedrag van de toegekende premies echter niet langer beperkt door het aantal banden dat in het voorgaande jaar was afgenomen maar door het aantal in de loop van het jaar af te nemen banden waartoe de wederverkoper zich had verbonden in zijn doelstellingsovereenkomst voor 1997.

- De premie werd per verkooppunt berekend (per wederverkoper vanaf 1997), en aan het eind van het jaar vond een regularisatie plaats.

- De premie werd uitbetaald in de vorm van een tegoed op de aankopen van Michelin-vrachtwagenbanden dat aan de wederverkoper werd toegekend. De behaalde premies werden derhalve afgetrokken van de factuur van de volgende maand.

(100) In 1998 werd een einde gemaakt aan de PRO-overeenkomst. Zij werd vervangen door de clausule "Service Qualité Rechapage" in de algemene voorwaarden. Uit hoofde van die clausule kon de wederverkoper premies krijgen voor elk karkas dat voor loopvlakvernieuwing naar Michelin werd teruggebracht zonder enige verbintenis of limiet.

3. DE "CONVENTION BILATÉRALE DE COOPÉRATION PROFESSIONNELLE ET D'ASSISTANCE SERVICE" (DE "CLUB DES AMIS MICHELIN")

(101) Door een "Convention bilatérale de Coopération professionnelle et d'assistance service" [NL: bilaterale overeenkomst inzake professionele samenwerking en klantendienst] te sluiten konden bepaalde wederverkopers van Michelin bijkomende economische voordelen krijgen in ruil voor talrijke verbintenissen. De ondertekenaars van een dergelijke overeenkomst vormden hetgeen in de branche bekend is als de "Club des amis Michelin".

(102) Deze "Club" ontstond in 1990 en vertegenwoordigde eind 1991 reeds meer dan 295 verkooppunten. In april 1997 hadden meer dan 163 gespecialiseerde handelaren die 375 verkooppunten en meer dan 20 % van de markt voor nieuwe en vernieuwde vrachtwagenbanden vertegenwoordigden, deze overeenkomst ondertekend. Het belang ervan voor Michelin France blijkt uit het feit dat de leden van de Club in Frankrijk alleen al samen evenveel banden afzetten als alle geïntegreerde netwerken van alle merken samen, alsook ongeveer 30 % van alle Michelin-vrachtwagenbanden.

De kenmerken van de "Club"

De grondslag

(103) De ruggengraat van de Club bestaat uit drie bestanddelen: 1. Ingesteldheid/beroepsbekwaamheid, 2. Onderling vertrouwen tussen Michelin en de Club en 3. Volume en Michelin-aandeel in de omzet. Michelin is er toe bereid meer bepaald financiële steun te verlenen aan de leden van de Club zodat zij performanter en professioneler worden maar als tegenprestatie moeten de leden het spel meespelen en samenwerken met Michelin hetgeen meer bepaald inhoudt dat zij de fabrikant een bepaald afnamevolume en een bepaald aandeel in hun omzet ("température") garanderen.

De bijdrage van Michelin

(104) Michelin neemt deel aan de financiële inspanning van de wederverkoper, meer bepaald via een bijdrage aan de investeringen en de opleiding alsook via een financiële bijdrage ten belope van 0,75 % van de jaaromzet in de Michelin-klantendienst. Die bijdrage die gebonden is aan het bedoelde omzetcijfer is afhankelijk van de verwezenlijking van een precieze doelstelling die aan het begin van het jaar samen met de klant is vastgesteld. Een wederverkoper bevestigt dat deze doelstelling is vastgesteld in termen van een afnameverbintenis. Het betreft zeer grote sommen. In 1993 vertegenwoordigde zij bijvoorbeeld 0,9 % van de totale omzet van de wederverkopers die bij de Club waren aangesloten, hetgeen 2,8 % van hun brutomarge vertegenwoordigt en/of 24,9 % van hun lopend resultaat voor belastingen of een kwart van de winst van de wederverkopers die bij de Club waren aangesloten.

(105) Michelin kent ook andere voordelen toe die moeilijker kwantificeerbaar zijn maar waarvan het belang zeker niet verwaarloosbaar is:

- overdracht van knowhow op vele gebieden;

- prioritaire toegang tot opleiding (50 % van de opleidingen van het "Centre de Formation Michelin" worden verstrekt aan leden van de Club);

- overeenkomsten betreffende de nieuwe activiteiten worden eerst aan de gespecialiseerde handelaren aangeboden (toelevering van banden voor voertuigenparken, pechserviceketens, bijvoorbeeld);

- overdracht van gegevens over de marktevolutie;

- exclusieve distributie van de personenautoband BF Goodrich.

(106) Dit alles garandeert de wederverkopers een comfortabeler financiële positie (de wederverkopers van de Club haalden in 1995 een gemiddelde rentabiliteit die 3,9 % hoger lag dan de gemiddelde rentabiliteit van de gespecialiseerde handelaren).

