BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 16 december 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/33.863 - Asahi/Saint Gobain) (Slechts de teksten in de Engelse en de Franse taal zijn authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (94/896/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op de artikelen 2, 4, 6 en 8,

Gezien de op 3 januari 1991 overeenkomstig artikel 4 van Verordening nr. 17 gedane aanmelding door Saint Gobain Vitrage International, Courbevoie, Frankrijk, en Asahi Glass Company Ltd, Tokio, Japan, betreffende de op 30 maart 1990 gesloten en op 7 december 1992 gewijzigde overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming, alsmede voor de licentie- en technische-bijstandovereenkomst en de licentieovereenkomsten,

Gezien de bekendmaking van het essentiële gedeelte van de aangemelde overeenkomsten (2) overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17.

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN A. De procedure (1) Bij schrijven van 3 januari 1991 hebben Saint Gobain (SG) en Asahi (AG) een aantal tussen hen gesloten overeenkomsten tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming voor gezamenlijk onderzoek en ontwikkeling van tweelagenprodukten, tweelagentechnologie en kunststoflagen voor tweelagenprodukten, het bouwen van proeffabrieken en het gezamenlijk produceren van deze kunststoflagen aangemeld.

In de overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke dochteronderneming is bepaald dat de tweelagentechnologie waarvan SG en AG eigenaar zijn, exclusief aan deze dochteronderneming wordt overgedragen, hetgeen voorwerp is van een afzonderlijke licentie- en technische-bijstandovereenkomst, en dat deze dochteronderneming wereldwijd de licentiegever voor deze technologie zal zijn.

B. Partijen (2) SG is onderdeel van het op uiteenlopende gebieden actieve Franse concern Saint Gobain, dat zeven divisies heeft, waaronder vlakglas, keramiek voor industrieel gebruik en isolatie en bouwmaterialen. De omzet van het Saint Gobain-concern bedroeg in 1990 69 miljard Ffr., waarvan 12,724 miljard Ffr. in de divisie vlakglas.

AG behoort tot de Japanse Asahi Glass Group, die meer dan 29 dochterondernemingen en filialen buiten Japan heeft, waaronder Glaverbel, Maasglas en Splintex in Europa. Deze onderneming is een belangrijke internationale leverancier van glasprodukten, chemicaliën en keramiek. De wereldomzet bedroeg in 1990 8 177 miljoen US-dollar en de verkoop van glas en aanverwante produkten in 1989 ongeveer 3 298 miljoen US-dollar.

C. Het produkt (3) Onderwerp van de overeenkomsten is onderzoek en ontwikkeling (O & O) op een betrekkelijk nieuw gebied: tweelagentechnologie en daarvan afgeleide produkten.

Tweelagenprodukten worden gekenmerkt door een constructie van glas en kunststof die ontstaat door op een laag mineraal glas een of meer lagen kunststof aan te brengen, waarvan ten minste één laag mechanische energie absorbeert en ten minste één laag uit polyurethaan bestaat. Tweelagenprodukten zijn vooral bestemd voor veiligheidsglas ten behoeve van a) middelen voor vervoer over de weg (voor-, zij- en achterruiten) en b) de bouwnijverheid.

Kunststoflaag voor tweelagenprodukten betekent hier: iedere in tweelagenprodukten verwerkte laag kunststof.

Tweelagentechnologie wil hier zeggen: alle octrooien en know-how voor alle aspecten van ontwerp, produktie en gebruik van tweelagenprodukten, inclusief:

a) ontwerp, definitie, samenstelling en specificatie van tweelagenprodukten;

b) de daarmee verband houdende evaluatieprocedures;

c) ontwerp, definitie, samenstelling, specificatie en produktie van alle onderdelen van tweelagenprodukten, met uitzondering van de in de definitie van tweelagenprodukten genoemde laag mineraal glas, maar met inbegrip van de behandeling en aanpassing van de laag mineraal glas specifiek ten behoeve van ontwerp, definitie, samenstelling, specificatie of produktie van tweelagenprodukten;

d) de fabricatieprocessen voor tweelagenprodukten, waaronder het aanbrengen van lagen en de afwerking;

e) processen en technieken betreffende de toepassing en het gebruik van tweelagenprodukten.

(4) Het tweelagenprodukt van partijen is aanvankelijk vooral voor de automobielindustrie bestemd, voornamelijk als veiligheidsglas voor voorruiten en mogelijk ook voor zij- en achterruiten. De potentiële afnemers van het nieuwe produkt zijn derhalve de autofabrikanten.

Momenteel wordt als veiligheidsglas in auto's overwegend gehard en/of gelaagd glas gebruikt, waarbij gelaagd glas vaker voor de voorruit en gehard glas vaker voor de zij- en achterruiten wordt gebruikt. De belangrijkste overwegingen van de autofabrikanten bij de keuze van een veiligheidsglasprodukt zijn (niet noodzakelijk in deze volgorde) ontwerp-flexibiliteit, gewichtsbesparing, prijs en veiligheid. Als voordelen van een op urethaan gebaseerd tweelagenprodukt ten opzichte van conventioneel gehard glas voor de vervaardiging van voorruiten worden beschouwd:

- betere bescherming (stootbestendiger);

- sterker oppervlak (meer vlekafstotend en krasbestendiger);

- geringere optische vertekening;

- gewichtsbesparing (tot 2,5 kilo per vierkante meter voor tweelagenvoorruiten);

- ontwerp-flexibiliteit.

