BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 30 november 1994

inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag

(Zaak IV/33.126 en 33.322 - Cement)

(94/815/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, inzonderheid op de artikelen 3 en 15,

Gezien het besluit van de Commissie van 12 november 1991 om ambtshalve de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen overeenkomstig artikel 19 van Verordening nr. 17, in samenhang met Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2), in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ter zake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen, kenbaar te maken,

Na het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities te hebben geraadpleegd,

Overwegende hetgeen volgt:

DEEL I

DE FEITEN

AFDELING I

DE PROCEDURE

HOOFDSTUK 1

De onderzoeksprocedure en de procedure na de mededeling van punten van bezwaar

1. Inleiding

De onderhavige beschikking is een uitvloeisel van de verificaties die uit hoofde van artikel 14, leden 2 en 3 van Verordening nr. 17, van april 1989 tot juli 1990 bij Europese cementproducenten en bedrijfstakorganisaties zijn verricht en van de tot deze gerichte verzoeken om inlichtingen, in de zin van artikel 11 van die verordening.

2. Inleiding van de procedure, mededeling van punten van bezwaar en beroep bij het Gerecht van eerste aanleg

(1) Op 12 november 1991 heeft de Commissie de procedure in de zaken "cementindustrie" ingeleid en de punten van bezwaar vastgesteld.

In de brief van 25 november 1991 werden deze punten van bezwaar aan de ondernemingen medegedeeld. In de mededeling van punten van bezwaar wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten punten van bezwaar, namelijk inzake gedragingen op internationaal en inzake gedragingen op nationaal niveau.

(2) De tekst van de mededeling van punten van bezwaar, die in één enkel document opgenomen is, werd niet integraal aan de bij de procedure betrokken 76 ondernemingen en ondernemersverenigingen toegezonden. Zo werden de hoofdstukken met betrekking tot de gedragingen op internationaal niveau aan slechts 61 ondernemingen en ondernemersverenigingen gezonden. Vijftien Italiaanse ondernemingen maken namelijk van geen enkele internationale organisatie deel uit en hebben deze hoofdstukken dan ook niet ontvangen. De hoofdstukken over de gedragingen op nationaal niveau werden uitsluitend naar de in de betrokken Lid-Staat gevestigde ondernemingen en verenigingen toegezonden. Bij brief van 20 mei 1992 werden zowel het internationale als het desbetreffende nationale gedeelte van de mededeling van punten van bezwaar tevens aan een andere Spaanse onderneming toegezonden.

De geadresseerden hebben, naast de hoofdstukken die hun aangingen, de volledige inhoudsopgave van de mededeling van punten van bezwaar ontvangen, alsmede de lijst van alle dossiers waarin de stukken zijn genoemd die zij konden inzien.

Alle geadresseerden hebben op basis van de ontvangen lijst van stukken en de daarin opgenomen vermeldingen toegang gekregen tot het dossier.

(3) De Commissie heeft echter bij schrijven van 9 juli 1992 alle ondernemingen en ondernemersverenigingen die het internationale deel van de punten van bezwaar hebben ontvangen, een document doen toekomen (het verslag van de vergadering van de "European Task Force" van 19 augustus 1986) waarvan zij langs de weg van de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar kennis genomen had, en zij heeft de betrokken ondernemingen gevraagd hun opmerkingen over dit document kenbaar te maken.

(4) Bepaalde ondernemingen en ondernemersverenigingen hebben, na de mededeling van punten van bezwaar te hebben ontvangen en inzage in het dossier te hebben gekregen, op grond van het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 17 december 1991 in de zaak T-7/89, Hercules/Commissie (3), de Commissie verzocht aan hen alsnog de ontbrekende hoofdstukken van de mededeling van punten van bezwaar te doen toekomen, alsmede hen, zonder enige specificatie, toegang te geven tot het gehele dossier, met uitzondering van interne of vertrouwelijke documenten.

Aangezien de Commissie geweigerd heeft de ontbrekende hoofdstukken van de mededeling van punten van bezwaar aan de betrokken ondernemingen te doen toekomen, alsmede om hen toegang te verlenen tot de andere documenten van het dossier dan die welke zij reeds hadden kunnen raadplegen, hebben de ondernemingen S.A. Cimenteries CBR en Blue Circle Industries Plc, het Syndicat National des Fabricants de Ciments et de Chaux, de onderneming ENCI N.V. en de Vereniging Nederlandse Cementindustrie zich tot het Gerecht van eerste aanleg gewend teneinde de beschikking van de Commissie om deze documenten niet ter inzage te geven, nietig te laten verklaren en om vaststelling van voorlopige maatregelen, strekkende tot schorsing van de procedure te verzoeken (Gevoegde zaken T-10, T-11 en T-12, T-14 en T-15/92).

(5) Bij beschikking van 23 maart 1992 (4) heeft de president van het Gerecht van eerste aanleg het verzoek om voorlopige maatregelen afgewezen en is voor de verzoekers de tijdslimiet om op de mededeling van punten van bezwaar te antwoorden, op 27 en 31 maart 1992 gesteld.

Bij beschikking van 11 september 1992 is de zaak T-14/92 betreffende ENCI en de Vereniging Nederlandse Cementindustrie in het register van het gerecht doorgehaald, aangezien de partijen hun verzoek hebben ingetrokken.

In afwachting van de uitspraak van het Gerecht van eerste aanleg ten gronde heeft de Commissie de hoorzitting die op antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar volgt, opgeschort.

Bij arrest van 18 december 1992, in Gevoegde zaken T-10, T-11 en T-12 en T-15/92 (5), heeft het Gerecht van eerste aanleg de beroepen die door S.A. Cimenteries CBR, Blue Circle Industries Plc, Syndicat National des Fabricants de Ciments et de Chaux, en de Fédération de l'Industrie Cimentière a.s.b.l. waren ingediend, niet ontvankelijk verklaard.

3. De hoorzitting

(1) In de brief van 5 februari 1993 heeft de raadadviseur-auditeur de ondernemingen en ondernemersverenigingen waartoe de mededeling van punten van bezwaar was gericht, verzocht deel te nemen aan de hoorzitting die van 1 maart tot 1 april 1993 georganiseerd was.

De hoorzitting bestond uit drie reeksen zittingen: een reeks over de cementmarkt, waaraan alle ondernemingen en ondernemersverenigingen deel konden nemen; een tweede reeks over het internationale gedeelte van de mededeling van punten van bezwaar, waaraan alleen de ondernemingen en ondernemersverenigingen konden deelnemen die dit gedeelte van de mededeling van punten van bezwaar hadden ontvangen en een, derde, reeks over het nationale gedeelte, waaraan - voor elk onderdeel afzonderlijk - de ondernemingen en ondernemersverenigingen van de betrokken Lid-Staat konden deelnemen.

In de oproep werd nader gepreciseerd dat een onderneming die zijn standpunt nader wenste toe te lichten, de desbetreffende onderdelen van de mededeling van punten van bezwaar, evenals de betrokken zakengeheimen in de zin van de artikelen 19, 20 en 21 van Verordening nr. 17, nauwkeurig moest aangeven.

(2) In de brieven van 17 februari 1993, 18 februari 1993 en 26 februari 1993 hebben respectievelijk ECMEC-CDICT, ECEC en Blue Circle Industries Plc de Commissie ervan op de hoogte gebracht dat zij van de mogelijkheid mondeling hun mening over de hun betreffende punten van bezwaar toe te lichten, geen gebruik wensten te maken.

Cedest S.A. heeft evenmin aan de hoorzitting deelgenomen: deze onderneming had op een individuele hoorzitting aangedrongen zonder hiervoor specifieke redenen op te geven.

4. Beëindiging van de procedure ten aanzien van bepaalde ondernemingen

(1) Naar aanleiding van het onderzoek van de schriftelijke antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar en de mondelinge toelichtingen die tijdens de hoorzittingen in maart 1993 werden gegeven, heeft de Commissie op 23 september 1993 besloten:

a) de punten van bezwaar met betrekking tot het internationale gedeelte, hoofdstukken 2, 10, 11 en 12 van de mededeling van punten van bezwaar, in te trekken en bijgevolg de procedure die op 12 november 1991 was ingeleid, ten aanzien van 12 Duitse en 6 Spaanse, met name genoemde ondernemingen te beëindigen;

b) de punten van bezwaar met betrekking tot de nationale regelingen, hoofdstukken 3 tot en met 9 en 13 tot en met 19 in te trekken en bijgevolg de procedure die op 12 november 1991 was ingeleid, ten aanzien van deze hoofdstukken van de mededeling van punten van bezwaar te beëindigen.

(2) Alle ondernemingen en ondernemersverenigingen zijn bij brief van 27 september 1993 van dit besluit van de Commissie op de hoogte gesteld. In die brief heeft de Commissie de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen meegedeeld dat, ten gevolge van dit besluit "de grondslag ontvalt aan haar aankondiging in Deel II, C (Toepasselijkheid van artikel 15, lid 2, van Verordening nr. 17/62) in punt 93.b - op pagina 228 van de Nederlandse tekst van de punten van bezwaar abusievelijk genummerd als punt 94 - als element in overweging te nemen het feit dat het onmogelijk is de nationale mededingingsregelingen los te zien van de Europese, daar deze een onlosmakelijk geheel vormen. Dit element zal de Commissie dan ook niet langer in overweging nemen in het vervolg van de procedure zoals die wordt voortgezet ten aanzien van de overige onderdelen van de U betreffende punten van bezwaar."

5. De ondernemingen en ondernemersverenigingen waarop deze beschikking van toepassing is:

(1) a) Internationale organisaties

Cembureau - Association Européenne du Ciment, hierna "Cembureau" genoemd, waarvan de activiteiten uitvoerig beschreven worden in hoofdstuk 3.

(2) b) Concerns met zetel in derde landen

- Holderbank Financière Glaris S.A., hierna "Holderbank" genoemd, met de zetel in Zwitserland, is de grootste cementproducent ter wereld. Holderbank heeft zeggenschap in een aantal over de gehele wereld verspreide ondernemingen. In de Gemeenschap heeft Holderbank zeggenschap in de volgende ondernemingen, waarvan de activiteiten in deze beschikking in beschouwing worden genomen: in Duitsland Alsen-Breitenburg Zement- und Kalkwerke GmbH en Nordcement AG; in België: S.A. Obourg, een holding die zeggenschap heeft in de activiteiten in de cementindustrie van het Holderbank-concern langs de ondernemingen S.A. Ciments de Haccourt en S.A. Ciments d'Obourg; in Spanje: Hornos Ibéricos Alba S.A., een zich op het gebied van cement bewegende onderneming, en UMAR - Unión Marítima Internacional S.A., een onderneming die zich bezighoudt met de internationale handel in klinker en cement; in Frankrijk:Ciments d'Origny S.A.; deze onderneming heeft ook een deelneming van 31% in het aandelenkapitaal van de Nederlandse producent Eerste Nederlandse Cement-Industrie N.V.

- Aker a.s., hierna "Aker" genoemd, een Noorse holding die onder meer zeggenschap heeft in de Noorse cementproducent Norcem a.s., hierna "Norcem" genoemd.

- EUROC AB, hierna "EUROC" genoemd, is een Zweedse holding die onder meer zeggenschap heeft in de Zweedse cementproducent Cementa AB, hierna "Cementa" genoemd.

In 1986 hebben Aker en EUROC, die in elkaars aandelenkapitaal deelnemen, besloten hun internationale activiteiten te bundelen. Ze hebben een gezamenlijke dochtermaatschappij opgericht waarin zij een gelijk aandeel hebben, Scancem Group Limited, hierna "Scancem" genoemd, een holding die onder meer zeggenschap heeft in Scancem International, een onderneming die zich op het gebied van de internationale handel in klinker en cement beweegt, en in de Britse cementproducent Castle Cement Limited en een indirecte deelneming van 26% heeft in de Spaanse cementproducent Compañía Valenciana de Cementos Portland S.A.

Castle Cement Limited bestaat sinds 5 april 1988. Op die datum heeft Scancem de cementproducent Rio Tinto Zinc Cement Ltd., hierna "RTZ Cement Ltd" genoemd, overgenomen en is er een fusie tot stand gekomen tussen Castle Cement Limited en de werkmaatschappijen Tunnel Cement Ltd, Castle Cement (Ribblesdale) Ltd, Castle Cement (Ketton) Ltd, Castle Cement (Clyde) Ltd, Castle Cement (Padeswood) Ltd en Castle Cement (Pitstone) Ltd.

(3) c) Duitsland

- Bundesverband der Deutschen Zementindustrie e.V., hierna "BDZ" genoemd, is een vereniging van de Duitse cementproducenten die als doelstelling heeft de gemeenschappelijke economische belangen van de Duitse cementindustrie binnen en buiten Duitsland te beschermen en bevorderen.

- Heidelberger Zement AG, hierna "Heidelberger" genoemd, is een van de grote Duitse cementproducenten. De onderneming neemt deel in het aandelenkapitaal van een aantal andere Duitse cementproducenten en van de Franse producent Vicat S.A. In 1993 heeft zij zeggenschap verworven in de Belgische groep Cimenteries CBR S.A.