De verbintenissen van de leden

(107) De tegenprestaties die door Michelin worden geëist voor de toetreding tot de Club zijn aanzienlijk en verlenen Michelin voornamelijk toezicht op de activiteiten van de gespecialiseerde handelaar van wie Michelin het volgende kan verlangen:

1. Hij moet jaarlijks de balansen en resultaatrekeningen (met de bijzonderheden over de producten en de kosten) aan Michelin meedelen alsook de statistieken over de omzetcijfers en het aantal dienstverleningen. De voorlopige balans en de liquiditeits- en financieringsplannen moeten, indien nodig, eveneens worden medegedeeld. De wederverkoper moet Michelin ook in kennis stellen van de identiteit van alle personen die rechtstreeks of onrechtstreeks in het kapitaal van de onderneming participeren alsook van elke gebeurtenis die de zeggenschap over de vennootschap die eigenaar van het handelsfonds is, en/of haar strategische beleidslijnen kan beïnvloeden. Op grond hiervan verricht Michelin individuele financiële analyses van de wederverkopers die lid zijn van de Club en houdt met hen bijeenkomsten waarop oplossingen voor de vastgestelde problemen worden voorgesteld. Aldus verkrijgt Michelin statistische gegevens en tabellen waarin de geconsolid eerde balansen van de wederverkopers die lid zijn van de Club, zijn opgenomen.

2. Hij moet Michelin toestaan op verschillende gebieden een onderzoek van zijn verkooppunt(en) te verrichten: kwalificatie en bekwaamheid van het personeel, kwaliteit van de dienstverlening en de verkoopargumentatie, inrichting van verkooppunten. Deze analyse biedt de mogelijkheid om een jaarlijkse progressieverbintenis vast te stellen op een of meerdere gebieden alsook een gezamenlijk voorgestelde en vastgestelde "axe de progrès" [NL: progressiepad]. De jaarlijkse uitkering van een premie die evenredig is aan het omzetcijfer in de klantendienst, is afhankelijk van de nakoming van deze verbintenis.

3. Hij moet het merk Michelin en meer bepaald de nieuwe producten ervan op de voorgrond plaatsen, het geleverde reclamemateriaal (inclusief lichtreclames en/of vlaggenmast) en de standaardborden installeren, en deelnemen aan gezamenlijk gefinancierde reclamecampagnes.

4. Hij mag de vraag naar Michelin-producten niet afleiden naar andere producten. Michelin behoudt zich het recht voor toezicht uit te oefenen op de naleving van deze clausule. Deze verbintenis kwam woordelijk voor in de tekst van de eerste overeenkomsten en is slechts vanaf 1996 formeel geschrapt. Deze clausule is in feite de essentie van de overeenkomst en hield een ongeschreven getrouwheidsverbintenis in in termen van Michelin-aandeel in de omzet zowel in de categorie personenautobanden als in de categorie vrachtwagenbanden.

Michelin maakt de toetreding tot de Club immers afhankelijk van de vraag of de wederverkoper de Michelin-producten een bepaald aandeel in de omzet garandeert: in een intern document betreffende de Club(9) wordt ten aanzien van de rol van het partnerschap of het aandeel in de omzet het volgende bevestigd: [...] en gebruikt deze voorwaarde duidelijk als hefboom in haar commerciële onderhandelingen hetgeen blijkt uit talrijke documenten die tijdens de verificatie zijn verzameld.

5. Hij moet een voldoende voorraad Michelin-producten aanhouden om onmiddellijk aan de vraag van de klant te voldoen.

6. Hij moet aan Michelin zijn statistieken en verkoopvooruitzichten per categorie en per merk meedelen alsook de evolutie van de Michelin-marktaandelen.

7. Hij moet de eerste loopvlakvernieuwing van de karkassen in de categorieën vrachtwagens, bouwmachines en bestelwagens bij Michelin France verrichten. Deze verbintenis kwam vóór in een eerste versie van 1991. In een tweede versie van 1993 was zij geschrapt voor de categorie bestelwagens. Volgens Michelin bestond er geen sanctie op deze verbintenis en zou dit nooit het geval zijn geweest. Vanaf oktober 1995 werd deze clausule geschrapt.

Er dient evenwel te worden gewezen op het geval van een wederverkoper die actief zaken wenste te doen met concurrerende loopvlakvernieuwers en die er zich over heeft beklaagd dat hij ermee werd bedreigd dat hem de toegang tot de club zou worden geweigerd.

8. Hij moet actief deelnemen aan de programma's ter dynamisering van de verkooppunten, ter bevordering van de categorie vrachtwagenbanden en ter professionalisering van de categorie banden voor landbouwvoertuigen, alsook aan beroepsopleidingsprogramma's. In voorkomend geval moet hij medewerking verlenen aan de pechservice voor vrachtwagens en aan andere diensten die in de mate van zijn mogelijkheden aan transporteurs worden geleverd.

(108) Ingeval de gespecialiseerde handelaar zijn verbintenissen niet nakomt, kan Michelin de overeenkomst zonder enige schadevergoeding verbreken. In dat geval moet de gespecialiseerde handelaar alle handleidingen, documenten en kopieën die hij uit hoofde van uitvoering van de overeenkomst heeft ontvangen, aan Michelin teruggeven. In een eerste versie van begin 1990 moest de wederverkoper bovendien over een periode van vijf jaar en in gelijke schijven alle sommen aan Michelin terugbetalen die hij als financiële bijdragen ontvangen had. Vanaf 1992 wordt deze verbintenis dubbelzinniger en verliest de wederverkoper slechts "elk recht op de tegenprestaties in de zin van de artikelen 1 tot en met 7".

