Aanbeveling van de Raad

van 26 juni 2003

inzake de globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de lidstaten en de Gemeenschap

(voor de periode 2003-2005)

(2003/555/EG)

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 99, lid 2,

Gezien de aanbeveling van de Commissie,

Gezien de besprekingen van de Europese Raad van 19 en 20 juni 2003,

Overwegende dat het Europees Parlement een resolutie over de aanbeveling van de Commissie heeft aangenomen,

BEVEELT HET VOLGENDE AAN:

INHOUD

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

I. ALGEMENE RICHTSNOEREN VOOR HET ECONOMISCH BELEID

1. HET BEREIKEN VAN DE STRATEGISCHE DOELSTELLING VAN LISSABON - BIJDRAGE VAN HET ECONOMISCH BELEID

De Europese Unie bevindt zich op een cruciaal tijdstip in haar geschiedenis. Na de succesvolle invoering van de eurobankbiljetten en -muntstukken staat de Europese Unie thans aan de vooravond van een historische uitbreiding, waardoor zij 25 lidstaten zal tellen en een economische entiteit zal vormen van meer dan 450 miljoen inwoners. Tegelijkertijd wordt de wereld geconfronteerd met diverse onzekerheden, die zeker op korte termijn, maar mogelijk ook op middellange termijn een schaduw op de economische vooruitzichten werpen.

In Lissabon heeft de Europese Unie zichzelf een nieuw strategisch doel gesteld voor het huidige decennium: "de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie in de wereld worden, in staat tot duurzame economische groei, met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang". Het huidige economische wereldklimaat versterkt de behoefte aan spoedige uitvoering van de strategie van Lissabon. Een geslaagde uitvoering van deze strategie vergt dat gelijktijdig samenhangende beleidsmaatregelen worden getroffen op economisch, sociaal en milieugebied. Deze globale richtsnoeren voor het economisch beleid houden rekening met de vereisten voor de korte termijn, maar zijn daarnaast toegespitst op de bijdrage die het economisch beleid tijdens de komende drie jaar kan leveren aan de agenda van Lissabon. Conform de regelingen inzake stroomlijning en de conclusies van de voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad in Brussel ligt de nadruk in de globale richtsnoeren voor het economische beleid (GREB's) op de belangrijke economische beleidspunten en -prioriteiten voor de komende drie jaren. Zij vormen de kern van het coördinatiestreven dat het economisch bestuur in de Europese Unie en de lidstaten schraagt. Uit de richtsnoeren blijkt dat de Europese Unie de noodzaak erkent van hogere en duurzame groeipercentages en dat zij vastbesloten is de nodige maatregelen te treffen om dit resultaat te bereiken. Gezonde macro-economische voorwaarden en beleidsmaatregelen zijn een eerste vereiste voor een duurzame stijging van de economische welvaart. Meer ondernemingsgeest en investeringen in kennis en innovatie, alsook de hervorming van het arbeidsmarktbestel vormen de sleutel tot het verhogen van de productiviteit en het scheppen van nieuwe groeikansen. Beter werkende en concurrerender arbeids-, product- en kapitaalmarkten zijn noodzakelijk om tot een flexibeler economie te komen en het groeipotentieel te verhogen. Ook economische, ecologische en sociale duurzaamheidsaspecten moeten in aanmerking worden genomen om ervoor te zorgen dat de inspanningen de verwachte resultaten hebben op langere termijn.

Naast deze GREB's moeten de lidstaten de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de daarmee samenhangende aanbevelingen volledig uitvoeren, welke overeenkomstig het Verdrag (artikel 128, lid 2) verenigbaar moeten zijn met de GREB's.

De algemene richtsnoeren voor het economisch beleid in deel I gelden voor alle lidstaten en de Gemeenschap. In deel I is een afdeling opgenomen over de eurozone en haar specifieke uitdagingen. Binnen de globale strategie kunnen de beleidsprioriteiten van lidstaat tot lidstaat verschillen als gevolg van verschillen in economische prestaties, vooruitzichten, structuren en instellingen. Met inachtneming hiervan worden in deel II de landenspecifieke aanbevelingen voor het economisch beleid uiteengezet. De nieuwe lidstaten wordt verzocht hun economisch beleid op deze richtsnoeren af te stemmen, en het actualiseren van de richtsnoeren in 2004 zal de gelegenheid bieden nader in te gaan op hun situatie en bijzondere beleidseisen.

2. VERSTERKING VAN DE EU-ECONOMIE

De economische groei is veel zwakker uitgevallen dan verwacht. De groei van het BBP is in 2002 traag gebleven, en uit conjunctuurindicatoren blijkt dat dit ook in 2003 zo zal zijn. Behalve van recente geopolitieke spanningen en de afnemende buitenlandse vraag, is de zwakke groei het gevolg van een ontoereikende schokbestendigheid. Het slinkende vertrouwen van de bedrijven en consumenten is een afspiegeling van deze onzekerheden. De verlaging van de olieprijzen, het afnemen van de geopolitieke spanningen na het einde van het conflict in Irak, het herstel van de financiële markten en de verbetering van de financiële voorwaarden bieden een steviger basis voor een herstel van de groei in de tweede helft van 2003. Toch zal het tempo van het herstel wellicht te lijden hebben van de nog steeds stijgende werkloosheid en de tegenvallende jaarresultaten van zowel financiële als niet-financiële vennootschappen.

Tot eind 2002 was de werkgelegenheidsgroei veerkrachtig, maar aangezien de situatie op de arbeidsmarkt de economische ontwikkelingen met enige vertraging volgt, zullen de werkgelegenheidsvooruitzichten in 2003 waarschijnlijk verslechteren. Voorts hebben de lonen zich maar traag aangepast aan de lage productiviteitsgroei.

De algemene inflatie is recent iets boven 2 % blijven hangen. Sinds de tweede helft van 2002 neemt de kerninflatie af, zij het traag. In dit verband lijken rigiditeiten snelle aanpassingen nog steeds in de weg te staan. In de toekomst zouden afnemende arbeidskosten per eenheid ertoe moeten leiden dat de inflatie onder 2 % daalt.

Gelet op het voorgaande is het belangrijk dat het economisch beleid het vertrouwen herstelt en aldus op korte termijn de voorwaarden creëert voor een krachtiger binnenlandse vraag en voor het creëren van werkgelegenheid en op middellange termijn voor een verhoging van het groeipotentieel. Om de uitvoering van en het toezicht op het beleid efficiënt te ondersteunen, moet men kunnen beschikken over macro-economische statistieken en analyse-instrumenten van de hoogste kwaliteit.

2.1. Een op groei en stabiliteit gericht macro-economisch beleid

Macro-economische beleidsmaatregelen spelen een hoofdrol bij het op peil houden van groei en werkgelegenheid en bij het behoud van prijsstabiliteit. Zij moeten gericht zijn op ondersteuning van een evenwichtige economische groei en volledige realisatie van het huidige groeipotentieel. Bovendien moeten zij de randvoorwaarden creëren om besparingen en investeringen te bevorderen. Voor hun toekomstplannen moeten de bedrijven en particulieren erop kunnen vertrouwen dat de prijsstabiliteit en gezonde overheidsfinanciën worden gehandhaafd. De handhaving van gezonde macro-economische voorwaarden hangt af van het door de centrale banken en de regeringen gevoerde beleid en van de loonontwikkelingen.

Overeenkomstig hun mandaat moeten de monetaire autoriteiten prijsstabiliteit nastreven. Conform het Verdrag en onverminderd de doelstelling van prijsstabiliteit moet het Europees Stelsel van centrale banken (ESCB) het algemene economische beleid in de Gemeenschap ondersteunen.

Begrotingsbeleid moet een onderdeel blijven van een integrale en groeivriendelijke middellangetermijnstrategie. De lidstaten moeten er via hun begrotingsbeleid toe bijdragen dat de productie zich stabiliseert rond een hogere en duurzame groeitrend door de automatische stabilisatoren volledig en symmetrisch hun werk te laten doen tijdens de gehele cyclus, tegelijkertijd buitensporige tekorten te voorkomen en te zorgen voor structurele consolidatie om conjunctuurgezuiverde begrotingssituaties te bereiken die vrijwel in evenwicht zijn of een overschot vertonen. Te dien einde moet de coördinatie van het begrotingsbeleid worden versterkt conform het verslag van de Raad van 7 maart 2003 waaraan de Europese Raad tijdens zijn voorjaarsbijeenkomst zijn goedkeuring heeft gehecht.

Bij de beoordeling van het vereiste "vrijwel in evenwicht zijn of een overschot vertonen" zal bijzondere aandacht worden besteed aan landenspecifieke omstandigheden, en met name aan: i) een veiligheidsmarge die steeds groot genoeg is om de automatische stabilisatoren te laten spelen, zonder dat de referentiewaarde van 3 % van het BBP wordt overschreden; ii) de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn; en iii) coherentie tussen de evolutie en de kwaliteit van de openbare financiën in de stabiliteits- en convergentieprogramma's en het vereiste begrotingsevenwicht of -overschot.

De lidstaten moeten met name:

1. een begrotingssituatie bereiken of handhaven die over de gehele conjunctuurcyclus bezien vrijwel in evenwicht is of een overschot vertoont; landen waarvan de tekorten niet beantwoorden aan het vereiste van het stabiliteits- en groeipact dat de begrotingssituatie "vrijwel in evenwicht is of een overschot vertoont", moeten hun conjunctuurgezuiverde situatie verbeteren; landen met buitensporige begrotingstekorten moeten deze aanzuiveren conform het stabiliteits- en groeipact;

2. tegen deze achtergrond een procyclisch beleid vermijden dat de volledige en symmetrische werking van de automatische stabilisatoren tegengaat. Dit is van bijzonder belang wanneer de voorwaarden voor groei gunstig worden.

Loonontwikkelingen moeten bijdragen tot stabiele macro-economische voorwaarden en tot een werkgelegenheidsvriendelijke beleidsmix.

De lidstaten moeten de juiste randvoorwaarden voor de loononderhandelingen door de sociale partners bevorderen. Het is belangrijk dat zij:

3. ervoor zorgen dat de nominale loonstijgingen verenigbaar zijn met prijsstabiliteit en productiviteitsverhoging. In het bijzonder moeten de ontwikkelingen inzake arbeidskosten matig blijven in de context van een eventueel cyclisch herstel van de productiviteit of tijdelijke inflatiestijgingen. Daardoor zouden de bedrijven meer werkgelegenheidscheppende investeringen kunnen doen. Het is van belang de macro-economische dialoog in het kader van een op de productiviteit gericht loonbeleid te bevorderen.

2.2. Economische hervormingen om het groeipotentieel van de Europese Unie te verhogen

Structurele hervormingen zijn van essentieel belang om het groeipotentieel van de Europese Unie te verhogen. Om maximale synergieën te verkrijgen, moeten zij bij voorkeur op een geïntegreerde en gecoördineerde manier worden uitgevoerd. Door de flexibiliteit van de economie te verhogen, dragen zij bij tot macro-economische stabiliteit en schokbestendigheid. Bovendien kunnen structurele hervormingen op verschillende gebieden, zeker indien zij gezamenlijk worden uitgevoerd, aanzienlijke voordelen opleveren en aanpassingskosten verminderen, ook op kortere termijn bij het benutten van synergieën. Een stijgend arbeidsaanbod als gevolg van hervormingen van de arbeidsmarkt zal bijvoorbeeld sneller worden opgenomen wanneer de bedrijven nieuwe mogelijkheden krijgen door hervormingen van de product- en kapitaalmarkt. De nieuwe mogelijkheden voor bedrijven als gevolg van de hervormingen van de product- en kapitaalmarkt kunnen omgekeerd alleen worden benut indien er adequaat opgeleide en gekwalificeerde werknemers beschikbaar zijn.

i) Naar volledige werkgelegenheid: meer en betere banen

In de Europese Unie blijven de menselijke middelen nog steeds onderbenut. Dit blijkt uit de betrekkelijk lage werkgelegenheidsgraden in de Europese Unie en de geringe stijging van de arbeidsproductiviteit (dit laatste wordt behandeld in punt 2.2.ii)). De belangrijkste reden waarom het BBP per hoofd van de bevolking duidelijk onder het niveau in de Verenigde Staten ligt, is dat minder mensen - in verhouding tot de totale bevolking in de werkende leeftijd - een baan hebben, en dat degenen die een baan hebben minder uren werken. Hervormingen van de arbeidsmarkt die het arbeidsaanbod doen toenemen en de arbeidsmarkten flexibeler maken in antwoord op de zich wijzigende economische omstandigheden zijn daarom van groot belang voor de economieën van de Europese Unie. Door deze hervormingen moet werken lonend worden. Velen worden namelijk aangemoedigd om de arbeidsmarkt te verlaten of inactief te blijven door bijvoorbeeld relatief genereuze of laks toegepaste uitkeringsstelsels of door de stimulering van vervroegde pensionering. Wanneer zij toch op zoek gaan naar werk, worden zij veelal ontmoedigd door hoge effectieve marginale belastingtarieven en de intrekking van uitkeringen.

