DE SOCIALE INTEGRATIE VAN GEHANDICAPTEN EEN KADER VOOR DE ONTPLOOIING VAN COMMUNAUTAIRE ACTIES (Mededeling van de Commissie aan de Raad van 4 november 1981)

I. DE UITDAGING VAN HET INTERNATIONALE JAAR VAN DE GEHANDICAPTE

1. Het internationale jaar van de gehandicapte betekent voor de Europese Gemeenschap in 1981 een bijzondere gelegenheid en de verantwoordelijkheid om een nieuwe impuls te geven aan haar acties ten behoeve van gehandicapten. In maart 1981 gaf het Europese Parlement uiting aan zijn bezorgdheid in dit opzicht en riep het de Lid-Staten en de Gemeenschapsinstellingen op een uitgebreide reeks maatregelen te treffen om de economische en sociale integratie en de beroepsrevalidatie van gehandicapten te bevorderen (1). In juli 1981 bracht het Economisch en Sociaal Comité zijn advies (2) uit inzake de positie en problematiek van de gehandicapten en deed het tevens een reeks aanbevelingen voor acties.

2. In het kader van het internationale jaar heeft de Commissie zowel binnen de Lid-Staten als op communautair niveau een aantal activiteiten en vergaderingen georganiseerd. De gespecialiseerde studiebijeenkomsten en conferenties die de Commissie in juni te Luxemburg betreffende de mobiliteit en de huisvesting, in oktober te Mulhouse betreffende de bijstand van het Europees Sociaal Fonds ten behoeve van de gehandicapten, en eveneens in oktober te Noordwijkerhout betreffende de overgang van gehandicapte jongeren naar het actieve volwassenenleven belegde, betekenden een voortzetting van de bestaande activiteiten van de Commissie op een aantal specifieke gebieden. De Commissie is evenwel van mening dat haar voornaamste bijdrage tot het internationale jaar de vorm dient aan te nemen van een meer geïntegreerd en op de toekomst gericht plan voor de communautaire activiteiten ten behoeve van gehandicapten in de komende jaren.

3. Bij deze mededeling wordt een nieuw kader voor Gemeenschapsactiviteiten met het oog op de bevordering van de sociale integratie van gehandicapten ter overweging aan de Raad voorgelegd. Daarbij is getracht voort te bouwen op bestaande communautaire acties op dit gebied en deze te vervolledigen, en die activiteiten aan te vullen welke gericht zijn op de bevordering van de preventie van letsel en invaliditeit en de ontwikkeling van technische hulpmiddelen (3). Deze mededeling dient eveneens te worden gezien in de context van acties op andere gebieden van het werkgelegenheids- en sociale beleid van de Gemeenschap, die gericht zijn op verbetering van de levensomstandigheden en arbeidsvoorwaarden van de bevolking als geheel. Het aanstaande verslag van het communautaire actieprogramma ter bestrijding van de armoede zal in dit opzicht van bijzondere betekenis zijn. (1) Resolutie van het Europese Parlement betreffende de sociale en economische integratie en de beroepsrevalidatie van gehandicapten in de Europese Gemeenschap, aangenomen op 15 maart 1981 (PB nr. C 77 van 6.4.1981, blz. 27). (2) Advies van het Economisch en Sociaal Comité inzake de positie en problematiek van de gehandicapten, Soc 63 van 2 juli 1981. (3) Bij voorbeeld op de gebieden van het medisch en economisch onderzoek, de bedrijfsveiligheid en de bescherming van het milieu en de consument ; zie eveneens het tweede en derde driejarenplan inzake actie op het gebied van wetenschappelijke en technische informatie en documentatie (IDST).