II. JURIDISCHE BEOORDELING

A. DE RELEVANTE MARKTEN

1. DE PRODUCTMARKTEN

(109) Alle producenten en wederverkopers die via verzoeken om inlichtingen van de Commissie zijn geraadpleegd, zijn het erover eens dat de markt van banden voor vrachtwagens en bussen een markt vormt die duidelijk verschilt van de markt van banden voor andere categorieën voertuigen. Zij bevestigen voorts de verschillen die bestaan tussen de markt voor eerste uitrusting en de vervangingsmarkt. Deze punten zullen derhalve niet aan een meer gedetailleerde analyse worden onderworpen (zie supra overwegingen 3-48).

(110) Men kan zich anderzijds afvragen of nieuwe vervangingsbanden voor vrachtwagens op zich (met uitsluiting derhalve van vernieuwde banden) een relevante markt vormen, dan wel of vernieuwde banden samen met nieuwe banden in één relevante markt van vervangingsbanden moeten worden ondergebracht. In dit laatste geval zou dit impliceren dat tussen de twee typen banden een belangrijke mate van concurrentie bestaat.

(111) In haar Beschikking 81/969/EEG (zaak IV/29.491) Nederlandse Banden-Industrie Michelin, hierna "beschikking NBIM" te noemen(10) heeft de Commissie de vervangingsmarkt van nieuwe banden voor vrachtwagens als de relevante markt gedefinieerd. Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft naderhand de conclusie van de Commissie bevestigd, dat de markt van nieuwe banden niet voldoende concurrentie van vernieuwde banden ondervond om de mededingingsvoorwaarden en de machtspositie van Michelin op de markt van nieuwe banden wezenlijk te wijzigen. Deze analyse geldt nog steeds, hetgeen tijdens het onderzoek (in antwoord op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie) trouwens door Michelin is bevestigd.

(112) Aangezien de beschikking NBIM alleen betrekking heeft op de markt van nieuwe banden, hebben de Commissie en het Hof van Justitie echter niet de gelegenheid gehad zich erover uit te spreken of de markt van vernieuwde banden al dan niet relevant is, hetgeen in het onderhavige geval noodzakelijk is. Op basis van identieke argumenten als die welke werden aangevoerd ter ondersteuning van de definitie van de markt van nieuwe banden als relevante markt, is duidelijk dat de markt van vernieuwde banden evenmin in die mate concurrentie van nieuwe banden ondervindt dat de mededingingsvoorwaarden die deze markt kenmerken, erdoor worden gewijzigd. De markt van nieuwe banden en die van vernieuwde banden vormen derhalve twee onderscheiden relevante markten. Deze beoordeling is op de volgende belangrijke elementen gebaseerd:

(113) In de eerste plaats bestaat er een zeer duidelijk prijsverschil tussen nieuwe en vernieuwde banden, hetgeen aangeeft dat er tussen deze producten belangrijke verschillen bestaan. De overgrote meerderheid van de nieuwe banden wordt verkocht tegen een prijs die aanzienlijk hoger ligt dan die van vernieuwde banden, aangezien de gemiddelde prijs per vernieuwde band ongeveer 50 % bedraagt van de prijs van een nieuwe band. Niet alleen verschillende kenmerken liggen aan dit verschil ten grondslag, maar ook - aangezien banden in de meeste gevallen "nominatief" worden vernieuwd - het feit dat de waarde van het karkas bij de facturering van de vernieuwing niet wordt meegerekend, hetgeen duidelijk aangeeft dat de beide markten zeer verschillend functioneren, zoals uit het onderstaande blijkt.

(114) In de tweede plaats is de aanbod- en vraagstructuur van beide producten alles behalve identiek. Wat de aanbodzijde betreft, zijn de producenten van nieuwe banden in het algemeen niet dezelfden als de loopvlakvernieuwers, aangezien Michelin de enige onderneming is die in beide marktsegmenten een sterke positie inneemt. Vanuit het oogpunt van de vraag, zijn de klanten van fabrikanten van nieuwe banden in meerderheid gespecialiseerde handelaren, terwijl de klanten van banden vernieuwingsbedrijven in meerderheid vervoersondernemingen zijn, die slechts een beroep op de gespecialiseerde handelaren doen als tussenpersonen. In de overgrote meerderheid van de gevallen leidt loopvlakvernieuwing er immers toe dat de nieuwe band langer door zijn oorspronkelijke eigenaar kan worden gebruikt. Het banden vernieuwingsbedrijf vervult derhalve de rol van gekwalificeerde dienstverlener, die niet noodzakelijk relaties onderhoudt met de sector van de bandenverkoop. Hoewel tussenkomst van de wederverkoper gebruikelijk is, is zij niet absoluut noodzakelijk.

(115) In de derde plaats is de loopvlakvernieuwingsmarkt tegenover de markt van nieuwe banden vooral een secundaire markt van service na de verkoop. Hieruit volgt dat nieuwe en vernieuwde banden niet onderling substitueerbaar zijn. Aangezien er met de loopvlakvernieuwing juist naar wordt gestreefd de levensduur van een band te verlengen, teneinde de aankoop van een nieuwe band uit te stellen, is daadwerkelijke mededinging tussen loopvlakvernieuwing en de aankoop van een nieuwe band uitgesloten. Uit het feit dat meer dan 80 % van de transporteurs in Frankrijk uitsluitend zijn toevlucht neemt tot "nominatieve" loopvlakvernieuwing, met uitsluiting van de zogenaamde "volledige" loopvlakvernieuwing (aankoop van een vernieuwd karkas, waarvan de transporteur voorheen niet de eigenaar was), blijkt in welke mate de markt van vernieuwde banden complementair is en bijgevolg gescheiden van de markt van nieuwe banden. Dit geldt des te meer, omdat een van de belangrijkste kenmerken van de markt voor vrachtwagens is dat de transporteurs, in tegenstelling tot de kopers van personenwagens, systematisch de kostprijs per kilometer ("KPK") in aanmerking nemen. Loopvlakvernieuwing maakt deel uit van een strategie om de kostprijs van banden te verlagen, waardoor in deze fase van slijtage van de band daadwerkelijke mededinging tussen loopvlakvernieuwing en de aankoop van een nieuwe band uitgesloten is.