Voorts maakt het gebrek aan kinderopvang het met name voor vrouwen moeilijker om aan het werk te gaan. Met name laaggeschoolden en bewoners van armere gebieden worden uit de arbeidsmarkt geprijsd, wat wijst op de noodzaak de kwaliteit van het onderwijs en de opleidingen te verbeteren (zie punt 2.2.ii)) en de lonen beter af te stemmen op de productiviteit. Al te starre arbeidsmarktregelgeving komt de gevestigde werknemers ten goede, maar gaat ten koste van diegenen die zich in de marge van de arbeidsmarkt bevinden, omdat het voor bedrijven te duur wordt om nieuw personeel aan te werven; deze potentiële werknemers hebben aldus een grotere kans op langdurige werkloosheid. Een versoepeling van de al te starre elementen van de wetgeving inzake arbeidsbescherming, een betere regelgeving en flexibeler arbeidsorganisatie - bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor deeltijdwerk voor degenen die dat willen, en flexibele arbeidstijden - welke in evenwicht wordt gehouden door voldoende stabiele arbeidsverhoudingen, zouden daarentegen zowel de toegang tot de arbeidsmarkt als de aanwerving door bedrijven vergemakkelijken. Ook belemmeringen en negatieve prikkels voor de arbeidsmobiliteit - geografisch en werkinhoudelijk - verhinderen de goede werking van de arbeidsmarkt, waardoor er nog veel ruimte is voor een betere afstemming van het arbeidsaanbod en de beschikbare menselijke middelen. In dat verband zal de daadwerkelijke integratie van migrerende werknemers op de arbeidsmarkt van cruciaal belang zijn.

Schepping van voorwaarden voor volledige werkgelegenheid, verbetering van kwaliteit en productiviteit op het werk en bevordering van cohesie en insluiting zijn fundamenteel in de strategie van Lissabon en de primaire doelstellingen van de Europese werkgelegenheidsstrategie. Een betere benutting van de menselijke middelen is een topprioriteit van de strategie van Lissabon. De staatshoofden en regeringsleiders van de Europese Unie hebben dan ook doelstellingen vastgesteld voor de algemene werkgelegenheidsgraden en voor de participatiegraden van vrouwen en oudere werknemers en ertoe opgeroepen de daadwerkelijke gemiddelde pensioenleeftijd in de Europese Unie met vijf jaar te verhogen. Het bereiken van deze doelstellingen zou een belangrijke stap zijn in de richting van de algemene doelstelling van een werkgelegenheidsgraad van 70 % in 2010. Hogere werkgelegenheidsgraden zouden rechtstreeks bijdragen tot een hogere groei. Zij zijn een element van de bekende driesporenstrategie voor het aanpakken van de budgettaire gevolgen van de vergrijzing. Om deze doelstellingen te bereiken moeten de onderliggende oorzaken van de hoge werkloosheid en de lage arbeidsparticipatie in de Europese Unie worden aangepakt. Maatregelen die werken lonender maken, die het scheppen van banen vergemakkelijken en die de efficiënte werking van de arbeidsmarkt verbeteren zijn in dit opzicht belangrijk.

Bij de hervormingen ter verhoging van de werkgelegenheid moeten de lidstaten de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de tot hen gerichte aanbevelingen, waarin de werkgelegenheidsproblemen meer in detail worden behandeld, daadkrachtig uitvoeren. Om aan het Europese groeipotentieel bij te dragen en de budgettaire gevolgen van de vergrijzing op te vangen moeten de lidstaten in de komende drie jaar:

4. de gecombineerde stimulerende effecten van belastingen en uitkeringen verbeteren, hoge effectieve marginale belastingtarieven verlagen om werkloosheids- en armoedevallen te verminderen en het rendement van het menselijk kapitaal te verhogen en de op het gebied van belastingen en uitkeringen bestaande negatieve prikkels voor het aanbod van en de vraag naar laagbetaalde arbeid te verminderen; de structuur en de toekenning van uitkeringen in die zin verbeteren dat zij het aannemen van een baan stimuleren, zich buigen over de structuur van de vervangingsratio's, het niveau, de duur van en/of de criteria voor uitkeringsgerechtigheid aanpakken, conform de aanbevelingen van het EPC-jaarverslag over de structurele hervormingen, met behoud van een passende sociale bescherming, en zorgen voor een efficiënte bijstand van uitkeringsgerechtigden bij het zoeken naar werk (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoer 8);

5. ervoor zorgen dat de stelsels voor collectieve loononderhandelingen ruimte bieden om de productiviteit in de lonen tot uiting te laten komen door daarin productiviteitsverschillen in verband met vaardigheden en plaatselijke arbeidsmarktvoorwaarden te verrekenen;

6. met eerbiediging van de rol van de sociale partners in de nationale praktijk de arbeidsmarktregelgeving herzien, in het bijzonder door de al te starre elementen van de wetgeving inzake arbeidsbescherming te versoepelen, de bepalingen inzake arbeidsovereenkomsten en arbeidsbescherming te bezien, alsook een meer flexibele en innovatieve arbeidsorganisatie bevorderen (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoer 3);

7. de arbeidsmobiliteit vergemakkelijken, geografisch (zowel in als tussen landen) en werkinhoudelijk, in het bijzonder door de erkenning van kwalificaties en de overdracht van socialezekerheids- en pensioenrechten te bevorderen, de met de woningmarkt samenhangende belemmeringen voor de mobiliteit op te heffen en door levenslang leren te stimuleren (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoeren 3 en 4);

8. strenge effectbeoordelingen zorgen voor een efficiënt en actief arbeidsmarktbeleid, met bijzondere aandacht voor diegenen voor wie het betreden van de arbeidsmarkt het moeilijkst is (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoeren 1 en 7).

ii) Naar een concurrerende en dynamische kenniseconomie met betere banen: verhoging van de productiviteit en de bedrijfsdynamiek

Om het groeipotentieel van de Europese Unie te doen toenemen, moet er worden gezorgd voor meer werkgelegenheid, maar moeten er ook extra prikkels komen voor arbeidsproductiviteit en bedrijfsdynamiek. Tegen de achtergrond van een door de vergrijzing geleidelijk afnemende beroepsbevolking zijn verdere productiviteitsstijgingen nodig om de levensstandaard in de toekomst te kunnen behouden en verbeteren. Verhoging van de productiviteit maakt het mogelijk de reële lonen op te trekken en stimuleert de investeringen. In de openbare diensten wordt de kostendruk erdoor verminderd en kan bij een gegeven financieringspeil meer kwaliteit worden geboden. Om de productiviteit te kunnen opvoeren moet ten volle worden geprofiteerd van de voordelen van de interne markt, moet op een kostenefficiënte manier worden geïnvesteerd in vaardigheden, kennis, innovatie en organisatorische veranderingen, en moet meer gebruik worden gemaakt van de nieuwe technologieën. Tegelijkertijd is een veel sterkere bedrijfsdynamiek nodig om de concurrentiepositie van de Europese bedrijven te verbeteren. De arbeidsproductiviteit is uiterst afhankelijk van meer en efficiënter investeringen in materieel kapitaal (diepte-investeringen) en in kennis en innovatie. Het streven naar arbeidskwaliteit en verbetering van de algemene kwaliteit van menselijke middelen door investeringen en efficiëntere opleiding zal het menselijk kapitaal en de arbeidsproductiviteit op een hoger peil brengen. Non-discriminatie bij de toegang tot onderwijs en opleiding zal ook bijdragen tot de arbeidsproductiviteit en tegelijkertijd de kansen op een baan verhogen. Arbeidskwaliteit en maatregelen om het arbeidsaanbod te verhogen en het actief ouder worden aan te moedigen komen in de werkgelegenheidsrichtsnoeren uitvoerig aan bod.

Zowel de openbare als de particuliere sector moet meewerken aan de realisatie van de doelstellingen van Lissabon. Regeringen kunnen bijdragen door overheidsgelden zo efficiënt mogelijk te besteden, door overheidsuitgaven te heroriënteren naar groeibevorderende kosteneffectieve investeringen en naar menselijk kapitaal en kennis - met inachtneming van de algemene budgettaire beperkingen - en door overheidssteun meer als hefboom voor particuliere investeringen te gebruiken. Met name investeringen in cruciale Europese infrastructuurvoorzieningen, zoals trans-Europese netwerken, zijn een topprioriteit die op het niveau van de Europese Unie moet worden behandeld. Het leeuwendeel van de hogere investeringen moet van de particuliere sector komen. Bijgevolg moet het beleid ertoe strekken de economische randvoorwaarden te verbeteren, waardoor bedrijven zullen worden aangemoedigd om te innoveren, te investeren en te groeien. Dit houdt in: bevordering van de concurrentie op de product- en kapitaalmarkten, zorgen voor gelijke concurrentievoorwaarden voor bedrijven in de Europese Unie, aanmoediging van ondernemerschap, een kwalitatief hoogstaand regelgevingskader, verhoging van het beleggersvertrouwen en beloning van investeringen in kennis en innovatie.

Zoals is gebleken uit recente studies, speelt de interne markt - inclusief de integratie van de financiële markten - hierbij een belangrijke rol. Met name de mogelijkheden die de volledige openstelling van de dienstenmarkt biedt voor het bevorderen van de groei en het creëren van werkgelegenheid moeten worden benut. De Commissie heeft voor de periode 2003-2005 een nieuwe en gestroomlijnde internemarktstrategie ingediend met nieuwe voorstellen om het potentieel van de interne markt voor groei, werkgelegenheid en concurrentie volledig te benutten.

Terzelfder tijd kan een betere verspreiding van kennis en innovatie onder de lidstaten een sterke impuls vormen voor het potentiële groeipercentage van de Europese Unie op de lange termijn. In dat verband kan een beleid tot betere integratie van de nationale innovatie- en onderwijsstelsels een belangrijke rol spelen.

De komende drie jaar moeten de lidstaten met name:

9. de concurrentie op de goederen- en dienstenmarkten bevorderen, met name door: i) het omzettingspercentage van de internemarktrichtlijnen overeenkomstig de afgesproken streefcijfers te verhogen en de resterende belemmeringen (met inbegrip van fiscale belemmeringen) voor het grensoverschrijdende handelsverkeer en de toegang tot de goederen- en vooral de dienstenmarkten op te heffen, ii) de markt voor overheidsopdrachten verder open te stellen, iii) de feitelijke onafhankelijkheid van de mededingings- en regelgevingsautoriteiten te waarborgen en hun adequate bevoegdheden en middelen te verstrekken, iv) staatssteun verder te verminderen en de steun om te buigen naar horizontale doelstellingen van algemeen communautair belang en toe te spitsen op geconstateerde markttekortkomingen en v) markttoegang en effectieve concurrentie in de netwerkindustrieën te bevorderen en een betere interconnectie van de nationale markten in de uitgebreide Europese Unie na te streven en de universaliteit, de hoge kwaliteit en de doelmatigheid van diensten van algemeen belang te waarborgen;

10. de integratie van de EU-kapitaalmarkten bespoedigen, in het bijzonder door de uitvoering van het Actieplan voor risicokapitaal in 2003 en het Actieplan voor financiële diensten in 2005 (2003 voor de effectenmarkten); zorgen voor een coherente toepassing van de EU-regels en belemmeringen voor een efficiënte grensoverschrijdende verrekening en afwikkeling wegnemen;

11. een voor het ondernemerschap en voor de start en groei van het MKB bevorderlijk klimaat creëren door de administratieve lasten voor het bedrijfsleven te verlichten, het vennootschapsbelastingsysteem te vereenvoudigen en het regelgevingskader te verbeteren en te vereenvoudigen, met name de in- en uitstapregelingen; en door de toegang van het midden- en kleinbedrijf tot financiering, met name tot risicokapitaal, te verbeteren;

12. maatregelen vaststellen en uitvoeren om goed ondernemingsbestuur op nationaal en communautair niveau te versterken. De op nationaal en communautair niveau bestaande regelingen verder verbeteren om te komen tot een efficiënte sector- en grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van financieel toezicht en beheersing van financiële crises;

13. actief stappen ondernemen om investeringen in kennis, nieuwe technologieën en innovatie te bevorderen en toewerken naar het streefcijfer van 3 % van het BBP aan investeringen in O& O door: i) randvoorwaarden te scheppen die bevorderlijk zijn voor O& O en innovatie door de verdere implementatie van de structurele hervormingen op de productmarkten, de kapitaalmarkten en de arbeidsmarkten, ii) het institutionele kader en de intellectuele-eigendomsbescherming te ontwikkelen, met name door de totstandbrenging van een betaalbaar en rechtszekerheid biedend gemeenschapsoctrooi, iii) networking en kennisoverdracht te bevorderen door nauwere banden tussen wetenschap en industrie en een grotere mobiliteit van onderzoekers, iv) overeenkomstig het e-Europa 2005-actieplan de toegang tot en het gebruik van informatie- en communicatietechnologie te bevorderen, v) de ontwikkeling van het EU-satellietnavigatiesysteem Galileo te vergemakkelijken en vi) de kwaliteit en de efficiëntie te verbeteren van onderwijs- en opleidingsstelsels, onder meer door levenslang leren en een actief arbeidsmarktbeleid, om adequaat te kunnen inspelen op veranderende kwalificatievereisten en aldus het menselijk kapitaal in stand te houden en te verhogen (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoer 4);

14. de bijdrage van de openbare sector tot de groei verhogen door: i) de overheidsuitgaven - met inachtneming van de algemene budgettaire beperkingen - om te buigen naar kosteneffectieve groeibevorderende investeringen in materieel en menselijk kapitaal en in kennis, ii) de doeltreffendheid van de openbare sector te verhogen, door onder meer mechanismen in te voeren om het verband tussen openbare middelen en beleidsdoelstellingen te beoordelen en om de uitgaven te controleren, iii) te voorzien in een adequaat kader voor gezamenlijke initiatieven van de openbare en de particuliere sector door middel van nieuwe technologieën, uitbesteding en concurrentie in openbare aanbestedingen, iv) ervoor te zorgen dat de belastingstructuren het groeipotentieel versterken door werkgelegenheid en investeringen te bevorderen.