II. DE SOCIALE INTEGRATIE VAN GEHANDICAPTEN

4. Gehandicapten hebben evenveel recht als anderen om deel te nemen aan en bij te dragen tot alle aspecten van het economische, sociale en politieke leven. De sociale integratie van gehandicapten - om hen in de gelegenheid te stellen om hun rechten te gebruiken - is een doel dat door alle Lid-Staten wordt gedeeld. Het houdt in dat er wordt gewerkt aan het verwijderen van hindernissen die gehandicapten de toegang tot het leven in hun gemeenschap beletten, en daarbij niet alleen specifieke compenserende of revaliderende maatregelen te treffen, maar ook rekening te houden met de behoeften van de gehandicapten, ongeacht de aard van hun handicap, bij het ontwerpen en realiseren van de sociale structurele voorzieningen die van invloed zijn op hun leef-, leer- en werkmilieu. De sociale integratie van gehandicapten dient daarom een blijvend aspect van een gehele reeks van beleidssectoren te zijn.

5. Sociale integratie is bovendien een proces dat in twee richtingen werkt. Het verlangt de actieve deelneming van de gehandicapten zelf en, waar nodig, van hun gezinnen bij het maken en uitvoeren van de beslissingen die hen raken. Evenzo vereist zij dat het grote publiek zich bewust wordt van de oorzaken en de problematiek van de handicaps, en van de bijdrage die het kan leveren tot het overwinnen van de gevolgen ervan.

6. Afgezien van de bredere filosofische argumenten die voor een beleid van sociale integratie spreken, is het duidelijk dat revalidatiemaatregelen in combinatie met acties om de sociale gevolgen van handicaps te verminderen de samenleving als geheel belangrijke socio-economische voordelen kunnen brengen, niet in het minst door de kosten van de maatschappelijke voorzieningen, de sociale bijstand en een dure geïnstitutionaliseerde verzorging te drukken.

7. In de huidige economische situatie is het niet voldoende ervoor te zorgen dat de gehandicapten geen "onbillijk" deel van de recessie te dragen krijgen. Het is om zowel economische als sociale redenen van het grootste belang het minimum aan voorzieningen onaangetast te laten dat voorziet in de levensbehoeften en waardoor vele gehandicapten een min of meer onafhankelijk leven kunnen leiden, zodat de economische last voor de samenleving zo klein mogelijk blijft. Ten aanzien van de werkgelegenheid maken de toenemende moeilijkheden op de arbeidsmarkt waarmee niet alleen de gehandicapten te kampen hebben het alleen nog maar dringender noodzakelijk acties te ondernemen met het oog op een billijker verdeling van de beschikbare arbeid en om een ieder in staat te stellen een produktieve en creatieve bijdrage tot het economische leven te leveren.

8. Zo kan ook de invoering van nieuwe technologieën op het gebied van de informatie, die weliswaar de onzekerheid op de arbeidsmarkt vergroot, niettemin door de samenleving worden gebruikt, in het bijzonder om de sociale integratie van personen met bepaalde handicaps te bevorderen, en nieuwe kansen opleveren voor mobiliteit en werkgelegenheid waar deze tevoren niet bestonden.

III. HET OMZETTEN VAN DE THEORIE IN ACTIE

9. De Gemeenschap heeft evenals de diverse internationale organisaties in de loop van de jaren een belangrijke rol gespeeld bij het onderzoek naar en het beproeven van verschillende methoden ter vergemakkelijking van de sociale integratie van gehandicapten door middel van acties op het gebied van onderwijs, beroepsopleiding, werkgelegenheid, vervoer, huisvesting, enz. (1). De Commissie is niet van mening dat de Gemeenschap de verschillende internationale resoluties en verdragen, waarbij minimumnormen en elementaire beginselen worden vastgesteld in deze verschillende beleidsgebieden welke voor gehandicapten van belang zijn en waarbij de Lid-Staten zich reeds hebben aangesloten, dient te reproduceren. De feitelijke uitvoering ervan is niettemin een aangelegenheid die de Gemeenschap betreft.