(116) Uit de analyse blijkt ten slotte dat nieuwe banden en banden met een vernieuwd loopvlak ingevolge de hun eigen kenmerken en wat het gebruik door de eindgebruiker betreft, evenmin daadwerkelijk onderling vervangbaar zijn. Transporteurs vermijden immers systematisch vooraan vernieuwde banden op hun motorvoertuigen (sturende wielen) of op vrachtwagens voor het vervoer van gevaarlijke producten te monteren. Deze handelwijze heeft minder te maken met strikte veiligheidsoverwegingen (hoewel de meeste gespecialiseerde handelaren toegeven dat vernieuwde banden minder betrouwbaar zijn, zijn zij het erover eens dat een loopvlakvernieuwing van goede kwaliteit het risico vrijwel tot nul herleidt) dan met het streven, in een context van de thans veralgemeende praktijk van de "lean"-productie, elke onvoorziene gebeurtenis te vermijden die een levering kan vertragen. De situatie die in 1981 bestond, is bijgevolg niet ingrijpend gewijzigd.

(117) De bandenvernieuwingsbedrijven en de handelaren in vernieuwde banden van hun kant beschouwen deze producten evenmin als een echt alternatief voor nieuwe banden, maar wel als complementaire producten, omdat zij enerzijds voor het uitoefenen van hun handelsactiviteit afhangen van een regelmatige bevoorrading met nieuwe banden, die niet of op zijn minst slechts zeer ontoereikend door de aanvoer van vernieuwde banden kan worden vervangen, en omdat vernieuwde banden anderzijds afgeleide producten zijn van banden voor eerste uitrusting of afgereden banden, die een onmisbaar "basisproduct" voor de loopvlakvernieuwing vormen.

(118) Er moet derhalve worden geconcludeerd dat de vervangingsmarkt van nieuwe banden voor vrachtwagens enerzijds en van vernieuwde banden voor vrachtwagens anderzijds duidelijk onderscheiden markten zijn. Bijgevolg dient te worden onderzocht of Michelin op deze beide referentiemarkten een machtspositie inneemt.

2. DE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(119) De relevante geografische markt omvat het gebied waarin de betrokken onderneming actief is in de verkoop van producten en diensten, waarbinnen de concurrentievoorwaarden voldoende homogeen zijn en dat van aangrenzende gebieden kan worden onderscheiden doordat daar duidelijk afwijkende concurrentievoorwaarden heersen.

De vervangingsmarkt van nieuwe banden

(120) In haar beschikking NBIM concludeerde de Commissie dat de vervangingsmarkt van nieuwe banden voor vrachtwagens een nationale markt was. Bij deze beoordeling werd rekening gehouden met de beperkte omvang van de parallelle importstromen, de nationale organisatie van de met de verkoop belaste dochterondernemingen en het feit dat Michelin voor de berekening van de door haar verleende kortingen alleen de nationale aankopen meerekende. De juistheid van deze analyse is door het Hof van Justitie bevestigd in zijn arrest van 9 november 1983 in zaak 322/81, NV Nederlandse bandenindustrie Michelin tegen Commissie(11), met name in overweging 26: "In de praktijk bevoorraden de in Nederland gevestigde bandenhandelaren zich alleen bij leveranciers die in Nederland opereren. De Commissie heeft derhalve terecht geoordeeld dat NBIM voornamelijk op de Nederlandse markt moet concurreren en dat op deze markt de objectieve mededingingsvoorwaarden voor alle ondernemers gelijk zijn.".

(121) Michelin verklaart thans dat de markt een wereldwijde markt is geworden. Ter ondersteuning van deze stelling voert de fabrikant aan dat "de vervangingsmarkt voor banden een wereldwijde mededingingsstructuur heeft: de belangrijkste marktdeelnemers (...) beconcurreren elkaar wereldwijd". Michelin onderstreept voorts dat de groep zich in 1996 in Europese productlijnen (de "Unités opérationnelles tactiques"(12)) heeft gereorganiseerd, dat er thans een gemeenschappelijke Europese regeling bestaat en ten slotte dat "het wereldwijde karakter van de bandenmarkt de voorbije jaren, die werden gekenmerkt door de massale invoer van uit Azië en Oost-Europa afkomstige banden, is bevestigd".

(122) Ingevolge de onbetwistbare intensivering van de handel die de voorbije tien jaar kenmerkte, was het ontegenzeggelijk nodig de geografische dimensie van de mededinging op de relevante productmarkt opnieuw te onderzoeken. Op basis van dit nieuwe onderzoek is de Commissie van oordeel dat de concurrentievoorwaarden op Europees niveau, ondanks de door Michelin aangevoerde argumenten, niet homogeen zijn en dat de mededingingsvoorwaarden die de Franse markt kenmerken aanzienlijk verschillen van die op de andere markten van de Gemeenschap.