2.3. Duurzaamheid versterken

De groei zal slechts duurzaam blijken indien voldoende aandacht wordt besteed aan de economische, ecologische en sociale duurzaamheid en aan de synergieën tussen deze aspecten. Aan de hand van effectbeoordelingen en kosten-batenanalyses van voorgestelde wetgeving kunnen synergieën en keuzes tussen economische, ecologische en sociale doelstellingen systematisch in kaart worden gebracht en beoordeeld. Indien mogelijk moet de voorkeur worden gegeven aan flexibele, op marktwerking gebaseerde oplossingen waarmee ecologische en sociale doelstellingen kunnen worden bereikt.

i) Economische duurzaamheid: houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn

De vergrijzing vormt een belangrijke uitdaging. Een stijgende afhankelijkheidsratio zal een steeds grotere druk uitoefenen op de openbare financiën. De oplopende uitgaven voor met name pensioenen en gezondheidszorg zullen moeten worden gedragen door een slinkende beroepsbevolking. De noodzaak de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te waarborgen werd beklemtoond op de bijeenkomsten van de Europese Raad te Lissabon, Stockholm en Barcelona. Om de economische en budgettaire gevolgen van de vergrijzing op te vangen heeft de Europese Raad van Stockholm gekozen voor een drieledige strategie: verhoging van de werkgelegenheidsgraden (zie punt 2.2.i)), vermindering van de overheidsschuld en hervorming van de pensioen- en gezondheidszorgstelsels. In dit verband moet het effect van immigratie verder worden onderzocht.

Bij de beoordeling van de begrotingssituaties van de lidstaten moet expliciet rekening worden gehouden met houdbaarheidsaspecten en tijdens de komende jaren moet daarom in het kader van het begrotingstoezicht meer belang worden gehecht aan de schuldquotes. Wil men met het terugdringen van de schuld een tastbare bijdrage leveren aan het opvangen van de budegettaire kosten van de vergrijzing, dan is het van essentieel belang de vereiste sluitende begroting te hebben en, in sommige gevallen, overschotten aan te leggen. Dit moet deel uitmaken van een ambitieuze drieledige strategie om de langetermijngevolgen van de vergrijzing voor de begroting op te vangen.

De hervormingen van de pensioenstelsels moeten krachtig worden voortgezet overeenkomstig de algemene gemeenschappelijke doelstellingen die tijdens de bijeenkomsten van de Europese Raad in Göteborg en Laken zijn overeengekomen. Dit is nodig om in antwoord op de veranderende economische, maatschappelijke en individuele behoeften de pensioenen toereikend en betaalbaar te houden en ze te moderniseren. In het gezamenlijk verslag over de pensioenstrategieën van de lidstaten - waarvan de voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad in Brussel (maart 2003) met voldoening kennis heeft genomen - wordt beklemtoond dat het verzekeren van de betaalbaarheid op lange termijn niet alleen op zich al belangrijk is, maar ook een noodzakelijke voorwaarde vormt voor een toereikende pensioenvoorziening in de toekomst. In het verslag wordt geconcludeerd dat het hervormingsproces met het oog op betaalbare en toereikende pensioenen op gang moet worden gehouden en moet leiden tot meer breed opgezette en ambitieuze inspanningen. Om de budgettaire impact van de vergrijzing tijdig op te vangen, moet de tijd die nog rest voordat de gevolgen van de vergrijzing nadrukkelijker voelbaar worden ten volle worden benut.

Tijdens de komende drie jaar moeten de lidstaten met name:

15. ervoor zorgen dat de schuldquote verder wordt teruggedrongen. De lidstaten die nog steeds een schuldquote boven de referentiewaarde van 60 % van het BBP hebben, moeten in de eerste plaats hun schuld tegen een bevredigend tempo doen dalen naar deze waarde; de andere lidstaten moeten zorgen voor een toereikende daling van de schuldquote teneinde de openbare financiën verder te saneren om de kosten van de vergrijzing, met name de hogere leeftijdgebonden uitgaven, op te kunnen vangen;

16. hervormingen van de pensioenstelsels ontwerpen, invoeren en daadwerkelijk toepassen; het langer werken bevorderen en de effectieve pensioenleeftijd verhogen door de in de pensioen-, belasting- en uitkeringsstelsels opgenomen stimulansen voor vervroegde uittreding uit de arbeidsmarkt op een kosteneffectieve manier te wijzigen en de toegang tot vervroegde-uittredingsregelingen te beperken; pensioenstelsels beter afstemmen op de verwachte demografische ontwikkelingen en de hogere levensverwachting, met name door een beter verband tussen uitkeringen en bijdragen te leggen; elementen van kapitaaldekking invoeren en waar nodig de toegang tot aanvullende pensioenen, inclusief op kapitaaldekking gebaseerde pensioenregelingen, vergemakkelijken, en de zekerheid van de pensioenen veilig stellen door adequate regelgevingskaders en gezond beheer, zodat particuliere en openbare pensioenregelingen met kapitaaldekking kunnen zorgen voor pensioenen met de nodige efficiëntie, betaalbaarheid, overdraagbaarheid en veiligheid, en een nauwer verband tussen bijdragen en uitkeringen wordt gelegd; de pensioenstelsels afstemmen op flexibeler werk- en loopbaanpatronen alsmede op individuele behoeften, onder meer door overdraagbaarheid van pensioenrechten, en er terzelfder tijd voor zorgen dat de pensioenstelsels het arbeidsaanbod stimuleren (zie ook werkgelegenheidsrichtsnoeren 5 en 8).

Evenals de lidstaten dient de Gemeenschap een strenge begrotingsdiscipline in acht te nemen. Deze moet toegepast worden voor alle categorieën van de financiële vooruitzichten, met inachtneming van het interinstitutioneel akkoord over de begrotingsdiscipline en de verbetering van de begrotingsprocedure.

ii) Sociale duurzaamheid: bijdragen tot economische en sociale cohesie

De strategie van Lissabon kan alleen succesvol zijn en voortdurende en algemene steun voor de noodzakelijke structurele hervormingen verwerven indien zij de kansen van allen verhoogt. Een gezond economisch beleid levert een belangrijke bijdrage aan de economische en sociale cohesie: ten eerste - aangezien banen de beste bescherming bieden tegen armoede en sociale uitsluiting - door betere voorwaarden voor toenemende werkgelegenheid te creëren, in het bijzonder voor degenen die relatief laag geschoold zijn of in achterstandsgebieden wonen; ten tweede door de voorwaarden voor meer groei en investeringen te creëren en daardoor regionale inhaalbewegingen te vergemakkelijken (hoewel armere lidstaten hun achterstand op de andere lidstaten inlopen, blijven er verschillen in economische ontwikkeling bestaan, die na de uitbreiding nog groter zullen uitvallen); en ten derde, door - met passende sociale voorwaarden en gelijke behandeling - bij te dragen tot een productievere economie, waardoor ook de nodige middelen vrijkomen voor het flankerende sociale, regionale en onderwijsbeleid dat de transformatie van de economie moet vergemakkelijken en de armoede en sociale uitsluiting moet terugdringen. De problematiek van een arbeidsmarkt die niemand uitsluit als bijdrage tot een op samenhang gerichte samenleving wordt nader behandeld in de werkgelegenheidsrichtsnoeren en het proces van sociale integratie.

Om achterstand in te halen en werkgelegenheid te creëren zijn deugdelijke kadervoorwaarden voor de activiteit van de particuliere sector en voor investeringen vereist. Dit behelst onder meer een concurrentiële omgeving voor ondernemingen, een stabiele macro-economie en een passend aanbod van inputfactoren, waaronder geschoolde arbeidskrachten en technologie. Een succesvolle uitvoering van de in de verschillende delen van dit document beschreven beleidsmaatregelen zal derhalve bijdragen tot het creëren van die voorwaarden. Van belang zijn met name maatregelen om de werking van de arbeidsmarkten te verbeteren en het in de reële lonen tot uiting laten komen van productiviteitsverschillen in verband met specifieke vaardigheden en plaatselijke arbeidsmarktvoorwaarden. Ook is er behoefte aan beleidsmaatregelen die toegespitst zijn op de beschikbaarheid van een kwalitatief toereikende basisinfrastructuur en op verbetering en heroriëntering van onderwijsinspanningen en levenslang leren teneinde de vaardigheden en de aanpasbaarheid van de beroepsbevolking te vergroten.

In dit verband zij eraan herinnerd dat de Europese Unie via het Cohesiefonds, de structuurfondsen en de Europese Investeringsbank een belangrijke bijdrage levert aan investeringen in gebieden met een achterstand. De lidstaten moeten zorgen voor voldoende overheidsinvesteringen in een breed onderwijs- en opleidingenaanbod en moeten hervormingen doorvoeren om hogere opleidingsnormen in te voeren en duurzame investeringen van bedrijven en particulieren aan te moedigen.

Tijdens de komende drie jaar moeten de lidstaten met name:

17. met behoud van een degelijke sociale bescherming de stelsels van sociale bescherming moderniseren en armoede en uitsluiting bestrijden om de algemene doelstellingen van Lissabon, in het bijzonder inzake werkgelegenheid, te ondersteunen, teneinde te komen tot een arbeidsmarkt die niemand uitsluit en een meer op samenhang gerichte samenleving voor allen (zie ook richtsnoer 4);

18. de werking van de markten verbeteren zodat particuliere investeringen in gebieden met een achterstand worden aangetrokken, in het bijzonder door maatregelen te nemen waardoor de productiviteit in de reële lonen tot uiting kan komen, door de verschillen in verband met specifieke vaardigheden en plaatselijke arbeidsmarktvoorwaarden in de lonen te verrekenen (zie ook richtsnoer 5);

19. ervoor zorgen dat overheidssteun, inclusief EU-steun, in gebieden met een achterstand wordt toegespitst op investeringen in menselijk en kenniskapitaal, en op een adequate infrastructuur, en dat investeringsprogramma's, inclusief de programma's die met EU-middelen worden gefinancierd, met het oog op een maximaal effect efficiënt worden opgesteld en beheerd (zie ook richtsnoer 13); in dit verband de operationele samenwerking tussen de Commissie en de Europese Investeringsbank versterken.

iii) Duurzaamheid van het milieu: efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen bevorderen

Om bij te dragen tot een verhoging van het welzijn van de burgers nu en in de toekomst, moet de toekomstige economische groei hand in hand gaan met de duurzaamheid van het milieu. Om een efficiënt gebruik van de natuurlijke hulpbronnen te bevorderen, moeten de prijzen ervan de kosten voor de samenleving weerspiegelen, met inbegrip van de externe kosten die samenhangen met milieuschade als gevolg van winning, gebruik en definitieve verwijdering. Dit zal aanpassingen en innoverende oplossingen van de kant van bedrijven, burgers en lidstaten bevorderen. Aldus kunnen milieutechnologieën een bijdrage leveren aan groei en werkgelegenheid.

