Beschikking van de Commissie

van 21 februari 2002

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak COMP/M.2495 - Haniel/Fels)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 554)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2003/260/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57, lid 2, onder a),

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 17 oktober 2001 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor concentraties(3),

Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur in deze zaak(4),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 4 september 2001 heeft de onderneming Haniel Baustoff-Industrie Zuschlagsstoffe GmbH (HBI) bij de Commissie overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (hierna: "de concentratieverordening") een voorgenomen concentratie aangemeld, waarbij Haniel door middel van de verwerving van aandelen de uitsluitende zeggenschap verwerft over de onderneming Fels-Werke GmbH (hierna: "Fels").

(2) Na bestudering van de aanmelding is de Commissie aanvankelijk tot de bevinding gekomen dat de aangemelde transactie onder de werkingssfeer van de concentratieverordening valt en aanleiding geeft tot ernstige twijfels over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst.

(3) De Commissie heeft derhalve op 17 oktober 2001 overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening besloten om de procedure in te leiden. Voorzover de voorgenomen concentratie betrekking heeft op Duitsland, heeft de Commissie bij beschikking van dezelfde dag de zaak overeenkomstig artikel 9, lid 3, van de concentratieverordening verwezen naar de bevoegde Duitse instanties.

(4) Na grondig onderzoek van de zaak is de Commissie thans tot de conclusie gekomen dat de aangemelde concentratie geen machtspositie in het leven roept of versterkt die tot gevolg heeft dat een daadwerkelijke mededinging in een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt op significante wijze wordt belemmerd.

I. DE PARTIJEN EN DE TRANSACTIE

(5) HBI is een indirecte dochteronderneming van Franz Haniel & Cie GmbH (hierna: "Haniel"), een gediversifieerde Duitse houdstermaatschappij. In de bouwmaterialensector is Haniel actief op het gebied van de productie en de verkoop van bouwmaterialen voor wanden, zoals kalkzandstenen, cellenbeton en transportbeton. De voornaamste activiteiten van Haniel vinden plaats in Duitsland, maar Haniel is via haar indirecte belang in de Nederlandse gemeenschappelijke onderneming Coöperatieve Verkoop- en Productievereniging van Kalkzandsteenproducenten (CVK) ook in Nederland actief. Haniel heeft een belang in circa 30 kalkzandsteenfabrieken in Duitsland, acht in Nederland, een in België en twee in Polen. Daarnaast heeft Haniel in Denemarken een kalkzandsteenfabriek voor gevelbekledingsstenen (verblendstenen) en in Frankrijk een belang in drie transportbetonfabrieken.

(6) Haniel heeft op 16 oktober 2001 haar verwerving van de onderneming Ytong Holding AG (hierna: "Ytong"), een dochteronderneming van de Rheinisch-Westfälische Kalkwerke AG, waarover de Britse RMC plc. op haar beurt de zeggenschap heeft, als concentratie bij de Commissie aangemeld (zaak COMP/M.2568 - Haniel/Ytong). Deze aanmelding is nog aanhangig. De Commissie heeft deze zaak op 30 november 2001, voorzover het Duitsland betreft, overeenkomstig artikel 9 van de concentratieverordening eveneens verwezen naar de bevoegde Duitse instanties en voor het overige ten aanzien van deze concentratie overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening de procedure ingeleid.

(7) Fels, een dochteronderneming van de Duitse Preussag AG (hierna: "Preussag"), produceert zelf, respectievelijk via haar dochteronderneming Hebel AG (hierna: "Hebel"), bouwmaterialen zoals cellenbeton, kalkproducten, gipsvezelplaten en drogemortelsystemen en verkoopt deze. De onderneming is voorts actief in de productie en de verkoop van prefabwoningen van cellenbeton en in de planning en de bouw van fabrieken voor de productie van cellenbeton.

Haniel is voornemens alle aandelen in Fels van Preussag te verwerven.

II. DE CONCENTRATIE

(8) Haniel zal door de voorgenomen transactie de uitsluitende zeggenschap over Fels verwerven. Daardoor komt een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening tot stand.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(9) De betrokken ondernemingen behalen een totale wereldwijde omzet van meer dan 5 miljard EUR(5) (Haniel 18,7 miljard EUR, Fels 0,8 miljard EUR). Zowel Haniel als Fels behalen in de Gemeenschap een omzet van meer dan 250 miljoen EUR (Haniel 17,5 miljard EUR, Fels 0,7 miljard EUR). Fels behaalt meer dan tweederde van haar omzet in de Gemeenschap in Duitsland, voor Haniel geldt dit niet. De aangemelde concentratie heeft derhalve een communautaire dimensie.

IV. DE PROCEDURE

(10) Op 28 september 2001 ontving de Commissie een verzoek van de bevoegde Duitse mededingingsautoriteit, het Bundeskartellamt, om de voorgenomen concentratie, voorzover deze betrekking heeft op Duitsland, te verwijzen naar de Duitse mededingingsautoriteiten. Het verzoek om verwijzing heeft betrekking op de markt van metselwerkmaterialen voor opgaand vuil metselwerk in Duitsland, maar niet op de markten van bouwmaterialen voor wanden buiten Duitsland. Bij beschikking van 17 oktober 2001 heeft de Commissie de zaak, voorzover deze betrekking heeft op Duitsland, verwezen naar de bevoegde Duitse instanties.

(11) Eveneens op 17 oktober 2001 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening besloten om ten aanzien van het niet naar de Duitse instanties verwezen deel van de zaak de procedure in te leiden.

V. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(12) De activiteiten van de partijen overlappen elkaar bij de productie en de verkoop van bouwmaterialen voor wanden. Haniel produceert en verkoopt kalkzandstenen en kalkzandsteenelementen, in Nederland via de gemeenschappelijke onderneming CVK. Fels verkoopt cellenbeton- en gipsproducten. Naast kalkzandsteen, cellenbeton en gipsproducten worden ook betonproducten en bakstenen bij de bouw van wanden toegepast en, hoewel in mindere mate, plaatstaal en houten platen.

1. PRODUCTEN

(13) Kalkzandsteen is een metselsteen die vervaardigd wordt van kalk en zand met toevoeging van water. Dit mengsel wordt vervolgens geperst en onder stoomdruk verhard. Kalkzandstenen worden uitsluitend toegepast bij de constructie van wanden. De stenen worden doorgaans gestukadoord, van een dunne pleisterlaag voorzien of door een gevel van verblendstenen aan het zicht onttrokken. Als kalkzandsteenmetselwerk zichtbaar is, gaat het doorgaans om kalkzandstenen voor gevelbekleding (verblendstenen), die slechts in kleine formaten(6) worden vervaardigd. Deze vormen een afzonderlijke markt, waarop hier niet nader wordt ingegaan, omdat dergelijke gevelbekledingsstenen door de partijen slechts in beperkte mate worden vervaardigd. Naast kalkzandstenen worden ook grotere wandelementen van kalkzandsteen gebruikt (in Nederland gewoonlijk in afmetingen tot 900 x 625 x 300 mm).

(14) Cellenbeton is een bouwsteen van zand, kalk en cement, die tijdens het productieproces door de toevoeging van aluminiumpoeder en de reactie ervan met water een fijne celstructuur vormt. Cellenbetonproducten (cellenbetonstenen en cellenbetonelementen) worden hoofdzakelijk gebruikt voor de bouw van gebouwen. Wat de sector wanden betreft, kunnen zij - met name cellenbetonstenen en -elementen met een hoge dichtheid - zowel in dragende wanden als in niet-dragende wanden worden toegepast.

(15) Gips is een licht bouwmateriaal voor wanden dat uitsluitend voor niet-dragende wanden wordt gebruikt; het materiaal heeft een zeer gering draagvermogen. Het wordt gebruikt in de vorm van gipsdelen en gipsplaten.

(16) Beton is een ander veel toegepast materiaal voor de constructie van wanden. Betonwanden kunnen worden gemaakt door het ter plaatse storten van mengbeton in vormen (stortbeton) of door gebruikmaking van betonnen prefabwandelementen. Een derde betonvorm zijn betonstenen van klein formaat. Betonwanden worden uitsluitend als dragende wanden geconstrueerd.