De Gemeenschap heeft, via de financiële steunverlening van het Europees Sociaal Fonds, een belangrijke rol gespeeld door beroepsopleidings- en revalidatieprogramma's in de Lid-Staten te steunen, waarbij de voorrang werd gegeven aan vernieuwingen behelzende programma's en aan acties in de minder bevoorrechte gebieden van de Gemeenschap. De bepalingen betreffende het Sociaal Fonds zullen in de loop van 1982 worden herzien. Met deze mededeling wordt niet getracht om vooruit te lopen op het resultaat van deze herziening, noch om enige alternatieve vorm van financiële steunverlening op grote schaal door de Gemeenschap te rechtvaardigen, bij voorbeeld op het gebied van kapitaalinvesteringsprojecten of inkomenssubsidie voor gehandicapten. De Commissie is echter wel van mening dat het zeer nuttig zou zijn indien de Gemeenschap zich in dit stadium zou toeleggen op de vraagstukken die zich voordoen bij de uitvoering van een beleid van sociale integratie en op de praktische aspecten van nieuwe benaderingen op dit gebied. (1) Zie bijlage II : Verslag over de voorbereidende werkzaamheden voor het internationale jaar van de gehandicapte.

Deze problemen kunnen vanuit drie verschillende gezichtspunten worden beschouwd: - de verspreiding van informatie die het resultaat is van de meest recente onderzoekingen en experimentele projecten;

- de aanpassing van voorbeelden van een goede aanpak aan de plaatselijke omstandigheden in de verschillende stadia van beleid, planning en uitvoering;

- de coördinatie en wederzijdse versterking van de verschillende sectoren en diensten die betrokken zijn bij de ontwikkeling van een gezamenlijk beleid van sociale integratie.

10. Deze problematiek doet zich in bijzonder acute vorm voor op het niveau van de plaatselijke gemeenschappen. Op dit niveau beschikken bovendien de gemeenten in de meeste Lid-Staten over een grote mate van zelfstandigheid of administratieve verantwoordelijkheid ten aanzien van vele van de beleidssectoren die rechtstreeks betrokken zijn bij de sociale integratie van gehandicapten. Binnen de plaatselijke gemeenschap kunnen daarenboven op de meest doeltreffende wijze maatregelen worden genomen om zowel voor een grotere deelneming van de gehandicapten en hun gezinnen aan het besluitvormingsproces als voor de volledige inschakeling van andere organen, zoals vrijwilligersorganisaties, onderwijs- en opleidingsinstellingen, adviesdiensten en organisaties van werkgevers en werknemers, te zorgen.

11. Hoewel er vele voorbeelden te noemen zijn van rendabele en van verbeeldingskracht getuigende acties ter bevordering van de sociale integratie van gehandicapten op plaatselijk niveau, is het toch duidelijk geworden dat vernieuwing in een bepaalde sector, zoals werkgelegenheid of stadsplanning, in de meeste gevallen het resultaat is van het initiatief en de inzet van bepaalde individuen die in de betrokken sector werkzaam zijn. In sommige gevallen kan een specifieke vernieuwing de stoot geven tot een reeks andere spontane initiatieven. Er schijnt echter minder sprake te zijn van intersectoriële planning in gezamenlijk overleg, of van systematische pogingen op plaatselijk niveau om lering te trekken uit dergelijke praktische methoden waarmee elders in een reeks beleidssectoren ervaring is opgedaan (1).