D. De markt (5) Voorafgaande voorwaarde voor de ontwikkeling van een nieuwe technologie is de keuze van een bepaald O & O-traject, dat van de beschikbare kennis en de inschatting van de kans op succes van de verschillende theoretisch mogelijke produktielijnen afhangt.

De O & O is er vooral op gericht de geschiktste kunststoflaag te vinden. De lijn die SG en AG besloten te gebruiken, wordt in de overeenkomst tot oprichting van de gemeenschappelijke dochteronderneming gedefinieerd en wordt gekenmerkt door gebruik van een bepaald type polyurethaanlaag.

Aangenomen wordt dat chemische fabrikanten als Du Pont en Monsanto aan de ontwikkeling van kunststoflagen voor tweelagenprodukten zullen gaan werken. Verder schijnen fabrikanten van originele onderdelen voor auto's en glasfabrikanten reeds met de ontwikkeling van tweelagenvoorruiten bezig te zijn.

De ontwikkeling van kunststofruiten (dus zonder glas) is momenteel gaande; deze hebben voordelen die met de voordelen van tweelagentechnologie vergelijkbaar zijn.

(6) Gelaagd glas wordt in de autoindustrie en de bouwnijverheid gebruikt als veiligheidsglas. Beide partijen hebben belangrijke activiteiten op de verscheidene markten van veiligheidsglas. Aangezien tweelagenprodukten voornamelijk gericht zijn op de markt van veiligheidsglas voor auto's, waar de mededingingsomstandigheden sterk verschillen van die van de markt van glas voor de bouwnijverheid, wordt eerstgenoemde markt in het kader van dit onderzoek beschouwd als de relevante markt.

De belangrijkste producenten van veiligheidsglas voor auto's in Europa zijn, in deze volgorde, SG, Pilkington en Glaverbel. De belangrijkste producenten in de wereld zijn AG, SG, Pilkington, Ford Glass, Società Italiana Vetro (SIV), PPG en Nippon Sheet Glass.

""" ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] > ID="3">(Pilkington gp.) (3) [. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="2">[. . .] > ID="3">[. . .] "> ID="2">1992 "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="1">[. . .] > ID="2">[. . .] "> ID="2">[. . .] "> ID="2">[. . .] ""Bron: [. . .] Vierkante haken duiden aan dat gegevens zijn weggelaten overeenkomstig artikel 21, lid 7, van Verordening nr. 17 betreffende het zakengeheim.>

(7) De ontwikkeling van de markt van veiligheidsglas is nauw verbonden met die van de produktie van auto's en de hoeveelheid daarbij benodigd glas (die in de loop der tijd kan veranderen met het ontwerp van auto's).

In 1990 werden in Europa 13 miljoen auto's vervaardigd. Indien in elke auto gemiddeld vier vierkante meter veiligheidsglas is verwerkt, is de omvang van de potentiële markt ongeveer 52 miljoen vierkante meter. Uitgaande van gemiddelde kosten van 80 US-dollar aan veiligheidsglas per auto, vertegenwoordigt deze markt een waarde van ongeveer 1 040 miljoen US-dollar.

Het is niet eenvoudig uitspraken te doen over de toekomstige ontwikkeling van de markt, noch over de vraag of tweelagenglas het traditionele veiligheidsglas zal gaan vervangen. In de nabije toekomst zal het waarschijnlijk naast traditioneel glas worden aangeboden, en dan alleen voor nieuwe automodellen. Het uiteindelijke produkt kan in de hele Gemeenschap en zelfs over de hele wereld worden verkocht.

Gelet op de vraagzijde van de markt van veiligheidsglas, die bestaat uit fabrikanten van personen- en vrachtauto's, bussen, alsook treinrijtuigen, strekt de geografische referentiemarkt zich ten minste tot de hele Gemeenschap uit. Autofabrikanten kopen vaak glas van leveranciers in andere Lid-Staten, en de hogere toegevoegde waarde van dit glas betekent dat vervoerkosten een relatief gering percentage van de produktiekosten uitmaken.