Een gemeenschappelijk kenmerk van veel natuurlijke hulpbronnen (bijvoorbeeld zuivere lucht en water) is dat er geen duidelijk omschreven eigendomsrechten zijn. In dergelijke gevallen is een duurzaam beheer van de hulpbronnen weliswaar in het belang van de gehele samenleving, doch wordt niemand hiertoe gestimuleerd.

De overheid moet dus maatregelen nemen om de economische groei met succes los te koppelen van de achteruitgang van het milieu en van het verbruik van natuurlijke hulpbronnen. De duurzaamheid van het milieu zal een mix van regelgeving en marktinstrumenten vereisen. De milieukosten van de economische bedrijvigheid moeten geleidelijk in de prijzen worden verrekend. Voor het gebruik van schaarse natuurlijke hulpbronnen moet worden betaald. Het beginsel "de vervuiler betaalt" moet systematisch worden toegepast. Elke overheidsinterventie moet evenwel evenredig en doelgericht zijn en dient rekening te houden met factoren zoals de herverdelingsgevolgen en het concurrentievermogen van de ondernemingen.

Tijdens de komende drie jaar moeten de lidstaten met name:

20. sectorale subsidies, belastingvrijstellingen en andere stimulansen die een negatief milieueffect hebben en schadelijk zijn voor een duurzame ontwikkeling verminderen; onder meer door middel van belastingen en heffingen ervoor zorgen dat de prijsstelling voor de winning, het gebruik en in voorkomend geval de lozing van natuurlijke hulpbronnen, zoals water, de schaarste van deze goederen en alle veroorzaakte milieuschade adequaat weerspiegelt;

21. subsidies voor niet-hernieuwbare energie verminderen; marktinstrumenten bevorderen, de grondslag van de energiebelastingen verder uitbreiden en een passende differentiatie ervan verzekeren om op een kostenefficiënte wijze te komen tot een duurzamer mix en niveau van energieverbruik, dit om de energie-efficiëntie te bevorderen, en terzelfder tijd het aandeel van hernieuwbare energie te verhogen, en de concurrentie en de interconnecties op de energiemarkten nog meer te stimuleren;

22. het stelsel van vervoerbelastingen, -heffingen en -subsidies aanpassen zodat de milieuschade en de sociale kosten in verband met het vervoer beter tot uiting komen, zodat verstoringen van de vraag naar vervoerdiensten en de keuze van vervoermiddelen worden verminderd, en de concurrentie bevorderen, bijvoorbeeld door een versnelde gereguleerde openstelling van de markten voor vormen van vervoer zoals het vrachtvervoer per spoor, teneinde ze concurrerender te maken;

23. hernieuwde inspanningen leveren om aan de Kyoto-verplichtingen te voldoen, wat vooral belangrijk is voor de lidstaten die momenteel niet op schema zijn. Daartoe de EG-regeling inzake handel in emissierechten voor broeikasgassen uitvoeren; nieuwe beleidslijnen en maatregelen voorbereiden en de bestaande onmiddellijk uitvoeren voor de sectoren die niet onder de handel in emissierechten vallen, en systemen opzetten voor de rapportage over deze beleidslijnen en maatregelen en over het verwachte effect ervan op de emissies; maatregelen nemen om de doelstellingen te bereiken die door de opeenvolgende Europese Raden zijn vastgesteld, met name op het gebied van energie-efficiëntie, hernieuwbare energie en biobrandstoffen.

3. SPECIFIEKE UITDAGINGEN VOOR DE EUROZONE

De groei in de eurozone, die in 2000 nog krachtig leek, verminderde toen de wereldeconomie vertraagde in een context van wereldwijde onzekerheden en instorting van de prijzen van activa: de binnenlandse vraag was niet toereikend om het effect van economische schokken op te vangen. Dit werd vooral duidelijk in 2002 toen de binnenlandse vraag te zwak was om de aanvankelijke stimulans van de externe zijde over te nemen. In deze context is de groei onder het potentieel gebleven. Bovendien beperkt het huidige groeipotentieel van de eurozone de ruimte voor een hoge duurzame economische groei.

De economische groei in de eurozone zal zich naar verwachting geleidelijk tot op zijn potentieel herstellen als de gevolgen van de recente schokken verdwenen zijn. De economische vooruitzichten hangen af van een aantal aannames met betrekking tot de vraag of en wanneer welke risico's werkelijkheid zullen worden. Positieve factoren, zoals de val van de olieprijzen en van de inflatie, zijn reeds merkbaar. De groei in 2003 zal volgens de prognoses evenwel zeer zwak blijven; het herstel zou pas in de tweede helft van 2003 op gang komen en in 2004 versnellen.

De eurozone staat voor de volgende uitdagingen:

- potentiële groei versterken;

- zorgen voor een evenwichtig macro-economisch beleid;

- ongewenste inflatieverschillen in het oog houden;

- de coördinatie van het economisch beleid versterken.

Potentiële groei versterken

Structurele hervormingen zijn essentieel om de uitdagingen van de eurozone het hoofd te bieden, met name om het vertrouwen te versterken en het groeipotentieel te verhogen. Door de flexibiliteit van de economie te verhogen, dragen zij bij tot macro-economische stabiliteit. Bovendien kunnen structurele hervormingen op verschillende gebieden, mits zij tezamen worden uitgevoerd, aanzienlijke voordelen opleveren en de aanpassingskosten verminderen.

Zorgen voor een evenwichtig macro-economisch beleid

Op korte termijn moet de beleidsmix in de eurozone het economisch herstel ondersteunen en tegelijkertijd de duurzaamheid en stabiliteit op lange termijn vrijwaren. In de huidige conjunctuur is het belangrijk dat de beleidsmix bij consumenten en beleggers vertrouwen wekt, hetgeen een voortzetting van het streven naar stabiliteit op middellange termijn inhoudt.

Op middellange termijn moet het begrotingsbeleid zorgen voor een begrotingssituatie waarbij enerzijds wordt geanticipeerd op de gevolgen van de vergrijzing en anderzijds een samenstelling van de overheidsuitgaven en -ontvangsten wordt verwezenlijkt die de economische groei bevordert.

Overeenkomstig het in het Verdrag verleende mandaat dient het ESCB prijsstabiliteit na te streven en, onverminderd de prijsstabiliteitsdoelstelling, het algemene economisch beleid in de Gemeenschap te ondersteunen.

Ongewenste inflatieverschillen in het oog houden

Inflatieverschillen tussen de lidstaten zijn een feit in een monetaire unie. Via deze verschillen grijpen, bij gebrek aan wisselkoersen, de noodzakelijke relatieve prijsveranderingen plaats. De recente inflatieverschillen in de eurozone weerspiegelen grotendeels de verschillen in de nationale economieën en in de binnenlandse groeicijfers.

Bepaalde inflatieverschillen kunnen evenwel te wijten zijn aan slecht werkende product- en arbeidsmarkten of verkeerde beleidsmaatregelen. Daarom dienen inflatieverschillen in het oog te worden gehouden en, indien zij ongewenst zijn, door de lidstaten te worden aangepakt via de hefbomen die te hunner beschikking staan.

De coördinatie van het economisch beleid versterken

De euro, de betalingsbalans van de eurozone en de prijsstabiliteit in de eurozone zijn een gemeenschappelijk goed geworden. In de eurozone is er dus behoefte aan een versterkte coördinatie van het macro-economisch en structureel beleid teneinde de schokbestendigheid, het groeipotentieel en de groeiresultaten van de eurozone te verbeteren.

Het behoud van macro-economische stabiliteit en van beleid dat niet-inflatoire groei bevordert is gebaseerd op een coherente formulering van macro-economisch beleid. Met inachtneming van hun mandaat en hun onafhankelijkheid moeten de betrokken beleidsactoren ervoor zorgen dat hun doelstellingen verenigbaar zijn en trachten de onderliggende economische situatie gemeenschappelijk te beoordelen. De begrotingsautoriteiten moeten zorgen voor een geloofwaardig regelgevend kader voor het begrotingsbeleid, door dit beleid op transparante en voorspelbare wijze te implementeren. Er moet meer aandacht aan de implementatie worden besteed. Ook op het gebied van het structurele beleid moeten de lidstaten openstaan voor peer pressure, benchmarking en beste praktijken.

Voor de bevordering van een harmonische economische ontwikkeling is het van essentieel belang dat de beleidsactoren van de eurozone het economische beleid nauw coördineren en dat een vruchtbare dialoog wordt gevoerd. Ook de betrokkenheid van de sociale partners in het kader van de macro-economische dialoog is belangrijk. Op internationaal niveau dwingt het groeiend belang van de eurozone ook tot een grotere zichtbaarheid en versterking van de coördinatiemechanismen, zodat de eurozone in de verschillende fora kan spreken met een stem die haar economisch en financieel gewicht weergeeft.

Specifieke aanbevelingen voor de eurozone

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, die zijn neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

De beleidsactoren op nationaal niveau wordt aanbevolen:

24. bij te dragen aan een beleidsmix die verenigbaar is met enerzijds prijsstabiliteit en de noodzaak om het vertrouwen van het bedrijfsleven en de consumenten op korte termijn te verhogen, en anderzijds met een economische groei die op middellange termijn zijn potentieel dicht benadert;

25. begrotingssituaties te handhaven die conjunctuurgezuiverd over de gehele conjunctuurcyclus vrijwel in evenwicht zijn of een overschot vertonen en, zolang dit niet is bereikt, alle nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de conjunctuurgezuiverde begrotingssituatie jaarlijks met minstens 0,5 % van het BBP verbetert. In landen die een buitensporig tekort hebben moet dit tekort overeenkomstig het Verdrag worden weggewerkt;

26. de oorzaken van de inflatieverschillen te analyseren om vast te stellen wanneer deze verschillen ongewenst zijn, zodat zij door de lidstaten kunnen worden aangepakt via de tot hun beschikking staande hefbomen;

27. de economische ontwikkelingen en beleidsvereisten - en waar passend ook de beleidsmix en de informatie-uitwisseling - nader te analyseren en te bespreken, meer nadruk op de implementatie te leggen en de externe vertegenwoordiging van de eurozone te versterken op het vlak van communicatie en zichtbaarheid;

28. de efficiëntie te verhogen van de bestaande coördinatieprocedures op het gebied van structurele hervormingen die het groeipotentieel van de eurozone en haar schokbestendigheid moeten versterken. Het intensiveren van structurele hervormingen zal ook bijdragen aan de verhoging van de potentiële groei.

II. RICHTSNOEREN PER LAND

1. BELGIË

De laatste jaren heeft België sterke economische resultaten geregistreerd. De algemene economische teruggang heeft evenwel grote gevolgen voor de Belgische economie gehad, met een reële groei van het BBP die geleidelijk van 3,7 % in 2000 naar 0,7 % in 2002 is gedaald. Voor 2003 wordt een opleving van de activiteit verwacht die zich in de volgende jaren zal versterken, waarbij de potentiële groei volgens de ramingen rond de 2 % zal liggen. De laatste jaren heeft België aanzienlijke vooruitgang geboekt met de bijsturing van de begroting. De huidige ongunstige macro-economische context vereist echter aanvullende inspanningen om aan de engagementen inzake begrotingsconsolidatie te kunnen voldoen.

Recent is de daling van de schuldquote vertraagd als gevolg van de lagere economische groei en het negatieve effect van financiële operaties. In het bijzonder met het oog op de toekomstige budgettaire kosten van de vergrijzing is voor België een snelle vermindering van de overheidsschuld evenwel van essentieel belang. Een betere werking van de arbeidsmarkt, een noodzaak op zich, zou ook kunnen bijdragen tot de bijsturing van de begroting. Bovendien zijn hervormingen van de productmarkten nodig om het concurrentievermogen en de productiviteit te verbeteren. België staat voor de volgende uitdagingen:

- de bijsturing van de begroting tijdens de komende jaren voortzetten, in het bijzonder om de houdbaarheid op lange termijn van de openbare financiën te verzekeren met het oog op de vergrijzing;

- de lage participatie- en werkgelegenheidsgraden, vooral bij oudere werknemers en bij vrouwen, verhogen en arbeid aantrekkelijker maken;

- de concurrentie in bepaalde dienstensectoren versterken, de efficiëntie van de overheidsadministratie verder verhogen en het bedrijfsklimaat verbeteren.