(17) Stortbeton kan ofwel volgens de traditionele methode in ter plaatse speciaal daartoe vervaardigde bekistingen worden gestort of worden toegepast in de zogenaamde tunnelgietbouw met gebruikmaking van vooraf vervaardigde "tunnelbekistingen", waarmee in één keer de wanden en plafonds kunnen worden gestort. De tunnelmethode gaat gepaard met hoge vaste kosten en is daarom slechts rendabel voor bouwplannen waarbij een groot aantal identieke, rechthoekig gevormde verdiepingen worden gemaakt. Ze vormt daarom bij kleinere bouwplannen en bij bouwplannen waarbij geen rechthoekige vormen of herhaalde toepassingen zijn gepland, geen geschikt alternatief.

(18) Betonnen prefabwandelementen worden in fabrieken vervaardigd op basis van nauwkeurige specificaties en vervolgens naar de bouwplaats getransporteerd en in het gebouw waarvoor ze bestemd zijn, ingebouwd. Betonnen prefabwandelementen zijn in feite volledige wanden. Betonnen prefabwandelementen zijn aanzienlijk groter dan de voor metselwerk voornamelijk toegepaste kalkzandstenen of kalkzandsteenelementen en voor het gebruik ervan is zwaar materieel noodzakelijk. Deze worden daarom op de eerste plaats gebruikt voor grotere projecten. Betonnen prefabwandelementen worden hoofdzakelijk toegepast in de utiliteitsbouw (afgekort "u-bouw"), minder vaak in de woningbouw ("w-bouw").

(19) Bakstenen worden vervaardigd van een mengsel van klei en water dat wordt gebakken bij meer dan 1000 °C. Dit is het klassieke metselwerkmateriaal. De afmetingen van de afzonderlijke bakstenen zijn echter beperkt, omdat door het bakproces vervormingen zoals krimp en verkrommingen ontstaan. Daarom is bij de verwerking van deze producten ook voegwerk noodzakelijk om deze vervormingen te egaliseren. Deze aspecten maken de verwerking van bakstenen tot een tijds- en loonkostenintensieve methode.

(20) Plaatstaal wordt hoofdzakelijk in de utiliteitsbouw toegepast, minder vaak in de woningbouw. Plaatstaal wordt bijvoorbeeld gebruikt om bij dragende beton- of staalconstructies de wandruimte op te vullen. In dergelijke gevallen bestaat de wand doorgaans uit twee stalen platen waartussen isolatiemateriaal is aangebracht (metalen sandwichplaten).

(21) Houten platen worden gebruikt in de utiliteitsbouw en de woningbouw, hoofdzakelijk in de vorm van prefabwandelementen waarmee gebouwen en buitenzijden worden afgesloten, waar zich geen dragende buitenmuren bevinden. Hout wordt in Nederland voor dragende wanden slechts in uitzonderlijke gevallen gebruikt.

2. IN AANMERKING KOMENDE AFBAKENINGEN VAN DE PRODUCTMARKT

(22) De Commissie moet bij de bepaling van een productmarkt een reeks van verschillende in aanmerking komende afbakeningen van de productmarkt beoordelen. Daarbij moet rekening worden gehouden met het feit dat het gebruik en dus ook de substitueerbaarheid van verschillende bouwmaterialen voor wanden in niet onaanzienlijke mate afhangt van nationale bouwgewoonten en -tradities alsmede met de randvoorwaarden van de bouwindustrie en daarom deels in enkele lidstaten van de EER zeer verschillend is. De Commissie heeft haar onderzoek voornamelijk beperkt tot de situatie in Nederland, omdat slechts in deze lidstaat de concentratie tot een toename van marktaandelen vanuit concurrentieoogpunt leidt.

a) Marktafbakening van de aanmeldende partij (bouwmaterialen voor wanden)

(23) Haniel is van mening dat op basis van de bestaande concurrentieverhoudingen, met name gezien het ontbreken van enige prijsdifferentiatie ten aanzien van het gebruik en de voor alle producten identieke verkoop via de bouwmaterialenhandel, moet worden uitgegaan van één markt van bouwmaterialen voor wanden. Tot deze markt behoren alle producten die worden toegepast bij de constructie van wanden: bakstenen, betonstenen, kalkzandstenen, cellenbetonstenen, betonnen prefabwandelementen, kalkzandsteenelementen, cellenbetonelementen, metselspecie, stortbeton, plaatstaal, gipsplaten/-delen, houten platen. Ten aanzien van het ontwerp van een gebouw brengt Haniel naar voren dat doorgaans uit verschillende oplossingen voor de constructie van wanden kan worden gekozen.

(24) Volgens Haniel bepaalt de architect of de projectontwikkelaar over het algemeen de eisen waaraan moet worden voldaan ten aanzien van draagvermogen, verouderingsbestendigheid, onderhoudskosten, warmte-isolatie, brandveiligheid en geluidswerendheid van het gebouw. In sommige gevallen maakt de architect, aldus Haniel, in de specificatie van het gebouw ook een keuze ten aanzien van het bouwmateriaal. Volgens Haniel laten deze specificaties echter vaak ruimte voor alternatieve oplossingen. Het aannemersbedrijf zou de vrije hand hebben in de keuze van het bouwmateriaal, voorzover met het gekozen bouwmateriaal aan de specificatie-eisen wordt voldaan. Het aannemersbedrijf zou dan bij een projectvoorstel voor een bepaald bouwmateriaal kunnen besluiten of verschillende oplossingen kunnen voorstellen.

(25) Haniel geeft echter toe dat de verschillende bouwmaterialen voor wanden niet voor alle gebruiksdoeleinden volledig substitueerbaar zijn. Met het oog op de aanzienlijke verschillen in de eisen die worden gesteld aan bouwmaterialen die worden gebruikt voor dragende en niet-dragende wanden, is Haniel van mening dat een afbakening van afzonderlijke markten van bouwmaterialen voor dragende en niet-dragende wanden te verdedigen is.

b) Vroegere praktijk van de Commissie (metselwerk/metselwerk dragend)

(26) In haar beschikking in de zaak Preussag/Hebel(7) heeft de Commissie twee alternatieve productmarktafbakeningen in overweging genomen, zonder zich echter op één van beide vast te leggen. De Commissie overwoog enerzijds de mogelijkheid van een markt van alle bouwmaterialen voor wanden, met inbegrip van bakstenen, kalkzandstenen, cellenbetonstenen en puimstenen, waarmee wanden door middel van "steen op steen"-metselen kunnen worden gebouwd (metselwerk). Het toenmalige onderzoek leidde tot de conclusie dat deze producten in het stadium van de bouwplanning uitwisselbaar waren. De Commissie hield binnen deze marktafbakening een ander onderscheid tussen dragende en niet-dragende wanden voor mogelijk (metselwerk dragend). Bij deze overwegingen werd geen rekening gehouden met betonnen prefabwandelementen en stortbeton.

c) Praktijk van het Duitse Bundeskartellamt (metselwerk)

(27) Het is de vaste praktijk van het Bundeskartellamt om voor de productmarkt van de bouwmaterialen voor wanden een soortgelijke afbakening te hanteren als de Commissie in haar beschikking in de zaak Preussag/Hebel oorspronkelijk in overweging heeft genomen. Het Bundeskartellamt gaat uit van een markt van bouwmaterialen voor opgaand vuil metselwerk, waartoe cellenbetonproducten, kalkzandsteenproducten, bakstenen, puim- en betonstenen behoren. Het Bundeskartellamt maakt geen onderscheid tussen dragende en niet-dragende wanden. In Duitsland zijn naar het inzicht van het Bundeskartellamt de materialen die voor beide wandtypen worden toegepast, in essentie dezelfde.

d) Praktijk van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (bouwmaterialen voor wanden dragend)

(28) De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) maakt daarentegen een onderscheid tussen dragende en niet-dragende wanden, omdat naar haar inzicht in Nederland de materialen die voor dragende en niet-dragende wanden worden toegepast, in vergaande mate niet dezelfde zijn(8). Kalkzandsteen, dat voor beide wandtypen wordt gebruikt, concurreert voor elk van deze verschillende gebruiksdoeleinden met andere materialen. De NMa heeft bij haar afbakening van de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden alle bouwmaterialen betrokken die voor dragende wanden worden gebruikt. Daaronder vallen niet slechts de voornoemde bouwmaterialen voor metselwerk ("steen op steen"), maar ook betonnen prefabelementen en stortbeton. Er moet echter op worden gewezen dat de NMa in een later besluit de mogelijkheid geeft om een onderscheid te maken tussen stortbeton en andere bouwmaterialen voor wanden(9).