E. De aangemelde overeenkomsten (8) SG en AG zijn overeengekomen om samen te werken bij de verdere ontwikkeling van tweelagenprodukten en -technologie voor commercieel gebruik en om de produktie, marketing en distributie van deze produkten te bevorderen. Te dien einde zijn partijen overeengekomen hun reeds bestaande en toekomstige O & O-resultaten op het gebied van tweelagentechnologie te delen en een gemeenschappelijke dochteronderneming op te richten. Partijen hebben alle tweelagentechnieken waarover zij beschikken in exclusieve licentie aan deze dochteronderneming gegeven. Deze onderneming zal eigenaar of exclusieve licentiehouder zijn van alle tweelagentechnieken die AG of SG of door deze ondernemingen gecontroleerde bedrijven in het kader van het O & O-programma verwerven of gezamenlijk ontwikkelen. Indien SG of AG of door deze ondernemingen gecontroleerde bedrijven buiten dit programma om tweelagentechnieken ontwikkelen of verwerven, blijven de rechten op deze technieken het eigendom van elke afzonderlijke partner of dochteronderneming, maar wordt hiervoor een exclusieve licentie verleend aan de gemeenschappelijke onderneming, voor zover deze technieken toepassingen hebben op het gebied van het ontwerp, de produktie, de vervaardiging of het gebruik van tweelagenprodukten. Nieuwe tweelagentechnieken die na dit programma door SG of AG ontwikkeld worden, worden in exclusieve licentie gegeven aan de gemeenschappelijke onderneming, met uitzondering echter van belangrijke vernieuwingen. De gemeenschappelijke onderneming is de wereldwijde licentiegever van deze technieken voor zowel AG/SG als geïnteresseerde derden.

a) De overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming (9) Met deze overeenkomst wordt een gemeenschappelijke dochteronderneming naar Nederlands recht opgericht, die gezamenlijk door SG en AG wordt bestuurd en waarin zij volledige zeggenschap hebben. In de overeenkomst worden als doelstellingen van de dochteronderneming genoemd:

- de bevordering van de samenwerking tussen SG en AG bij de ontwikkeling van tweelagenprodukten en -technologie;

- de overname van alle uitsluitende licenties op het gebied van tweelagentechnologie die SG en AG in eigendom of gebruik hebben, en beheer van alle rechten op door partijen ontwikkelde of verworven tweelagentechnologie;

- het optreden als uitsluitende wereldwijde licentiegever en overdrager van tweelagentechnologie aan iedereen, met inbegrip van SG en AG.

De dochteronderneming zal zelf geen O & O verrichten en evenmin tweelagenprodukten ontwikkelen of verkopen, maar belast zijn met de cooerdinatie van ontwikkeling en onderzoek tussen partijen. Het gezamenlijk O & O omvat de bouw en exploitatie van proeffabrieken die dienen om de techniek van de produktie en vervaardiging van de kunststoflagen voor tweelagenprodukten verder te ontwikkelen.

(10) De samenwerking zal twee stadia omvatten, te weten i) gemeenschappelijk O & O en ii) gemeenschappelijke industriële exploitatie van de resultaten daarvan.

Het eerste stadium wordt gevormd door een gezamenlijk O & O-programma en de door de gemeenschappelijke onderneming uit te voeren bouw van twee proeffabrieken voor de produktie van de dubbele kunststoflaag. De eerste is bestemd voor O & O, alsmede de voorbereiding van de marktintroductie, en zal in Japan worden gevestigd. De tweede zal hoogstwaarschijnlijk in Europa worden gebouwd, wanneer voldoende aannemelijk is dat voor het produkt een markt van voldoende omvang bestaat. De definitieve vestigingsplaats zal op basis van de ontwikkeling van de markt worden gekozen.

Het tweede stadium gaat in op het moment dat met de commerciële vervaardiging van tweelagenprodukten op de gemeenschappelijke markt wordt begonnen. Normaal gesproken valt dit samen met het tijdstip van ingebruikname van de tweede proeffabriek.

(11) In de overeenkomst is bepaald dat niets de onderlinge concurrentie tussen SG en AG bij de vervaardiging, marketing of verkoop van tweelagenprodukten in de weg staat. Partijen mogen echter geen andere fabriek voor de produktie van de dubbele kunststoflaag bouwen voordat de eerste en tweede proeffabriek gereed zijn, en hun bestaande capaciteit niet uitbreiden zonder voorafgaande toestemming van de andere aandeelhouder.

(12) Partijen hebben hun overeenkomst op 7 december 1992 zo gewijzigd, dat deze eindigt na een periode van vijf jaar die ingaat op het tijdstip waarop de tweede proeffabriek van de gemeenschappelijke onderneming met commerciële produktie begint, doch ten laatste op 7 december 2005, en dat de gemeenschappelijke onderneming op dat moment zal worden ontbonden. Bij de ontbinding van deze onderneming nemen partijen alle nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat zij elk toegang hebben tot de technologie die eigendom is van de gemeenschappelijke onderneming en bepalen zij onafhankelijk hoe de daarmee verbonden intellectuele eigendomsrechten of "know-how" in de toekomst zullen worden geëxploiteerd.

b) Aanvullende overeenkomsten (13) Licentie- en technische-bijstandovereenkomst

Op grond van deze overeenkomst verlenen SG en AG (licentiegevers) aan de gemeenschappelijke dochteronderneming (licentienemer) een uitsluitend, niet-overdraagbaar recht van gebruik en onderlicentieverlening van alle in licentie gegeven octrooien en "know-how" ( "de in licentie gegeven technologie") voor alle toepassingen op het gebied van ontwerp, produktie, vervaardiging of aanwending van tweelagenprodukten. De licentiegevers mogen de in licentie gegeven technologie slechts krachtens een tussen de dochteronderneming en elk van hen gesloten licentieovereenkomst voor deze toepassingen aanwenden. De licentiegevers behouden echter het recht om deze technologie voor alle andere toepassingen te gebruiken.