(123) Uit het argument dat de belangrijkste wereldfabrikanten van banden elkaar in zeer veel landen en in de hele Gemeenschap beconcurreren, blijkt geenszins dat de relevante geografische markt een wereldwijd karakter heeft. Een dergelijke situatie is immers zeer goed verenigbaar met het bestaan van naar gelang van de beschouwde landen zeer uiteenlopende concurrentievoorwaarden. Deze situatie bestond in de bandenindustrie trouwens reeds in de periode waarvoor door het Hof van Justitie werd erkend dat de Nederlandse vervangingsmarkt van nieuwe banden een nationaal karakter had.

(124) In het onderhavige geval is veeleer van belang dat wordt gepeild naar de werkelijke capaciteit van de wederverkopers om zich buiten hun nationaal grondgebied te bevoorraden alsmede naar de overeenkomsten of verschillen die op het niveau van de structuur van het aanbod kunnen worden vastgesteld.

Aankopen bij de nationale dochtermaatschappij en beperkte omvang van de parallelle importstromen

(125) Tijdens haar onderzoek door middel van verzoeken om inlichtingen heeft de Commissie met name vastgesteld dat alle belangrijke producenten de distributie en de commercialisering van hun banden in 1997 op nationale basis hebben georganiseerd. Deze situatie is sinds de beschikking NBIM bijgevolg niet geëvolueerd. Michelin erkent zelf dat zij "op verschillende nationale vervangingsmarkten actief is via ondernemingen die overeenkomstig het toepasselijke nationale recht zijn opgericht en die commercieel onafhankelijk zijn. (...) [...]". Alle producenten bevestigen voorts dat de nationale wederverkopers zich vrijwel uitsluitend bevoorraden bij de nationale dochterondernemingen. Michelin bevestigt zelf dat de wederverkopers, hoewel zij zich bij andere bronnen dan de nationale dochteronderneming kunnen bevoorraden, "zich, tenminste wat hun geregelde bevoorrading betreft, in het algemeen tot de in hun land gevestigde Michelin-onderneming wenden".

(126) Er dient nog aan te worden herinnerd dat het Hof in zijn arrest NBIM heeft geoordeeld dat uit het eenvoudige feit dat de wederverkopers zich vrijwel systematisch bevoorraden bij de nationale dochtermaatschappij, mag worden geconcludeerd dat de markt een nationaal karakter heeft. Uitgaande van de vaststelling dat "waar de handelspolitiek van de verschillende dochtermaatschappijen van concerns die elkaar op de Europese markt of zelfs de wereldmarkt beconcurreren in regel is afgestemd op de specifieke omstandigheden van de betrokken markt", concludeerde het Hof immers dat "de Commissie (er) terecht (vanuit) gaat, dat (Michelin) voornamelijk moet concurreren op de (Nederlandse) markt". De situatie is in dit opzicht niet gewijzigd en geldt thans voor Frankrijk.

(127) Uit elders verzamelde gegevens blijkt dat de parallelle importstromen uiterst beperkt zijn, ondanks het aanzienlijke prijsverschil dat in de Gemeenschap tussen de verschillende nationale markten bestaat. Zo verklaart een van de grootste bandenimporteurs (de onderneming Vandenban) in dit verband in een door Michelin verschaft persbericht "dat 98 % van zijn activiteit banden voor personenwagens betreft, aangezien de activiteit in verband met vrachtwagens aan de fabrikanten wordt overgelaten, en de resterende 2 % pechverhelping voor trouwe klanten".

(128) Daarvoor zijn verscheidene redenen:

1. Economische:

Hoewel de wederverkoper zich theoretisch bij een buitenlandse dochteronderneming van Michelin kan bevoorraden, heeft hij er geen enkel economisch belang bij dit te doen, omdat hij in dat geval de lijstprijs zou betalen en zijn aankopen niet in de berekening van de kortingen door Michelin in aanmerking zouden worden genomen.

2. Historische:

In Frankrijk is het groothandelssysteem (een distributiesysteem dat parallelle invoer begunstigt) zeer weinig ontwikkeld. Op de markt voor vrachtwagens bestaat het bovendien vrijwel niet. Wat het aanbod aan de detailhandelaars ("sell-in") betreft, bestaan er immers uitgesproken verschillen tussen landen waar groothandel niet bestaat en de wederverkopers rechtstreeks in contact staan met de fabrikanten (Frankrijk, Italië) en andere landen waar de groothandel zeer belangrijk is (Nederland, Duitsland).

3. Technische:

Het technische aspect is waarschijnlijk het meest bepalende. Een geregelde en betrouwbare bevoorrading met het volledige assortiment is voor de wederverkopers van cruciaal belang. Deze wordt door een beroep op parallelle importeurs geenszins gegarandeerd. Deze situatie is des te minder verbazingwekkend omdat de verkoop van banden aan beroepstransporteurs een zeer technische aangelegenheid is waarvoor niet alleen technische kennis vereist is, maar waarbij ook een aantal door de fabrikant geformuleerde richtsnoeren strikt moeten worden gevolgd, vooral wanneer het de bedoeling is dat de banden, zoals systematisch het geval is voor de Michelin-banden, van nieuwe profielen en een nieuw loopvlak worden voorzien. Het is bijgevolg logisch dat de wederverkopers zich uitsluitend bevoorraden bij de nationale filialen van de fabrikanten die hun tegelijk een aantal documenten en adviezen voor de montage en de controle van de banden verschaffen.