- Dyckerhoff AG, hierna "Dyckerhoff" genoemd, is een andere grote Duitse producent. Ook deze bezit aandelen in een aantal Duitse cementproducenten, heeft zeggenschap in de Spaanse producent S.A. Española de Cementos Portland en bezit 33% van het aandelenkapitaal van de Luxemburgse onderneming Intermoselle S.a.r.l., die een gezamenlijke dochtermaatschappij van Dyckerhoff, Société des Ciments Français S.A. en S.A. des Ciments Luxembourgeois is.

- Nordcement A.G., hierna "Nordcement" genoemd, en Alsen-Breitenburg Zement- und Kalkwerke GmbH, hierna "Alsen" genoemd, (van het Holderbank-concern).

(4) d) België

- De "Fédération de l'Industrie Cimentière a.s.b.l., hierna "FIC" genoemd, is de vereniging van de Belgische cementproducenten. Zij is gericht op alle activiteiten die, direct of indirect, te maken hebben met de cementindustrie, met uitzondering van alle industriële en handelsverrichtingen, en beoogt met name het bevorderen van regelingen en cooerdinatie tussen de ondernemingen, het beschermen en bevorderen van de belangen van de beroepsgroep en het vertegenwoordigen van haar belangen ten aanzien van de overheden.

- Cimenteries CBR S.A., hierna "CBR" genoemd, is de grootste Belgische cementproducent. CBR controleert voor 68% de Nederlandse cementproducent Eerste Nederlandse Cement Industrie N.V., waarvan 31% in handen is van Holderbank. In 1993 heeft Heidelberger van de Generale Maatschappij van België de meerderheidsparticipatie die laatstgenoemde in CBR had, teruggekocht.

- S.A. OBOURG, hierna "Obourg" genoemd (de Holderbankgroep).

- S.A. Compagnie des Ciments Belges, hierna "CCB" genoemd, de op CBR en Obourg na grootste Belgische producent. Dit familiebedrijf werd in 1990 door Société des Ciments Français S.A. overgenomen.

(5) e) Denemarken

- Aalborg Portland A/S, hierna "Aalborg" genoemd, de enige Deense cementproducent. In 1989 heeft Blue Circle Industries Plc een deelneming van 50% verworven.

(6) f) Spanje

- De Agrupación de Fabricantes de Cementos de España - Oficemen, hierna "Oficemen" genoemd, is de vereniging van Spaanse cementproducenten. Zij heeft als taak de rechtmatige belangen van de Spaanse cementindustrie te behartigen en verdedigen.

- Compañía Valenciana de Cementos Portland S.A., hierna "Valenciana" genoemd, een van de grootste Spaanse producenten. Ten tijde van de mededeling van punten van bezwaar was 50% van het aandelenkapitaal van Cementos del Mar S.A. in handen van Valenciana, 25% van de Banco Bilbao Vizcaya en 25% van de Banco Central. Ten tijde van de mededeling van punten van bezwaar was bovendien 50% van het aandelenkapitaal van Cementos del Atlantíco S.A. in handen van Valenciana, het resterende gedeelte in die van Cementos del Mar. Sinds oktober 1990 heeft Valencia de meerderheid in de Raad van bestuur van Cementos del Mar. Sinds april 1992 heeft Valencia 99,95% van deze twee ondernemingen in handen.

- ASLAND S.A., hierna "Asland" genoemd, die in de ondernemingen Cementos Asland S.A., Asland Catalunya y del Mediterráneo S.A. zeggenschap heeft. In 1990 heeft Lafarge Coppée S.A. zeggenschap in Asland verkregen.

- Corporación Uniland S.A., hierna "Uniland" genoemd, die zeggenschap heeft in Uniland Cementera S.A.

- Hornos Ibéricos Alba S.A., hierna "Hornos Ibéricos" genoemd (van de Holderbankgroep).

- Hispacement S.A., hierna "Hispacement" genoemd, is een gemeenschappelijke exportonderneming van de Catalaanse cementproducenten Asland, Uniland, Cementos Molins S.A., La Auxiliar de la Construcción S.A. en Compañía Catalana de Cementos Portland.

(7) g) Frankrijk

- Syndicat Français de l'Industrie Cimentière, hierna "SFIC" genoemd, tot 1992 "Syndicat National des Fabricants de Ciments et de Chaux" geheten en hierna "SNFCC" genoemd, is de vereniging van Franse cementproducenten en heeft een vrij ruime doelstelling, namelijk het bijeenbrengen van alle leden van de beroepsgroep teneinde hun activiteiten te cooerdineren, studies uit te voeren, de opleiding van gekwalificeerde arbeidskrachten te ontwikkelen, nuttige documentatie aan de leden te doen toekomen, de beroepsgroep te vertegenwoordigen bij de overheden, en bij beroeps- en intersectoriële verenigingen.

- Lafarge Coppée S.A., hierna "Lafarge" genoemd, is een holding die in verscheidene ondernemingen elders ter wereld zeggenschap heeft, zij heeft met name in Frankrijk zeggenschap in Ciments Lafarge en Lafarge Overseas en heeft een deelneming van 25% in Cedest S.A.; in Duitsland heeft zij zeggenschap in Woessinger Zement (waarin Cedest S.A. voor 17% deelneemt) en in Spanje heeft zij sinds 1990 zeggenschap in Asland.

- Société des Ciments Français S.A., hierna "Ciments Français" genoemd, is een cementconcern dat vrijwel overal vertegenwoordigd is. Dit concern heeft in Frankrijk zeggenschap in Ciments de Loire en Ciment de l'Adour en nam voor 33% deel in het aandelenkapitaal van Intermoselle S.A., een onderneming waarin Ciments Français, S.A. des Ciments Luxembourgeois en Dyckerhoff een gelijk aandeel hebben.

Sinds 1990 heeft zij zeggenschap verkregen in de Belgische producent CCB en in de Spaanse producenten Sociedad Financiera y Minera S.A. en Cimentos Rezola S.A.

In 1992 verwierf de Italiaanse producent Italcementi S.p.A. de zeggenschap in Ciments Français.

- Vicat S.A., hierna "Vicat" genoemd, welke onderneming voor 65% in handen is van de familie Vicat en voor 35% van Heidelberger.

- Cedest S.A., hierna "Cedest" genoemd, welke onderneming deel uitmaakt van het concern CGIP en waarin Lafarge een deelname heeft van 25%.

(8) h) Griekenland

- De "Association of the Greek Cement Industry" is de vereniging van Griekse cementproducenten. Zij heeft als doelstelling het ontwikkelen, beschermen en bevorderen van de Griekse cementindustrie binnen en buiten Griekenland.

- Titan Cement Company S.A., hierna "Titan" genoemd.

- Heracles General Cement Company, hierna "Heracles" genoemd, een onderneming waarin de Staat zeggenschap uitoefent en die in 1992 werd teruggekocht door Calcestruzzi S.p.A. van de Ferruzzi-groep.

- Halkis Cement Company S.A., hierna "Halkis" genoemd.

(9) i) Ierland

- Irish Cement Limited, hierna "Irish Cement" genoemd, de enige Ierse cementproducent.

(10) k) Italië

- Italcementi - Fabbriche Riunite Cemento S.p.A., hierna "Italcementi" genoemd, die in een aantal Italiaanse cement- en betonproducerende ondernemingen zeggenschap heeft. In 1992 heeft Italcementi zeggenschap verworven in het cementconcern Ciments Français.

- Unicem S.p.A., hierna "Unicem" genoemd, maakt deel uit van de Agnelli-holding IFI, die in een aantal cementproducerende ondernemingen in Italië en in de Verenigde Staten zeggenschap heeft.

- Cementir - Cementerie del Tirreno S.p.A., hierna "Cementir" genoemd, een van de staatsholding IRI deel uitmakende onderneming die in 1992 aan het concern Caltagirone werd verkocht.

- Fratelli Buzzi S.p.A., hierna "Buzzi" genoemd.

(11) l) Luxemburg

- S.A. des Ciments Luxembourgeois, hierna "Ciments Luxembourgeois" genoemd, die 33% van het aandelenkapitaal van Intermoselle S.A. in handen heeft, een onderneming waarin Ciments Luxembourgeois, Ciments Français en Dyckerhoff een gelijk aandeel hebben.

(12) m) Nederland

- Vereniging Nederlandse Cement-Industrie, hierna "VNC" genoemd, is de vereniging van de Nederlandse cementproducenten (op dit moment is er nog maar één producent) met als doelstelling het beschermen van de gemeenschappelijke, niet-commerciële belangen van de leden en het bevorderen van de ontwikkeling van de markt en van het onderzoek.

- Eerste Nederlandse Cement-Industrie N.V., hierna "ENCI" genoemd, waarin CBR zeggenschap uitoefent.

- NCH - Nederlandse Cement Handelmaatschappij B.V., hierna "NCH" genoemd, is een gemeenschappelijke onderneming voor de afzet en distributie van cement van de volgende Duitse producenten: Dyckerhoff, Montanzement Marketing GmbH, Heidelberger, Anneliese Zementwerke AG, E. Schwenk Zement- und Steinwerke, Wuelfrather Zement GmbH, Hermann Milke KG GmbH und Co., Phoenix Zementwerke Krogbeumker KG, Teutonia Zementwerk AG, Gebr. Groene GmbH und Co. KG, Alsen, Hannoversche Portland-Cementfabrik AG, Nordcement.

(13) n) Portugal

- ATIC - Associação Técnica da Industria do Cimento, hierna "ATIC" genoemd, is de vereniging van Portugese cementproducenten met als doelstelling het uitvoeren van activiteiten van wetenschappelijke en technische aard. De vereniging ontplooit activiteiten op het gebied van onderzoek, voorlichting en de bevordering van het gebruik van cement.

- Cimpor - Cimentos de Portugal S.A., hierna "Cimpor" genoemd, is een onderneming van de Portugese Staat.

- SECIL - Companhia Geral de Cal e Cimento S.A., hierna "Secil" genoemd is een onderneming waarvan het kapitaal voor 59% in handen is van de Portugese Staat en voor 41% in die van buitenlandse aandeelhouders.

(14) o) Verenigd Koninkrijk

- British Cement Association, hierna "BCA" genoemd, is de vereniging van de Britse cementproducenten en heeft voornamelijk als doelstelling het bevorderen en behartigen van de belangen van de leden, het stimuleren van het gebruik van cement en het verlenen van een aantal vooral technische diensten.

BCA, die op 1 juni 1988 deze naam kreeg, was voordien "Cement and Concrete Association" genaamd en had toen nog strikt technische taken. De belangen van de cementproducenten werden door een andere vereniging, de "Cement Makers' Federation", behartigd. Op 1 juni 1988 werd de "Cement Makers' Federation" opgeheven en werd de belangenbehartiging van de Britse cementproducenten overgedragen aan de "Cement en Concrete Association", die haar statuten vervolgens heeft gewijzigd en haar naam in "British Cement Association" heeft veranderd en vanaf dat moment de activiteiten van beide verenigingen op zich heeft genomen. De laatste voorzitter van de "Cement Makers' Federation" is de voorzitter van de BCA geworden; de leden van de "Cement Makers' Federation", die tevens lid waren van de "Cement and Concrete Association", werden BCA-lid.

- Blue Circle Industries Plc, hierna "Blue Circle" genoemd, is een concern dat zeggenschap heeft in een aantal ondernemingen over de gehele wereld die zich op het gebied van de produktie van cement, stortklaar beton, afzet en vervoer van cement en klinker beweegt.

- The Rugby Group Plc, hierna "Rugby"genoemd, is een concern dat zich op het gebied van cement in het Verenigd Koninkrijk en in Australië beweegt, alsmede in de vervoer-, in de hout- en glas- en in de staalsector.

- Castle Cement Ltd, hierna "Castle" genoemd (maakt deel uit van het concern Aker/Euroc).

AFDELING II

HOOFDSTUK 2

De cementmarkt

6. De produktie van "grijs" cement

(1) De term "cement" omvat verschillende bindmiddelen waarvan de gezamenlijke hoedanigheid is dat zij na aanmaken met water verharden.

De eigenschappen van cement lopen al naar de gebruikte hoeveelheden grondstoffen en gekozen produktiemethoden uiteen. Alle verschillende cementtypen zijn echter afkomstig van één enkel standaardprodukt, "klinker" genaamd.

(2) Klinker wordt verkregen door het mengen, bij hoge temperatuur, van kalkhoudende materialen, zoals krijt en kalk, met kleihoudende produkten, zoals schist, leisteen en zand.

(3) Er bestaan twee hoofdprocédés voor de klinkerproduktie: het "natte" en het "droge" procédé, waarvan het eerste het meest gebruikelijke is. Het voornaamste verschil tussen deze beide procédés is, dat bij het "natte" procédé de (kalk- en kleihoudende) grondstoffen tot poeder worden vermalen en met water worden aangemaakt, waardoor een dikke pap ontstaat, die vervolgens in de oven wordt gesinterd; bij het "droge" procédé geschiedt de menging integendeel door gebruikmaking van het vochtgehalte in de grondstoffen via stelsels van voorverhitting tijdens en na het vermalen, voordat het mengsel wordt gesinterd.

Het "natte" procédé gaat gepaard met een hoog energieverbruik, omdat het toegevoegde water bij het sinteren in de oven moet worden geëlimineerd.

De twee voornaamste varianten van de "droge" en "natte" procédés zijn de "semi-droge" en "semi-natte" procédés, die grosso modo op dezelfde beginselen berusten als het droge procédé (voorverhitting voor inbrengen in de oven) met toevoeging van een bepaalde hoeveelheid water.