(14) Licentieovereenkomsten

De licentieovereenkomsten worden gesloten tussen de gemeenschappelijke dochteronderneming (als licentiegever) enerzijds en SG/AG of derden (als licentiehouders) anderzijds. De licentiegever verleent de licentiehouder een niet-uitsluitend, niet-overdraagbaar recht om tweelagenprodukten te ontwerpen, te vervaardigen, te gebruiken en te verkopen en de in licentie gegeven technologie toe te passen. De licentiehouder mag deze technologie niet voor andere toepassingen dan tweelagenprodukten gebruiken.

De aanmelding van 3 januari 1991 ging slechts vergezeld van een voorbeeld van de tussen de dochteronderneming en SG of AG gesloten licentieovereenkomsten.

II. JURIDISCHE BEOORDELING

Artikel 85, lid 1 In artikel 85, lid 1, van het Verdrag worden als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt verboden alle overeenkomsten en onderling afgestemde gedragingen tussen ondernemingen welke de handel tussen de Lid-Staten kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.

Overeenkomsten tussen ondernemingen die niet voldoen aan de voorwaarden met betrekking tot het marktaandeel van Verordening (EEG) nr. 418/85 van de Commissie van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten (4) kunnen in bepaalde gevallen in aanmerking komen voor een individuele ontheffing. Hierbij wordt met name rekening gehouden met de mededingingsvoorwaarden op de relevante produktmarkt en met de bijzondere kenmerken van de vervaardiging van technisch geavanceerde produkten.

A. Overeenkomst tussen ondernemingen (15) SG en AG zijn ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1, en de overeenkomst tot oprichting van de gemeenschappelijke onderneming, de licentie- en technische-bijstandovereenkomst en de licentieovereenkomsten zijn overeenkomsten in de zin van dat artikel.

B. Beperkingen van de mededinging (16) Beide partijen hebben een sterke positie in de glassector in het algemeen en in de markt van veiligheidsglas voor auto's in het bijzonder. Beide concurreren op deze markt in de Gemeenschap en in de gehele wereld.

Wat de produkten betreft waarop het O & O betrekking heeft, stellen partijen geen concurrenten te zijn omdat i) SG haar onderzoeksinspanningen tot op heden grotendeels in Europa concentreerde terwijl AG zich tot de Japanse markt beperkte, en ii) geen van beide de markt onafhankelijk van de ander kon betreden, hetgeen vooral voor AG geldt vanwege de octrooien die SG voor Europa bezit.

De Commissie deelt deze mening niet. Ten eerste zijn partijen grote concurrenten op de relevante markt van veiligheidsglas voor auto's waarop hun O & O voornamelijk is gericht. Ten tweede is de Commissie wat de aangemelde samenwerking op het gebied van O & O betreft, van mening dat partijen deze projecten ook afzonderlijk zouden kunnen verwezenlijken. AG en SG hebben ieder een eigen proeffaciliteit voor de produktie van kunststoflagen en een experimentele produktielijn voor tweelagenprodukten. Hoewel nog wezenlijk O & O nodig is om verkoop van tweelagenprodukten commercieel mogelijk te maken, hebben zowel AG als SG hun respectieve potentiële afnemers reeds monsters voor voorlopige technische evaluatie gegeven.

Het tweelagenprodukt, vooral dat voor de sector veiligheidsglas voor auto's, is geen homogeen produkt. Kunststof kan op veel manieren op het glas worden aangebracht en het produktieproces van laag en glas kan enorm variëren. De kunststoflaag kan veel verschillende vormen aannemen en een polyurethaanlaag is daarbij slechts één techniek. Gegeven de onderzoek- en ontwikkelingsmiddelen van zowel AG als SG is de Commissie van mening dat elke partij zelf een eigen procédé of kunststoflaag zou hebben kunnen ontwikkelen.

(17) In wezen blijven partijen gescheiden werken aan O & O van de bewuste produkten. Gezamenlijk O & O wordt echter in het kader van een door de dochteronderneming gecooerdineerd programma met jaarlijkse doelstellingen en specifieke taken uitgevoerd. Hierdoor kan iedere partner van de door de ander geboekte vooruitgang op de hoogte blijven en kunnen besluiten over O & O gemeenschappelijk worden genomen. Geen der partijen kan voorafgaand aan de bouw van de tweede proeffabriek van de gemeenschappelijke onderneming een eigen fabriek bouwen of de bestaande capaciteit voor tweelagenprodukten uitbreiden.

(18) De samenwerking tussen partijen is gericht op O & O tot het stadium van industriële toepassing en op exploitatie van de resultaten.

De eerste proeffabriek is bedoeld voor O & O, en wanneer voldoende aannemelijk is dat er een markt van aanzienlijke omvang bestaat, zal de tweede fabriek worden gebouwd, naar alle waarschijnlijkheid in Europa.