3. BEOORDELING

(29) De Commissie komt op basis van de informatie die haar ter beschikking staat en met name het in het onderhavige geval door haar uitgevoerde marktonderzoek evenals de NMa tot de conclusie dat er in Nederland moet worden uitgegaan van afzonderlijke productmarkten voor bouwmaterialen voor dragende wanden en niet-dragende wanden, maar dat binnen deze markten een onderverdeling naar bouwmaterialen voor metselwerk en andere materialen (met name betonproducten) niet zinvol is. De markt van bouwmaterialen voor dragende wanden omvat alle bouwmaterialen die voor dragende wanden worden toegepast, zoals baksteen, kalkzandsteen, cellenbeton, betonstenen, betonnen prefabwandelementen en eventueel stortbeton. Het resultaat van het marktonderzoek geeft echter aanleiding tot uitsluiting van stortbeton, met name stortbeton dat wordt verwerkt door middel van de tunnelgietbouw; het is echter in zoverre niet noodzakelijk om dit definitief te bepalen, omdat dit geen gevolgen heeft voor de beoordeling van de concentratie. De markt van bouwmaterialen voor wanden omvat dienovereenkomstig alle bouwmaterialen voor wanden die bij niet-dragende wanden worden toegepast, zoals kalkzandsteen, cellenbeton, gipsdelen en -platen, plaatstaal en hout. De volgende redenen zijn van doorslaggevende betekenis voor deze uitkomst.

(30) Alle bouwmaterialen die door Haniel in de door haar voorgestelde omschrijving van de markt zijn betrokken, zijn geschikt voor de bouw van wanden en worden ook daadwerkelijk voor dit doel gebruikt. Het marktonderzoek van de Commissie in Nederland heeft echter aangetoond dat niet al deze materialen met elkaar concurreren.

a) Kenmerken van de verschillende bouwmaterialen voor wanden

(31) Alle genoemde bouwmaterialen voor wanden hebben verschillende kenmerken, waarmee rekening wordt gehouden bij de keuze van een bepaald bouwmateriaal voor wanden voor een bepaald bouwproject.

(32) Kalkzandsteen is een goedkoop bouwmateriaal dat weliswaar niet de afmetingen van prefabcellenbetondelen kan bereiken, maar met zijn afmetingen tot 900 x 625 x 300 mm toch groter is dan traditionele metselstenen. Bovendien heeft kalkzandsteen net als cellenbeton een glad oppervlak dat niet door voegwerk hoeft te worden geëgaliseerd. De elementen kunnen gelijmd worden. Voorts worden kalkzandsteenproducten overeenkomstig de bouwplannen in de fabriek bijgezaagd, zodat elementen die de gevelvorm of vensteropeningen vormen, al geprefabriceerd zijn. Al deze aspecten verminderen de te investeren tijd en loonkosten in vergelijking met bijvoorbeeld bakstenen. Tegelijkertijd zijn voor de steen geen grote investeringen nodig zoals zware kranen, zoals bij betonnen prefabdelen, of bekistingen voor het storten, zoals bij stortbeton. In Nederland wordt kalkzandsteen op grond van zijn uitstekende dragende eigenschappen gebruikt voor dragende en in mindere mate ook voor niet-dragende wanden. Ongeveer [60-80]-[ >80]*(10) % van het in Nederland voor de bouw gebruikte kalkzandsteen wordt verwerkt in dragend metselwerk. Als materiaal voor niet-dragende wanden heeft kalkzandsteen het nadeel dat het relatief zwaar is (ongeveer tweemaal zo zwaar als cellenbeton). Het materiaal heeft echter goede geluidswerende eigenschappen en is vooral geschikt voor hoge niet-dragende wanden, zoals in de utiliteitsbouw vaak nodig zijn. Kalkzandsteen is in Nederland het traditionele en populairste bouwmateriaal voor wanden.

(33) Voor betonnen prefabdelen is metselen niet nodig, omdat ze al de afmetingen van de te bouwen wand hebben. Beton kan als product met relatief eenvoudige grondstoffen worden vervaardigd. Voor de plaatsing ervan moeten echter grote hulpmiddelen zoals kranen worden gebruikt, wat weer gepaard gaat met bepaalde investeringskosten. Bij middelgrote projecten vanaf tien eenheden kan dat tot kostenbesparingen leiden, omdat de wand in de fabriek wordt vervaardigd en voor de plaatsing op de bouwplaats een relatief geringe investering in tijd en loonkosten noodzakelijk is. Hoe groter het project, des te lager de kosten voor de prefabwand.

(34) Voor stortbeton is op de bouwplaats de grootste investering voor de verwerking nodig en dat geldt met name voor stortbeton in de tunnelgietbouw. De vervaardiging en het gebruik van de voor het storten noodzakelijke, herhaaldelijk toegepaste bekisting in de tunnelgietbouw is zo kostbaar dat dit pas bij minimaal 30-50 wooneenheden rendabel is en alleen dan wanneer zij worden gemaakt met een identieke vorm en afmeting. Dientengevolge bestaat bij de bouw met ter plaatse gestort tunnelbeton een geringe flexibiliteit qua vorm en afmeting. Deze wordt in Nederland echter ook bij grotere projecten nagestreefd om gelijkvormigheid te vermijden. Stortbeton wordt zowel gebruikt bij de bouw van afzonderlijke woningen als bij de bouw van flats. Daarbij wordt het draagvermogen ervan gewaarborgd door een gegoten betonskelet, dat vervolgens wordt opgevuld met niet-dragende bouwmaterialen voor wanden.

(35) Cellenbeton is een duur bouwmateriaal voor wanden. Het wordt vervaardigd op basis van hoogwaardige, dure grondkosten met hoge energiekosten. Grotere elementen moeten met staal worden gewapend, wat de prijs verder verhoogt, omdat gewapende elementen aanzienlijke kosten voor de vervaardiging van de wapeningselementen met zich meebrengen. In tegenstelling tot staalbewapening bij beton moet deze bewapening van een laag worden voorzien om corrosie tegen te gaan. De constructieve eigenschappen van cellenbeton zijn iets minder goed dan die van kalkzandsteen, maar het is mogelijk om tot twee verdiepingen met dragende wanden te bouwen. Cellenbeton kenmerkt zich echter door uitstekende warmte-isolatie-eigenschappen. In Duitsland wordt ongeveer 80 % van de voor de wandbouw gebruikte cellenbetonproducten voor dragende wanden gebruikt, terwijl slechts 20 % in niet-dragende wanden wordt toegepast. In Nederland is die verhouding echter omgekeerd; hier wordt cellenbeton voor ongeveer 80-85 % in niet-dragende wanden toegepast.

(36) Gips is een licht, dun materiaal. Op grond van deze eigenschappen is het uitstekend geschikt voor niet-dragende wanden. De eisen die worden gesteld aan het draagvermogen van vloeren zijn laag en gips is ruimtebesparend. Vanwege zijn gebrekkig draagvermogen kan gips uitsluitend worden toegepast in niet-dragende wanden.

(37) Bakstenen zijn relatief kleine bouwmaterialen voor wanden en vanwege het ongelijkmatige oppervlak ervan moeten ze worden gevoegd. De verwerking van bakstenen vergt daarom relatief hoge loonkosten en een grote tijdsinvestering, die bakstenen ongeschikt maken voor een industriële wijze van bouwen.

b) Het onderscheid tussen bouwmaterialen voor dragende en voor niet-dragende wanden

(38) Uit het marktonderzoek is gebleken dat de beslissing over het voor een bepaald project te kiezen bouwmateriaal voor wanden zowel door de opdrachtgever, de architect als de aannemer wordt beïnvloed. Welke van deze drie personen hoeveel invloed op de keuze van het bouwmateriaal heeft, verschilt per geval.

(39) Daarbij spelen de precisie van de voorkeuren van de opdrachtgever, bijvoorbeeld ten aanzien van esthetiek en bouwkosten, evenzeer een rol als de constructieaanwijzingen van de architect. Criteria waarmee rekening wordt gehouden bij de keuze van de verschillende bouwmaterialen voor wanden, zijn kwaliteit, constructieve eigenschappen, flexibiliteit in gebruik, uiterlijk, prijs van het materiaal en verwerkingskosten. In dit verband moet evenzeer rekening worden gehouden met het gebruiksdoel van het gebouw als met het noodzakelijke draagvermogen, verouderingsbestendigheid, brandveiligheid en geluidswerendheid, verdere technische mogelijkheden, tijdplan enz. alsmede met de totale kosten van het project. Voor de aannemer zijn, voorzover hem in de keuze van de bouwmaterialen voor wanden ruimte wordt gelaten, kosten en bouwtempo factoren om rekening mee te houden. Deze worden op hun beurt weer beïnvloed door zijn ervaring met bepaalde bouwmaterialen en de hem ter beschikking staande investerings- en hulpmiddelen (bv. kranen). Wat de kostenfactor betreft, moet er rekening mee worden gehouden dat de materiaalkosten altijd slechts een deel van de totale kosten voor de bouw van wanden uitmaken.