(129) Hoewel het anderzijds waar is dat wederverkopers banden voor de import aankopen, komen dergelijke aankopen slechts sporadisch voor en blijft hun aantal miniem: zij dienen ter aanvulling van de nationale bevoorrading en zouden in geen geval in de plaats ervan kunnen treden. Dit punt gold als toetssteen voor de definitie van de geografische markt in Beschikking 88/518/EEG van de Commissie (zaak IV/30.178, Napier-Brown/British Sugar)(13).

(130) De beperkte omvang van de parallelle importstromen en de massale aankopen bij de nationale filialen vormen derhalve wel degelijk het bewijs van een tot het Franse grondgebied beperkte geografische markt in de zin van het arrest NBIM.

(131) Voorts zijn uiteenlopende aanbodstructuren in de verschillende landen van de Unie alsmede belangrijke prijsverschillen criteria op grond waarvan eveneens kan worden geconcludeerd dat er sprake is van afzonderlijke nationale markten en met name van een door het Franse grondgebied gevormde relevante markt.

Gedifferentieerde aanbodstructuur

(132) In dit verband moet worden opgemerkt dat de marktaandelen van elk van de grote fabrikanten aanzienlijk verschillen naar gelang van de beschouwde landen. In onderstaande tabel 8 wordt een overzicht gegeven wat Michelin betreft:

Tabel 8: Marktaandelen van Michelin op de vervangingsmarkt van banden voor vrachtwagens in West-Europa (in %)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: Michelin(14).

(133) Dergelijke nationale verschillen gaan slecht samen met de hypothese dat er sprake is van een Europese markt die door een homogene mededinging wordt gekenmerkt. Dergelijke verschillen kunnen zeker het gevolg zijn van het feit dat vestigingen van min of meer recente datum zijn en/of van nationale tradities die het gedrag van de consument nog beïnvloeden. Indien het bestaan ervan werd bevestigd, zou de hypothese volgens welke op de vervangingsmarkt van banden voor vrachtwagens in de Gemeenschap nog steeds nationale scheidingslijnen bestaan, hierdoor worden versterkt.

Aanzienlijke prijsverschillen

(134) De aanzienlijke verschillen waardoor de bandenprijs gedurende de hele referentieperiode werd gekenmerkt naar gelang van het land waar deze werden verkocht, bevestigen de hypothese dat de relevante geografische markt een nationaal karakter heeft. Michelin heeft een reeks tabellen verstrekt, die een duidelijk beeld geven van de significante prijsverschillen binnen de Gemeenschap. In onderstaande tabel wordt de prijs van een van de meest verkochte banden met een van de meest courante bandmaten (Michelin 315/80 R 22.5 XZA) in zes lidstaten vergeleken:

Tabel 9

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(In FRF, tegen de wisselkoers van de betrokken datum)

Bron: Michelin.

(135) Op grond van deze tabel kan worden vastgesteld dat de factureerbaremaprijzen in 1993, in vergelijking met de Franse markt, lager lagen [...] en [...], maar duidelijk hoger [...] en vooral [...]. Het is frappant dat het verschil, voor eenzelfde product, in het geval van [...] en [...] tot [...] kan bedragen. Sindsdien zijn deze verschillen wel minder groot geworden, maar zij blijven aanzienlijk. In vergelijking met de Franse markt blijven de prijzen volgens het factureerbarema in 1996 lager [...] en [...], terwijl zij hoger zijn gebleven [...] en [...]. Het verschil tussen de landen waar de banden tegen de hoogste en de laagste prijs werden verkocht, d.w.z. [...], bedraagt nog [...].

(136) Wanneer de prijzen van het factureerbarema na aftrek van de factuurkortingen als referentie worden genomen, wordt de volgende tabel verkregen, op grond waarvan kan worden vastgesteld dat aanzienlijke verschillen blijven bestaan:

Tabel 10

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(In FRF, tegen de wisselkoers van de betrokken datum)

Bron: Michelin.

(137) Ten slotte geeft een vergelijking van de door Michelin toegepaste nettoprijzen na aftrek van de maximumkortingen de volgende cijfers:

Tabel 11

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(In FRF, tegen de wisselkoers van de betrokken datum)

Bron: Michelin.

(138) Er wordt met name vanaf 1994 vastgesteld dat de prijs [...] geregeld en aanzienlijk hoger lag dan in de andere referentielanden. Bij wijze van voorbeeld kan worden vermeld dat banden in 1994 circa [...] goedkoper waren [...].

(139) Er blijken duidelijk aanzienlijke verschillen, ook al moeten deze cijfers met de nodige omzichtigheid worden geïnterpreteerd. Het is immers uiterst moeilijk nauwkeurige vergelijkingen te maken. Niet alleen kunnen wisselkoersschommelingen de interpretatie bemoeilijken, maar de prijzen van het factureerbarema stemmen vrijwel nooit overeen met de werkelijk betaalde prijs en de kortingen variëren naar gelang van de specifieke situatie van elke wederverkoper. In dit verband is het van het grootste belang dat erop wordt gewezen dat de kortingen "na factuur" verhoudingsgewijze veel aanzienlijker zijn in Frankrijk dan in landen zoals Nederland, Duitsland of Engeland. Het feit dat in bovenstaande cijfers de maximumkortingen na factuur in aanmerking zijn genomen, die wat Frankrijk betreft in ruime mate theoretisch zijn, aangezien weinig wederverkopers voor de totaliteit ervan in aanmerking kunnen komen, heeft dus duidelijk tot gevolg dat de Franse prijzen in vergelijking met de genoemde landen te laag worden geraamd.