12. De Commissie is van mening dat een essentiële bijdrage tot gezamenlijke acties op plaatselijk niveau kan worden geleverd door een speciaal samengestelde coördinatiegroep, indien deze erin slaagt het vertrouwen en de steun van de gehandicapten zelf, van de voor de planning verantwoordelijke diensten bij de gemeentebesturen, van functionarissen zoals beroepskeuze-adviseurs en werkers van de gezondheidsdienst, en van de plaatselijke werkgevers, vakbonden en vrijwilligersorganisaties te verwerven. De volle medewerking van al deze leden van de plaatselijke gemeenschap is noodzakelijk om over de gehele lijn vooruitgang bij de integratie te bewerkstelligen, en niet in de laatste plaats om de jeugdige gehandicapten doeltreffend voor te bereiden op het volwassen en arbeidsleven. Bovendien zou het loutere bestaan van een dergelijke coördinatiegroep een concreet bewijs zijn dat de plaatselijke gemeenschap zich aansluit bij een gezamenlijke aanpak van de problematiek, en een oriëntatiepunt vormen waarop men zich bij nieuwe initiatieven voortdurend zou kunnen richten.

IV. EEN NIEUW COMMUNAUTAIR KADER VOOR ACTIVITEITEN

13. Ondanks de aanzienlijke financiële hindernissen die een uitbreiding van de diensten ten behoeve van gehandicapten op het ogenblik in de weg staan, is de Commissie van mening dat er zeer grote mogelijkheden liggen voor verbetering van de sociale integratie van gehandicapten op grondslag van de onder II genoemde beginselen, en wel door middel van acties op plaatselijk niveau waarbij meer in gezamenlijk overleg wordt gehandeld en meer blijk wordt gegeven van verbeeldingskracht. Deze algemene doelstelling zou moeten leiden tot een bundeling van de communautaire activiteiten ten behoeve van gehandicapten gedurende de komende periode van vijf jaar, en o.a. beantwoorden aan het verlangen van de Raad om met het oog op "een doeltreffender beroepsrevalidatie en een gemakkelijker integratie in de maatschappij van gehandicapten de rol van de plaatselijke autoriteiten en diensten" te versterken (1).

14. Met het oog hierop acht de Commissie het noodzakelijk een nieuw kader voor onderling samenhangende initiatieven te creëren waarbij niet alleen de huidige activiteiten krachtiger worden aangevat, maar ook nieuwe worden opgezet. Hierbij wordt gedacht aan: i) de oprichting van een de gehele Gemeenschap omvattend net van plaatselijke ontwikkelingsacties, die zullen moeten dienen als oriënteringspunten en voorbeelden voor beleidsontwikkelingen elders; (1) Dit wordt aangetoond in de conclusies van de eerste fase van het werk van de OESO (CERI) betreffende de gehandicapte adolescent : zie "The Education of the Handicapped Adolescent : Integration in the School", OECD 1981 (met name de hoofdstukken II, III en X van deel I). (1) Conclusies van de Raad van 9 juni 1980.

ii) het creëren van verbeterde stelsels voor de verspreiding van informatie en de uitwisseling van ervaringen tussen (en binnen) de Lid-Staten, ten einde bij te dragen tot de ontwikkeling en de evaluatie van beleid en praktijk op nationaal en plaatselijk niveau;

iii) een reeks studies en conferenties om een onderzoek te verrichten naar een aantal geselecteerde beleidskwesties die bijzondere betekenis hebben op plaatselijk niveau, met het oog op het uitstippelen van richtsnoeren op communautair niveau voor de ontwikkeling van het beleid in Lid-Staten;

iv) uitbreiding van de werkzaamheden van het huidige Europese net van revalidatie- en opleidingscentra ten einde de samenwerking van deze centra te bevorderen bij de ontwikkeling van modeloplossingen voor centrale problemen, en om hen in staat te stellen een actievere rol te spelen bij de verspreiding van goede praktische methoden (1);

v) verspreiding van de resultaten van de modelacties op huisvestingsgebied in de Gemeenschap ter bevordering van de sociale integratie van gehandicapten, en het treffen van voorzieningen voor de nog lopende werkzaamheden op dit gebied (2).