(40) De Commissie heeft daarom tijdens haar marktonderzoek al deze besluitvormers geraadpleegd over hun keuzegedrag ten aanzien van bouwmaterialen voor wanden. De producenten van de verschillende bouwmaterialen werd eveneens om inlichtingen gevraagd. In Nederland bleek uit deze raadpleging dat bij de keuze voor bouwmaterialen een fundamenteel onderscheid wordt gemaakt tussen de keuze van bouwmaterialen voor dragende en niet-dragende wanden.

(41) Het verschil tussen dragende en niet-dragende wanden is, zoals de aanduiding al suggereert, de dragende functie van het betreffende bouwmateriaal voor wanden. Dragende wanden waarborgen de stabiliteit van een gebouw. Daarbij gaat het vaak om buitenmuren. Binnenmuren kunnen echter ook een dragende functie hebben. Deze muren moeten worden onderscheiden van de muren die geen dragende functie voor het gebouw vervullen, maar slechts de ruimte opdelen of tussenruimten binnen een dragend skelet opvullen (buiten- en binnenwanden). Bouwmaterialen voor dragende wanden moeten aan bepaalde eisen ten aanzien van druksterkte, draagkracht en stijfheid voldoen. Aan bouwmaterialen voor niet-dragende wanden worden daarentegen andere, soms zelfs tegenovergestelde eisen gesteld. Zo hebben lichtere niet-dragende wanden het voordeel dat zij de draagkracht van de plafonds minder belasten. Dunne niet-dragende wanden zijn op hun beurt ruimtebesparend.

(42) Deze verschillen in de eisen die worden gesteld aan dragende en niet-dragende wanden leiden in Nederland tot de keuze van verschillende bouwmaterialen voor deze verschillende gebruiksdoeleinden. In Nederland wordt voor dragende wanden in de eerste plaats kalkzandsteen gebruikt. [50-60]* % van alle dragende wanden wordt van kalkzandsteen gemaakt. Beton is de op één na grootste groep van bouwmaterialen. 12 % van alle dragende wanden wordt van stortbeton gemaakt. Minstens twee vijfde van dit bouwmateriaal wordt in de tunnelgietbouw verwerkt(11). Dragende wanden van betonnen prefabwandelementen maken 8 % van de markt uit. Cellenbeton en bakstenen spelen met ieder een aandeel van 2 % (cellenbeton) en 5 % (bakstenen) een zeer ondergeschikte rol.

(43) Voor niet-dragende wanden worden daarentegen in de eerste plaats gipsproducten gebruikt. Zij hebben een aandeel van 44 % bij de niet-dragende wanden. Het op één na grootste aandeel heeft cellenbeton met 20 %, gevolgd door kalkzandsteen met [15-20]* %.

(44) Dit vraaggedrag is typisch voor Nederland en verschilt fundamenteel van de vraag in andere landen, zoals bijvoorbeeld Duitsland. Daar is de verhouding bij de toepassing van cellenbeton voor dragende en niet-dragende wanden precies het tegenovergestelde van de verhouding in Nederland. Terwijl in Duitsland 80 % van alle cellenbetonproducten in dragende wanden wordt toegepast, wordt in Nederland 85-90 % van alle cellenbetonproducten voor niet-dragende wanden gebruikt. Beton speelt in Duitsland bij dragende wanden in de woningbouw een kleine rol. Daarentegen zijn bakstenen net als andere metselstenen nog van grote betekenis. In België daarentegen schijnt het gebruik van betonstenen aanzienlijk wijder verbreid te zijn dan in Nederland en schijnen ze te worden toegepast als het gebruikelijke bouwmateriaal voor wanden. Het gebruik van ter plaatse gestort beton in de tunnelgietbouw is in Duitsland en België beduidend minder verbreid dan in Nederland.

(45) De redenen voor dit verschillende vraaggedrag zijn enerzijds gelegen in uiteenlopende bouwtradities en esthetische opvattingen en anderzijds ook in de geavanceerde industriële methode van bouwen in Nederland.

(46) In Nederland wordt de bouwactiviteit ook in de woningbouw gekenmerkt door grote projecten. Minder dan 20 % van de totale nieuwbouw van woningen bestaat uit de bouw van afzonderlijke huizen. In Duitsland is dat daarentegen meer dan 90 %. In Nederland worden door de regering grote terreinen voor bebouwing vrijgegeven, waarop vervolgens door de bouwsector tot vele duizenden wooneenheden worden gebouwd (bv. de zogenaamde "VINEX-locaties"). Bij een dergelijke omvang zijn bouwmaterialen rendabel waarvoor grotere investeringen en lagere loonkosten nodig zijn, zoals bv. stortbeton in de tunnelgietbouw. Derhalve spelen bakstenen, die meer werk op de bouwplaats (kleine afmetingen en voegwerk noodzakelijk) en daarom ook hogere loonkosten en meer tijd vergen, nauwelijks een rol.

(47) Kalkzandsteen is in Nederland het traditionele bouwmateriaal, omdat het zeer goedkoop is en er met grote flexibiliteit eveneens snel en goedkoop mee gebouwd kan worden (grote elementen, fabrieksmatig in de gewenste vorm gezaagd, geen voegwerk nodig).

(48) Cellenbeton, dat vanwege zijn goede warmte-isolatie in Duitsland op grote schaal voor dragende wanden wordt gebruikt, kan dit voordeel in Nederland niet uitbuiten als compensatie voor de in vergelijking met kalkzandsteen aanzienlijk hogere prijs. In Duitsland worden 30 cm dikke cellenbetonelementen gebruikt voor dragende wanden. Deze hoeven alleen nog maar bepleisterd en geschilderd te worden om een afgewerkte wand te krijgen die voldoet aan hoge eisen op het gebied van warmte-isolatie. Kosten voor schoon metselwerk en extra isolatie worden niet gemaakt. In Nederland daarentegen zijn buitenwanden met een gladde pleisterlaag niet gebruikelijk. Daar geeft men de voorkeur aan gevels die de indruk van baksteenbouw wekken. Dit gebeurt door de bouw van wanden van schoon metselwerk, die voor de dragende wand worden aangebracht. Dat betekent dat het kostenvoordeel van cellenbeton, waarvoor isolatie en schoon metselwerk niet nodig zijn, van meet af aan wegvalt en cellenbeton dientengevolge in vergelijking met kalkzandsteen een duidelijk duurder bouwmateriaal is. Derhalve wordt cellenbeton in Nederland slechts sporadisch toegepast voor dragende wanden in de woningbouw.

(49) Aangezien cellenbeton echter hetzelfde prijsniveau heeft als gipswanden, relatief licht is, maar een betere warmte-isolatie waarborgt, worden in Nederland cellenbetonproducten gebruikt voor niet-dragende wanden. Kalkzandsteen wordt hiervoor ook toegepast. In de eerste plaats heeft dit bouwmateriaal zeer goede geluidswerende eigenschappen, wat zijn nadelen als zwaar bouwmateriaal in individuele gevallen kan compenseren. Bovendien is het vanwege zijn constructieve eigenschappen uitermate geschikt voor hoge, niet-dragende wanden, die voornamelijk in de utiliteitsbouw nodig zijn.

(50) Dientengevolge bestaat er in Nederland slechts een beperkte concurrentiegevoelige substitueerbaarheid tussen producten die worden toegepast in dragende wanden enerzijds en niet-dragende wanden anderzijds. Dit is aanleiding voor de Commissie om in Nederland een onderscheid aan te brengen tussen een productmarkt voor dragende wanden en een productmarkt voor niet-dragende wanden. Daarvan is sprake ondanks het feit dat enkele bouwmaterialen die geschikt zijn voor dragende wanden, ook in niet-dragende wanden kunnen worden toegepast en omgekeerd. Dit geldt in het bijzonder voor kalkzandsteen, dat het enige bouwmateriaal is dat op noemenswaardige schaal voor zowel niet-dragende als dragende wanden wordt gebruikt. De producenten die producten vervaardigen die geschikt zijn voor beide wandtypen, worden op de markt voor dragende wanden in sterke mate geconfronteerd met andere concurrenten en andere concurrentieverhoudingen dan op de markt voor niet-dragende wanden.