(140) Hoewel al deze elementen duidelijke aanwijzingen zijn van het bestaan van een nationale vervangingsmarkt van nieuwe banden in Frankrijk, zijn door Michelin verscheidene bezwaren geformuleerd:

(141) In de eerste plaats zou het belang van de intracommunautaire bandenstromen een bewijs zijn van de communautaire dimensie van de markt:

Michelin voert in haar antwoord op de mededeling van bezwaren aan dat "meer dan [...] van het totale aantal op de Franse markt verkochte nieuwe vervangingsbanden voor vrachtwagens niet in Frankrijk is geproduceerd". Uit de door Michelin beschreven stromen blijkt echter een organisatie van de productie op Europees niveau, hetgeen geenszins het bestaan van nationale markten uitsluit. In casu zijn het immers de verkoopvoorwaarden die de omvang van de markt bepalen en de door Michelin beschreven stromen zijn stromen tussen fabrieken van banden fabrikanten, waaronder uiteraard voor een groot gedeelte Michelin zelf, en bijgevolg stromen buiten de markt. De parallelle importstromen van hun kant zijn daarentegen veel beperkter.

(142) In de tweede plaats zouden wegvervoerondernemingen hun banden ook zeer gemakkelijk in het buitenland kunnen kopen:

Volgens Michelin zouden de eindgebruikers, d.w.z. de wegvervoerondernemingen, ondanks het nationale karakter van de relatie fabrikant-distributeur, zich gemakkelijk aan deze compartimentering kunnen onttrekken door banden rechtstreeks te kopen bij gespecialiseerde handelaren in de landen waar de prijzen het laagst zijn. Dit scenario komt echter absoluut niet overeen met de werkelijkheid. Gezien de logistieke problemen die een dergelijke strategie zou doen ontstaan enerzijds en de druk die op de transporteurs wordt uitgeoefend wat de snelheid van het vervoer betreft anderzijds, lijkt het uitgesloten dat deze in staat zouden zijn zich in het buitenland te bevoorraden, temeer omdat het beheer van de banden van een wagenpark technische kennis en een strikte controle vereist, die door dergelijke praktijken onmogelijk zouden worden gemaakt.

(143) Er zij immers op gewezen dat het beheer van banden, op het niveau van een wegvervoerder, en a fortiori wanneer het om een echt vrachtwagenpark gaat, zeer technisch van aard is: evaluatie van de bandslijtage en van het ogenblik waarop deze moeten worden vervangen, toepassing van het systeem van bandrotatie om de banden gelijk te laten afslijten en deze langer te kunnen gebruiken, enz. De aankoop van banden is voor beroepsvervoerders moeilijk los te koppelen van de dienst die bij die gelegenheid door de wederverkoper wordt verleend. Aangezien de banden voorts op bepaalde tijdstippen moeten worden onderhouden, is onduidelijk hoe een transporteur ernstig zou kunnen overwegen zich in het buitenland te bevoorraden en de aldus gekochte banden op te slaan.

(144) Verscheidene factoren pleiten immers tegen de door Michelin geformuleerde hypothese:

i) De technische controle: uit talrijke elementen van het dossier blijkt dat de voortdurende technische controle van de banden van fundamenteel belang is [...]. Hoewel het juist is dat circa 20-25 % van de trajecten in Europa leeg wordt afgelegd, is het (gelet op de noodzaak de banden geregeld aan een technische controle te onderwerpen en deze op te slaan) onrealistisch ervan uit te gaan dat de transporteurs zich telkens in het buitenland bevoorraden.

ii) De taalproblemen: Aangezien transportondernemingen meestal zeer kleine bedrijven zijn (zie infra), zijn de taalbarrières die de intracommunautaire handel kunnen belemmeren niet onbelangrijk, temeer omdat een handel in banden een nevenactiviteit naast het wegvervoer zou zijn en bijgevolg niet specifiek zou worden gefinancierd (bijvoorbeeld: opleiding in vreemde talen en in het handeldrijven in die talen).

iii) Het gericht handelsbeleid: het toenemende aantal contracten tegen vaste kilometervergoeding is eveneens in tegenspraak met deze hypothese.

iv) De structuur van het wegvervoer: deze lijkt er in Frankrijk op te wijzen dat in ieder geval slechts een uiterst beperkt gedeelte van de transporteurs zich een dergelijke demarche zou kunnen veroorloven.

(145) Volgens het verslag van het onderzoekcomité over het vrachtvervoer over de weg binnen de interne markt (1994) telde in 1990 81,6 % van de 37037 ondernemingen voor goederenvervoer over de weg in Frankrijk één à vijf voertuigen; 5,6 % zes à tien voertuigen en slechts 12,8 % elf of meer voertuigen. Het aandeel van de kleine ondernemingen is in vergelijking met 1985 toegenomen.

(146) Volgens genoemd verslag zijn vrachtvervoerders overwegend in lokale markten werkzaam. Zelfs in de landen waar de vervoersafstanden het grootst zijn (Italië), wordt 50 % van de vracht vervoerd over afstanden van minder dan 50 km.