De bijsturing van de begroting tijdens de komende jaren voortzetten, in het bijzonder om de houdbaarheid op lange termijn van de openbare financiën te verzekeren met het oog op de vergrijzing

De uitdaging om de nog steeds hoge schuldquote (105,4 % van het BBP in 2002) te verminderen en de budgettaire gevolgen van de vergrijzing op te vangen, vergen een langdurig volgehouden gezond begrotingsbeleid. De door België gevolgde strategie, in het bijzonder de handhaving van hoge primaire overschotten, zal naar verwachting de ruimte scheppen om de budgettaire kosten van de vergrijzing te dekken. Deze inspanning moet evenwel langdurig worden volgehouden en indien de primaire overschotten niet op een voldoende hoog peil worden gehandhaafd, zal het risico van onhoudbare openbare financiën wellicht niet kunnen worden vermeden.

Tijdens de komende jaren staat het begrotingsbeleid voor de uitdaging om de primaire uitgaven onder controle te houden, door hun stijging in reële termen te beperken, en tegelijk de kosten van de noodzakelijke hervormingen en andere budgettaire doelstellingen te financieren. In dit verband moeten de budgettaire inspanningen voor de verlaging van de schuldquote worden ondersteund door beleidsmaatregelen om de arbeidsparticipatie te verbeteren en de nog steeds lage werkgelegenheidsgraden te verhogen.

De lage participatie- en werkgelegenheidsgraden, vooral bij oudere werknemers en bij vrouwen, verhogen en arbeid aantrekkelijker maken

De werkgelegenheidsgraad, die tijdens de tweede helft van de jaren negentig gestadig is gestegen, bedroeg in 2001 nog steeds 59,9 %, 4 procentpunt lager dan het EU-gemiddelde en duidelijk onder de EU-werkgelegenheidsdoelstellingen. De participatiegraad van oudere werknemers (55-64 jaar) bedroeg in 2001 slechts 25,1 %, het laagste percentage in de Europese Unie en ongeveer 13,5 procentpunt lager dan het EU-gemiddelde. Het is onwaarschijnlijk dat de tot nu toe getroffen maatregelen zullen volstaan om de EU-doelstelling voor 2010 te bereiken. De door de vergrijzing gestelde uitdagingen nopen tot maatregelen om de niet-actieve potentiële beroepsbevolking te mobiliseren en aldus de werkgelegenheids- en participatiegraden te verhogen.

Ondanks recente maatregelen om het probleem van uitkeringsafhankelijkheid aan te pakken en het risico van "werkloosheidsvallen" te verminderen, is er nog steeds een groot aantal uitkeringsgerechtigden op arbeidsleeftijd die niet werken. De negatieve arbeidsprikkels in het huidige stelsel van werkloosheidsuitkeringen vergen een verdere herziening om het nog steeds hoge aandeel van de langdurige werkloosheid, dat een belangrijk structureel probleem blijft, te verminderen. Taalbarrières, hoge registratierechten voor woningen en looncompressie dragen bij tot het voortbestaan van regionale verschillen en ontmoedigen mobiliteit.

De concurrentie in bepaalde dienstensectoren versterken, de efficiëntie van de overheidsadministratie verder verhogen en het bedrijfsklimaat verbeteren

In de meeste netwerkindustrieën en in de sector van de lokale diensten blijft de concurrentie beperkt, wat leidt tot hoge consumptieprijzen, bijvoorbeeld voor lokale telefoongesprekken of elektriciteit. De moeilijke toegang voor concurrenten tot de netwerken, materiële knelpunten en de historische banden met de overheid dragen er in de netwerkindustrieën toe bij dat de gevestigde exploitanten hun marktpositie behouden. In de sector van de lokale diensten bestaat nog steeds gebrek aan transparantie in de relaties tussen de openbare en de particuliere sector, met name in de intercommunales. Ondanks haar ruimere institutionele bevoegdheden blijft de mededingingsautoriteit onderbezet en is de onafhankelijkheid van alle sectorale regelgevende instanties nog niet verzekerd.

In het recente verleden hebben maatregelen om de administratieve lasten voor het bedrijfsleven te verlichten en de efficiëntie van de overheidsadministratie te verhogen bijgedragen aan de totstandbrenging van een bedrijfsvriendelijker klimaat. In het bijzonder werden plannen uitgevoerd om de kosten en de administratieve procedures bij de oprichting van vennootschappen te verlichten en werd met het "Copernicus"-plan beoogd de federale overheid te moderniseren. Het volledige effect van deze plannen zal nog moeten blijken.

Specifieke aanbevelingen voor België

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, die zijn neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

Om in de komende jaren de voortzetting van de bijsturing van de begroting en in het bijzonder de houdbaarheid op lange termijn van de openbare financiën met het oog op de vergrijzing te verzekeren, wordt België aanbevolen:

1. ervoor te zorgen dat de schuldquote tegen een bevredigend tempo blijft dalen door hoge primare overschotten te handhaven (AR 15);

2. de reële uitgavenstijging van Entiteit I (federale overheid en sociale zekerheid) te beperken tot 1,5 % en ontvangsten die voortvloeien uit een economische groei die hoger zou uitvallen dan verwacht prioritair te besteden aan de verbetering van de begrotingssituatie; en

3. de bestaande strategie om zich voor te bereiden op de budgettaire gevolgen van de vergrijzing te versterken, in het bijzonder door de overheidsschuld te verminderen, meer aandacht te besteden aan de lage feitelijke pensioenleeftijd, de hervorming van de pensioenstelsels voort te zetten en meer inspanningen te leveren om het "Zilverfonds" te financieren (AR 16 en WA 2).

België moet ook alle werkgelegenheidsaanbevelingen (WA), waarin de werkgelegenheidsaspecten gedetailleerder worden behandeld, krachtdadig uitvoeren. Om het groeipotentieel te verhogen, de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren en de gevolgen van de vergrijzing op te vangen dient België vooral de lage participatie- en werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder bij oudere werknemers en vrouwen, te verhogen en werken aantrekkelijker te maken. België wordt met name aanbevolen:

4. de maatregelen tot uitstel van de pensionering verder te versterken, in het bijzonder door een combinatie van afschaffing van stimulansen voor vervroegde pensionering (AR 16) en betere preventie en activeringsmaatregelen voor oudere werknemers; en

5. de inspanningen om arbeid lonend te maken voort te zetten door de belangrijkste verstoringen van de arbeidsprikkels op te heffen welke voortvloeien uit de wisselwerking tussen de belasting- en uitkeringsstelsels (AR 4 en WA 3).

Om de concurrentie in bepaalde dienstensectoren te bevorderen, de efficiëntie van de overheidsadministratie verder te verhogen en het bedrijfsklimaat te verbeteren, wordt België aanbevolen (overeenkomstig AR 9 tot en met 14):

6. maatregelen te nemen om de concurrentie in de netwerkindustrieën en de lokale diensten te verhogen (overeenkomstig AR 9); en

7. de overheidsadministratie in het kader van de lopende hervorming te verbeteren en de administratieve lasten voor de bedrijven verder te verlichten (AR 11).

2. DENEMARKEN

Sinds een aantal jaren bereikt de Deense economie bijna haar groeipotentieel met een reële groei van gemiddeld 2,5 % in de laatste tien jaar. In deze periode profiteerde de economie van een sterke daling van de werkloosheid: van meer dan 12 % van de beroepsbevolking naar nu ongeveer 5 %. Een groot deel van deze daling is structureel. Aangezien een soortgelijke afname van de werkloosheid zich tijdens de komende jaren niet kan herhalen en de demografische veranderingen leiden tot een geringere toename van de beroepsbevolking, zullen de potentiële groeipercentages naar verwachting terugvallen tot ongeveer 2 %. De vermindering van de werkloosheid in het laatste decennium heeft ook een positief effect gehad op de openbare financiën: sinds 1997 werd elk jaar een begrotingsoverschot geboekt.

Opdat de Deense economie ondanks het lagere groeipotentieel goed zou blijven presteren, moeten een aantal langetermijnproblemen en structurele problemen worden aangepakt. Om een houdbaar begrotingsbeleid te blijven voeren, is het noodzakelijk flinke begrotingsoverschotten te blijven realiseren. Om dit te doen zonder dat daardoor in een later stadium budgettaire besparingen nodig worden, moet het arbeidsaanbod worden verhoogd, als een middel om de uitgaven te verminderen én de belastingontvangsten te verhogen. Bovendien is het Deense prijspeil nog steeds een van de hoogste in de Europese Unie - gedeeltelijk als gevolg van het ontbreken van concurrentie in bepaalde sectoren - en is er nog ruimte om de efficiëntie van de openbare sector te verbeteren. Denemarken staat voor de volgende uitdagingen:

- met het oog op de vergrijzing zorgen voor een adequaat arbeidsaanbod;

- de concurrentie in bepaalde sectoren verhogen en de efficiëntie van de openbare sector verbeteren.

Met het oog op de vergrijzing zorgen voor een adequaat arbeidsaanbod

De werkgelegenheidsgraden zijn reeds hoog in Denemarken en liggen duidelijk boven de voor de gehele Europese Unie gestelde doelstellingen van Lissabon, ook wat betreft vrouwen en oudere werknemers. Om de houdbaarheid van de huidige beleidsstrategie op begrotingsgebied te handhaven, het effect van de vergrijzing op de openbare financiën op te kunnen vangen en het groeipotentieel veilig te stellen, is het nodig de participatiegraden op te trekken en de werkloosheid verder te verlagen, en hierbij verder te gaan dan de verwachte resultaten van de reeds uitgevoerde hervormingen. Deze verhogingen zullen bijdragen tot de verwezenlijking van overschotten van 1,5-2,5 % van het BBP om te anticiperen op de gevolgen van de vergrijzing voor de openbare financiën.

Er is reeds veel gedaan op het gebied van een actief arbeidsmarktbeleid, in het bijzonder wat het recht op en de verplichting tot werkgelegenheidsactivering betreft. Er zijn ook reeds maatregelen getroffen voor de sociale zekerheid en de pensioenen. Bovendien is onlangs een belastinghervorming voor 2004-2007 aangekondigd die beoogt de belasting op het inkomen uit arbeid te verlagen en die tevens het arbeidsaanbod zou moeten verhogen. Verdere hervormingen zijn evenwel nodig om te zorgen voor een duidelijke stijging van de reeds hoge participatie- en werkgelegenheidsgraden. Het potentiële arbeidsaanbod zou onder meer kunnen toenemen door betere integratie van immigranten in de arbeidsmarkt, snellere onderwijstrajecten voor leerlingen en inspanningen om oudere werknemers sterker aan de arbeidsmarkt te binden. Verdere uitbreidingen van het aantal werkenden of van het aantal werkuren per persoon kunnen worden aangemoedigd door belasting- en uitkeringshervormingen, in het bijzonder door de nog steeds relatief hoge marginale belastingtarieven te verlagen, of de voorwaarden voor vroegtijdige pensionering te verstrengen of een combinatie van beide. Uit ramingen blijkt dat verlagingen van verschillende soorten belastingtarieven een belangrijk effect zouden kunnen hebben op het arbeidsaanbod. Bij verdere belastinghervormingen moet evenwel rekening worden gehouden met de vereiste gezonde overheidsfinanciën. Wat de verhoging van de pensioenleeftijd betreft, zouden de prikkels om te blijven werken in plaats van vervroegd met pensioen te gaan kunnen worden verbeterd. De gekozen instrumenten moeten stroken met de redenering die aan het concentreren op het arbeidsaanbod ten grondslag ligt, te weten houdbare openbare financiën. Om de nodige begrotingsoverschotten te realiseren, is het bovendien niet alleen nodig om het arbeidsaanbod te verhogen, maar ook om de strikte controle van de uitgaven voort te zetten teneinde ontsporingen te voorkomen die de doelstellingen in gevaar zouden kunnen brengen.

De concurrentie in bepaalde sectoren verhogen en de efficiëntie van de openbare sector verbeteren

Aanhoudende inspanningen om de concurrentie te verhogen, kunnen bijdragen tot verlaging van het Deense prijspeil, dat het hoogste is in de Europese Unie, en tot verbetering van de productiviteit, die rond het EU-gemiddelde ligt. In een aantal bedrijfstakken, zoals bijvoorbeeld de energiesector, de woningmarkt, de bouwsector, drankblikjes en een aantal niet-verhandelbare diensten, is de concurrentie zwak. De volledige liberalisatie van de energiemarkt kan ook bijdragen tot sterkere concurrentie en lagere prijzen in de gehele economie.

De Deense openbare sector is een van de grootste in de Europese Unie. Er zijn aanzienlijke inspanningen geleverd om de efficiëntie ervan te verhogen en in Denemarken ligt het percentage van openbare aanbestedingen boven het EU-gemiddelde. Overheidsbedrijven hebben in veel sectoren van openbare dienstverlening evenwel nog steeds een monopolie, en de vraag blijft in hoeverre recente hervormingen om de keuzemogelijkheden van de consument uit te breiden, de concurrentie vanuit de particuliere sector zullen verhogen. Voorts zou de efficiëntie in het onderwijs kunnen worden verhoogd, want uit de PISA-studie van de OESO blijkt dat Denemarken ondanks hoge onderwijsuitgaven relatief slechte resultaten heeft.