15. Er zal bijzondere aandacht worden besteed aan de coördinatie van deze vijf activiteiten en aan de interactie tussen degenen die rechtstreeks betrokken zijn bij de tenuitvoerlegging daarvan. Daarenboven dienen andere lopende activiteiten op communautair niveau die in dit verband van betekenis zijn, met name op het gebied van medisch onderzoek, technische bijstand en vervoer, in verband te worden gebracht met dit kader, en in de toekomst duidelijker te worden afgestemd op de problematiek van verspreiding en veralgemening.

16. Het net van plaatselijke ontwikkelingsacties dient voor een tijdvak van vier jaar, te rekenen vanaf 1983, te worden opgericht. Bijzonderheden betreffende de organisatie van dit project worden in bijlage I gegeven. Het voornaamste doel van dit net zou zijn het proces van vernieuwing op plaatselijk niveau te stimuleren en te evalueren, met bijzondere nadruk op de coördinatie van diensten ter bevordering van de sociale integratie van gehandicapten, en dit zowel in het stadium van de planning als hij de eigenlijke dienstverlening.

De Gemeenschap zou de coördinatiegroep en de evaluatiestudies binnen elk van de gebieden financieel steunen. Specifieke financiële bijstand van buiten voor de vernieuwingen behelzende programma's zelf zou in beginsel worden uitgesloten ten einde de inspanningen te concentreren op acties die op lange termijn kunnen worden gehandhaafd binnen de grenzen van de normaal beschikbare financiële middelen. Het net zou aldus de gelegenheid bieden voor een intensieve uitwisseling van ervaringen tussen de betrokken gebieden, en de Gemeenschap in staat stellen op de voornaamste vraagstukken die zich in verband met beleidsvernieuwing en -uitvoering voordoen op de basis van vergelijkingen te onderzoeken.

17. Om voor een doeltreffende nationale deelneming tijdens de gehele duur van het programma te zorgen, zou de Commissie de Lid-Staten verzoeken vertegenwoordigers te benoemen voor een verbindingsgroep, die de Commissie zou moeten adviseren in verband met de aanpak van alle aspecten van het programma, en tevens een mogelijkheid zou bieden om het contact tussen de Commissie en de verschillende nationale autoriteiten te onderhouden.

18. De Commissie zal de bij de actie gemaakte vorderingen regelmatig bespreken met de vertegenwoordigers van de voornaamste vrijwilligersorganisaties op Europees niveau. De Commissie zal tevens voortdurend contact onderhouden met de OESO en andere op dit gebied actieve internationale organisaties met name om in het kader van het programma de ontwikkelingen buiten de Gemeenschap te volgen.

19. Nieuwe initiatieven om de totstandbrenging van verbeterde informatiestelsels in verband met de sociale integratie te bevorderen zouden worden genomen om een duurzame grondslag te leggen voor een doeltreffende bundeling van ervaringen binnen de Gemeenschap en om het proces van vernieuwing op alle niveaus te stimuleren. De Commissie zou met name steun verlenen voor: i) het, voornamelijk ten behoeve van degenen die het beleid vormen, tot stand brengen van een gegevensbank van de Europese Gemeenschap betreffende de gehandicapten, die inhoudelijk verband zal leggen tussen werkgelegenheid en opleiding, de opleiding van leerkrachten en andere aanverwante sectoren, en methodisch zal aansluiten op de ervaringen van het Europees centrum voor de ontwikkeling van de beroepsopleiding te Berlijn en het informatienet voor onderwijs in de Europese Gemeenschap (Eurydice);

ii) de oprichting van een de gehele Gemeenschap omvattend informatienet tussen gemeenten, dat zich aanvankelijk vooral zal moeten bezighouden met een beperkt aantal planningsvraagstukken die zich voordoen in verband met het net van gebiedsacties en rechtstreeks van invloed zijn op de situatie van gehandicapten;

iii) initiatieven om een regelmatige communicatie en samenwerking op communautair niveau mogelijk te (1) Zie "De beroepsrevalidatie van gehandicapten" : rapport betreffende de uitvoering van het communautaire actieprogramma, op 30 oktober 1979 door de Commissie aan de Raad voorgelegd (COM(79)572 def. van 26 oktober 1979). (2) Zie de eerste informatieve nota betreffende de modelacties op huisvestingsgebied, die de Commissie op 17 september 1980 aan de Raad heeft voorgelegd (COM(80)491 def. van 9 september 1980). maken tussen vrijwilligersorganisaties en verenigingen die gehandicapten vertegenwoordigen en die zich ten doel stellen de deelneming van gehandicapten aan het besluitvormingsproces op alle niveaus te bevorderen.