(19) De samenwerking tussen partijen omvat ook bepalingen inzake industriële eigendomsrechten en vertrouwelijke technische kennis. Op grond van de licentie- en technische-bijstandovereenkomst hebben SG en AG op het tijdstip van de sluiting hiervan alle tweelagentechnologie voor het ontwerp, de produktie, de vervaardiging of het gebruik van tweelagenprodukten waarover zij beschikken op exclusieve basis aan de gemeenschappelijke onderneming in licentie gegeven.

Alle rechten op de door AG en SG gedurende de gezamenlijke onderzoek- en ontwikkelingsperiode in of buiten het kader van het O & O-programma ontwikkelde of verworven technologie is eigendom van de dochteronderneming, voor zover deze technologie toepassingen heeft in het ontwerp, de produktie, de vervaardiging en het gebruik van tweelagenprodukten, waarbij partijen elkaar van gemaakte vorderingen op de hoogte houden.

AG en SG behouden elk de rechten die zij na de O & O-periode verkrijgen en verlenen de dochteronderneming hiervoor een exclusieve licentie. Partijen zullen derhalve in staat zijn om hun kennis en deskundigheid met betrekking tot de verbetering van tweelagentechnologie voor de duur van de overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke onderneming te combineren. Hoewel de intellectuele eigendomsrechten op de ontwikkeling eigendom zijn van elke deelnemer, kan de eigenaar hiervan niet vrijelijk gebruik maken, omdat de gemeenschappelijke onderneming de wereldwijde licentiegever van deze technologie is, ten opzichte van zowel AG/SG als derden, en niet allen gedurende de O & O-periode, maar ook gedurende het door de overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke onderneming bestreken produktiestadium.

(20) Bij de ontbinding van de gemeenschappelijke onderneming nemen de partijen alle noodzakelijke maatregelen en verlenen zij elkaar met name wederzijdse licenties om ervoor te zorgen dat elke partij het recht heeft op het voortgezette en royalty-vrije gebruik van alle tweelagentechnieken die het eigendom zijn van de gemeenschappelijke onderneming, de andere partij of van beide partijen gezamenlijk, zulks echter met uitzondering van ingrijpende innovatie.

(21) Elk der partijen heeft voor ten minste tien jaar en uiterlijk tot 7 december 2005 afstand gedaan van de mogelijkheid van afzonderlijke initiatieven en derhalve van de mogelijkheid tot verwerving van een concurrentievoordeel op de andere partij, ook al zal het eindprodukt (tweelagen-veiligheidsglas) individueel door elke partij vrij en concurrerend, in welk land en welke hoeveelheid ook, worden vervaardigd, op de markt gebracht en verkocht. Indien de O & O succesvol is, zal het nieuwe tweelagenprodukt belangrijke commerciële gevolgen hebben.

(22) In de overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke onderneming is bepaald dat de O & O gezamenlijk wordt verricht en de resultaten daarvan gezamenlijk worden geëxploiteerd, en dat partijen gezamenlijk bepalen hoe het ontwikkelde produkt zal worden vervaardigd en hoe de daarmee verbonden intellectuele eigendomsrechten in "know-how" zullen worden geëxploiteerd. Gelet op de sterke positie van partijen op de relevante markt, zal de overeenkomst tot gevolg hebben dat de mededinging wordt beperkt in de zin van artikel 85, lid 1.

C. Gevolgen voor de handel tussen de Lid-Staten (23) Twee grote en belangrijke ondernemingen, die beide zowel in de Gemeenschap als wereldwijd actief zijn, doen samen aan O & O. Het eindprodukt wordt alleen vervaardigd, op de markt gebracht en verkocht als resultaat van de succesvolle samenwerking bij O & O en bij de produktie van de kunststoflagen, en kan door beide partijen in de Gemeenschap en in de hele wereld worden verkocht. Ook is het produkt bestemd voor een eindgebruiker die Europees en wereldwijd een groot economisch gewicht heeft. Mochten de consumenten uiteindelijk de voorkeur aan tweelagenprodukten geven, dan kan de handel in veiligheidsglas aanzienlijk in het voordeel van de twee deelnemers aan de samenwerking verschuiven. Het eindprodukt zal daarom het voorwerp zijn van handel tussen de Lid-Staten (en ook elders).

Derhalve is het aannemelijk dat de hierboven in de overwegingen 16 tot en met 22 behandelde beperkingen de handel tussen de Lid-Staten aanzienlijk kunnen beïnvloeden.

Artikel 85, lid 3 Volgens artikel 85, lid 3, kunnen de bepalingen van artikel 85, lid 1, buiten toepassing worden verklaard voor overeenkomsten tussen ondernemingen die bijdragen tot verbetering van de produktie of van de verdeling der produkten of tot bevordering van de technische of economische vooruitgang, mits een billijk aandeel en de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt, en zonder nochtans aan de betrokken ondernemingen:

a) beperkingen op te leggen welke voor het bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn;

b) de mogelijkheid te geven, voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen.