Specifieke aanbevelingen voor Denemarken

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, die zijn neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

Denemarken moet ook alle werkgelegenheidsaanbevelingen (WA), waarin de werkgelegenheidsaspecten gedetailleerder worden behandeld, krachtdadig uitvoeren. Om zich voor te bereiden op de gevolgen van de vergrijzing voor de openbare financiën en om het groeipotentieel te vrijwaren, wordt Denemarken met name aanbevolen:

1. de inspanningen om het arbeidsaanbod te verhogen, voort te zetten, met name door arbeid lonender te maken, door toetreding tot en blijven op de arbeidsmarkt en uitstel van pensionering te stimuleren, en in het bijzonder door de belastinghervorming uit te voeren en aanvullende maatregelen in overweging te nemen om de uitkeringsvoorwaarden te verscherpen en de marginale belastingtarieven te verlagen in een kader van gezonde openbare financiën (AR 4 en WA 1 en 3); en

2. op alle overheidsniveaus te zorgen voor uitgavencontrole, zodat de meerjarige doelstellingen voor de stijging van de overheidsconsumptie worden gerespecteerd (AR 14).

Om de concurrentie in bepaalde sectoren te verhogen en de efficiëntie van de openbare sector te verbeteren, wordt Denemarken aanbevolen (overeenkomstig AR 9 tot en met 14):

3. de inspanningen op te voeren om de concurrentie te bevorderen in de sectoren waar zij onvoldoende is (AR 9); en

4. de inspanningen voort te zetten om de efficiëntie van de openbare sector te verhogen, onder meer door de randvoorwaarden voor verhoogde concurrentie te verbeteren, benchmarking van de resultaten van de openbare sector te bevorderen en het aantal openbare aanbestedingen te verhogen (AR 11).

3. DUITSLAND

Sinds de groeiversnelling als gevolg van de eenmaking heeft Duitsland vanaf het midden van de jaren negentig in vergelijking met de andere Europese landen en met de eigen historische percentages lagere groeipercentages gekend. De stagnatie, die gedeeltelijk verband houdt met de kosten en gevolgen van de eenmaking, heeft zich geleidelijk bestendigd. In 2003 zal de groei van het BBP zeer waarschijnlijk voor het derde opeenvolgende jaar onder 1 % blijven. Het relatief lage groeipotentieel van Duitsland van ongeveer 1,5 % (in vergelijking met 2,25 % in de rest van de Europese Unie) is het gevolg van structurele aanpassingen na de eenmaking en rigiditeiten op de arbeidsmarkt en regelgeving, en ook van een zeer lage bevolkingsgroei. Terwijl de lage groei op zich al een probleem vormt, heeft deze ook gevolgen voor de openbare financiën, waar lagere belasting- en socialezekerheidsontvangsten ertoe hebben geleid dat Duitsland niet heeft voldaan aan het Verdragscriterium voor het overheidstekort. Tevens kan de voor de correctie van het buitensporige tekort gekozen benadering - overwegend via hogere belastingen en sociale bijdragen - de groeivooruitzichten op korte termijn negatief beïnvloeden. Kanselier Schröder heeft echter in een toespraak voor het Parlement op 14 maart een agenda van grondige hervormingen uiteengezet, die belangrijke stappen zouden kunnen zijn in de richting van de oplossing van de structurele problemen van Duitsland.

Er kan geen oplossing voor de moeilijke situatie van de openbare financiën worden gevonden zonder de onderliggende oorzaken van de lage groei aan te pakken en vice versa. Grondige hervormingen zijn noodzakelijk, omdat de socialezekerheidsstelsels onvoldoende zijn toegerust om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen. Het is bijgevolg absoluut noodzakelijk dat het hoofd wordt geboden aan vier belangrijke uitdagingen. Bij de eerste twee gaat het voornamelijk om maatregelen om het lage economische groeipotentieel te verhogen, terwijl de laatste twee de houdbaarheid van de openbare financiën moeten verzekeren. Duitsland staat voor de volgende uitdagingen:

- de werkgelegenheidsschepping en de aanpasbaarheid bevorderen en het onbenutte werkgelegenheidspotentieel mobiliseren;

- de productiviteit verhogen door het bedrijfsklimaat en de efficiëntie van het onderwijssysteem te verbeteren;

- het begrotingstekort snel terugdringen tot onder 3 % van het BBP en de overheidsfinanciën gestadig consolideren;

- de houdbaarheid op lange termijn van de pensioen- en gezondheidszorgstelsels verzekeren.

De werkgelegenheidsschepping en de aanpasbaarheid bevorderen en het onbenutte werkgelegenheidspotentieel mobiliseren

De totale werkgelegenheidsgraad in Duitsland ligt dicht bij het EU-streefcijfer van 67 % voor 2005. De participatiegraad van vrouwen ligt reeds boven het tussentijdse EU-streefcijfer van 57 % voor 2005, terwijl die van oudere werknemers zeer laag blijft en zelfs onder het in 1997 bereikte niveau ligt. Het goede palmares van Duitsland inzake werkgelegenheid voor jongeren staat in contrast met een ernstig gebrek aan kansen op werk voor laaggeschoolden, oudere werknemers en degenen die in achtergestelde gebieden wonen, met name in het oosten. Gelet op het groot tekort aan banen in de oostelijke deelstaten, bestaat het risico dat de regionale verschillen op de arbeidsmarkt nog groter worden. Werkgelegenheid scheppen voor bovengenoemde groepen zou uiteraard een belangrijke impuls geven aan de groei en de openbare financiën versterken. Op de arbeidsmarkt zijn drie structurele factoren uiterst belangrijk: ten eerste lijdt Duitsland onder ernstige werkloosheids- en inactiviteitsvallen, in het bijzonder voor laagbetaalden, maar de recente invoering van de "Gleitzone" - onder andere - is een belangrijke maatregel om laagbetaald werk aantrekkelijker te maken. Er moeten verdere belasting- en uitkeringshervormingen volgen. De recente strengere uitkeringssancties hebben geleid tot grote verschuivingen van werkloosheid naar inactiviteit, maar het stimulerende effect ervan voor het actief zoeken naar werk en de sectorale en regionale mobiliteit kan nog niet worden beoordeeld. Ten tweede dreigen de arbeidskosten van laaggeschoolde werknemers of mensen in achtergebleven gebieden hun productiviteitsniveau te overschrijden als gevolg van de toepassing van tarieflonen (Flächentarifvertrag). De sociale partners kunnen evenwel regionale of sectorale verschillen in de lonen verrekenen en open clausules in de overeenkomsten opnemen. Via sectorale loonovereenkomsten zijn bedrijven immers wettelijk gebonden aan de vastgestelde regels indien het bedrijf lid is van de betrokken werkgeversorganisatie of de overeenkomst door de regering algemeen verbindend is verklaard. Lagere lonen tijdens de proefperiode van nieuwkomers op de arbeidsmarkt of in achtergestelde gebieden zijn niet alleen verboden krachtens collectieve loonovereenkomsten doch ook krachtens het zogenaamde "Günstigkeitsprinzip". Wanneer er open clausules bestaan, worden zij, in het bijzonder in het westen, zelden toegepast. Ten derde wordt de reïntegratie van werklozen eveneens bemoeilijkt door de onvolkomenheden van grootschalige actieve arbeidsmarktprogramma's (AAMP's) en de ontoereikende gerichtheid van dergelijke maatregelen. Het is ook nog te vroeg om de gevolgen te beoordelen van de recente inspanningen ter verbetering van de evaluatie van de AAMP's.

De productiviteit verhogen door het bedrijfsklimaat en de efficiëntie van het onderwijssysteem te verbeteren

De geringe toename van de arbeidsinput gaat vergezeld van een parallelle daling van de productiviteitsgroei en de bedrijfsinvesteringen in de laatste jaren, wat verband zou kunnen houden met de nog steeds zware administratieve formaliteiten en de resterende belemmeringen voor de concurrentie. Hoewel in het kader van de Hartz-hervorming aanzienlijke vooruitgang is geboekt, blijven met name de arbeidsmarkten sterk gereguleerd. De wetgeving inzake arbeidsbescherming en de voorschriften voor de toegang tot de ambachten en vrije beroepen worden momenteel herzien. Daarnaast is er de complexiteit van delen van de belastingwetgeving, hoewel de regering die blijft vereenvoudigen. Tot slot belemmeren wettelijke beperkingen onnodig de concurrentie in de detailhandel, zijn de tarieven voor toegang tot energienetwerken relatief hoog en bovendien onderworpen aan controle achteraf, en zijn er weinig aanwijzingen dat de overheidsopdrachten worden opengesteld.

In het vooruitzicht van een dalende beroepsbevolking is het kwalificatieniveau des te belangrijker indien Duitsland zijn productiviteit wil verhogen om zijn levensstandaard te behouden. In de PISA-studie van de OESO worden de relatief zwakke prestaties van de Duitse middelbare scholen beklemtoond. Voorts is de soms tamelijk lange duur van de universitaire studies een al lang bestaand probleem. Hervormingen van het onderwijssysteem vormen ook een belangrijk element in de strijd tegen de werkloosheid, omdat de laaggeschoolden een groot deel van de werklozen vormen.

Het begrotingstekort snel terugdringen tot onder 3 % van het BBP en de overheidsfinanciën gestadig consolideren

In 2002 bedroeg het begrotingstekort 3,6 % van het BBP, wat duidelijk boven het Verdragscriterium is. Op 21 januari 2003 had de Raad Ecofin reeds besloten dat er een buitensporig tekort bestond in Duitsland en had hij de Duitse autoriteiten aanbevolen om in 2003 maatregelen uit te voeren ten bedrage van 1 procentpunt van het BBP en het buitensporige tekort uiterlijk tegen 2004 weg te werken. Begrotingsconsolidatie zou ook bijdragen tot verbetering van het algemene bedrijfsklimaat en bijgevolg het groeipotentieel van Duitsland verhogen. Zonder aanvullende structurele hervormingen om het lage groeipotentieel van Duitsland te verhogen, lijken een gestage vermindering van de schuldquote en de verwezenlijking van de gestelde doelstelling van een begroting die in 2006 bijna in evenwicht is, evenwel onwaarschijnlijk. Bijgevolg verzocht de Raad Duitsland dringend hervormingen door te voeren, niet alleen van de arbeidsmarkt, maar ook van de socialezekerheids- en uitkeringsstelsels in het algemeen, en de lasten van regelgeving voor de economie te verminderen.

De houdbaarheid op lange termijn van de pensioen- en gezondheidszorgstelsels verzekeren

De socialezekerheidsstelsels in Duitsland worden vooral gefinancierd op basis van het omslagstelsel. Bijgevolg zullen de pensioen- en gezondheidszorgstelsels moeilijkheden hebben om het probleem van de vergrijzing op te vangen. Indien de huidige regels ongewijzigd blijven, zouden de socialezekerheidsbijdragen, die reeds tot de hoogste van Europa behoren, tijdens de komende decennia gevoelig moeten stijgen. Hierdoor zouden de lasten die het gevolg zijn van de hoge werkloosheid nog verergeren en zou de groei nog verder worden belemmerd. De Duitse regering heeft de eerste stappen gezet naar een particulier pensioenstelsel op basis van kapitaaldekking ("Riester-Rente"), en 15 % van de werknemers heeft van deze nieuwe mogelijkheid gebruiktgemaakt. Er zijn verdere inspanningen nodig om de betaalbaarheid op lange termijn te waarborgen, in het kader van het lopende proces om de pensioenstelsels te moderniseren en aan de veranderende omstandigheden aan te passen. Het initiatief van de regering om de financiering en verdere ontwikkeling van de socialezekerheidsregelingen te herzien met de hulp van een onafhankelijke groep deskundigen, wordt derhalve toegejuicht.

Ook de gezondheidszorg is in de voorbije jaren steeds meer onder druk komen te staan, vooral als gevolg van een trage ontwikkeling van de inkomsten, maar ook van ontoereikende kostenbeheersing en het ontbreken van economische stimulansen om kosten te besparen. Het systeem wordt momenteel opnieuw bekeken. De regering streeft ernaar de betaalbaarheid van de gezondheidszorg te garanderen, onder andere door het concurrentie-element te versterken met meer aandacht voor de kwaliteit van de verstrekte gezondheidszorg.