(147) Voorts heeft een onderzoek van de Commissie bevestigd dat de meeste grote bandenfabrikanten een beleid met een specifieke dienstverlening en prijzen voeren, dat meer bepaald is gericht op ondernemingen met een groot aantal voertuigen. Deze fabrikanten wijzen erop dat dit beleid (en derhalve de daarmee samenhangende diensten) tot Frankrijk beperkt is. Zelfs indien bepaalde vervoersondernemingen ertoe geneigd zouden zijn hun aankopen in het buitenland te doen, zou dit gericht marketingbeleid [...], hun dat beletten. Het is trouwens niet uitgesloten deze markt, gelet op de hem eigen prijs- en distributiekenmerken, mogelijk als een relevante markt te beschouwen. Aangezien deze overweging evenwel geen gunstige of ongunstige gevolgen heeft voor Michelin, is het voor deze beschikking niet nodig er dieper op in te gaan.

(148) In de derde plaats verklaart Michelin dat het wereldwijde karakter van de bandenmarkt de voorbije jaren, die werden gekenmerkt door massale invoer van uit Azië en Oost-Europa afkomstige banden, is bevestigd.

(149) Dit argument moet om twee belangrijke redenen worden verworpen.

(150) In de eerste plaats heeft de invoer waarop Michelin zich beroept vrijwel uitsluitend betrekking op de zogenaamde banden "van de derde lijn"(15), die slechts in zeer beperkte mate concurreren met de belangrijkste producten in het assortiment van Michelin. In de tweede plaats betreffen deze producten aanzienlijk minder dan 20 % van de in Europa verkochte vervangingsbanden. Uit de bij Eurostat verkregen gegevens blijkt dat de invoer "buiten EU" in 1996 slechts 6,2 % vertegenwoordigde van de verkopen van nieuwe banden voor vrachtwagens op de Franse markt (die met name als volgt waren opgesplitst: LMOE: 2 %; Zuidoost-Azië, waarvan Japan: 3,3 %).

Tabel 12: Handelsstromen in nieuwe banden voor vrachtwagens in 1996

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: Eurostat.

(151) In de tweede plaats zij erop gewezen dat de Franse markt (in vergelijking met een communautair gemiddelde van 16,5 % en een marktpenetratie van 91,4 % in een lidstaat zoals Nederland) veruit de markt is waarop banden "van de derde lijn" het minst zijn doorgedrongen, hetgeen het bijzonder gesloten karakter van de Franse markt nog versterkt.

(152) Er kan bijgevolg worden geconcludeerd dat geen van de argumenten die door Michelin ter ondersteuning van haar stelling zijn aangevoerd, doorslaggevend is. In de specifieke context van deze zaak is het bijgevolg nog steeds gerechtvaardigd wat de vervangingsmarkt voor banden voor vrachtwagens betreft, de Franse nationale markt als de relevante geografische markt te definiëren.

De markt van vernieuwde banden

(153) De markt van vernieuwde banden is duidelijk een nationale markt, met name wat Frankrijk betreft.

(154) In de eerste plaats bevestigen de meeste fabrikanten die bij verzoeken om inlichtingen door de Commissie zijn geraadpleegd dat de markt van vernieuwde banden een nationale markt is. Michelin bevestigt in haar antwoord aan de Commissie zelf dat de markt van vernieuwde banden een nationale markt is, aangezien het om een dienstverleningsmarkt, en bijgevolg om een markt in de directe omgeving, gaat. Aangezien de markt van vernieuwde banden een dienstverleningsmarkt is en diensten per definitie niet kunnen worden opgeslagen, betreft het derhalve een markt in de directe omgeving met bijgevolg hoogstens een nationale dimensie. Zelfs in geval van warme loopvlakvernieuwing, waarvoor de bandenvernieuwingsbedrijven ongetwijfeld slechts in enkele landen over installaties beschikken, worden de afgesleten banden, zoals Michelin aangeeft, op nationaal niveau beheerd.

(155) Deze vaststelling wordt, zo nodig, nog door andere factoren bevestigd.

a) De aanbodstructuur wordt binnen de Gemeenschap door verscheidenheid gekenmerkt

(156) De situatie in de Gemeenschap wordt gekenmerkt door zeer belangrijke verschillen, die blijken uit de zeer uiteenlopende marktaandelen van de fabrikanten. De Franse markt onderscheidt zich in het bijzonder door de zeer duidelijk dominerende aanwezigheid van Michelin, die bijvoorbeeld in 1995 bijna [...] van de markt beheerste, terwijl Bandag, haar belangrijkste concurrent, minder dan [...] van die markt beheerste. In de andere landen van West-Europa liggen de concurrentieverhoudingen echter anders en zijn deze soms in het nadeel van Michelin, zoals uit de onderstaande tabel blijkt:

Tabel 13: Marktaandelen van de twee belangrijkste marktdeelnemers op de bandenvernieuwingsmarkt in West-Europa in 1995 (in %)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: Michelin.

b) De verschillen die de structuur van de vraag binnen de Gemeenschap beïnvloeden, dragen in sterke mate bij tot de individualisering van de Franse markt

(157) De structuur van de vraag op de bandenvernieuwingsmarkten binnen de Gemeenschap wordt immers door uitgesproken verschillen gekenmerkt. Het feit dat in Frankrijk voornamelijk een beroep wordt gedaan op warme loopvlakvernieuwing en "nominatieve" loopvlakvernieuwing, draagt in dit opzicht bij tot de sterke individualisering van de Franse markt. Warme loopvlakvernieuwing impliceert immers het gebruik van industriële vernieuwingsinstallaties, beperkingen in verband met het vervoer van de karkassen, lange behandelingstijden en vooral een uitgebrei