De activiteiten op dit gebied zullen plaatsvinden in nauwe samenhang met die welke op het gebied van de wetenschappelijke en technische informatie en documentatie (WTID) worden uitgevoerd.

20. Gedurende de gehele periode van werkzaamheid zou een reeks studies en conferenties worden georganiseerd betreffende specifieke onderwerpen die verband houden met zowel het praktische werk op plaatselijk niveau als de ontwikkeling van het nationale beleid (b.v. wetgeving betreffende en toepassing van werkgelegenheidsquota's voor gehandicapten). De Commissie zou richtsnoeren voor actie in de Lid-Staten opstellen ten aanzien van de betrokken specifieke punten. De eerste van deze conferenties, die in 1982 zal plaatsvinden, zou betrekking hebben op de verantwoordelijkheden van de gemeentebesturen t.a.v. de bevordering van de sociale integratie ; zij zal deel uitmaken van het proces van totstandbrenging van de gebiedsontwikkelingsacties.

21. Het bestaande Europese net van revalidatie- en opleidingscentra zal een belangrijke rol te spelen hebben bij de advisering van de Commissie betreffende alle aspecten van het nieuwe kader voor activiteiten. Met name zullen de gebiedsontwikkelingsacties een nuttige gelegenheid bieden voor de verspreiding en evaluatie van de resultaten van onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten welke door de centra worden verricht. Evenzo zal het van belang zijn de samenwerkingsactiviteiten binnen het net van centra zelf te handhaven en te ontwikkelen om ervoor te zorgen dat de vernieuwingen op gebieden zoals de modulaire opleiding en de opleiding van leerkrachten voortgaan.

22. De Commissie zal tegen eind 1981 een evaluatieverslag betreffende het programma van modelprojecten op het gebied van de huisvesting van gehandicapten publiceren. Aan de hand van deze conclusies zal de Commissie haar criteria voor de steunverlening aan verdere modelprojecten in de toekomst bijwerken. Verwacht wordt dat het opnemen van deze actie in het in onderhavige mededeling uiteengezette algemene kader van activiteiten de mogelijkheden om te profiteren van en bij te dragen tot een goede praktische aanpak in aanverwante sectoren aanzienlijk zal vergroten, en dat het de verspreiding van ervaringen zal vergemakkelijken.

23. De Commissie zal de Raad verslag uitbrengen over de stand van de werkzaamheden op alle vijf gebieden wanneer de komende periode van vijf jaar voor de helft verstreken is, en een definitief verslag na voltooiing van de activiteiten.

V. CONCLUSIES

24. De Raad wordt zijnerzijds verzocht om als bijdrage tot het internationale jaar van de gehandicapte en als blijk van zijn daadwerkelijke belang bij een krachtiger aanpak van de activiteiten op communautair niveau ten behoeve van de gehandicapten in de komende jaren de Commissie te steunen bij de uitvoering van dit programma door het kader voor activiteiten op communautair niveau ter bevordering van de sociale integratie van gehandicapten op de hierboven uiteengezette wijze goed te keuren. De Raad wordt zijnerzijds tevens verzocht te bevestigen dat de bescheiden kosten van de beschreven activiteiten, waarvoor gedetailleerde ramingen in bijgaande financiële bijlage worden gegeven, dienen te worden bestreden door een uitbreiding van de bestaande begrotingskredieten.