(51) CVK wordt als enige kalkzandsteenproducent in Nederland in haar prijsvorming voor producten die worden toegepast in dragende wanden, niet beperkt door prijzen die worden gevraagd op de markt voor producten die voor niet-dragende wanden zijn bestemd. Uit het marktonderzoek van de Commissie blijkt dat CVK dikwijls de concrete toepassing van haar producten kent(12) en daarom in staat zou kunnen zijn om haar prijsvorming af te stemmen op het gebruik van haar kalksteenproducten in dragende dan wel niet-dragende wanden. Voorzover dit niet het geval is, kan ervan worden uitgegaan dat CVK haar prijsstrategie in de eerste plaats afstemt op de eisen in de markt voor dragende wanden, omdat CVK [ >80]* % van haar producten in de markt voor dragende wanden verkoopt. Het aandeel van slechts 10 % van de voor niet-dragende wanden verkochte kalkzandsteenproducten in de totale omzet van CVK is te klein om aan te nemen dat het van noemenswaardige invloed is op de prijsvorming van CVK bij de afzet van haar voor dragende wanden bestemde producten.

(52) De uitkomst van het marktonderzoek werpt de vraag op of en in hoeverre ook stortbeton gerekend moet worden tot de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden. Dit geldt met name voor stortbeton dat in de tunnelgietbouw wordt verwerkt. Zoals hierboven reeds werd beschreven, gaat deze methode van bouwen gepaard met hoge vaste investeringskosten, die pas wat opleveren vanaf ongeveer 30-50 wooneenheden van gelijke vorm en afmeting. Dat betekent dat deze methode niet alleen voor kleinere projecten, maar ook voor grotere projecten waarbij om esthetische en sociale redenen een repetitieve methode van bouwen vermeden moet worden, geen alternatief vormt. Bovendien worden, zoals reeds is toegelicht, met behulp van tunnelgietbouw niet alleen wanden, maar tegelijkertijd ook de plafonds gebouwd. Om deze redenen is de beslissing voor tunnelgietbouw minder een beslissing voor een bepaalde prijs dan voor een bepaald systeem. De vraag van de indeling van stortbeton en met name stortbeton in de tunnelgietbouw in de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden kan echter onbeantwoord blijven, omdat deze kwestie geen gevolgen heeft voor de uitkomst van de beoordeling.

4. SAMENVATTING VAN HET GEDEELTE OVER DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(53) Op grond van met name de overwegingen 29 tot en met 52 is de Commissie van mening dat in het kader van de beoordeling van de aangemelde concentratie in Nederland een onderscheid moet worden gemaakt tussen een markt van bouwmaterialen voor dragende wanden en een markt van bouwmaterialen voor niet-dragende wanden. Daarbij kan ten aanzien van de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden onbeslist blijven of stortbeton, met name stortbeton dat in de tunnelgietbouw wordt verwerkt, tot deze markt moet worden gerekend.

(54) Voorzover de activiteiten van Haniel en Fels elkaar in andere lidstaten, die na de gedeeltelijke verwijzing van de zaak naar het Bundeskartellamt nog het onderwerp vormen van het onderzoek door de Commissie, overlappen, kan de precieze afbakening van de relevante productmarkt open blijven, omdat bij geen van de in aanmerking komende marktafbakeningen twijfels ten aanzien van de mededinging zouden bestaan.

B. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

(55) De activiteiten van Haniel en Fels overlappen elkaar - behalve in Duitsland - in Nederland, België en eventueel in Frankrijk. Ten aanzien van het niet naar het Bundeskartellamt verwezen deel van de concentratie leidt dit uitsluitend in Nederland tot een vanuit concurrentieoogpunt relevante toename van marktaandelen.

(56) Haniel omschrijft de relevante geografische markt wat Nederland betreft als nationaal. Hoewel enkele handelsondernemingen in bouwmaterialen ertoe zouden neigen op regionale basis actief te zijn, zouden in Nederland de transportkosten niet van een zodanige betekenis zijn dat bouwmaterialen niet in geheel Nederland zouden kunnen worden geleverd. Het transport van bouwmaterialen voor wanden vindt - aldus Haniel - plaats met behulp van vrachtwagens, voor het overgrote deel van de productiefaciliteit direct naar de bouwplaats.

(57) Het onderzoek heeft het bestaan van een nationale Nederlandse markt bevestigd. Uit het marktonderzoek is gebleken dat de prijzen voor de meeste bouwmaterialen worden berekend op basis van franco af fabriek voor leveringen in geheel Nederland, hoewel transportkosten geen onbelangrijke kostenpost vormen. CVK kan bovendien als enige producent en aanbieder van kalkzandsteen iedere bouwplaats in Nederland direct beleveren vanuit de dichtstbijgelegen kalkzandsteenfabriek.

(58) Wel vindt er blijkbaar in de Nederlandse grensgebieden import plaats van bouwmaterialen voor wanden vanuit België en Duitsland naar Nederland. Deze import is echter marginaal, zodat daardoor niet wordt gerechtvaardigd dat delen van België en Duitsland tot de relevante geografische markt worden gerekend. Uit het marktonderzoek blijkt het bestaan van belemmeringen voor markttoetreding, met name vanwege uiteenlopende bouwvoorschriften en regels ter bescherming van de werknemer. In Nederland mogen bijvoorbeeld de met de hand verwerkte stenen niet meer dan 18 kg wegen, wat in andere lidstaten niet het geval is. Anderzijds zijn bijvoorbeeld in Duitsland op grond van de bouwnormen de wanddiktes in vergelijking groter en door de daardoor ontstane materiaalkosten ook duurder dan in Nederland. Alle belangrijke bedrijven die actief zijn in de Nederlandse markt voor bouwmaterialen voor wanden, zijn ook in Nederland gevestigd. In Nederland actieve Belgische en Duitse producenten opereren eveneens via Nederlandse dochterondernemingen.

(59) Op grond van de voornoemde overwegingen is de Commissie van mening dat de relevante geografische markt, waar het Nederland betreft, in het kader van de onderhavige beschikking als nationaal moet worden beschouwd.

C. BEOORDELING VANUIT CONCURRENTIEOOGPUNT

(60) De onderhavige concentratie leidt er op geen van de betrokken relevante product- en geografische markten toe dat een machtspositie in het leven wordt geroepen of versterkt in de zin van artikel 2, lid 2, van de concentratieverordening, waardoor een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of in een wezenlijk deel daarvan op significante wijze wordt belemmerd.

(61) De activiteiten van Haniel en Fels overlappen elkaar behalve in Duitsland, waarvan de markten niet het onderwerp vormen van het onderzoek van de Commissie in deze procedure, in Nederland alsmede in geringe mate in België en eventueel in Frankrijk.

1. NEDERLAND

a) Zeggenschap van Haniel over CVK

(62) Voor de beoordeling vanuit concurrentieoogpunt van de concentratie in Nederland is het van belang of de marktaandelen van de coöperatieve vereniging CVK, waarin Haniel een indirect belang heeft van 50 %, aan Haniel toegeschreven moeten worden.

(63) In Nederland bestaan in totaal elf kalkzandsteenfabrieken, die alle lid zijn van de coöperatieve vereniging CVK. Van vijf van deze fabrieken zijn de aandelen voor 100 % in het bezit van Haniel, drie andere fabrieken behoren voor 100 % toe aan het Nederlandse bouwmaterialenconcern Cementbouw, in de overige drie fabrieken hebben Haniel en Cementbouw ieder een belang van 50 %. De aandelen in de coöperatieve vereniging CVK zijn zodanig verdeeld over de elf daartoe behorende kalkzandsteenfabrieken dat de 100 %-dochterondernemingen van Haniel en de 100 %-dochterondernemingen van Cementbouw ieder een even groot belang in CVK bezitten, zodat Haniel en Cementbouw in totaal ieder een indirect belang in CVK hebben van 50 %.