Het in plaats van het "natte" procédé gebruiken van het "droge", "semi-droge" of "semi-natte" procédé maakt aanzienlijke water- en energiebesparingen mogelijk en heeft belangrijke milieuvoordelen.

(4) Klinker, dat een tussenprodukt is, kan als zodanig niet als hydraulisch bindmiddel gebruikt worden, aangezien het nog een bewerking moet ondergaan. Klinker kan echter wel verhandeld worden en dit gebeurt vaak tussen cementproducenten die, om verschillende redenen, dit tussenprodukt van/aan andere producenten willen kopen/verkopen. Wanneer klinker wordt verhandeld, betreft het een ander produkt dan cement en, dientengevolge, een produkt met een eigen markt.

(5) Na het sinteren wordt de afgekoelde klinker vermalen en vermengd met andere stoffen, zoals gips, puzzolaanaarde, vliegas of slakken.

(6) Het eerste grote onderscheid dat moet worden gemaakt tussen de verschillende typen cement, berust op de hoeveelheid klinker die het eindprodukt bevat. Er zijn dan twee hoofdtypen cement: Portlandcement, dat 95% klinker kan bevatten, en cement met secundaire bestanddelen (zoals puzzolaanaarde, slakken enzovoort), waarin het percentage klinker tot 20% kan dalen.

De gebruikmaking van secundaire bestanddelen, die vanzelfsprekend verband houdt met de beschikbaarheid over deze materialen onder goede voorzienings- en prijsvoorwaarden, houdt aanzienlijke energiebesparingen in.

(7) Al naar samenstelling kan cement worden ingedeeld in categorieën, waarvan de voornaamste zijn:

a) gewoon en speciaal Portlandcement dat in hoofdzaak wordt gebruikt in de bouwnijverheid en in de weg- en waterbouw;

b) puzzolaancement - klinker + puzzolaanaarde of vliegas;

c) hoogovencement - klinker + slakken;

d) aluminiumcement, dat verkregen wordt uit speciale klinker die snel verhardt en bestand is tegen agressieve stoffen (bijvoorbeeld zeewater).

(8) De meest gebruikte cementsoorten worden aan de hand van de sterkteklassen onderverdeeld in cementen van het normale soort en in die met hoge sterkte: het normale soort heeft, op de 28ste dag van gebruik, een minimale druksterkte van 300 tot 350 kg/cm2; het type met hoge sterkte heeft een druksterkte van 425 tot 450 kg/cm2 of zelfs meer.

(9) "Grijs" cement is een homogeen produkt waarbij merkenconcurrentie van ondergeschikt belang is. Hoewel de grondstoffen die gebruikt worden per fabriek of per land kunnen verschillen, moet het eindprodukt voldoen aan normen ten aanzien van de fysische, chemische en mechanische eigenschappen die, nog vóór zij door de overheden verplicht gesteld werden, al universeel door de producenten erkend werden. Ongeacht het soort cement dat geproduceerd wordt (normaal of speciaal, met normale of snelle verharding enzovoort), dient het cement altijd te voldoen aan de vereiste standaardeigenschappen. Overigens kunnen de meeste producenten alle soorten cement aanbieden.

7. De produktie van "wit" cement

(1) Voor de produktie van "wit" cement moet de kalk voor de klinkerproduktie van uitzonderlijke kwaliteit zijn. Deze kalk is dan ook zeldzamer dan de kalk die voor "grijs" cement gebruikt wordt. Verder zijn speciale produktie-installaties vereist.

"Wit" cement ontstaat, net als "grijs" cement, door klinker te vermalen en met gips te vermengen. De witheid van het cement wordt nauwkeurig gemeten en gecontroleerd teneinde te garanderen dat het cement voldoet aan de eisen van de gebruikers, die meestal verband houden met esthetische aspecten.

"Wit" cement is meestal Portlandcement; het moet net als "grijs" cement, bepaalde fysische, chemische en mechanische eigenschappen bezitten en wordt ingedeeld naar sterkteklassen.

(2) "Wit" cement wordt, gezien de toepassing ervan en de zeldzaamheid van de benodigde grondstoffen, door slechts een klein aantal producenten gemaakt. Het verbruik van "wit" cement vertegenwoordigt ± 1% van het verbruik van "grijs" cement, de kostprijs ligt hoger dan die van "grijs" cement en de verkoopprijs bedraagt het dubbele van de verkoopprijs van "grijs" cement.

"Wit" cement is bestemd voor een andere markt dan "grijs" cement.

8. Kenmerken van de industrie

(1) De cementindustrie is een zware industrie met een hoge kapitalisatiegraad die aanzienlijke investeringen vereist. De gemiddelde levensduur van de installaties is lang, namelijk van 20 tot 30 jaar.

(2) De cementindustrie is geografisch verspreid: cement wordt vrijwel overal ter wereld gefabriceerd. Dit valt grotendeels toe te schrijven aan het technische procédé, dat zelfs in de minst ontwikkelde landen kan worden gebruikt, de betrekkelijk hoge transport- en distributiekosten, en het bestaan van plaatselijke, gemakkelijk toegankelijke en betrekkelijk weinig kostbare grondstoffen. De cementfabrieken liggen over het algemeen dicht bij hun grondstofbronnen wegens de hoge transportkosten van deze zware produkten. De nabijheid van cementfabrieken en gebruikers is eveneens een belangrijk gegeven.

(3) Het aanbod is star, omdat het op korte termijn verband houdt met bepaalde produktiecapaciteiten waarvan opvoering aanzienlijke investeringen vergt.

(4) De vraag is eveneens betrekkelijk star op het punt van prijsalternatieven. Uit dien hoofde is de traditionele oplossing, de prijsverlaging in tijden van dalende afzet, voor de producenten moeilijk aanvaardbaar, vooral wegens de vrees voor reacties van andere producenten. Hoe dan ook kan de cementindustrie zelf slechts vrij geringe invloed uitoefenen op de vraagbepalende factoren, die de algemene economische situatie weerspiegelen. Deze factoren zijn in hoofdzaak de rentetarieven, het leningbeleid, de ontwikkeling van de reële koopkracht, het niveau van de overheidsinvesteringen alsmede de rentabiliteit van handel en industrie over het algemeen. De schommelingen in het bedrijvigheidspeil van de cementindustrie volgen dus de ontwikkeling van de economische cycli van de landen.

(5) De cementindustrie biedt ideale mogelijkheden voor schaalvoordelen: het basisprocédé is eenvoudig, het eindprodukt is homogeen, de technologie is voor iedereen toegankelijk. De schaalvoordelen zijn van grote invloed op de vaste en op de loonkosten. Ook kunnen zij van invloed zijn op de energiekosten, naar gelang van het produktieprocédé ("droog" of "nat"), aangezien een hoger energieverbruik in een grotere produktie-eenheid een verlaging van de prijs per eenheid produkt met zich meebrengt, zoals nog zal blijken. Getracht is de schaalvoordelen te kwantificeren om op die manier de optimale grootte van een fabriek voor de produktie van cement te kunnen bepalen (6), en hoewel de economen verschillende opvattingen erop na houden wat de bepaling betreft van dergelijke voordelen bij een fabriek met een optimale grootte ten opzichte van een andere fabriek die niet deze afmetingen heeft - zij kunnen naar gelang van de opvattingen variëren van 10 tot 26% - is wel aanvaard dat deze schaalvoordelen van groot belang zijn voor de cementindustrie.

Deze constatering heeft ertoe geleid dat het aantal fabrieken in de cementindustrie werd teruggebracht en dat de gemiddelde grootte toenam, zoals blijkt uit tabel 6B die de Italiaanse bedrijfstak tijdens de hoorzitting van 2 maart 1993 toonde.

9. De produktiekosten

(1) In hun antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar en tijdens de hoorzitting hebben de ondernemingen bevestigd dat de curve van de kosten per eenheid produkt in alle landen ongeveer dezelfde is. Op basis van de gegevens die gepubliceerd zijn in de documenten die vermeld worden in de voetnoten aangaande punten (4) en (5), blijkt dat de verklaringen van de ondernemingen niet met de werkelijkheid stroken.

(2) Allereerst lijken, wat de kostprijs van het cement betreft, de vaste en de variabele kosten daarin met elk ± 50% min of meer gelijk te zijn.

(3) Met betrekking tot de vaste kosten moet vermeld worden dat de financieringskosten van land tot land verschillen aangezien zij afhankelijk zijn van de rentepercentages, die in de verschillende landen van de Gemeenschap in de jaren tachtig nogal uiteenliepen. De afschrijvingskosten zijn, hoewel minder rechtstreeks dan de financieringskosten, ook afhankelijk van de verschillende rentepercentages.

(4) Wat de loonkosten betreft, die voor een klein deel onder de vaste kosten (onderhoud) en voor het grootste deel onder de variabele kosten vallen, bedroegen in 1987 in de EG-landen de gemiddelde kosten per mens-uur (Duitsland: index 100) (7):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(5) De elektriciteitsprijs (8) voor grootgebruikers verschilt ook per land en is overal lager bij grotere afnamehoeveelheden. Eurostat gaat uit van zeven verbruiksklassen, van 30 000 KWh tot 24 000 000 KWh. Bij analyse van de gegevens met betrekking tot 2 000 000 KWh (de analyse van andere verbruiksklassen leidt tot een soortgelijke constatering), kan geconcludeerd worden dat de energieprijzen van de verschillende landen in 1985 en 1990 (de analyse van de andere jaren leidt tot een soortgelijke constatering) enorm uiteenlopen (ecu/100 KWh):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(6) Uiteenlopende produktiekosten leiden ertoe dat de prijs per land, en in één en hetzelfde land zelfs per regio, kan verschillen indien de verkoopprijzen niet van overheidswege worden vastgesteld of gecontroleerd.

Uit de tabellen 7, die getoond werden tijdens de hoorzitting van 2 maart 1993 door de Italiaanse bedrijfstak en die tot stand zijn gekomen op grond van de gegevens van Cembureau (zie bijlage 9), valt af te lezen hoe de prijzen zich van 1981 tot en met 1991 in de landen van de Gemeenschap hebben ontwikkeld. Op grond hiervan kan geconstateerd worden dat er tussen de prijzen van, enerzijds, het Verenigd Koninkrijk en, anderzijds, Duitsland, Frankrijk en België in 1981 een verschil bestond van ± 30 ecu per ton (de Britse prijs bedroeg ± 70 ecu) en van 15 à 20 ecu per ton in 1991, dat het verschil in prijs tussen Frankrijk, België en Duitsland in 1981 vrijwel nihil was en dat dit verschil vanaf 1982 allengs is toegenomen tot ± 12 ecu per ton in 1986 om vervolgens weer te dalen naar ± 7 ecu per ton in 1991, dat het prijsverschil tussen Italië en het Verenigd Koninkrijk nog altijd enorm is (± 30 ecu), dat de Italiaanse prijzen nog altijd minstens 20% lager liggen dan de Franse en minstens 35% lager dan de Duitse prijzen.

Deze prijsverschillen tussen de diverse landen werden bevestigd in de vergaderingen van de delegatiehoofden van Cembureau. (Zie paragraaf 10).

In de landen waar geen prijscontrole bestond of waar deze is opgeheven, maken de producenten prijzen voor iedere fabriek bekend. Deze prijzen kunnen onderling uiteenlopen, zoals blijkt uit het feit dat de nationale verenigingen van deze landen (Duitsland, Frankrijk en Spanje, bij voorbeeld) aan Cembureau prijsgemiddelden opgeven.

10. De transportkosten

(1) De transportkosten vormen een belangrijk element bij het vaststellen van de uiteindelijke prijs voor de gebruiker van het cement, aangezien cement een zwaar produkt is met een lage waarde ten opzichte van het gewicht.

Allereerst dient geconstateerd te worden dat de kosten per eenheid bij vervoer over de weg per ton lager worden naarmate de afstand toeneemt. Door de index voor de afstand tussen 150 en 499 km op 100 te stellen, wordt een index van ± 80 verkregen voor de afstand tussen 500 en 1499 km en van ± 65 voor nog grotere afstanden. In absolute waarde betekent dit voor de eerste trajectlengte in 1989 een minimum van 0,06 ecu per t/km en een maximum van 0,08 per t/km, voor de tweede trajectlengte een minimum van 0,05 ecu per t/km en een maximum van 0,07 per t/km, en voor de derde trajectlengte een minimum van 0,04 ecu per t/km en een maximum van 0,06 per t/km (9).

Verder kan geconstateerd worden dat, voor de jaren 1982 tot en met 1988, het prijsindexcijfer in de diverse landen een ander verloop heeft gekend (10). Wanneer voor 1982 het indexcijfer op 100 wordt gesteld (deze index komt overeen met absolute waarden die per land verschillen), dan is deze index in 1988 voor Duitsland 122, voor Frankrijk 109,8, voor Italië 115, voor Nederland 108,7 en voor België/Luxemburg 117,8.

De kosten per eenheid voor vervoer over zee liggen veel lager dan bij vervoer over de weg; bij de lagere kosten per eenheid ten opzichte van het vervoer over de weg moeten echter nog de kosten worden opgeteld voor de installatie van silo's op de losplaats.