De bezorgdheid omtrent de houdbaarheid op lange termijn van de openbare financiën is des te dringender omdat de schuldquote van Duitsland boven de drempel van 60 % blijft, en er nog geen duidelijke neerwaartse trend is vastgesteld.

Specifieke aanbevelingen voor Duitsland

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, als neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

Duitsland moet ook alle werkgelegenheidsaanbevelingen (WA), waarin de werkgelegenheidsaspecten gedetailleerder worden behandeld, krachtdadig uitvoeren. Om het groeipotentieel te verhogen, de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren, de gevolgen van de vergrijzing op te vangen en de regionale verschillen te verkleinen dient Duitsland vooral de werkgelegenheidsschepping en de aanpasbaarheid te bevorderen en het ongebruikte werkgelegenheidspotentieel te mobiliseren. Duitsland wordt met name aanbevolen:

1. de belasting- en uitkeringsstelsels te blijven hervormen (AR 4 en WA 6), om het aannemen van werk of de overgang naar een hogere inkomenscategorie voldoende aantrekkelijk te maken, en de regels inzake het verbinden van uitkeringen aan het actief zoeken naar werk vastberaden te handhaven;

2. maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat lonen de productiviteitsverschillen tussen vaardigheden en gebieden beter weerspiegelen (AR 5), met name door het Günstigkeitsprinzip te herzien, opdat nieuwkomers op de arbeidsmarkt tijdelijk minder kunnen worden betaald; en

3. vorderingen te maken met de hervormingen om de efficiëntie van de AAMP's te verbeteren, met name de bijstand bij het zoeken naar werk; de AAMP's verder te hervormen overeenkomstig criteria inzake kosteneffectiviteit en ze meer te richten op personen met het hoogste risico van langdurige werkloosheid (AR 8 en 13.iv) en WA 1).

Om de productiviteit te verhogen door het bedrijfsklimaat en de efficiëntie van het onderwijssysteem te verbeteren, wordt Duitsland aanbevolen (overeenkomstig AR 9 tot en met 14):

4. ondernemingen aan te moedigen om te investeren en te groeien door een concurrerender omgeving te creëren (AR 9) en de regelgeving en administratieve lasten verder te verlichten (AR 11), onder meer door het effectieve niveau van arbeidsbescherming te verlagen (AR 6); en

5. verdere hervormingen door te voeren om de onderwijsresultaten te verbeteren en persistente kwalificatietekorten op te heffen (AR 13).

Om het begrotingstekort snel te doen dalen onder 3 % van het BBP en de overheidsfinanciën gestaag te consolideren, wordt Duitsland aanbevolen:

6. te zorgen voor een strikte uitvoering van de begroting en de aangekondigde of compenserende maatregelen voor 2003 ten bedrage van 1 % van het BBP uit te voeren en de huidige buitensporigtekortsituatie uiterlijk tegen 2004 te beëindigen (AR 1); en

7. het conjunctuurgezuiverde tekort tussen eind 2003 en 2005 met ten minste 1 procentpunt van het BBP te verlagen.

Om de houdbaarheid op lange termijn van de pensioen- en gezondheidszorgstelsels te verzekeren, wordt Duitsland aanbevolen:

8. de deelname aan aanvullende pensioenregelingen te bevorderen en latere pensionering te stimuleren (AR 16); en

9. de gezondheidssector efficiënter te maken door economische stimulansen voor zorgverstrekkers en -ontvangers in te voeren.

4. GRIEKENLAND

In 2002 bleef de Griekse economie sterk groeien ondanks de ongunstige internationale economische omstandigheden. De reële groei van het BBP zal naar verwachting ver boven het EU-gemiddelde blijven en in 2003 3,6 % bedragen (iets meer dan de potentiële groei van ongeveer 3,5 %). De economische activiteit is gestimuleerd door particuliere en openbare investeringen, vooral in het kader van de voorbereiding van de Olympische Spelen en het derde communautair bestek. Om na 2004 het groeipotentieel te overschrijden of te bereiken, zijn echter verdere structurele hervormingen nodig. Bovendien kunnen hoge groeipercentages en stijgende kosten leiden tot een verdere prijsdruk. Ondanks de sterke groei en de dalende rentevoeten is de schuldquote niet substantieel gereduceerd. Terwijl de schuldquote in de periode 1997-1999 langzaam daalde, steeg zij in 2000-2001 als gevolg van de herindeling van omvangrijke financiële operaties die voorheen niet in de begrotingsboekhouding werden opgenomen.

De situatie op de arbeidsmarkt verbetert zeer langzaam. Ondanks de forse werkgelegenheidsschepping is de werkgelegenheidsgroei onbevredigend en bleef de werkloosheid, die in 2002 nochtans onder 10 % van de beroepsbevolking is gedaald, op een hoog niveau. Het samenspel tussen de rigiditeiten op de arbeids- en productmarkten en de late ontwikkeling van een op kennis gebaseerde samenleving, in het bijzonder als gevolg van de geringe investeringen in menselijk kapitaal en onderzoek, belemmeren de stijging van de arbeidsproductiviteit tot een niveau dat het inhaalproces zou versnellen.

Griekenland moet de begrotingsconsolidatie voortzetten om de hoge schuldquote tegen een bevredigend tempo te verminderen. De structurele problemen op de arbeids- en productmarkten moeten worden aangepakt om de hoge werkloosheid te verminderen, de productiviteit te verhogen en de werking van de economie te verbeteren. Griekenland staat voor de volgende uitdagingen:

- de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn verzekeren met het oog op de vergrijzing, in het bijzonder gelet op de hoge schuldquote;

- het lage productiviteitsniveau verhogen, dat verband houdt met problemen op de arbeids- en productmarkten, lage investeringen in menselijk kapitaal en de late ontwikkeling van de kennismaatschappij;

- de hoge structurele werkloosheid verminderen en de werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, verhogen.

De houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn verzekeren met het oog op de vergrijzing, in het bijzonder gelet op de hoge schuldquote

Ondanks de budgettaire aanpassingen en de tijdens de vorige jaren verwezenlijkte verbetering van de begrotingssaldi, is de schuldquote niet gedaald in overeenstemming met de groei van het BBP en de ontwikkelingen van het begrotingstekort. Na de door Eurostat verlangde wijzigingen steeg de schuldquote in 2000 en 2001; en in 2002 bedroeg zij 105,3 % van het BBP. Omvangrijke financiële operaties hebben het positieve effect van het primaire overschot voor de overheidsschuld voor een deel tenietgedaan. In 2002 is het primaire overschot volgens de ramingen langzamer gestegen, terwijl het begrotingstekort wordt geraamd op 1,1 % van het BBP, tegen 1,2 % in 2001. De sterke productiegroei vormt een solide basis om de begrotingssaldi verder te verbeteren en het begrotingstekort in een overschot te doen omslaan. Beperking van de overheidsconsumptie om middelen vrij te maken voor productieve bestedingen en het onder controle houden van de hoge schuldquote zijn van essentieel belang. Wordt de hoge schuldquote niet in de hand gehouden, dan kan de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn in gevaar worden gebracht, wanneer de financiële druk als gevolg van de vergrijzing zal toenemen. Ondanks de inspanningen in het kader van de pensioenhervorming 2002, blijkt uit de nog steeds verwachte grote toename van de pensioenuitgaven (vanuit een reeds hoge uitgangspositie) dat extra inspanningen zijn vereist.

Het lage productiviteitsniveau verhogen, dat verband houdt met problemen op de arbeids- en productmarkten, lage investeringen in menselijk kapitaal en de late ontwikkeling van de kennismaatschappij

De arbeidsproductiviteit is in de voorbije jaren sterk toegenomen, maar blijft nog de op één na laagste in de Europese Unie. Dit kan worden toegeschreven aan onvoldoende investeringen in O& O, de nog steeds geringe - zij het stijgende - verspreiding van informatie- en communicatietechnologie, de lage scholingsgraad van de bevolking en het daaruit voortvloeiende gebrek aan geschoolde werknemers. Het hoge percentage kleine en zeer kleine bedrijven, dat gedeeltelijk te wijten is aan distorsies gecreëerd door bijvoorbeeld arbeidsmarktwetgeving en belastingen, draagt bij aan de lage investeringen in O& O en innovatie.

Een beter bedrijfsklimaat is ook essentieel om de productmarkten efficiënter te maken. Ten eerste is de concurrentie in bepaalde netwerkindustrieën nog steeds beperkt. Bijvoorbeeld in de elektriciteits- en gassector blijven de verticaal geïntegreerde gevestigde exploitanten de markt beheersen. Ten tweede, ondanks recente maatregelen om het regelgevingskader en het belastingstelsel te vereenvoudigen, wordt de bedrijfsdynamiek nog steeds belemmerd door complexe procedures en een gebrek aan efficiëntie van de overheidsadministratie. Ten derde is het omzettingspercentage van de internemarktrichtlijnen het op één na laagste in de Europese Unie.

De hoge structurele werkloosheid verminderen en de werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, verhogen

De totale werkgelegenheidsgraad van Griekenland ligt duidelijk onder de door de Europese Raad gestelde doelstellingen, in het bijzonder voor vrouwen. De werkloosheid daalde in 2002 voor het derde opeenvolgende jaar, maar blijft ver boven het EU-gemiddelde, waarbij het werkloosheidscijfer van vrouwen meer dan het dubbele bedraagt van dat van mannen en de jeugdwerkloosheid zeer hoog blijft. De rigiditeiten op de arbeidsmarkt belemmeren nog steeds een flexibeler werking. Het loonvormingssysteem heeft geen wijzigingen ondergaan die een grotere differentiatie op basis van productiviteit en vaardigheden mogelijk zouden maken. De complexiteit van het belastingsysteem, ondanks de recente verbeteringen, de hoge socialezekerheidsbijdragen en de strikte wetgeving inzake arbeidsbescherming zijn nog steeds belangrijke belemmeringen voor aanwervingen. Het beperkte effect van hervormingen die flexibele vormen van arbeid moeten bevorderen, wijst er bovendien op dat veel werkgevers gebruikmaken van de informele economie. De hervorming van de openbare arbeidsbureaus, die van essentieel belang is om de hoge langdurige werkloosheid aan te pakken, wordt nog steeds uitgesteld.

Specifieke aanbevelingen voor Griekenland

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, die zijn neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

Om de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren met het oog op de vergrijzing, in het bijzonder gelet op de hoge schuldquote (AR 15), wordt Griekenland aanbevolen:

1. de schuldquote tegen een bevredigend tempo te verminderen door hoge primaire overschotten te handhaven (AR 15);

2. de primaire lopende uitgaven van de overheid in de hand te houden door resoluut het probleem van inelastische uitgavenelementen, zoals de lonen, aan te pakken (AR 14);

3. overheidsmiddelen efficiënter aan te wenden om de arbeidsproductiviteit te verbeteren en de inzetbaarheid van de werklozen te verhogen (AR 14); en

4. het socialezekerheidsstelsel verder te hervormen, in het bijzonder het pensioenstelsel (AR 16), om in de toekomst budgettaire spanningen als gevolg van de vergrijzing te voorkomen.

Om de lage productiviteit te verhogen, die verband houdt met problemen op de arbeids- en productmarkten, lage investeringen in menselijk kapitaal en de late ontwikkeling van de kennismaatschappij, wordt Griekenland aanbevolen (overeenkomstig AR 4 tot en met 8 en 9 tot en met 14):

5. de inspanningen te intensiveren om de beschikbaarheid van geschoolde arbeidskrachten te vergroten, activiteiten van het bedrijfsleven op het gebied van O& O en innovatie te blijven bevorderen en de verspreiding van informatie- en communicatietechnologie te verbeteren (AR 13 en WA 2);

6. de concurrentie in het bijzonder in de energiesectoren te verhogen (AR 9);

7. het bedrijfs- en belastingklimaat verder te vereenvoudigen en het omzettingspercentage van de internemarktrichtlijnen te verhogen (AR 9 en 11).

Griekenland moet ook alle werkgelegenheidsaanbevelingen (WA), waarin de werkgelegenheidsaspecten gedetailleerder worden behandeld, krachtdadig uitvoeren. Om het groeipotentieel te verhogen, de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren en de gevolgen van de vergrijzing op te vangen dient Griekenland vooral de hoge structurele werkloosheid te verminderen en de werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, te verhogen. Griekenland wordt met name aanbevolen:

8. arbeid aantrekkelijker te maken, in het bijzonder door verlaging van de indirecte loonkosten en verbetering van de overdraagbaarheid van pensioenrechten, teneinde de werkgelegenheid in de formele sector, waaronder deeltijdwerk, te stimuleren (AR 4 en 16 en WA 4);

9. wijzigingen in het proces van collectieve loononderhandelingen te bevorderen opdat de lonen de productiviteitsverschillen weerspiegelen (AR 5); en

10. het hervormingspakket uit te voeren met het oog op een beter evenwicht tussen flexibiliteit en veiligheid door de arbeidsorganisatie te moderniseren en door de onnodig beperkende arbeidsmarktregelgeving te herzien (AR 6 en WA 1).