(64) Aan CVK, oorspronkelijk een gemeenschappelijke verkooporganisatie van haar leden, werd in 1999 middels een poolingovereenkomst de ondernemingsleiding van haar leden overgedragen. In de poolingovereenkomst en in de statuten van CVK is onder meer bepaald dat de leden van CVK gebonden zijn aan de instructies van CVK, dat de bezetting van de organen met vertegenwoordigers van de moedermaatschappijen slechts beperkt mogelijk is en dat de leden verplicht zijn een vertegenwoordiger van CVK in hun directie op te nemen. Voor het overige is overeengekomen dat de leden slechts één lid van de aandeelhouders naar hun directie mogen afvaardigen.

(65) De strategische beslissingen van CVK worden door de raad van bestuur van de coöperatieve vereniging met eenvoudige meerderheid van stemmen genomen. De leden van de raad van bestuur en de raad van commissarissen worden met eenvoudige meerderheid van stemmen door de ledenvergadering gekozen en uit hun functie ontheven. Op grond van de poolingovereenkomst en de statuten mag geen enkel lid van de raad van bestuur een functie bekleden in één van de moedermaatschappijen van de CVK-leden (Haniel en Cementbouw) en de meerderheid van de raad van commissarissen mag niet bestaan uit personen die een functie bij Haniel of Cementbouw bekleden. De leiding over CVK en haar leden berust bij de raad van bestuur; de raad van commissarissen heeft de haar in het Nederlandse vennootschapsrecht traditioneel toekomende rol van toezichthouder, zonder directe invloed te kunnen uitoefenen op strategische beslissingen.

(66) Haniel is van mening dat vanwege de hiervoor beschreven vennootschapsrechtelijke structuur van CVK de zeggenschap over deze coöperatieve vereniging, ondanks het indirecte belang van 50 % van zowel Haniel als Cementbouw in deze vereniging, uitsluitend berust bij haarzelf en niet bij haar leden en/of aandeelhouders ("ontvlechting van bevoegdheden").

(67) Volgens artikel 3, lid 3, van de concentratieverordening maakt de zeggenschap over een onderneming het mogelijk een bepalende invloed op haar activiteiten uit te oefenen. Het is van belang of de onderneming of de ondernemingen die de zeggenschap hebben, alleen respectievelijk gezamenlijk in staat zijn om de strategische beslissingen van de onderneming te bepalen. Hiervoor is doorgaans van doorslaggevend belang hoe de samenstelling en de besluitvormingsprocedure zijn van het orgaan dat verantwoordelijk is voor de beslissing over de benoeming en het ontslag van het management en eventueel voor de goedkeuring van andere strategische beslissingen.

(68) In het geval van CVK is uitsluitend de raad van bestuur verantwoordelijk voor strategische beslissingen die de onderneming betreffen. Wie de samenstelling van de raad van bestuur bepaalt, kan bijgevolg de zeggenschap hebben over de onderneming, want het valt te verwachten dat de leden van de raad van bestuur bij de door hen te nemen strategische beslissingen rekening houden met de belangen van de persoon of personen die beslissen over hun benoeming en ontslag. Omdat de leden van de raad van bestuur door de ledenvergadering van CVK met eenvoudige meerderheid van stemmen worden benoemd en in de ledenvergadering de vertegenwoordigers van de leden, waarvan Haniel 100 % van de aandelen in bezit heeft, en de vertegenwoordigers van de leden, waarvan Cementbouw 100 % van de aandelen in bezit heeft, ieder over hetzelfde aantal stemmen beschikken en bijgevolg de vertegenwoordigers van de leden waarin Haniel en Cementbouw ieder een belang van 50 % hebben, de doorslag geven, kunnen zowel Haniel als Cementbouw indirect de benoeming en het ontslag van leden van de raad van bestuur blokkeren. Hun consensus is derhalve noodzakelijk voor iedere benoeming of ontslag van een lid van de raad van bestuur.

(69) Dit betekent dat Haniel en Cementbouw in de zin van artikel 3, lid 3, van de concentratieverordening de gemeenschappelijke zeggenschap hebben over CVK.

(70) Om deze reden is de Commissie van mening dat de marktaandelen van CVK in het kader van deze beschikking moeten worden toegerekend aan Haniel.

b) De markt van bouwmaterialen voor dragende wanden

(71) Haniel beschikt in Nederland via haar indirecte aandeel in CVK, de enige producent van kalkzandsteen, al over een machtspositie op de markt van bouwmaterialen die in dragende wanden worden toegepast. Deze machtspositie wordt door de verwerving van Fels echter niet aanmerkelijk versterkt. De volgende redenen zijn doorslaggevend voor deze conclusie.

aa) Structuur van de markt

(72) In 2000 had de Nederlandse markt van bouwmaterialen voor dragende wanden een volume van 2,1 miljoen m3 en een waarde van 356 miljoen EUR. Indien stortbeton niet tot de markt voor dragende wanden gerekend zou moeten worden, beperkt de omvang zich tot 1,8 miljoen m3 en 276 miljoen EUR. Indien uitsluitend stortbeton in de tunnelgietbouw buiten beschouwing zou worden gelaten, zou de markt een omvang hebben van 1,9 miljoen m3 en een waarde van 322 miljoen EUR(13).

(73) Hieronder worden de marktaandelen (naar volume) van de partijen en hun belangrijkste concurrenten weergegeven op basis van alle bouwmaterialen voor dragende wanden en tevens op basis van deze bouwmaterialen zonder stortbeton respectievelijk zonder stortbeton in tunnelbekisting(14):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

bb) Bestaande machtspositie van CVK (Haniel)

(74) De Commissie is van mening dat Haniel via haar belang in CVK een machtspositie heeft op de Nederlandse markt van bouwmaterialen voor dragende wanden. Hiervan is sprake, los van de vraag of stortbeton tot deze markt moet worden gerekend of niet.

(75) Het Hof van Justitie heeft een machtspositie omschreven als de economische machtspositie van een onderneming die deze onderneming in staat stelt om de instandhouding van een daadwerkelijke mededinging op de relevante markt te verhinderen, doordat deze machtspositie de onderneming de mogelijkheid geeft om zich jegens haar concurrenten, haar afnemers en uiteindelijk de consumenten in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen. Een dergelijke positie sluit enige mededinging niet uit, maar stelt de begunstigde firma in staat de voorwaarden waaronder deze mededinging zich kan ontwikkelen, zo al niet te bepalen, dan toch aanmerkelijk te beïnvloeden, maar geeft haar in ieder geval ruimschoots de mogelijkheid bij haar gedrag geen rekening met de concurrentie te moeten houden, zonder dat zulks haar nadeel berokkent.

(76) Het bestaan van een machtspositie kan blijken uit de combinatie van verscheidene factoren, die ieder op zichzelf niet doorslaggevend hoeven te zijn, maar waaronder het bezit van omvangrijke marktaandelen zeer significant is. Een belangrijk bewijs voor het bestaan van een machtspositie is voorts de verhouding die bestaat tussen de marktaandelen van de bij de concentratie betrokken ondernemingen en de marktaandelen van hun concurrenten, met name van de eerstvolgende concurrent(15).

(77) Haniel (CVK) beschikt over een marktaandeel van meer dan [50-60]* % in de bouwmaterialen voor dragende wanden. De belangrijkste concurrent van Haniel is Cementbouw(16) met een marktaandeel van krap [2-5]* %. Bij dit percentage is geen rekening gehouden met het belang van Cementbouw in CVK, dat in het kader van deze beoordeling in zijn geheel is toegerekend aan Haniel. Het marktaandeel van Cementbouw van ongeveer [2-5]* % berust alleen op haar activiteiten op het gebied van betonnen prefabwandelementen en stortbeton. De eerstvolgende concurrent is de producent van stortbeton, Mebin, met een marktaandeel van ongeveer [2-5]* %. De daaropvolgende concurrenten hebben marktaandelen van 2 % of minder.

(78) Het marktaandeel van Haniel (CVK) is dus meer dan tienmaal zo groot als dat van de eerstvolgende concurrent. Het is echter met het oog op de nauwe structurele banden en de gemeenschappelijke belangen van Haniel en Cementbouw in CVK geenszins duidelijk in hoeverre Cementbouw en Haniel ook maar enigszins met elkaar concurreren. De grootste niet aan Haniel gelieerde concurrent is met een marktaandeel van ongeveer [2-5]* % aanzienlijk kleiner; Haniel is [10-15]*-maal zo groot als deze concurrent.