(2) De drie belangrijkste methoden die gebruikt worden voor de doorberekening van de transportkosten in de produktiekosten teneinde de prijs vast te kunnen stellen die de gebruiker moet betalen, zijn (11):

(3) a) De pariteitspuntenmethode ("Basing Points System")

"De verkoop op een pariteitspunt betekent dat de prijs bij levering franco plaats van bestemming gelijk is aan de basisprijs plus de transportkosten tot de plaats van aflevering, die berekend worden op basis van een van te voren vastgesteld pariteitspunt, en niet noodzakelijkerwijs vanaf de plaats waar de fabriek van de verkoper zich bevindt." (Phlips, blz. 10)(Vertaling (12)).

De keuze kan betrekking hebben op verschillende pariteitspunten: in dit geval spreken we over een systeem met "meerdere pariteitspunten".

Terwijl dit systeem in de Verenigde Staten sinds de jaren veertig niet meer gebruikt wordt, voorziet artikel 60 van het EGKS-Verdrag expliciet in de toepassing ervan. (Phlips, blz. 16).

"Voor dit systeem is het noodzakelijk dat de producenten afspraken maken over de methode om de transportkosten te berekenen, de manier om de prijzen af-fabriek vast te stellen en aan te passen (bij voorbeeld op basis van de gemiddelde produktiekosten of via het erkennen van "price-leaders") en de lokaties die gekozen worden als pariteitspunten. Het gebied waarop de afspraken van toepassing zijn, wordt weergegeven met behulp van concentrische cirkels om alle pariteitspunten, zodat iedereen die op de hoogte is van de afstand tussen het pariteitspunt, de koper en de prijs af-fabriek, in staat is de uiteindelijke prijs voor alle kopers te berekenen . . . Aan de hand van dit systeem kan iedere producent tevens onmiddellijk de omvang van zijn markt bepalen aan de hand van de kaart, die is ingedeeld naar de desbetreffende pariteitspunten.

Bovendien is het aan de hand van dit systeem mogelijk de markt tussen de producenten te verdelen aangezien berekend kan worden wat de maximale afstand is waar een producent kan komen zonder een deel van de transportkosten voor eigen rekening te moeten nemen, alsmede de maximale afstand waarboven de transportkosten de winstmarge wegnemen." (13) (Bianchi, blz. 30).

(4) b) De methode van franco-prijzen per zone

"De uniforme prijs bij levering franco plaats van bestemming geldt voor een heel gebied. Wanneer de transportkosten per eenheid relatief hoog liggen en de vraag op verscheidene plaatsen geconcentreerd is, kunnen verscheidene zones aangewezen worden. Binnen iedere zone is een franco-eenheidsprijs van toepassing voor alle leveringspunten... Tussen de zones wordt een strikt prijsverschil aangehouden, hetgeen betekent dat de kopers niet in een andere zone mogen kopen of verkopen dan in die waarin zij gevestigd zijn (of die aan hen toegewezen is). De verzendingen dienen dan ook nauwlettend gecontroleerd te worden. De eenvoudigste manier om deze controle uit te voeren bestaat eruit de kopers te verbieden zelf voor het vervoer te zorgen. Een dergelijk verbod is echter niet onontbeerlijk: men kan ermee volstaan de betaling van de prijs bij "levering franco plaats van bestemming" te eisen (. . .) die in de zone van de koper geldt, zelfs indien deze zich in een andere zone bevoorraadt. In dat geval mogen de prijsverschillen tussen de zones niet hoger zijn dan de transportkosten naar de belangrijkste afzetgebieden, teneinde eventuele arbitrages te voorkomen. Binnen de zones zorgt het verbod op de levering af-fabriek ervoor dat het systeem goed functioneert. Ook hier geldt dat soepelheid kan worden betracht: de (vaak gedeeltelijke) terugbetaling van de transportkosten bij levering af-fabriek kan toegestaan worden, maar dit vereist een bijzonder gedisciplineerde handel, een strenge controle van de bestemmingen en tarieven die overeenkomen met de reële transportkosten." (14) (Phlips, blz. 9 en 10).

"In het geval van een systeem van prijzen per zone, is de situatie duidelijk en onomstreden: dit systeem is alleen mogelijk wanneer een geografische markt in zones verdeeld is bij een stilzwijgende of uitdrukkelijke overeenkomst tot regionale verdeling. De logica van het systeem, vanuit het oogpunt van de prijsconcurrentie, is duidelijk: aan de ene kant sluit het alle concurrentie uit, zowel op het niveau van de produktie als op dat van de handel; aan de andere kant hebben de kopers er geen enkel belang bij om zich bij een dichterbij gevestigde producent te bevoorraden." (15) (Phlips, blz. 14).

(5) c) De methode van prijzen af-fabriek (f.o.b.)

Bij deze methode "vermelden de producenten de prijs af-fabriek waartegen de kopers kunnen kopen, met dien verstande dat deze laatsten op eigen kosten voor het vervoer zorgen of, indien zij er de voorkeur aan geven dat de producent dit verzorgt, de reële transportkosten die bij de prijs af-fabriek worden opgeteld. Hypothetisch gezien, is de netto-prijs van de producent altijd dezelfde, ongeacht de bestemming, terwijl de prijs voor afgeleverde waar, op iedere afleveringsplaats, gelijk is aan de prijs af-fabriek plus de reële transportkosten. Bij een dergelijk systeem is de prijs bij levering franco plaats van bestemming hoger naarmate de afleveringsplaats verder van de fabriek of van het produktiecentrum verwijderd is. Ieder centrum beschikt op die manier over een "natuurlijke markt" waarbinnen de produkten ervan een lagere prijs voor afgeleverde waar hebben dan die van de concurrerende produktiecentra." (16) (Phlips, blz. 12).

Deze methode kent twee varianten.

De eerste is dat de prijs af-fabriek voor alle producenten gelijk is. "Uniforme f.o.b.-prijzen komen zowel binnen georganiseerde kartels voor als in het geval van stilzwijgende afspraken, zoals het systeem van de pariteitspunten. Hoewel de doorzichtigheid van de markt minder groot is wat de prijs voor afgeleverde waar betreft, aangezien de kopers hun eigen transportmiddelen gebruiken, is de markt volkomen doorzichtig wat de prijs af-fabriek betreft. Terwijl de uitsluiting van afspraken ertoe leidt dat ieder produktiecentrum zijn eigen natuurlijke markt afschermt, bieden stilzwijgende prijsafspraken ook bepaalde voordelen. De keuze tussen de twee formules hangt vooral af van de geografische stabiliteit van de vraag. Wanneer deze zich in de verschillende regionale delen van de markt identiek ontwikkelt, is het f.o.b.-systeem het eenvoudigst. Iedere natuurlijke markt ontwikkelt zich in hetzelfde tempo en het volstaat de natuurlijke markt van eenieder te handhaven om de marktsegmenten veilig te stellen . . .

Wanneer er zich ongewenste verschuivingen van de natuurlijke grenzen voordoen, bij voorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe transportmiddelen, blijft correctie mogelijk door de verschillen tussen de prijzen af-fabriek bij te stellen. Wanneer er zich echter frekwente en belangrijke regionale verschuivingen van de vraag voordoen, dan worden afspraken, en dus het systeem met pariteitspunten, noodzakelijk. Dan kan een centrum dat geconfronteerd wordt met een dalende vraag, zijn marktaandeel behouden dank zij leveringen aan expansie doormakende regio's, zonder dat dit gevaar oplevert voor de prijsstructuur." (17) (Phlips, blz. 17 en 18).

Bij de andere variant van de methode is de prijs af-fabriek niet voor een bepaald aantal producenten gelijk, maar specifiek voor elk van hen. In dit geval heeft iedere producent een "natuurlijke markt"; de omvang van deze markt wordt echter niet bepaald door de uniformiteit van de prijzen af-fabriek van de andere producenten, maar hangt alleen af van factoren die losstaan van afspraken. Wanneer de producent namelijk zijn prijs af-fabriek verlaagt omdat hij erin geslaagd is de produktiekosten te verlagen door een beter gebruik van de installaties of door innovaties die het rendement van de produktie verhogen, wordt zijn "natuurlijke markt" groter en krijgt hij ook toegang tot de "natuurlijke markten" van andere producenten. Ook factoren als een betere ligging van de fabriek ten opzichte van die van de concurrenten en de toepassing van technologische innovaties op transportgebied kunnen voor een uitbreiding van de natuurlijke markt zorgen. (Zie Bianchi, blz. 29).

11. De relevante markt

(1) Wat de produkten betreft bestaan er voor "grijs" cement, "wit" cement en klinker afzonderlijke markten, aangezien al deze produkten in verschillende behoeften voorzien. Er dient echter rekening mee te worden gehouden dat klinker invloed kan hebben op de andere markten aangezien het een voor de produktie van "grijs" en "wit" cement onontbeerlijk tussenprodukt is.

(2) Uit geografisch oogpunt kan de cementmarkt gezien worden als een geheel van rond verschillende fabrieken liggende, elkaar gedeeltelijk overlappende markten dat geheel Europa beslaat.

(3) De omvang van de respectieve markten, alsmede die van de overlappingen ervan, hangt af van de afstand, gerekend vanaf de fabriek, waarbinnen het cement verkocht kan worden. De producenten zijn het kennelijk niet eens over deze afstand, aangezien bepaalde producenten tijdens de hoorzitting een maximum van 100 km (de Italiaanse vereniging AITEC, tabel 4; Oficemen, grafiek 2) noemden, terwijl anderen tot 150 of 200 km kwamen (SFIC, transparant nr. 14).

De producenten zijn het dus niet eens over de vraag over welke afstand het vervoer van cement economisch verantwoord is; de Commissie kan harerzijds deze afstand niet vaststellen omdat zij zich moet beperken tot feitelijke constateringen.

Rekening houdend met de voorgaande opmerkingen over de schaalvoordelen, de produktiekosten, de transportkosten en de methoden om de transportkosten in de kostprijs door te berekenen, kan over het algemeen worden gesteld dat in een concurrerend systeem de afstand waarover cement kan worden vervoerd, afhankelijk is van verscheidene factoren, zoals de omvang van de fabriek, de capaciteitsbezetting, de produktiekosten, de transportmiddelen en de kosten van elk transportmiddel en de prijzen die op de verschillende markten gelden.

(4) Vanuit het oogpunt van de feitelijke toestand constateert de Commissie dat: Schwenk, met fabrieken in Ulm en Karlstadt, via NCH cement levert en daarvoor - tot de Nederlandse grens - meer dan 500 km aflegt, waarbij voor de levering aan de afnemers nog de in Nederland afgelegde kilometers opgeteld moeten worden; Teutonia levert over de weg via NCH, vanaf haar fabriek in Hannover, cement aan Nederland en legt hiervoor - tot de Nederlandse grens - tussen de 224 en 264 km af (naar gelang er in Noord- danwel in Zuid-Nederland wordt geleverd), waarbij nog de kilometers komen die in Nederland afgelegd worden om aan de afnemers te leveren; de producenten in Noord-Frankrijk hebben, via het verkoopkantoor Norcim, aan Nederland en vanuit Nederland aan België cement geleverd, waarbij meer dan 250 km werd afgelegd (zie: interne nota van Vicat van 1 september 1982, geschreven notitie van Obourg van 1985, telex van Vicat van 4 april 1986, notulen van Norcim van 27 november 1985: documenten 33126/6042-6043, 309-310, 6040, 5747-5748); de Belgische producenten hebben laten weten dat zij grote problemen hebben om aan Frankrijk te leveren wegens de kosten van de wachttijd bij de douane, de verschillende gewichten die in de twee landen toegestaan zijn, de verschillende normen, enzovoort (zie verslag van de hoorzitting van 8 maart 1993, Bijlage VII/B, blz.7 en 8 en Bijlage VIII). In het Belgische financiële dagblad "L'Echo de la Bourse" van 18 november 1992 was te lezen dat, sinds de verwerving van CCB door Ciments Français "dit jaar een miljoen ton extra wordt gefabriceerd om te voorzien in de Franse vraag (met inbegrip van het Parijse bekken), na de recente sluiting van drie produktie-eenheden in Noord-Frankrijk, die ook eigendom waren van Ciments Français. Dit cement, dat bestemd is voor Frankrijk, zal vervoerd worden vanaf een op het terrein van CCB gelegen verzendplaats. CCB beschikt daar over acht opslagsilo's, elk met een capaciteit van 5.000 ton" (18): het is dus in principe mogelijk de kosten te dragen van grensoverschrijdend vervoer, meer dan 200 km af te leggen en dan ook nog opslagkosten op te brengen.

(5) Natuurlijke obstakels, zoals bergen, vormen geen belemmering voor de levering van cement. Zo kan Buzzi de Alpen oversteken om in Frankrijk te leveren vanuit haar fabriek in de omgeving van Cuneo, terwijl Italcementi, met een fabriek eveneens daar in de buurt, evenals de Franse producenten aan de andere kant van de grens, beweert dat het onmogelijk is rendabel over de grens heen te leveren. Uit de notulen van de vergaderingen van de delegatiehoofden (zie paragraaf 19, hierna) blijkt dat het mogelijk is vanuit Duitsland en Spanje aan het Verenigd Koninkrijk en aan Ierland cement te leveren, zoals de Italiaanse producenten evenzeer over de Alpen heen in Zwitserland kunnen leveren.