A. Verbetering van produktie en bevordering van technische vooruitgang (24) In de autoglasindustrie bestaat vraag naar veiligheidsglasprodukten met een flexibeler vorm en minder gewicht dan de bestaande meerlagenprodukten. Meerlagenprodukten zijn reeds op de markt gebracht omdat zij veiliger zijn dan gelaagd glas. Om verschillende redenen, waaronder de minder flexibele vorm, de hogere prijs en het grotere gewicht, zijn zij echter op grote schaal door de markt verworpen als substituut voor gelaagd glas.

Zoals in overweging 4 gesteld, heeft het op polyurethaan gebaseerd tweelagenprodukt bij de vervaardiging van voorruiten aanzienlijke voordelen ten opzichte van conventioneel gelaagd glas. Het kan eventueel de optische kwaliteit verbeteren, het gewicht verminderen, meer mogelijkheden ten behoeve van ingewikkelde ontwerpen bieden en mogelijkerwijs voor andere bijkomende doeleinden worden aangepast (bij voorbeeld het tegengaan van condens). Dit produkt kan het ontwerp, de veiligheid en de prijs van auto's en andere motorvoertuigen aanzienlijk beïnvloeden.

(25) AG is een belangrijke producent op de Japanse markten van veiligheidsglas voor auto's en van chemicaliën. Alle ontwikkelingsactiviteiten van AG met betrekking tot tweelagentechnologie en -produkten voorafgaand aan de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming zijn verricht in Japan. Asahi bezit tien jaar ervaring met de betrokken kunststoflaag van het urethaantype en had reeds vóór de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming een proeffabriek op testschaal met een continu produktieproces in gebruik. De inbreng van AG in de gemeenschappelijke onderneming bestaat dus voornamelijk uit haar technische capaciteiten op het gebied van de ontwikkeling van het urethaantype kunststoflaag, met inbegrip van de samenstelling en het continue produktieproces.

Verwacht wordt derhalve dat de samenwerking bij de ontwikkeling van op urethaan gebaseerde tweelagenprodukten tot verbetering van de produktie en bevordering van de technische vooruitgang zal bijdragen.

B. Het aandeel van de gebruikers in de voordelen van de overeenkomsten (26) De voordelen voor de auto-industrie in termen van technische factoren en kostenefficiëntie zijn reeds onder overweging 4 uiteengezet.

Er is reeds onderzoek verricht naar het aanbrengen van een kunststoflaag op gelaagd veiligheidsglas teneinde de veiligheid van autoglas te verhogen. Doel van dit onderzoek was te voorkomen dat, wanneer een voorwerp van buitenaf op de voorruit botst, stukken daarvan in de auto worden geslingerd, en eigenschappen in te bouwen waardoor verwondingen worden voorkomen wanneer een passagier tegen de voorruit wordt geslingerd. De grotere schokbestendigheid van tweelagenglas zou letsel bij botsingen kunnen verminderen. Verhoogde optische kwaliteit draagt in het algemeen bij tot de veiligheid van de chauffeur, en minder gewicht kan kostenverlagend werken en het rendement van brandstof helpen verhogen.

De samenwerking tussen AG en SG zal de O & O-kosten voor tweelagenprodukten en daarmee de consumentenprijs verder verlagen. Daarnaast zal de introductie van deze produkten op de markt worden bespoedigd.

C. De onmisbaarheid van beperkingen (27) Zowel AG als SG hebben, vóór het sluiten van de overeenkomst, sinds de jaren zeventig fors geïnvesteerd in hun onderscheiden ontwikkelingsinspanningen op het gebied van de veiligheid van voorruiten, waarbij glas en kunststof werden gecombineerd. AG beschikt over de voor de ontwikkeling van kunststoflagen nuttige technische "know-how" en ervaring op chemisch gebied. Aan de andere kant heeft SG technische "know-how" en ervaring aangaande de vervaardiging van tweelagenprodukten en uitgebreide kennis en ervaring op het vlak van evaluatie- en duurzaamheidstests voor deze produkten.

Partijen hebben een vergelijkbaar niveau van kennis bereikt; deze kennis is op het terrein van de tweelagentechnologie grotendeels complementair.

(28) Het nieuwe produkt is technisch geavanceerd en innovatief, en de ontwikkeling daarvan brengt voor partijen grote financiële risico's met zich mee, omdat de commerciële levensvatbaarheid nog niet zeker is. Er moet nog veel O & O worden verricht om commerciële verkoop van tweelagenprodukten mogelijk te maken. Gegeven de sterke positie van de afnemers (de autoindustrie) moeten behoorlijke inspanningen worden geleverd om de kosten te minimaliseren of, indien deze hoger blijken te zijn dan die voor conventionele voorruiten, om wezenlijke kwalitatieve en functionele voordelen te realiseren die de hogere prijs rechtvaardigen. Indien de betrokken inspanningen en risico's ten laste van elk der partijen afzonderlijk zouden komen, zouden de beoogde resultaten zeker niet zo snel, efficiënt en economisch rendabel tot stand komen als nu te verwachten valt. De samenwerking is onmisbaar omdat ze het mogelijk maakt het produkt sneller in de Gemeenschap te introduceren, wat bijdraagt tot voordelen voor de autoproducenten en tot de veiligheid van de voertuiggebruikers, zoals beschreven in de overwegingen 4 en 26.