(79) Voor het geval dat in de afbakening van de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden geen rekening zou moeten worden gehouden met stortbeton, zou Haniels (CVK) marktaandeel [60-70]* % bedragen, omdat Haniel (CVK) geen stortbeton in haar assortiment heeft. Bovendien zou in dit geval de grootste onafhankelijke concurrent, Mebin, niet actief zijn op de relevante productmarkt. Dientengevolge zou slechts een klein aantal aanzienlijk kleinere concurrenten overblijven, wier marktaandelen niet meer bedragen dan [0-2]* % en deels zelfs aanzienlijk lager zijn. Indien uitsluitend stortbeton in de tunnelgietbouw buiten de marktafbakening wordt gelaten, zou Haniels (CVK) marktaandeel [50-60]* % bedragen.

(80) Geen van Haniels (CVK) concurrenten in Nederland is actief op het gebied van kalkzandsteen. CVK is in Nederland de enige producent en aanbieder van dit bouwmateriaal. In Nederland is kalkzandsteen echter om de hiervoor beschreven redenen het traditionele en nog steeds populairste bouwmateriaal voor wanden. Het is bovendien het enige bouwmateriaal dat op aanzienlijke schaal wordt toegepast in dragende en niet-dragende wanden.

(81) Er bestaan aanzienlijke barrières voor markttoetreding. CVK heeft de zeggenschap over alle kalkzandsteenfabrieken in Nederland en bijgevolg over de productie van het verreweg belangrijkste van de bouwmaterialen voor wanden die behoren tot de relevante productmarkt. Uit het marktonderzoek van de Commissie is gebleken dat het voor producenten van andere bouwmaterialen van wanden slechts met een forse investering van tijd en geld mogelijk is om met de productie van kalkzandsteenproducten te beginnen; hetzelfde geldt ook voor andere bouwmaterialen voor wanden, zoals cellenbeton. De productieprocessen en dus ook de productiefaciliteiten zijn voor ieder bouwmateriaal voor wanden verschillend. Een omschakeling van de productie op kalkzandsteen is ook afhankelijk van de verkrijging van de noodzakelijke officiële vergunningen voor de afgraving van kalklagen. Om deze redenen wordt de mogelijkheid van een productieomschakeling van concurrenten niet serieus in aanmerking genomen.

(82) De klanten van CVK (Haniel) hebben geen sterke onderhandelingspositie. Geen enkele klant is afnemer van een aanzienlijk deel van de omzet van CVK. Voor kalkzandsteen, het verreweg belangrijkste van de bouwmaterialen voor wanden die tot de relevante productmarkt worden gerekend, zijn er geen alternatieve aanbieders.

(83) De marktpositie van Haniel kan derhalve als volgt worden samengevat: Haniel (CVK) heeft met duidelijk meer dan [50-60]* % veruit het grootste marktaandeel en is aan de eerstvolgende concurrent, in vergelijking waarmee Haniel (CVK) tienmaal zo groot is, via CVK gelieerd. Het resterende marktvolume is gefragmenteerd en verdeeld over concurrenten met marktaandelen van niet meer dan enkele procenten. Haniel heeft bovendien met CVK de zeggenschap over de enige Nederlandse aanbieder van het belangrijkste bouwmateriaal voor wanden in Nederland. De machtspositie waarover Haniel (CVK) beschikt, wordt niet gecompenseerd door een sterke onderhandelingspositie van de tegenpartij op de markt. De combinatie van al deze factoren geeft Haniel (CVK) een machtspositie op de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden in Nederland.

cc) Geen versterking van de machtspositie van Haniel (CVK) door de concentratie

(84) De Commissie is echter van mening dat de concentratie niet zal leiden tot een versterking van de machtspositie van Haniel (CVK) op de Nederlandse markt van bouwmaterialen voor dragende wanden. De volgende redenen zijn hiervoor doorslaggevend.

(85) Door de concentratie stijgt het marktaandeel van Haniel (CVK) slechts met [0-2]* % tot [50-60]* %. Indien stortbeton geen deel zou uitmaken van de markt van bouwmaterialen voor dragende wanden, zou het marktaandeel van Haniel (CVK) met [0-2]* % tot [60-70]* % stijgen; indien uitsluitend stortbeton in de tunnelgietbouw zou worden weggelaten uit de relevante markt, zou de stijging [0-2]* % bedragen en het gezamenlijke marktaandeel [50-60]* % bedragen.

(86) Desalniettemin kan een mogelijke versterking van de bestaande machtspositie van Haniel (CVK) niet alleen worden beoordeeld op basis van de stijging van het marktaandeel. Dit is met name van belang gezien het feit dat op de Nederlandse markt van bouwmaterialen voor dragende wanden al zulke sterke machtsposities bestaan dat daar slechts nog in beperkte mate sprake is van concurrentie en daarom eventueel zelfs een kleine groei van de marktpositie van Haniel de laatste resterende kansen voor concurrenten kan wegnemen. Met name een afscherming van de marktpositie van de onderneming met een machtspositie door de verhoging van bestaande of de oprichting van nieuwe belemmeringen voor markttoetreding of een andere uitbreiding van de speelruimte voor de onderneming met een machtspositie waardoor ter beschikking staande reactiemogelijkheden van de concurrenten worden beperkt (bv. door uitbreiding van het assortiment), kan naar gelang van de omstandigheden in een bepaalde zaak een in de zin van artikel 2, lid 2, van de concentratieverordening doorslaggevende versterking van de machtspositie vormen.

(87) In de onderhavige zaak is uit het marktonderzoek van de Commissie echter gebleken dat de overname van Fels door Haniel niet tot een in deze zin relevante afscherming en versterking van de bestaande machtspositie van Haniel (CVK) leidt.

(88) Wel breidt Haniel door de overname van Fels haar assortiment uit. Vóór de concentratie kon Haniel (CVK) slechts één enkel bouwmateriaal voor wanden aanbieden - kalkzandsteen -, dat weliswaar voor dragende wanden verreweg het belangrijkste bouwmateriaal voor wanden is, maar bij niet-dragende wanden met een marktaandeel van [15-20]* % geen sterkere positie innam dan gips en cellenbeton. Deze twee producten worden evenwel door Fels geproduceerd. Als gevolg van de concentratie zal Haniel (CVK) met Fels in staat zijn om al deze drie producten aan te bieden en aldus het grootste deel van de vraag naar bouwmaterialen voor dragende en niet-dragende wanden te dekken.

(89) Fels behoort echter noch voor gips noch voor cellenbeton tot de belangrijkste aanbieders in Nederland. Voor het bouwmateriaal cellenbeton, dat ook in dragende wanden kan worden toegepast, is Ytong de belangrijkste aanbieder. Op de verwante markt van bouwmaterialen voor niet-dragende wanden, waar cellenbeton een grotere rol speelt dan op de hier besproken markt van bouwmaterialen voor dragende wanden, heeft Fels eveneens een marktaandeel van slechts [5-10]* %, terwijl Ytong daar een marktaandeel van [15-20]* % behaalt. Uit het marktonderzoek is gebleken dat Ytong, met name bij de grootste concerns in de bouwmateriaalhandel in Nederland, goed is ingevoerd en het voor Fels daarom moeilijk is om deze eveneens te beleveren. Fels is daarom op dit moment aangewezen op de zogenaamde vrije handelaren, die minder afzet hebben en financieel minder draagkrachtig zijn. Voorts heeft Fels in Nederland geen eigen productiefaciliteit, maar is uitsluitend via import actief op de markt. Onder deze omstandigheden kan niet met voldoende zekerheid worden verwacht dat Haniel alleen door de overname van Fels in staat zal worden gesteld om in belangrijke mate afnemers ertoe te bewegen alle benodigde bouwmaterialen voor wanden uitsluitend van haar te betrekken en aldus de reactiemogelijkheden van andere aanbieders verder te beperken. Zo hebben in het kader van het marktonderzoek ondervraagde afnemers weliswaar gewezen op de uitbreiding van het door Haniel aangeboden assortiment, maar tegelijkertijd hebben zij aangegeven dat ze geen belangrijke prijsstijgingen vreesden, zolang Ytong nog als zelfstandige aanbieder van cellenbeton in de markt bleef.