De leveringen van de Griekse producenten aan het Verenigd Koninkrijk en aan Italië en de dreiging van leveringen op andere Europese markten waren de aanleiding van het zogenaamde "Griekse probleem"; Titan heeft een terminal kunnen installeren voor vaste cementleveringen aan het Verenigd Koninkrijk, zoals Titan en andere Griekse producenten ook in Italië en Frankrijk leveringspunten konden inrichten.

(6) Wat de feitelijke constateringen betreft en gezien het beperkte intracommunautaire handelsverkeer in verhouding tot de afzet - volgens Blue Circle mede veroorzaakt doordat de export voor winst op lange termijn geen garantie biedt - kan gesteld worden dat de beperktheid van deze export op zich niet aantoont dat het onmogelijk is deze export uit te breiden.

Hoewel het juist is dat Cement, als een zwaar produkt met een geringe toegevoegde waarde, zich door de aard van dat produkt bezwaarlijk tot vervoer over grote afstanden leent, is het evenzeer zo dat geen enkele algemene regel van enige economische grens aan het vervoer van dat produkt kan worden aangenomen.

De economisch aanvaardbare vervoersafstanden zijn immers afhankelijk van de produktiekosten van de afzonderlijke fabrieken, van de schaaleconomie die met concentraties kunnen worden verkregen en van de daarvoor gebruikte vervoersmiddelen (over de weg, per spoor, over waterwegen of over zee).

Overigens, daar het een banaal en verwisselbaar produkt betreft, ongeacht de herkomst ervan, leidt elk aanbod van dat produkt, zelfs in geringe hoeveelheden en tegen een slechts lichtjes lagere prijs dan die waartegen een plaatselijke producent zijn produkt aanbiedt, tot gevolgen, wegens het daarin besloten liggende aankondigingseffect, die kunnen worden beschouwd als een verstorend karakter te hebben op het niveau van prijs of van commerciële transacties in zoverre tal van kopers hetzij hun aankopen in de mate van het mogelijke uitstellen, hetzij op hun locale producenten druk uitoefenen om de prijscondities op de lagere prijzen afgestemd te krijgen, hetgeen tot gevolgen leidt als die welke in punt 7 worden beschreven.

De opmerkingen met betrekking tot de beperkte export zijn niet significant, aangezien voor het verkrijgen van een omvangrijke en regelmatige exportstroom, de exporteur zich ervan moet vergewissen dat de prijs die hij op de exportmarkt kan krijgen, steeds hoger is dan die op zijn eigen markt. Zoals reeds in paragraaf 9 werd opgemerkt, zijn er sinds 1981 prijsverschillen geweest die varieerden van 10% tot 15 of 20% (tussen Frankrijk en Duitsland, tussen Duitsland, Nederland en België, tussen Frankrijk en Italië, tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk), 30% (tussen Duitsland en Italië, tussen Spanje, Portugal en Duitsland), 50% (tussen Italië en het Verenigd Koninkrijk, tussen Spanje, Portugal en het Verenigd Koninkrijk), tot zelfs 100% (tussen Griekenland en het Verenigd Koninkrijk) (zie hiervoor de tabellen 7 die de Italiaanse bedrijfstak tijdens de hoorzitting van 2 maart 1993 liet projecteren). Deze prijsverschillen, die over een langere periode werden geconstateerd, kunnen aansluiten op de verwachtingen van de exporteurs ten aanzien van een duurzame winst. De laatste opmerking heeft betrekking op de aanwezigheid van oligopolies op de verschillende markten, en dus op het feit dat iedere marktdeelnemer, alvorens te besluiten zich op de markt van een ander te begeven, rekening moet houden met de reacties van de concurrenten en met hun eventuele tegenmaatregelen. Zonder verder op de speltheorie of op het "prisoner's dilemma" te willen ingaan, kan gesteld worden dat het niet zeker is dat iedere marktdeelnemer meer verdient door op zijn eigen markt te blijven, aangezien uit de speltheorie ook blijkt dat iedere marktdeelnemer besluit zich op de markt van een ander te begeven en tegenmaatregelen te riskeren, wanneer hij van mening is dat de winst op lange termijn groter is wanneer hij op verscheidene markten aanwezig is, dan op slechts één enkele. Bovendien is het spel tussen oligopolisten niet eenvoudig te doorzien doordat er naast de mogelijke tegenmaatregelen van een andere marktdeelnemer nog veel andere onzekerheidselementen zijn, waarmee rekening moet worden gehouden.

Het bestaan van uit geografisch oogpunt afzonderlijke markten vormt geen absolute belemmering voor de concurrentie tussen de producenten van aangrenzende markten.

(7) De overlappende markten zijn interdependent en iedere actie die op een bepaalde markt blijkt plaats te vinden, kan als een golf naar verder gelegen markten overslaan. Dit blijkt uit de volgende feiten. De bijeenkomsten van de delegatiehoofden van Cembureau (zie paragraaf 19), waaraan de gehele Europese bedrijfstak deelnam, zelfs ondernemingen ervan die op dat moment daarbij niet rechtstreeks waren betrokken, werden georganiseerd om te voorkomen dat het intracommunautaire handelsverkeer zich in volume of omvang zou uitbreiden, en te adviseren de prijsverschillen tussen de markten te verkleinen om export minder aantrekkelijk te maken. De overeenkomsten tussen Griekse en Spaanse producenten binnen de "Cement Marketing Association" werden als fundamenteel voor het evenwicht in Europa beschouwd. De reactie op de Griekse export naar het Verenigd Koninkrijk en naar Italië was een gezamenlijke reactie van de Europese bedrijfstak, aangezien men de mening was toegedaan dat de samenwerking binnen de gehele Europese bedrijfstak van wezenlijk belang was om de stabiliteit van deze bedrijfstak te handhaven, en niet alleen van die van de bedreigde landen.

Uit het voorgaande blijkt dat Europa de relevante markt vormt, bestaande uit een geheel van elkaar overlappende en wederzijds afhankelijke markten.

12. Het aanbod

(1) De Gemeenschap is de grootste cementproducent ter wereld. De produktiecapaciteiten belopen ± 220 miljoen ton, terwijl het verbruik in het beste jaar niet meer dan 180 miljoen ton bedroeg (19). De Gemeenschap heeft structureel met de onderbezetting van de produktiecapaciteiten en zelfs met overproduktie te kampen: in alle landen, behalve Nederland, bestaan overcapaciteiten, terwijl die in het Verenigd Koninkrijk een cyclisch verschijnsel zijn. De uitvoer lag steeds boven de invoer: de Gemeenschap is derhalve netto-exporteur.

(2) Het groeipercentage van de cementindustrie in Europa beliep van 1965 tot en met 1981 3,8% per jaar. Na 1981 heeft de Europese cementindustrie onder de ongunstige economische conjunctuur en met name de crisis in de bouwnijverheid, geleden. Gezien de moeilijkheden op de markt, volgden de cementfabrikanten min of meer gelijkaardige bedrijfsstrategieën: aanpassing van de produktiefactoren, zowel door de vermindering van de excedentaire produktiecapaciteiten als door personeelsinkrimping; aanpassing van het produktieproces langs de weg van enerzijds omschakeling van de ovens op minder dure brandstoffen en anderzijds uitbreiding van de droge, halfdroge of halfnatte procédés; inspanningen tot verhoging van de gebruikmaking van secundaire bestanddelen bij de cementproduktie; de geografische diversificatie van de markten door middel van zowel de vergroting van de uitvoer naar derde landen als de verwerving van cementfabrieken, met name in Noord-Amerika.

Sinds 1987 is de cementproduktie ten gevolge van de dynamische economische conjunctuur met meer dan 3% per jaar gestegen, maar sinds 1991 is zij opnieuw ingezakt.

(3) Hoewel de cementindustrie als een zware industrie moet worden beschouwd, is zij op regionaal en zelfs mondiaal niveau tamelijk geconcentreerd. De concentratietendensen zijn sterk, grotendeels wegens de hoge investeringskosten, en hebben zich tot in 1993 voortgezet (wat de controle over de verschillende ondernemingen betreft, zie punt 5).

De belangrijkste cementgroepen ter wereld zijn de Europese concerns. Holderbank, Lafarge, Ciments Français, Italcementi, Blue Circle, Heidelberger controleren alleen al ongeveer 20% van het cementaanbod op wereldschaal.

In de Gemeenschap in haar geheel, controleren de boven-genoemde zes groepen (sinds 1992, na de overname van Ciments Français door Italcementi, zijn het er vijf) alleen al ± 45% van het cementaanbod. Als het aanbod op het niveau van iedere Lid-Staat wordt bezien, constateert men dat het oligopolie nog enger wordt. In feite is er in Denemarken, Ierland, Luxemburg en Nederland nog maar één cementproducent over; in België beheersen CBR (sinds 1993 Heidelberger) en Holderbank 80% van het aanbod; in Frankrijk beheersen Lafarge en Ciments Français (Italcementi sinds 1992) 77% van het aanbod; in Duitsland beheersen Heidelberger-Dyckerhoff en Schwenk 60% van het aanbod; in Italië beheersen Italcementi, Unicem en Cementir ± 60% van de markt; in het Verenigd Koninkrijk delen de drie daar aanwezige producenten (Blue Circle, Rugby en Castle) vrijwel het gehele aanbod; in Portugal beheersen de twee aanwezige producenten (Cimpor en Secil) de totaliteit van het aanbod; in Spanje beheersen vier groepen, Valenciana, Asland (sinds 1990 Lafarge), Holderbank en Uniland, 50 à 60% van het aanbod.

(4) De meeste Europese cementondernemingen hebben gepoogd hun bedrijfsrisico te diversifiëren door vestiging in het buitenland, en sinds enige tijd ook in de Oosteuropese landen; in de Verenigde Staten wordt het merendeel van het aanbod sinds enige jaren reeds door Europese concerns beheerst.

(5) De meeste Europese cementfabrikanten zijn verticaal geïntegreerd. Afgezien van de controle van de grondstoffenbronnen in de voorafgaande fase van de bedrijfskolom, bezitten zij aan het andere uiteinde daarvan een aantal cementverbruikende ondernemingen die stortklaar beton en geprefabriceerde betonprodukten leveren, en beheersen zij rechtstreeks of onrechtstreeks, het merendeel van de cementvervoerbedrijven: dit alles stelt hun in staat invloed uit te oefenen op het vraagpatroon.

(6) Bepaalde grote ondernemingen (Holderbank, Blue Circle, Titan, Heracles, Aker/Euroc, Lafarge, Asland-Uniland-LACSA-Molins) zijn bovendien, alleen of geassocieerd, actief in de internationale cementhandel, die meestal op derde landen is gericht.

13. De vraag

(1) De tendensen betreffende het cementverbruik vloeien enerzijds voort uit het volume van de bouwnijverheid en anderzijds uit de positie die zowel cement als de daarvan afgeleide produkten (stortklaar beton en voorgespannen betonprodukten) bij de voor de bouw gebruikte grondstoffen innemen.

Het cementaandeel in de bouwkosten is echter gering, ondanks een groter gebruik van geprefabriceerde betonprodukten.

(2) Zoals gezegd is de vraag, gezien het geringe aandeel van de prijs van cement in de bouwkosten, vrij ongevoelig voor prijsschommelingen.

(3) Ten gevolge van de ontwikkeling van de bouwtechnieken is het rechtstreekse cementverbruik afgenomen. De voornaamste afnemers van de cementfabrieken zijn thans de producenten van stortklaar beton, die ± 45% van het in de Gemeenschap verbruikte cement aankopen. De andere belangrijke cliënten zijn de fabrikanten van voorgespannen betonprodukten en andere bouwelementen die in de Gemeenschap ± 30% van het cementaanbod afnemen. De eindverbruiker is normalerwijs de bouwnijverheid, waartoe de cementindustrie zich steeds meer wendt om cement te gebruiken bij andere toepassingen, zoals bij de aanleg van autowegen, en bij produkten van voorgespannen beton ter vervanging van natuurlijke produkten, zoals marmer of natuursteen, staal en hout.

14. Het handelsverkeer

Zoals gezegd is de Gemeenschap een netto-exporteur. Het merendeel van de uitvoer is bestemd voor diverse derde landen, met name landen in Noord-Amerika, in het Midden-Oosten en in Afrika. De bedrijfstak in alle Lid-Staten neemt, in uiteenlopende mate, deel aan deze uitvoer, met inbegrip van Nederland dat echter een netto-cementimporteur is, via de Exportcomités die zijn opgericht door de grote exporteurs en door alle landen. De prijzen die bij de uitvoer naar derde landen worden verkregen, liggen over het algemeen lager dan de in de onderscheiden landen van de Gemeenschap geldende prijzen, zoals blijkt uit de documenten van deze Exportcomités (zie verder hoofdstuk 6).

Het intracommunautaire handelsverkeer, dat vóór 1985 bijzonder gering was, heeft de tendens te stijgen en is in het begin van de jaren '90 meer dan verdubbeld ten opzichte medio jaren '80, ondanks het feit dat een aantal landen, waar sinds enige tijd normen voor de toepassing van cement bestonden, vanaf 1986 administratieve belemmeringen hebben ingevoerd, zoals de homologatieprocedure.