(29) Het niet-mededingingsbeding, dat betrekking heeft op de produktie van de kunststoflaag en niet op het eindprodukt, en de aan de gemeenschappelijke onderneming verleende exclusieve licentie zijn inherent aan de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming en waarborgen dat geen der partijen met deze onderneming zal concurreren. De overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke onderneming bepaalt dat elke partij het recht behoudt om tweelagentechnieken voor andere toepassingen dan het ontwerp, de produktie, de vervaardiging of het gebruik van tweelagenprodukten te gebruiken of over te dragen, en dat licenties aan derden op niet-discriminerende wijze worden verleend. Bovendien bepaalt deze overeenkomst dat niets eraan in de weg staat dat SG en AG met elkaar concurreren op het punt van de vervaardiging, het op de markt brengen of de verkoop van tweelagenprodukten. In het bijzonder bevat de overeenkomst geen van de in artikel 6 van Verordening (EEG) nr. 418/85 genoemde beperkingen.

In het licht van het bovenstaande is de Commissie van mening dat de betrokken overeenkomst geen mededingingsbeperkingen bevat die niet onmisbaar zijn voor het realiseren van de nagestreefde doelstellingen.

De duur van de samenwerking (30) Eerder was in de overeenkomst betreffende de gemeenschappelijke onderneming bepaald dat de samenwerking dertig jaar zou duren en dat de gemeenschappelijke onderneming voor de duur van de octrooien de exclusieve licentiegever van tweelagentechnologie zou zijn. De Commissie is genegen een positief standpunt ten aanzien van O & O-gemeenschappelijke ondernemingen in te nemen, ook al voldoen deze niet aan de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 418/85, omdat de daaruit voortvloeiende algemene economische voordelen de nadelen voor de mededinging compenseren. De Commissie is evenwel niet bereid een dergelijke lange samenwerkingsperiode toe te staan aan ondernemingen met een positie op de betrokken markt als hier het geval is.

(31) De Commissie ziet geen reden om af te wijken van de in Verordening (EEG) nr. 418/85 voorgeschreven periode, en met name niet van de in artikel 3, lid 2, in samenhang met lid 1 van die verordening betreffende de gemeenschappelijke exploitatie van O & O-resultaten vastgestelde vrijstellingsperiode van vijf jaar, omdat zij hier een individuele vrijstelling onderzoekt en krachtens artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 verplicht is de duur van iedere vrijstelling te specifiëren. Partijen hebben hun overeenkomst zo gewijzigd, dat het tweede stadium zal eindigen vijf jaar nadat de tweede, naar alle waarschijnlijkheid in Europa te vestigen, proeffabriek van de gemeenschappelijke onderneming in gebruik wordt genomen. Ook is bepaald dat dit tweede stadium van vijf jaar ten laatste op 7 december 2005 zal eindigen, omdat met de bouw van de tweede fabriek wordt begonnen zodra het bestaan van een markt van behoorlijke omvang aannemelijk is, hetgeen nu nog niet precies bepaald kan worden. De gemeenschappelijke onderneming zal aan het einde van het tweede stadium worden ontbonden, waarna partijen alle nodige maatregelen nemen om elkaar in staat te stellen alle gemeenschappelijk ontwikkelde tweelagentechnologie te blijven gebruiken. Het staat elk dan vrij een eigen licentiebeleid voor tweelagentechnologie te voeren.

D. Geen uitschakeling van de mededinging (32) In de overeenkomst tot oprichting van de gemeenschappelijke onderneming is bepaald dat niets de onderlinge concurrentie tussen SG en AG bij de vervaardiging, het op de markt brengen of de verkoop van tweelagenprodukten in de weg staat. Het feit dat beide partijen het eindprodukt los van elkaar vervaardigen, op de markt brengen en verkopen, betekent dat eindgebruikers nog altijd zelf hun leverancier kunnen kiezen.

Verder heeft de Commissie zich ervan vergewist dat de markt voor tweelagentechnologie en -produkten niet uitsluitend aan de aanmeldende partijen zou toevallen, maar ook voor nieuwe deelnemers zou worden geopend. De Commissie heeft zich ervan overtuigd dat in de overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke dochteronderneming is bepaald dat licentieovereenkomsten met derden op niet-discriminatoire basis zullen worden gesloten, waardoor nieuwe partijen tot de markt kunnen toetreden. Deze bepaling weegt nog zwaarder doordat de afnemers zelf SG en AG zullen verzoeken om licenties aan andere potentiële leveranciers te verlenen, zoals in overweging 34 uiteengezet. Omdat tot op heden evenwel nog geen licentieovereenkomsten met derden zijn gesloten, vormen deze geen onderwerp van de onderhavige beschikking.