(90) Onder deze omstandigheden leidt derhalve het wegvallen van Fels als zelfstandige concurrent naar het inzicht van de Commissie, ook met het oog op het al aanzienlijk gereduceerde concurrentieniveau, er niet toe dat een versterking van de bestaande machtspositie van Haniel (CVK) wordt bewerkstelligd.

c) De markt van bouwmaterialen voor niet-dragende wanden

(91) De Nederlandse markt van bouwmaterialen voor niet-dragende wanden had in 2000 een volume van 1,7 miljoen m3 en een waarde van 282 miljoen EUR. De onderstaande tabel toont de marktaandelen (naar volume) van de partijen en hun belangrijkste concurrenten, waarbij alle bouwmaterialen voor niet-dragende wanden zijn meegerekend(17):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(92) Haniel (CVK) is dus weliswaar met een marktaandeel van [15-20]* % marktleider op de markt van bouwmaterialen voor niet-dragende wanden en - zoals reeds is vermeld - de enige aanbieder van kalkzandsteen, het belangrijkste bouwmateriaal voor dragende en niet-dragende wanden. Ytong komt echter als belangrijkste producent van cellenbeton voor niet-dragende wanden met een marktaandeel van [15-20]* % zeer dicht in de buurt van de marktpositie van Haniel (CVK) en ook de drie belangrijkste gipsproducenten GIBO, Lafarge en Gyproc bereiken aanzienlijke marktaandelen tussen [5-10]* en [10-15]* %. Bij deze marktstructuur kan worden uitgesloten dat Haniel (CVK) beschikt over een machtspositie.

(93) Door de fusie met Fels - een aanbieder van cellenbeton en gips met een niet onbelangrijk, doch met [5-10]* % duidelijk bij Ytong en de bovengenoemde gipsproducenten achterblijvend marktaandeel en zonder eigen productiefaciliteit in Nederland - neemt Haniels marktaandeel toe tot [20-30]* % en daarmee ook de afstand tot de eerstvolgende concurrenten. Haniel breidt haar assortiment uit met de voor niet-dragende wanden belangrijke producten gips en cellenbeton. Gezien de aanwezigheid van sterke concurrenten is het echter niet te verwachten dat Haniel door de overname van Fels haar concurrentiespeelruimte zodanig kan vergroten dat door de concentratie een machtspositie zou ontstaan.

d) Conclusie

(94) De Commissie komt derhalve tot de conclusie dat de concentratie op geen van de relevante productmarkten in Nederland leidt tot het ontstaan of de versterking van een machtspositie.

2. ANDERE NATIONALE MARKTEN

(95) Behalve in Duitsland, waarvan de markten niet het onderwerp zijn van het onderzoek van de Commissie in de onderhavige procedure, en in Nederland leidt de concentratie ook nog in België en eventueel in Frankrijk tot een toename van marktaandelen.

(96) In België is Haniel actief met een kalkzandsteenfabriek. Fels (Hebel) verkoopt daar bouwmaterialen voor wanden zonder over eigen productiefaciliteiten te beschikken. Het gezamenlijke aandeel van Haniel en Fels in de afzet van bouwmaterialen voor metselwerk bedraagt [2-5]* %, en, wanneer alle bouwmaterialen voor wanden worden meegerekend (met inbegrip van betonnen prefabdelen en stortbeton), minder dan [2-5]* %. Ook bij een voorstelbaar onderscheid tussen bouwmaterialen voor dragende en voor niet-dragende wanden kan worden uitgesloten dat de marktaandelen kritische grenzen bereiken voor de concurrentie.

(97) In Frankrijk heeft Haniel belangen in transportbetonfabrieken; Fels (Hebel) is in dit land actief met drie cellenbetonfabrieken. Toename van marktaandelen vindt slechts plaats indien wordt uitgegaan van een grotere markt van bouwmaterialen voor wanden, met inbegrip van betonnen prefabdelen en stortbeton. In dit geval bedraagt het gezamenlijke marktaandeel ongeveer [0-2]* %. Uitgesloten kan worden dat er zelfs bij een voorstelbaar onderscheid tussen bouwmaterialen voor dragende en niet-dragende wanden en/of bij een mogelijke regionale marktafbakening marktaandelen ontstaan die kritische grenzen bereiken voor de concurrentie.

(98) De concentratie leidt derhalve in België en Frankrijk niet tot het ontstaan of de versterking van een machtspositie.

VI. CONCLUSIE

(99) Om de hierboven beschreven redenen kan ervan worden uitgegaan dat de geplande concentratie geen machtspositie in het leven roept of versterkt die tot gevolg heeft dat een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of op een wezenlijk deel daarvan op significante wijze wordt belemmerd. De concentratie moet derhalve overeenkomstig artikel 2, lid 2, en artikel 8, lid 2, van de concentratieverordening alsmede overeenkomstig artikel 57 van de EER-overeenkomst verenigbaar worden verklaard met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De aangemelde concentratie, waardoor Haniel Baustoff-Industrie Zuschlagsstoffe GmbH in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening de uitsluitende zeggenschap over Fels-Werke GmbH verkrijgt, wordt verenigbaar verklaard met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst.

Artikel 2

Deze beschikking is gericht tot:

Haniel Baustoff-Industrie Zuschlagsstoffe GmbH Franz-Haniel-Platz 6-8 D - 47119 Duisburg-Ruhrort

Gedaan te Brussel, 21 februari 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

lid van de Commissie

(1) PB L 395 van 30.12.1989, blz. 1. Verordening gerectificeerd in PB L 257 van 21.9.1990, blz. 13.

(2) PB L 180 van 9.7.1997, blz. 1.

(3) PB C 97 van 24.4.2003.

(4) PB C 97 van 24.4.2003.

(5) De berekening van de omzet vond plaats op basis van artikel 5, lid 1, van de concentratieverordening en de mededeling van de Commissie betreffende de berekening van de omzet (PB C 66 van 2.3.1998, blz. 25). Omzetten behaald vóór 1 januari 1999 werden berekend aan de hand van de gemiddelde ecu-wisselkoersen en in de verhouding 1:1 in euro omgerekend.

(6) Maximaal 240 x 175 x 113 mm.

(7) Zaak COMP/M.1866 - Preussag/Hebel, beschikking van 29 maart 2000.

(8) NMa, besluit van 20 oktober 1998 in de zaak 124/CVK Kalkzandsteen.

(9) NMa, besluit van 29 februari 2000 in de zaak 2427/NCD - Fernhout.

(10) Gedeelten van deze tekst zijn bewerkt om te voorkomen dat vertrouwelijke informatie wordt bekendgemaakt. Deze gedeelten staan tussen vierkante haken en zijn aangegeven met een asterisk.

(11) Volgens de verklaringen van de partijen bedraagt het aandeel van de in de tunnelgietbouw verwerkte hoeveelheid stortbeton 40 %; op grond van het marktonderzoek zou het aandeel zelfs groter kunnen zijn.

(12) Met name voor elementen die afgestemd zijn op een specifieke toepassing of voor specifieke leveringen; zie overweging 32. Haniel heeft ook aangegeven dat er over het algemeen vanaf een bepaalde wandsterkte vanuit moet worden gegaan dat de producten voor dragende wanden worden gebruikt.

(13) Ervan uitgaand dat 40 % van het in Nederland verwerkte stortbeton in de tunnelgietbouw wordt verwerkt; zie voetnoot 10.

(14) De berekening is gebaseerd op schattingen van de partijen over de aandelen van de verschillende bouwmaterialen in het totale verbruik van bouwmaterialen voor wanden alsmede de verdeling ervan over dragende en niet-dragende wanden. Voorzover bouwmaterialen toegepast worden in dragende en niet-dragende wanden (bv. kalkzandsteen, cellenbeton), werd slechts rekening gehouden met het geschatte deel van deze bouwmaterialen dat wordt toegepast in dragende wanden. De Commissie is op grond van haar marktonderzoek van mening dat deze schattingen in essentie juist zijn; nauwkeurige statistische gegevens zijn hierover echter niet beschikbaar.

(15) Arrest van het Hof van Justitie van 13 februari 1979 in zaak 85/76 - Hoffmann-La Roche/Commissie, Jurisprudentie 1979, blz. 461 (rechtsoverweging 39); zie ook het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 25 maart 1999 in zaak T-102/96 - Gencor/Commissie, Jurisprudentie 1999, blz. II-753 (rechtsoverwegingen 201 en 202).

(16) Cementbouw was tot medio 2001 een dochter van het Nederlandse bouwconcern NBM Amstelland NV De Cementbouw-groep werd begin van het jaar verkocht aan CVC Capital Inc., een financieel investeerder.

(17) Voorzover bouwmaterialen worden toegepast in dragende en niet-dragende wanden (bv. kalkzandsteen, cellenbeton), werd slechts rekening gehouden met het in niet-dragende wanden gebruikte deel van deze bouwmaterialen.