AFDELING III

DE INTERNATIONALE ORGANISATIES VAN CEMENTFABRIKANTEN

HOOFDSTUK 3

Cembureau

15. Maatschappelijk doel en structuur van Cembureau

(1) Cembureau is een in 1947 opgerichte vereniging met zetel te Malmoe, Zweden, en administratiekantoren eerst te Parijs en sinds 1 oktober 1988 te Brussel.

Volgens artikel 3 van de statuten zoals deze tot 6 juni 1989 golden, "heeft de vereniging als voornaamste doelstellingen:

1. de uitwisseling van inlichtingen tussen de leden;

2. het bijeenbrengen van statistieken en andere inlichtingen;

3. de studie van economische vraagstukken;

4. de samenwerking op het gebied van de marktontwikkeling (promotie);

5. de samenwerking op de aanverwante technische en industriële gebieden;

6. het dienen als informatiecentrum met betrekking tot de cementindustrie." (20)

Bij de op 6 juni 1989 vastgestelde statuten zijn in de punten 3 en 5 van artikel 3 de volgende wijzigingen aangebracht en is het volgende punt 6b toegevoegd):

"3. de studie van de factoren van ontwikkeling van de cementindustrie"

"5. de vertegenwoordiging van haar leden op Europees en op nationaal niveau"

"b) De activiteiten van Cembureau kunnen uitgevoerd worden door de vereniging zelf of door ieder juridisch lichaam waarin Cembureau een deelneming heeft waardoor Cembureau verzekerd is daarover zeggenschap uit te oefenen." (21)

(2) In artikel 4 van de oude statuten, dat met een paar kleine veranderingen is overgenomen, is het volgende bepaald: "De cementfabrikanten (in de nieuwe statuten: "de cementindustrieën") in de verschillende landen die op persoonlijke titel of via nationale organisaties te kennen hebben gegeven dat aan de activiteiten van de Vereniging en aan de verwezenlijking van de hierboven genoemde doelstellingen van artikel 3 te willen deelnemen, kunnen lid worden van de Vereniging. Nieuwe leden kunnen, na goedkeuring met eenparigheid van stemmen door de Algemene Vergadering, worden toegelaten" (in de nieuwe statuten: "leden kunnen worden toegelaten, na instemming van de Algemene Vergadering die daartoe met eenparigheid van stemmen besluit") (22).

De leden van Cembureau waren ten tijde van de feiten en zijn het nog steeds:

- in België: FIC;

- in Denemarken: Aalborg;

- in Frankrijk: SFIC (vroeger: Syndicat National des Fabricants de Ciments et de Chaux);

- in Duitsland: BDZ;

- in Griekenland: Association of the Greek Cement Industry;

- in Ierland: Irish Cement;

- in Italië: Italcementi, Unicem en Cementir;

- in Luxemburg: Ciments Luxembourgeois;

- in Nederland: VNC;

- in Portugal: ATIC;

- in Spanje: Oficemen;

- in het Verenigd Koninkrijk: vanaf 1988 BCA, waarin de activiteiten gebundeld zijn van de opgeheven verenigingen "Cement and Concrete Association" en "Cement Makers' Federation". Laatstgenoemde organisatie was tot de opheffing ervan op 1 juni 1988 lid van Cembureau.

Ook de verenigingen of cementindustrieën van zeven derde landen (Finland, Noorwegen, Oostenrijk, Turkije, IJsland, Zweden, Zwitserland) waren en zijn Cembureau-lid.

(3) Volgens de oude statuten zijn de organen van de Vereniging: de Algemene Vergadering, het Uitvoerend Comité, de Cooerdinatiegroep voor promotionele en technische activiteiten, het Comité voor economische vraagstukken, het Contactcomité van de Cementindustrieën van de EG, de Permanente Comités die overeenkomstig artikel 11 worden ingesteld, en het Secretariaat.

De nieuwe statuten voorzien in de volgende organen: de Algemene Vergadering, de Raad van Toezicht, het Uitvoerend Bureau, het Contactcomité van de Cementindustrieën van de EG, de Permanente Comités die overeenkomstig artikel 12 worden ingesteld, en het Secretariaat.

(4) Volgens artikel 6, lid 1, van de oude en de nieuwe statuten "ligt de beslissingsbevoegdheid van de leden met betrekking tot de activiteiten van de Vereniging bij de Algemene Vergadering, bestaande uit door de leden aangewezen vertegenwoordigers. Voor iedere bijeenkomst van de Algemene Vergadering, wijzen de leden een vertegenwoordiger uit hun land aan die overeenkomstig artikel 8 het stemrecht uitoefent".

De vertegenwoordigers van de leden die in de Algemene Vergadering stemgerechtigd zijn, worden "delegatiehoofden" ("Head Delegates") genoemd. In de oude statuten komt de term "delegatiehoofd" niet voor, die in de nieuwe statuten in artikel 9 is opgenomen: "De Raad van Toezicht van de Vereniging bestaat uit een voorzitter en de 19 delegatiehoofden van de lidstaten <. . .>". In de "Members Directory" van Cembureau van juli 1988, die dus gepubliceerd is toen de oude statuten nog van kracht waren, worden echter op blz. 53 tot en met 65 de volgende Comités genoemd: Uitvoerend Comité, Delegatiehoofden, Cooerdinatiegroep, het Contactcomité van de Cementindustrieën van de EEG, het Comité voor economische vraagstukken, het Marktcomité, het Technisch Comité, de Afgevaardigden Voorlichting.

In zijn memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 7, stelt Cembureau: "I. 2. <. . .> De "Head Delegates" zijn niet in de statuten opgenomen en hebben geen statutaire bevoegdheden. Cembureau is voornamelijk een bedrijfstakorganisatie waarin de nationale verenigingen verenigd zijn."

"I. 3. De "Head Delegates".

"Zoals het geval is voor de vertegenwoordigers van de regeringen in de internationale organisaties en ondanks het feit dat de titel "Head Delegates" niet statutair is (V.I.2), werd één persoon tot "delegatiehoofd" ("Head Delegate") benoemd teneinde in de Algemene Vergadering het stemrecht uit te oefenen. Cembureau houdt een lijst van deze "delegatiehoofden" bij".

"Van 1983 tot en met 1985 hebben de Cembureau-diensten secretariaatstaken waargenomen wanneer die diensten werd verzocht om voor degenen die toentertijd de titel "delegatiehoofd" hadden, vergaderingen te organiseren."

"Cembureau kan niets zeggen over de vergaderingen na 1985 aangezien Cembureau absoluut niets meer hiermee te maken had." (23)

(5) In artikel 12 van de oude en in artikel 13 van de nieuwe statuten "Secretariaat" wordt bepaald dat indien geen der directeuren in Zweden woonachtig is, een adjunct-directeur met de Zweedse nationaliteit en gevestigd in Zweden tot administrateur van Cembureau benoemd wordt, zodat de Vereniging kan beschouwd worden een door de Zweedse wetgeving erkende Raad van bestuur te hebben.

(6) De bijdragen van de leden zijn (in de oude statuten) gebaseerd op hun produktie, en (in de nieuwe statuten) op hun cementverkopen, met uitzondering van "wit" cement.

De activiteiten van Cembureau bestrijken een breed en complex terrein, want zij omvatten op technische, economische, financiële en statistische gebieden.

16. Het circuleren van informatie omtrent de prijzen tussen de Cembureau-leden

(1) Voor zover de Commissie bekend, begon Cembureau zich, ten minste reeds vanaf 1978 voor cementprijzen te interesseren. In het begin, althans volgens de circulaire EC 1/1981 (doc. 33126/3241-3242) die verwijst naar circulaire EC 7/78, heeft Cembureau studies verricht en verspreid over de prijsverschillen tussen cement in zakken en cement in bulk in de Leden-landen. Geleidelijk werden de activiteiten van Cembureau uitgebreid zodat, op basis van de beschikbare gegevens, onderscheid kan worden gemaakt tussen het circuleren van informatie over de prijzen ter gelegenheid van en in de vergaderingen en het circuleren van periodieke informatie.

a) Het circuleren van informatie tijdens de bijeenkomsten

(2) In een met de hand geschreven notitie getiteld "Voorbereiding voor de vergadering van de "Head Delegates" van 14 januari 1983" (doc. 33126/11590; zie ook doc. 33126/11561-11562) staat:

"1. Import uit Oost-Europa

(M) 1.1 Tabel sturen aan alle hierom vragende leden - ramingen 1982 correcties - aanvullingen

(HD) 1.2 Informatie vragen over de c.i.f.-prijzen bij de invoerpunten

2. Intra-Europese handel

2.1 Het Secretariaat moet de bestaande gegevens over 1979-1981 compileren

(M) 2.2 De leden moeten hun ramingen over de resterende maanden van 1982 indienen

2.3 Het Secretariaat moet de lijsten met de officiële (feitelijke of geraamde) prijzen af-fabriek voor Portlandcement en/of de meest gangbare soort cement compileren

3. Mondiale cementmarkten

(HD) 3.1 Informatie vragen over de exportprijs van de leden

3.2 Informatie vragen over de c.i.f.-prijzen van de in de nabijheid van Europa gelegen landen" (24).

(3) In een andere met de hand geschreven notitie (doc. 33126/11592), die deel uitmaakt van de documenten betreffende de vergadering van de delegatiehoofden van 14 januari 1983, staat:

"(A) Af-fabriek. - Actueel - Geraamd (Cembureau) -

- (i) zuivere Portland - (probleem van Frankrijk)

- (ii) hoogwaardig cement

- (iii) geen informatie over kortingen. Voor kortingen is speciaal onderzoek nodig.

(Verschillende types - bepalingen)

(B) Exportprijs. Niet-officiële gegevens. Mogelijk via de Exportgroep.

(C) Mondiale prijzen. Aantal beschikbare prijzen. We kunnen bijstellen.

(D) Prijs van de intra-Europese handel - bepaalde informele informatie over de prijzen kan echter worden verkregen met toestemming van het Uitvoerend Comité. (25)

(4) In nog een andere met de hand geschreven notitie (doc. 33126/11614), die deel uitmaakt van de documenten betreffende de vergadering van de delegatiehoofden van 14 januari 1983, staat:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(26)

(5) Tijdens de vergadering van de delegatiehoofden van 30 mei 1983 werd een tabel rondgedeeld met de "Binnenlandse prijzen (exclusief belastingen)" van de landen die lid van Cembureau zijn. In deze tabel waren de volgende gegevens opgenomen (doc. 33126/11599):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Percentages: 4.1.83 en 12.1.83 voor Griekenland

a) Nieuw cement, in plaats van P. 30. Maandelijks gemiddelde juli-december 1982. Prijs af-fabriek door Cembureau geraamd

b) Gemiddelde voor het hele land. Gemiddelde zuiden: 300 - gemiddelde noorden: 270 (exclusief kortingen)

c) Omgeving van Athene. * : inclusief belastingen

d) Maximumprijs: 305 - minimumprijs: 250. (27)

(6) Aan het eind van 1983 is er een diagram met de Europese prijzen verzonden, als discussiepunt tijdens de vergadering van de delegatiehoofden van 19 maart 1984 (zie doc. 33126/11714 en 11718-11720). Dit diagram ging vergezeld van een in het Engels en in het Frans gestelde toelichting (doc. 33126/11715 en 11717) waarin stond:

"Peil van de cementprijzen in de landen die op 31.12.83 lid zijn

Evenals het afgelopen jaar worden deze gegevens gepresenteerd in de vorm van de bijgevoegde tabel, die de volgende toelichtingen behoeft:

- In de linkerhelft van de figuur zijn onder de afkorting "P" de landen opgenomen waar "zuiver" Portlandcement de meest verkochte cementsoort is, terwijl in de rechterhelft de landen staan die voornamelijk gemengd Portlandcement (PCo) verkopen, dat wil zeggen cement dat over het algemeen voor 75 tot 85% uit klinker en voor de overige 15 tot 25% uit secundaire bestanddelen bestaat.

- Het cijfer links of rechts in ieder vak geeft de totale produktie (in miljoen ton) van alle in dat vak opgenomen landen aan.

- De prijzen zijn aangegeven in dollar tegen de koers van 31.12.1983; om rekening te kunnen houden met prijsvariaties en eventuele kortingen binnen deze landen, worden de prijzen weergegeven in de vorm van elliptische vlakken waarvan de oppervlakte bij benadering samenhangt met de produktie van het betrokken land, en waarvan het middelpunt vrijwel overeenkomt met de gemiddelde prijs.

- Het prijsgamma is onderverdeeld in groepen met telkens 10 dollar verschil.