5. SPANJE

De economische resultaten van Spanje waren in de tweede helft van de jaren negentig opvallend sterk met groeipercentages (gemiddeld bijna 4 %) die duidelijk hoger lagen dan het cijfer van de eurozone en van het eigen groeipotentieel op middellange termijn (geraamd op ongeveer 3 %). Anders dan bij vorige conjunctuurdalingen kon tijdens de in 2001 begonnen vertraging een positief groeiverschil worden gehandhaafd. Deze resultaten werden ondersteund door een nooit eerder geziene werkgelegenheidsschepping, terwijl ook de monetaire voorwaarden bijzonder soepel waren. Minder positief was dat de inflatie permanent boven het gemiddelde van de eurozone lag. De gemeten productiviteitsgroei is afgenomen, hetgeen erop wijst dat het proces van structurele hervormingen moet worden voortgezet om de concurrentie en de flexibiliteit op te voeren.

Om te blijven convergeren naar EU-economieën met een hoger inkomensniveau (het BBP per hoofd van de bevolking ligt in Spanje nog steeds ongeveer 15 % onder het EU-gemiddelde), moet de Spaanse economie de verbeterde arbeidsmarktresultaten consolideren, de regionale verschillen inzake werkloosheid verminderen en de algemene arbeidsparticipatie verhogen. De groei zou ook worden ondersteund door een stijging van de productiviteit via het stimuleren van O& O en de vorming van menselijk kapitaal, en door een versterking van de concurrentie in bepaalde sectoren. De verwezenlijking van deze doelstellingen zou de in de voorbije jaren geregistreerde begrotingsconsolidatie ondersteunen. Niettemin kan het risico op toekomstige begrotingsonevenwichtigheden als gevolg van het uitgestelde doch sterke effect van de vergrijzing niet worden uitgesloten. Om de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren moet bijgevolg, in aanvulling op de reeds ondernomen initiatieven, het openbare pensioenstelsel grondig worden hervormd, en moet een nauwer verband worden gelegd tussen bijdragen en uitkeringen. Spanje staat voor de volgende uitdagingen:

- de lage werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, verhogen en de grote regionale verschillen op de arbeidsmarkt verminderen;

- de lage productiviteit verhogen, onder meer door de kenniseconomie te versterken op het gebied van onderwijs en vaardigheden, investeringen in informatietechnologie en prestaties op het vlak van O& O en innovatie;

- de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn verzekeren met het oog op de vergrijzing.

De lage werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, verhogen en de grote regionale verschillen op de arbeidsmarkt verminderen

Ondanks de grote inspanningen en de in de voorbije jaren geboekte vooruitgang met de hervorming van de arbeidsmarkt (het werkloosheidspercentage is sinds 1995 met meer dan 11 procentpunt gedaald), ligt de werkloosheid met ongeveer 11,5 % nog steeds duidelijk boven het EU-gemiddelde, terwijl de werkgelegenheidsgraad nog steeds ver onder het EU-gemiddelde ligt. De werkloosheid is meer gedaald voor vrouwen dan voor mannen, maar de werkloosheid ligt bij de vrouwen meer dan eens zo hoog als bij de mannen. Ondanks de aanzienlijke werkgelegenheidsschepping is de werkloosheid nog steeds ongelijk verdeeld tussen de regio's. Bij de loonvorming worden de substantiële productiviteitsverschillen in de praktijk nauwelijks verrekend, en indexeringsclausules in de loononderhandelingen veroorzaken ook een ondoelmatige arbeidsallocatie. De arbeidsmarkt blijft sterkt gesegmenteerd tussen werknemers met vaste arbeidsovereenkomsten en het grote aantal werknemers met tijdelijke arbeidsovereenkomsten. Het aandeel van deeltijdwerk in de werkgelegenheid blijft laag. De geografische arbeidsmobiliteit is weliswaar in zekere mate gestimuleerd door de recente hervormingen van de arbeidsmarkt en de inkomstenbelastingen, doch zij blijft nog steeds beperkt, gedeeltelijk als gevolg van structurele belemmeringen, en met name de slechte werking van de woningmarkt. Bovendien is het mogelijk dat de openbare arbeidsbureaus niet over de organisatorische middelen beschikken voor het beheer van doelgerichte actieve arbeidsmarktmaatregelen en van een systeem van werkloosheidsuitkeringen dat is gebaseerd op de bereidverklaring van de individuele werkzoekende tot werken.

De lage productiviteit verhogen, onder meer door de kenniseconomie te versterken op het gebied van onderwijs en vaardigheden, investeringen in informatietechnologie en prestaties op het vlak van O& O en innovatie

De productiviteit ligt in Spanje onder het EU-gemiddelde en is sinds de tweede helft van de jaren negentig maar weinig gestegen. Dit is deels het gevolg van de sterke toename van de werkgelegenheid vooral op het gebied van activiteiten met een lage productiviteit. Het opleidingsniveau is relatief laag. De geringe bedrijfsinvesteringen in O& O vormen een andere belemmering voor een snellere productiviteitsgroei. Het kleine aantal octrooien en de ontoereikende investeringen in informatietechnologie en e-handel wijzen op een zwakke innovatie. De productiviteit wordt ook belemmerd door onvoldoende concurrentie in bepaalde sectoren, met name in de detailhandel en de elektriciteitssector.

Er zijn recent veelbelovende initiatieven genomen om de concurrentie in de elektriciteitssector te bevorderen; het is echter nog te vroeg om het effect daarvan te kunnen beoordelen, en de vier belangrijkste verticaal geïntegreerde gevestigde exploitanten beschikken op hun respectieve geografische markten nog steeds over een monopolie en de invoercapaciteit blijft nog steeds laag.

De houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn verzekeren met het oog op de vergrijzing

De budgettaire gevolgen van de vergrijzing op lange termijn - die zich in Spanje weliswaar later doen gevoelen dan in andere landen - geven vooral op het vlak van de pensioenen, maar ook op andere gebieden zoals de gezondheidszorg, aanleiding tot bijzondere bezorgdheid. De meeste studies wijzen op een zeer sterke stijging van de afhankelijkheidsratio tussen 2020 en 2030, wat zal leiden tot steeds meer budgettaire gevolgen. De versterking van de langetermijnhoudbaarheid moet derhalve de voornaamste zorg blijven in het kader van een ambitieuze drieledige strategie. In dit verband dienen recente maatregelen om de ontwikkeling van de schuldenlast af te remmen, de beroepsloopbaan te verlengen en de participatiegraden te verhogen, te worden aangevuld met hervormingen van het openbaar pensioenstelsel. De belangrijkste parameters, zoals het aantal bijdragejaren, de pensioenleeftijd en de vervangingscoëfficiënt, blijven ongewijzigd en er is geen nauw verband tussen bijdragen en uitkeringen.

Specifieke aanbevelingen voor Spanje

Voor de aanpak van de bovengenoemde uitdagingen zijn grondige structurele hervormingen vereist, die zijn neergelegd in de algemene richtsnoeren (AR) in deel I van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid.

Spanje moet ook alle werkgelegenheidsaanbevelingen (WA), waarin de werkgelegenheidsaspecten gedetailleerder worden behandeld, krachtdadig uitvoeren. Om de groeicapaciteit te verhogen, de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren, de gevolgen van de vergrijzing op te vangen en de regionale verschillen te verkleinen, dient Spanje de lage werkgelegenheidsgraden, in het bijzonder van vrouwen, te verhogen, en de grote regionale verschillen op de arbeidsmarkt, te verminderen. Spanje wordt met name aanbevolen:

1. een hogere arbeidsparticipatie, in het bijzonder van vrouwen, te blijven aanmoedigen, onder meer door de voorzieningen voor kinderopvang uit te breiden en het gebruik van deeltijdcontracten te bevorderen (WA 2);

2. de hervorming van de loonvorming te stimuleren om de productiviteit beter te weerspiegelen, door de productiviteitsverschillen voor vaardigheden, plaatselijke arbeidsmarktomstandigheden en de economische omstandigheden op bedrijfsniveau in de lonen te verrekenen, en de indexeringsclausules in collectieve overeenkomsten geleidelijk af te schaffen (AR 5);

3. de wetgeving inzake arbeidsbescherming verder te hervormen om de segmentatie van de arbeidsmarkt tussen verschillende soorten contracten te verminderen (AR 6 en WA 1); en

4. de geografische mobiliteit van werknemers te blijven vergemakkelijken door fiscale en andere belemmeringen af te schaffen, onder meer door de huurwoningmarkt te bevorderen en rigiditeiten bij de beschikbaarheid van bouwgrond af te schaffen (AR 7 en WA 3).

Om de lage productiviteit te verhogen, onder meer door een versterking van de kenniseconomie op het gebied van onderwijs en vaardigheden, investeringen in informatietechnologie en prestaties op het vlak van O& O en innovatie, wordt Spanje aanbevolen (overeenkomstig AR 9 tot en met 14):

5. de inspanningen op te voeren om het aantal geschoolde arbeidskrachten, de investeringen in O& O en innovatie en de informatie- en communicatietechnologieverspreiding te verhogen (AR 13); en

6. maatregelen te blijven nemen om de concurrentie in bepaalde sectoren, zoals elektriciteit en detailhandel, te versterken (AR 9), verder te gaan met de huidige inspanningen om de administratieve lasten voor de bedrijven te verminderen, en de ontwikkelingen op de elektriciteitsmarkt nauwlettend te volgen (AR 11).

Om de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn te verzekeren met het oog op de vergrijzing, wordt Spanje aanbevolen:

7. de recente initiatieven aan te vullen door passende maatregelen te nemen om een belangrijke hervorming van het pensioenstelsel ten uitvoer te leggen, om het verband tussen bijdragen en uitkeringen te versterken en de met de verwachte demografische veranderingen samenhangende stijging van de pensioenuitgaven op lange termijn in de hand te houden (AR 16).

6. FRANKRIJK

In de afgelopen vijf jaar groeide de Franse economie sneller dan die van zijn belangrijkste Europese partners. Dit resultaat is grotendeels toe te schrijven aan de sterke werkgelegenheidsschepping gedurende een aantal jaren, die een structurele verbetering op de arbeidsmarkt weerspiegelt zowel als een accommoderend begrotingsbeleid na 1999. Volgens recente berekeningen van de Commissie ligt de potentiële reële BBP-groei nog steeds iets onder 2,5 %, dit is enigszins boven het gemiddelde van de EU-landen. De trage daling van de onderliggende inflatie tijdens de laatste zes maanden wijst erop dat de economie reeds verscheidene kwartalen onder haar potentieel presteert.

In de komende jaren zal de potentiële groei negatieve gevolgen beginnen ondervinden van de ontwikkelingen van de demografische structuur. Er is evenwel nog steeds veel manoeuvreerruimte om de potentiële groei te ondersteunen door structurele hervormingen van zowel de arbeidsmarkt - door verhoging van de arbeidsparticipatie en vermindering van de structurele werkloosheid - als de productmarkt - door bevordering van de concurrentie in de voornaamste netwerkindustrieën. Meer inspanningen voor begrotingsconsolidatie zouden ruimte creëren voor een vermindering van de belastingdruk op arbeid en investeringen, en aldus bijdragen tot de verhoging van de potentiële groei. Na de duidelijke verslechtering van de conjunctuurgezuiverde begrotingssituatie in 2002, die heeft bijgedragen tot een tekort dat boven de grens van 3 % van het BBP ligt, vormt de consolidatie van de overheidsfinanciën voor de Franse autoriteiten een belangrijke en dringende uitdaging. Een verder streven naar begrotingsconsolidatie is ook van essentieel belang gelet op het effect van de vergrijzing op de openbare financiën. Frankrijk staat voor de volgende uitdagingen:

- het begrotingstekort snel doen dalen tot onder 3 % van het BBP en de overheidsfinanciën gestadig consolideren;

- de arbeidsparticipatie verhogen en de structurele werkloosheid verminderen;

- de houdbaarheid van de openbare financiën op lange termijn verzekeren met het oog op de vergrijzing;

- de concurrentie in de netwerkindustrieën verzekeren en de toepassing van de internemarktmaatregelen versnellen, om gelijke concurrentievoorwaarden te creëren.

Het begrotingstekort snel doen dalen tot onder 3 % van het BBP en de overheidsfinanciën gestadig consolideren

Het begrotingstekort van Frankrijk bedroeg in 200