(33) Tweelagenprodukten, en vooral die voor de sector veiligheidsglas voor auto's, zijn geen homogeen produkt. Kunststof kan op veel manieren op het glas worden aangebracht en het produktieproces van laag en glas kan zeer sterk variëren. Evenzo kan de kunststoflaag veel verschillende vormen aannemen. Deze kunststoflaag wordt gedefinieerd als iedere laag kunststof die in tweelagenprodukten wordt gebruikt en de polyurethaanlaag is slechts één van dit soort technieken. Omdat produkten uit verschillende processen kunnen voortkomen en de laag veel vormen kan aannemen, wordt eveneens mededinging tussen producenten van voor dezelfde eindgebruikers bestemde tweelagenprodukten verwacht.

Met name wordt aangenomen dat een aantal andere, grote en machtige chemiebedrijven bezig zijn met O & O op met tweelagenprodukten verband houdende gebieden, en dat ook glasloze kunststofruiten worden ontwikkeld, met voordelen die te vergelijken zijn met die van de tweelagentechnologie.

De Commissie verwacht derhalve dat partijen met concurrentie van derden uit de sectoren glas en chemie te maken zullen krijgen.

(34) De markt van tweelagenprodukten voor auto's wordt gekenmerkt door de sterke onderhandelingspositie van de afnemers, en veel zal van de ontwikkelingen op de automarkt afhangen. De autofabrikanten, voor wie het produkt is bestemd, kunnen zeer wel de voorkeur eraan geven met het traditionele produkt verder te gaan in plaats van het risico te nemen van één leverancier afhankelijk te zijn. Geen enkele autofabrikant zal erin toestemmen een produkt van slechts één of twee leveranciers te betrekken en zal van de leverancier(s) eisen dat zij andere potentiële leveranciers licenties verlenen. Het is niet gemakkelijk de uiteindelijke ontwikkeling van de markt te voorspellen, en ook staat niet vast of conventioneel veiligheidsglas door tweelagenglas zal worden vervangen. De automarkt is voortdurend in beweging in termen van ontwerp-trends, consumentenvoorkeur, milieuoverwegingen en overheidsregelingen. Het meest waarschijnlijke is dat het nieuwe produkt in de nabije toekomst naast conventioneel glas zal worden aangeboden, en dan alleen voor nieuwe automodellen.

De Commissie is derhalve van mening dat de mededinging ten aanzien van de relevante produkten door de betrokken overeenkomst niet wordt uitgeschakeld.

Artikel 8

van Verordening nr. 17 Overeenkomstig artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 wordt een beschikking uit hoofde van artikel 85, lid 3, van het Verdrag voor een bepaalde termijn gegeven en kunnen daaraan voorwaarden en verplichtingen worden verbonden. Daarnaast heeft de Commissie op grond van artikel 8, lid 2, van die verordening de taak te verzekeren dat aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, blijvend wordt voldaan.

(35) De overeenkomsten, zoals aangemeld en gewijzigd op het punt van de duur en van de ontbinding van de gemeenschappelijke dochteronderneming, komen voor een vrijstelling in aanmerking. Deze vrijstelling is op grond van artikel 6, lid 1, van Verordening nr. 17 van toepassing vanaf 7 december 1992, de datum waarop beide bedrijven de overeenkomst tot oprichting van de gemeenschappelijke dochteronderneming hebben gewijzigd om aan de vereisten van artikel 85, lid 3, te voldoen.

(36) In de overeenkomst tot oprichting van de gemeenschappelijke dochteronderneming is bepaald dat licentieovereenkomsten met derden zullen worden gesloten. Omdat zulks tot op heden evenwel nog niet het geval is geweest, vallen dergelijke toekomstige overeenkomsten niet onder deze beschikking,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag is overeenkomstig artikel 85, lid 3, niet van toepassing op de op 30 maart 1990 tussen Saint-Gobain Vitrage International en Asahi Glass Company Ltd gesloten overeenkomst tot oprichting van een gemeenschappelijke onderneming, zoals gewijzigd op 7 december 1992, de daarin vervatte non-concurrentieclausule, de tussen Saint-Gobain Vitrage International en Asahi Glass Company Ltd gesloten licentie- en technische-bijstandovereenkomst en de tussen de gemeenschappelijke dochteronderneming en Saint-Gobain Vitrage International/Asahi Glass Company Ltd gesloten licentieovereenkomst.

Artikel 2

Deze beschikking treedt in werking op 7 december 1992 en loopt af op de vroegste van de volgende twee tijdstippen: aan het eind van een periode van vijf jaar welke ingaat op de datum waarop de tweede proeffabriek van de gemeenschappelijke onderneming met commerciële produktie begint, of op 7 december 2005.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot:

Saint-Gobain Vitrage International

18, Avenue d'Alsace

F-92400 Courbevoie

Asahi Glass Company Ltd

1-2 Marunouchi 2-chome

Chiyoda-ku

Tokyo 100

Japan

Gedaan te Brussel, 16 december 1994.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.(2) PB nr. C 111 van 21. 4. 1993, blz. 6.(3) Pilkington verwierf in 1993 een 50 %-aandeel in SIV.(4) PB nr. L 53 van 22. 2. 1985, blz. 5.