- Ter vergelijking zijn uiterst links van de figuur twee andere ellipsen opgenomen die de prijzen op de markt in de VSA en in Japan weergeven." (28)

(7) Het memorandum voor de Voorzitter (doc. 33126/11728-11729) en de aantekeningen van de vergadering (doc. 33126/11733-11737) bevatten eveneens opmerkingen die de situatie op het gebied van de prijzen samenvatten: deze opmerkingen worden in paragraaf 19, onder b), weergegeven.

b) Het circuleren van periodieke informatie

(8) Vanaf ten minste 1980 ontvangt Cembureau van en verstuurt naar haar leden informatie over de vigerende tarieven in de diverse landen. Het circulatiesysteem werkt als volgt:

i) Ieder lid stuurt Cembureau het nieuwe tarief of de tariefwijziging toe met de datum waarop deze van kracht wordt. Volgens de documenten die Cembureau heeft verstrekt (doc. 33126/15096-15305), versturen de meeste leden deze informatie nadat de nieuwe tarieven van kracht zijn geworden, met uitzondering van bepaalde leden die deze informatie verstuurd hebben vóórdat zij van kracht zijn geworden, te weten: België (doc. 33126/15100-15109); Denemarken in drie gevallen voor prijzen die van kracht zijn geworden op 1 maart 1984, 1 maart 1985 en 1 september 1986 (doc. 33126/15188, 15187 en 15185); Nederland (doc. 33126/15136-15155); het Verenigd Koninkrijk voor het enige door Cembureau verstrekte voorbeeld van een prijswijziging (doc. 33126/15115-15121).

ii) Cembureau zendt haar leden na ontvangst van de door elk lid gedane mededeling en na het van kracht worden van de meegedeelde tarieven, drie documenten:

- een begeleidende brief ("form letter") waarin de tariefwijzigingen zijn opgenomen die zich in de betrokken lid zijnde landen voorgedaan hebben, alsmede de data van het van kracht worden ervan;

- een blad per betrokken lid zijnde land, "Cement Price Reference File" genaamd, die de nieuwe prijzen per categorie cement alsmede de verkoopvoorwaarden bevat;

- een blad per betrokken lid zijnde land, "Price Development for Cement" genaamd, dat de data van de prijswijzigingen sedert een zeker aantal jaren (gewoonlijk sedert 1979/80) bevat alsmede de prijzen af-fabriek en het percentage van de verhogingen bij iedere tariefwijziging.

(9) Cembureau heeft in de memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar verscheidene malen bevestigd (zie met name blz. 6) dat: "de gegevens die Cembureau op het gebied van de prijzen verzamelt, algemene gegevens zijn, per land, zonder BTW en zonder vermelding van kortingen. Zij worden door Cembureau altijd op volkomen algemeen gehouden wijze aan haar leden doorgegeven, zonder ook maar enige specificatie." (29)

Aan de hand van het onderzoek van de gegevens die aan Cembureau zijn doorgegeven en door haar weer aan haar leden zijn verzonden, moet de betekenis van de termen "algemene gegevens" en "zonder ook maar enige specificatie" nagegaan worden. Dit zal geschieden aan de hand van de documenten die door Cembureau naar aanleiding van een verzoek om inlichtingen zijn toegezonden ("In bijlage 3 gelieve u alle documenten aan te treffen die wij hebben gevonden met betrekking tot de inlichtingen over de binnenlandse cementprijzen, die wij van 1984 tot eind 1989 van onze leden hebben ontvangen en aan dezen hebben toegezonden" (30) (doc. 33126/15066)) en op grond van de memories van antwoord van Cembureau en haar leden op de mededeling van punten van bezwaar.

(10) België

Ingevolge de ministeriële besluiten van 20 december 1950, 22 december 1971, 6 november 1986 en 24 juni 1988 zijn de cementprijzen in België onderworpen aan een prijscontrole-systeem en moeten alle prijsstijgingen vooraf worden aangemeld bij, en goedgekeurd worden door het ministerie van Economische Zaken.

De FIC is, in de hoedanigheid van bedrijfstakorganisatie die de Belgische cementindustrie (en dus niet de afzonderlijke producenten) vertegenwoordigt, verantwoordelijk voor het indienen van de verklaring omtrent de prijsverhoging en, na goedkeuring daarvan, voor de publikatie van de prijslijst genaamd: "Cementprijzen in België vanaf . . .". De door de FIC gepubliceerde prijslijsten behelzen dus de prijsschalen van de Belgische producenten.

In deze prijslijsten (doc. 33126/15099, 15101-15102, 15104-15105, 15107, 15109) zijn de prijzen in Belgische frank opgenomen per categorie en kwaliteitsklasse van het cement, in bulk en verpakt, levering franco wal (per schip van 251 t), franco spoorwegstation (per wagon van 20 t); voor per vrachtauto afgeleverd cement (minimale vracht 20 t), hetgeen het grootste deel van de verkoop van de producenten vertegenwoordigt, behelst de prijslijst geen prijzen maar alleen de vermelding "prijzen volgens bestemming".

In zijn memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft de FIC, evenals de Belgische producenten, verklaard (blz. 16) dat de gegevens die naar Cembureau worden verstuurd, tevens worden verzonden naar de Fédération de l'Industrie du Béton (Federatie van de Betonindustrie), de Nationale Maatschappij van de Belgische Spoorwegen (NMBS), de Fédération des Négociants en Matériaux de Construction (Federatie van handelaren in bouwmaterialen), de Association du Béton prêt à l'emploi (Beroepsvereniging voor stortklaar beton), en de Confédération de la Construction (Confederatie van het bouwbedrijf). Noch de FIC, noch de producenten hebben enig document kunnen overleggen waaruit blijkt dat aan Cembureau dezelfde gegevens werden doorgegeven als aan de verschillende bedrijfstakverenigingen.

De begeleidende brieven (doc. 33126/15100, 15106) waarin de FIC de prijslijsten aan Cembureau doorgeeft, bevatten aan het eind een paragraaf die als volgt luidt: "Gezien deze verhoging (of veranderingen waarvan in het voorgaande sprake is), zijn de nieuwe prijzen (referentieprijzen) voor Portland puzzolaancement "PPZ 30", afgeleverd per vrachtauto:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(31)

Het eerste blad van de "Cement Price Reference File" (doc. 33126/15111) bevat voor leveringen per vrachtauto een minimum- en maximumprijs en, in de begeleidende nota, de prijsstijgingen per ton voor cement dat per schip of per trein wordt geleverd, alsmede het percentage van de stijging van de transportkosten voor het cement dat per vrachtauto wordt geleverd. Het tweede blad van de "Cement Price Reference File" (doc. 33126/15112) bevat voor het cement dat per schip en per trein wordt geleverd, dezelfde gegevens als de prijslijst die door de FIC wordt verzonden; voor het cement dat per vrachtauto wordt geleverd, wordt voor ieder type cement een minimumprijs ("lowest price") aangegeven (0 tot 10 km).

Uit het voorgaande blijkt dat de gegevens die de FIC aan Cembureau doorgeeft en die door laatstgenoemde weer aan haar leden worden doorgegeven, gegevens zijn die betrekking hebben op alle Belgische producenten aangezien het verzoek tot een prijsstijging bij het bevoegde ministerie door de FIC en niet door individuele producenten wordt ingediend. Indien het ministerie de maximumprijzen goedkeurt, geeft de FIC bovendien de minimumprijzen door aan Cembureau, die deze dan verder bekendmaakt, voor per vrachtauto geleverd cement, hetgeen zoals gezegd het grootste deel van de cementafzet vertegenwoordigt. Deze minimumprijzen kunnen, volgens de opsteller van de mededeling, als minimumprijzen worden beschouwd voor de hele bedrijfstak en dus voor iedere producent.

Ten slotte stelt de FIC dat "de passage van het door de Commissie genoemde document, waarin staat dat "de bevestiging van de prijzen eenmaal per jaar telefonisch [wordt] gegeven" (doc. 33126/15096) alleen betrekking heeft op het feit dat er sinds 1986 geen algemene prijsstijging meer is geweest die door het ministerie van Economische Zaken is goedgekeurd. De FIC bevestigde dus dat de in 1986 doorgegeven prijzen altijd geldig waren" (memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 38). (32)

(11) Denemarken

In Denemarken, waar slechts één enkele producent is, "werden de prijzen van Aalborg tot 1989 vooraf ter goedkeuring aan de autoriteit voor monopolie-toezicht voorgelegd en de tarieven van de gewijzigde prijzen werden na goedkeuring en publikatie in Denemarken aan Cembureau gestuurd" (33) (memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van Aalborg, blz. 13, noot 2).

Aalborg geeft aan Cembureau de prijzen af-fabriek door (doc. 33126/15183-15188 en 15244-15249); Cembureau vermeldt deze prijzen op het blad "Cement Price Reference File" (zie bijlage 2/b van de memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van Cembureau) (34).

(12) Frankrijk

In de begeleidende nota die Cembureau aan de Commissie samen met de documenten met betrekking tot het circuleren van informatie over de prijzen heeft gezonden, staat:

"Fotocopieën van de prijzen van 1984 t/m 1986 - plus copieën van twee lichtingen nota's over de gemiddelde prijzen in Frankrijk voor mijn persoonlijke informatie. Prijzenstelsel (controle t/m 1986). De doorgegeven prijzen zijn de gemiddelde prijzen in Frankrijk. Prijzen voor twee soorten cement. Vanaf 1987 wil Frankrijk deze prijzen niet meer in de documenten van Cembureau bekendgemaakt zien. Deze kunnen telefonisch aan de leden worden medegedeeld." (doc. 33126/15096) (35).

Na een periode van liberalisering werden de cementprijzen in Frankrijk van 1982 tot en met 1986 onderworpen aan de regeling "inflatiebestrijding", om vervolgens weer te worden vrijgegeven.

Volgens de documenten die Cembureau heeft verstrekt (doc. 33126/15170-15182 en 15230-15243), heeft het SNFCC aan Cembureau, na de prijsverhogingen in Frankrijk, de gemiddelde prijzen medegedeeld voor vier categorieën produkten: CPA 55R, CPA 55, CPJ 45R, CPJ 45. De begeleidende brieven bevatten de volgende zin: "Aangezien het slechts om approximatieve gemiddelde waarden gaat, kan geen nauwkeurige vergelijking worden gemaakt met de eerder gepubliceerde prijzen en zijn de prijsverschillen tussen de diverse categorieën niet significant". Deze zin staat ook in het blad "Cement Price Reference File" (36).

In de jaren 1987 en 1988 heeft het SNFCC aan Cembureau, zonder enige andere indicatie, de cementprijzen in Frankrijk doorgegeven voor de categorieën CPJ 45 en CPA 55R: de brief van 2 maart 1988, waarin mededeling wordt gedaan van de cementprijzen in Frankrijk op 31 december 1987, bevat aan het eind de vermelding "Naar aanleiding van ons telefonisch onderhoud van 1 maart 1988, te uwer persoonlijke informatie". (37)

(13) Duitsland

In de bovengenoemde nota die Cembureau met de documenten betreffende de prijzen (doc. 33126/15096) aan de Commissie heeft gezonden, staat: "Fotocopieën van de prijzen van 1984 t/m 1989. Prijzenstelsel (vrije prijsstelling). Het prijsgemiddelde dat de Duitse vereniging aan Cembureau heeft medegedeeld, is het prijsgemiddelde berekend door het Duitse Nationale Bureau voor Statistiek". (38) Dit laatste gegeven werd bevestigd door het BDZ (memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 8-12) en door de meeste leesbare voorbeelden die Cembureau heeft verstrekt (doc. 33126/15161-15167). De informatie die door het BDZ aan Cembureau werd medegedeeld in het telex-bericht van 28 mei 1985, schijnt door Cembureau weer aan de "Cement Makers' Federation" te zijn doorgegeven: op het telex-bericht staat namelijk de volgende, met de hand geschreven mededeling: "T.a.v. Mr. Pinnock. N.a.v. de telex van heden. West-Duitsland (prijzen omcirkeld). Met vriendelijke groet" (39) (doc. 33126/15166).

(14) Griekenland

De prijzen in Griekenland werden tot mei 1989 ter goedkeuring aan de centrale overheid voorgelegd (zie memorie van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van Titan, blz. 14). Titan heeft, voor alle Griekse producenten, de prijswijzigingen doorgegeven voor drie soorten cement ("average ex-works prices") (doc. 33126/15291-15305).

(15) Ierland

De prijzen in Ierland werden tot juli 1985 gecontroleerd. Irish Cement, de enige Ierse producent, "heeft Cembureau gegevens over de prijzen verstrekt vanaf het moment dat Cembureau statistische gegevens over de prijzen is gaan verzamelen" (40) (memorie in antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 10). Volgens het voorbeeld van een dergelijk bericht dat door Cembureau verstrekt is, heeft Irish Cement de prijzen doorgegeven voor: normaal Portlandcement 0/10 mijlen in bulk, normaal Portlandcement in bulk af-fabriek, en de supplementen voor zeer snel verhardend cement en tegen sulfaten bestand cement; normaal Portlandcement in zakken van . . . (minimum) tot . . . (maximum), normaal Portlandcement in zakken af-fabriek en de toeslag voor zeer snel verhardend cement (doc. 33126/15122).

(16) Italië

Tot op 30 november 1985 werden de cementprijzen door de overheid gecontroleerd. Ten behoeve van de Italiaanse leden van Cembureau geeft de vereniging AITEC aan Cembureau de maximumprijzen door zoals die door de overheid voor het gehele land goedgekeurd zijn en in het "Giornale Ufficiale" (het officiële blad) gepubliceerd worden (doc. 33126/15130-15135). Vanaf december 1985 worden de prijzen bewaakt, hetgeen betekent dat iedere onderneming op basis van de enquête over de kostenontwikkeling die door de CIP bij een bepaald aantal producenten is uitgevoerd, aan het bevoegde ministerie de tarieven moet voorleggen die de onderneming voornemens is toe te passen. Het ministerie moet hierover binnen dertig dagen beslissen. Sinds deze nieuwe procedure van kracht is geworden, geeft AITEC aan Cembureau (doc. 33126/15129) de goedgekeurde maximumprijzen door: in de brief van AITEC lijkt ervan uit te worden gegaan dat deze maximumprijzen voor de hele bedrijfstak gelden, aangezien er geen enkele verwijzing wordt gemaakt naar een prijsgemiddelde. Deze interpretatie wordt gesterkt door het feit dat de brief, na bevestigd te hebben dat de prijzen niet meer in het officiële blad gepubliceerd worden en dat iedere producent zijn eigen prijzen bekendmaakt, als volgt verder gaat: "Een mededeling van AITEC wordt gepubliceerd in de gespecialiseerde pers" (Un annuncio, come AITEC, appare sulla stampa specializzata"). Uit het voorgaande blijkt dat de prijzen die AITEC aan Cembureau doorgeeft, de maximumprijzen af-fabriek zijn die voor alle producenten gelden.

(17) Luxemburg

In dit land worden de prijzen door de Staat gecontroleerd. De enige Luxemburgse cementproducent geeft Cembureau zijn openbaar gemaakte tarieven door zonder enige zichtbare vermelding van verkoopvoorwaarden en kortingen (doc. 33126/15126-15127, 15158-15160). De bladen "Cement Price Reference File" en "Price Development for Cement" die door Cembureau aan haar leden zijn gestuurd, bevatten de volgende vermeldingen: "De cementprijzen (of tarieven) per ton van de S.A. des Ciments Luxembourgeois gelden af-fabriek, in bulk, inclusief kortingen, exclusief BTW" (41). De tekst van het blad "Cement Price Reference File" vervolgt: "Voor de leveringen van cement in bulk met vrachtwagens van de onderneming, worden de transportkosten al naar gelang de afstand afzonderlijk gefactureerd" (42) (zie bijlage 2/a van de memorie van antwoord van Cembureau op de mededeling van punten van bezwaar) (43).

(18) Nederland

In dit land waren er van 1982 tot en met 1988 twee producenten: ENCI en Cemij. In 1989 werd Cemij overgenomen door het ENCI-concern. ENCI en Cemij waren met elkaar verbonden langs overeenkomsten betreffende onderlinge bevoorrading, verdeling van de Nederlandse cementmarkt en samenwerking op het gebied van verkoop en distributie. Volgens de documenten die Cembureau heeft overgelegd (doc. 33126/15136-15157), is het ENCI die de officiële tarieven, voordat zij van kracht worden, aan Cembureau doorgeeft. Onder deze documenten bevindt zich ook een mededeling van de VNC aan Cembureau van 12 december 1984 (doc. 33126/15152) waarin staat: "Naar aanleiding van het telefonisch onderhoud van vorige week delen we u mede dat de prijzen voor de verschillende soorten cement vanaf 2 januari 1985 gewijzigd zullen worden. De prijs voor hoogovencement (HD-A) dat per schip wordt geleverd, gaat Hfl. 119,05/ton bedragen en Portlandcement klasse A gaat Hfl. 128,50/ton kosten. Ik heb van dhr. Kuijt vernomen dat hij u twee jaar geleden een copie van de officiële brief aan de cliënten over de prijswijzigingen heeft gestuurd. In uw statistieken worden echter alleen hoogovencement en Portlandcement genoemd, zonder verwijzing naar de handelsmerken" (44).

Met het oog op de bovengenoemde samenwerkingsovereenkomsten en gezien het feit dat de VNC in haar brieven betreffende de prijswijziging geen enkele verwijzing maakt naar producenten, kan verondersteld worden dat de mededelingen aan Cembureau alleen betrekking hebben op de prijzen van de twee producenten. De tarieven die aan Cembureau zijn doorgegeven, zijn inclusief een vaste prijs voor vervoer over water ongeacht de plaats van bestemming (tot 1984 een vaste prijs voor vervoer per spoor), en een minimum- en maximumprijs voor vervoer per vrachtauto. Het blad "Cement Price Reference File" (doc. 33126/15149) bevat dezelfde gegevens met betrekking tot de tarieven.

(19) Portugal

In Portugal moesten de prijzen tot 1987 worden opgegeven; daarna vielen zij onder het stelsel van prijsafspraken (doc. 33126/15201).

Iedere tariefwijziging van de prijzen af-fabriek wordt door de bedrijfstakvereniging ATIC doorgegeven aan Cembureau en overgenomen in "Price development for cement"-bladen (doc. 33126/15192-15229 en 15253-15290). Gezien het feit dat in de mededelingen van ATIC wordt gesproken over de cementprijzen in Portugal, kan verondersteld worden dat deze prijzen overeenkomen met die welke in de tarieven van de twee Portugese producenten zijn opgenomen.

(20) Spanje

In de nota die Cembureau te zamen met de documenten betreffende het circuleren van de prijzen aan de Commissie heeft doen toekomen (doc. 33126/15096), is te lezen: "Spanje - Fotocopieën van de prijzen van 1984 t/m 1988. Prijzenstelsel (vrije prijsstelling). Wij maken de cementprijzen sinds 1984 niet meer bekend, een prijsgemiddelde wordt ons eenmaal per jaar ter informatie telefonisch medegedeeld". (45)

Cembureau heeft slechts drie documenten aan de Commissie overgelegd: het "Cement Price Reference File"-blad (doc. 33126/15191 en 15252) met betrekking tot de prijzen van 1 januari 1984 dat, naast de gemiddelde prijzen, de volgende informatie bevat: "Sinds deze datum (14.10.1980) hebben de prijzen zich in de diverse regio's verschillend ontwikkeld. Het is dan ook moeilijk om een gemiddelde prijs vast te stellen voor het hele land" (46); een met de hand geschreven tabel, die op 7 juli 1987 per fax aan Cembureau verstuurd is, met de gemiddelde prijzen van januari 1985 tot en met december 1986 en met onderaan de bladzijde, de noot "Deze prijzen zijn op 22 mei 1987 aan Mevr. Lacroux medegedeeld zodat ze nog aan de Algemene Vergadering van diezelfde maand voorgelegd kunnen worden" (47) (doc. 33126/15190 en 15251) en een tabel, die op 2 maart 1989 aan Cembureau doorgegeven werd, met de gemiddelde prijzen af-fabriek en de franco-prijzen in de maand december 1988 (doc. 33126/15189 en 15250).

(21) Verenigd Koninkrijk

Tot februari 1987 bestond er tussen de Britse producenten een gemeenschappelijke prijs- en marketing-overeenkomst ("Common Price and Marketing Arrangement"): de prijzen en verkoopvoorwaarden werden gezamenlijk vastgesteld en aan de Britse autoriteiten voorgelegd (het "Restrictive Practices Court" heeft, tot tweemaal toe, geoordeeld dat deze overeenkomst niet in strijd was met het gemeenschappelijk belang). Deze prijzen werden door de "Cement Makers' Federation" aan Cembureau medegedeeld (doc. 33126/15115-15116) en door laatstgenoemde overgenomen in het "Cement Price Reference File"-blad (doc. 33126/15117). Cembureau heeft slechts één mededeling van de "Cement Makers' Federation" overgelegd, te weten die betreffende de tariefwijziging van 1 juni 1985. Cembureau, dat de wijzigingen van vóór 1985 niet vermeld heeft, zegt hierover: "Wij hebben sinds 1985 geen officiële prijsmededeling meer ontvangen. Wij verkrijgen de prijzen uit verschillende bronnen (bij voorbeeld van de bouwnijverheid) en delen die als approximatieve raming telefonisch mede. Prijzenstelsel (vrije prijsstelling sinds 1987)" (48) (doc. 33126/15096).

(22) De begeleidende nota van Cembureau aan de Commissie bij de haar toegezonden documenten met betrekking tot het circuleren van de prijzen, concludeert op blz. 2 (doc. 33126/15097) als volgt: "Wij delen over het algemeen de prijzen slechts aan onze leden mede. De aanvragen van buitenaf zijn altijd afkomstig van ondernemingen of van adviesbureaus die een prijsvergelijking willen maken. Helaas zijn de prijsstructuren en de typen cement die door ieder land als referentie worden genomen dermate uiteenlopend dat alle gemaakte vergelijkingen onjuist zijn gebleken. Een cementfabrikant die de normen en de vervoerskosten goed kent, kan deze prijzen natuurlijk benutten. Wij verrichten dit werk echter nooit voor onze leden." (49)

17. De discussie over "eerlijke, gezonde of correcte" mededinging

(1) Drie documenten of groepen documenten waren het onderwerp van bespreking tijdens bijeenkomsten van de organen van Cembureau dienaangaande.

a) De nota van Cimpor

(2) Volgens een met de hand geschreven notitie van Cimpor bovenaan de bladzijde zou tijdens de vergadering van het Uitvoerend Comité van 25 maart 1983 een document van vijf bladzijden zijn uitgereikt.

In dit document worden de volgende drie punten, waarvan de eerste twee zijn onderverdeeld in ondertitels, uiteengezet: 1. Invoer uit het Oostblok; 2. Intra-Europees handelsverkeer; 3. Situatie op de wereldmarkt. Het punt "2. Intra-Europees handelsverkeer" is onderverdeeld in de ondertitels "(a) Algemeen", "(b) Prijsvergelijkingen", en "(c) Positie van de EEG", waarin staat: "De artikelen 85 en 86 met betrekking tot het mededingingsbeleid zijn duidelijk en er mag geen enkele actie ondernomen worden die in strijd is met deze artikelen.

In de EEG bestaat de tendens om de positie van de verschillende landen vanuit een economisch oogpunt te beschouwen en de huidige doelstelling is dan ook om voor de homogene produkten een prijzenstelsel te vinden dat verenigbaar is met artikel 85. Het systeem met de pariteitspunten dat op dit moment bestudeerd wordt, heeft als doelstelling het voorkomen van moordende concurrentie en zou in de cementsector passend kunnen zijn.

Er zijn tevens suggesties gedaan om een eerlijke mededinging te garanderen". (50)

(3) Dit document is identiek aan dat, wat in de Engelse en de Franse versie, aangetroffen werd tussen de stukken betreffende de vergadering van de "Head Delegates" (delegatiehoofden) van 14 januari 1983 (doc. 33126/11617-11629), en vormt het grootste deel van een in het Engels gesteld document dat aangetroffen werd tussen de stukken betreffende genoemde vergadering (doc. 33126/11630-11633), getiteld "Vergadering van de "Head Delegates", Parijs, 14 januari 1983 - Nota voor de Voorzitter" van 18 januari 1983-HC/no, en waarin vijf punten, waarvan de punten 1, 2, 4 en 5 onderverdeeld zijn in ondertitels, worden toegelicht: "1. Invoer uit het Oostblok"; "2. Intra-Europees handelsverkeer"; "3. Situatie op de wereldmarkt"; "4. Vraagstukken in behandeling bij het Uitvoerend Comité"; "5. Algemeen". Punt "2. Intracommunautaire handel" is onderverdeeld in de ondertitels "(a) Prijsvergelijking", "(b) Positie van de EEG", die de in het Engels gestelde versie van punt "2. (c) Positie van de EEG" van het ter vergadering van het Uitvoerend Comité van 25 maart 1983 verspreide document vormt maar met de toevoeging: "(zie notities van dhr. Van Hove)". Het betreft notities in de vorm van dia's (doc. 33126/11602-11613):

- de dia's 4, 5, 6 en 7 hebben betrekking op de toepasselijkheid van de artikelen 85 en 86, de voorwaarden voor een negatieve verklaring en ontheffing, alsmede de bevoegdheid van de Commissie een onderzoek in te stellen;

- op dia 8 staat: "de EEG overweegt een administratieve brief voor het gedogen van:

- systeem met pariteitspunten = doorzichtigheid van de prijzen om moordende concurrentie te voorkomen.

Argumenten: - Zware en homogene produkten

- Industrie afhankelijk van de regionale grondstoffen

- Lage waarde van het produkt per eenheid

- Geen elasticiteit van de vraag

- Oligopolide structuur

- Bijzonder "rijpe" industrie

- Bijzonder kapitaalintensieve industrie

Bases: - Studie van de Universiteit van Tuebingen

- Studie van de Universiteit van Leuven." (51)

- de dia's 9A, 9B en 9C illustreren aan de hand van schema's de pariteitspunten in twee grenslanden en het raakpunt van de "franco-prijs" tussen de twee in beschouwing genomen "relevante markten".

- dia 10 bevat de "suggesties voor eerlijke mededinging", met verwijzing naar de schema's van de dia's 9A, 9B en 9C:

"1. Indien mogelijk

- tarief van franco-prijzen

- en voor zover beschikbaar prijzen af-fabriek.

2. Deze prijzen moeten berekend worden door uit te gaan, voor een onderneming die als prijsleider optreedt, van prijzen af-fabriek per identiek pariteitspunt, voor iedere bestemming, zelfs voor de verkoop over de nationale grenzen heen.

3. Binnen een relevante markt, afspraken met de price-leader.

4. Buiten de relevante markt, toepassing van 2 of occasionele afspraken" (52).

(4) Volgens de verklaringen van de meeste ondernemingen, die opgenomen zijn in de memories van antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, zouden de "suggesties die naar voren zijn gebracht om eerlijke mededinging te garanderen" overeenkomen met die welke bij de Commissie zijn ingediend in het kader van de aanmelding die de Belgische en de Nederlandse cementfabrikanten op 16 juli 1981 bi