BIJLAGE I DE INTERACTIE BINNEN HET NET VAN GEBIEDSONTWIKKELINGSACTIES

1. Het net zou bestaan uit een beperkt aantal gebieden, die door daartoe bevoegde autoriteiten in elke Lid-Staat, in samenwerking met de Commissie, zouden moeten worden gekozen als oriënteringspunten voor het plaatselijke beleid tot bevordering van de sociale integratie van gehandicapten. Het net als geheel, dat in totaal uit 16 à 17 projecten zou bestaan, zou de diversiteit van de districten binnen de Gemeenschap moeten weerspiegelen, en zowel nieuwe als oude conurbaties en diverse soorten plattelandsgebieden moeten omvatten. De bedoeling zou zijn om gebieden uit de kiezen met (vanuit het gezichtspunt van welstand, werkgelegenheid en bevolkingsdichtheid) betrekkelijk typerende kenmerken binnen de betrokken Lid-Staat en met een "gemiddelde" reputatie ten aanzien van de sociale integratie. De gekozen gebieden zullen in het algemeen samenvallen met een administratief gebied en voor zover mogelijk een bevolking van tussen de 150 000 en 300 000 omvatten, zodat er sprake kan zijn van een significante reeks problemen, diensten en typen van voorzieningen, terwijl er terzelfder tijd speciale aandacht kan worden besteed aan de veelheid van specifieke handicaps en behoeften binnen de Gemeenschap.

2. Allereerst zou er voor elk gebied een adviserend lichaam moeten worden opgericht waarvan gehandicapten en hun gezinnen, vertegenwoordigers van de belangrijkste ministeries en beroepen die betrokken zijn bij de sociale integratie van gehandicapten en vertegenwoordigers van de sociale partners en vrijwilligersorganisaties deel zouden moeten uitmaken. Er zou vervolgens in overleg met dit adviserende lichaam een coördinatiegroep moeten worden aangewezen die zich bezig zou moeten houden met het stimuleren van de vernieuwingen in het gebied.

3. Het doel zou zijn de sociale integratie van de gehandicapten in de gebieden welke deel uitmaken van het net te bevorderen door middel van een gezamenlijke inspanning op plaatselijk niveau, voor zover nodig met steun van de regionale of nationale autoriteiten, en daarbij acties in ten minste de volgende sectoren uit te voeren: - werkgelegenheid, met bijzondere nadruk op gerichte maatregelen betreffende de arbeidsmarkt door middel van voorzieningen voor beroepskeuzevoorlichting en arbeidsbemiddeling, op kansen voor verdere opleiding en herscholing, op functie-aanpassing en op stimulansen voor aanwerving in het normale bedrijfsleven ; bijzondere aandacht zou eveneens worden besteed aan nieuwe vormen van arbeidsorganisatie, zaols coöperaties, halfbeschutte werkplaatsen binnen grote ondernemingen en nieuwe mogelijkheden van thuiswerken;

- vormen van technische steun, met bijzondere nadruk op de gemakkelijke beschikbaarheid van alle bestaande hulpmiddelen bij het leren, op communicatie en mobiliteit, op verbetering van de informatie over de beschikbare hulpmiddelen, op de bijdrage die kan worden geleverd door de nieuwe microtechnologieën, op het onderhoud van de apparatuur en de opleiding in het gebruik ervan, en op nieuwe kansen op de arbeidsmarkt die het gevolg zouden kunnen zijn van technologische vernieuwing;

- opleiding en voorbereiding op het volwassen leven, met bijzondere nadruk op de praktische problemen van de integratie, en in het bijzonder op de vorming van een staf van leerkrachten en ander ondersteunend personeel en hun opleiding, de deelneming van de ouders en het verstrekken van leermiddelen, de opleiding tot onafhankelijkheid en in sociale vaardigheden, studie- en beroepskeuzevoorlichtingsdiensten en modulaire opleidingsstelsels;

- gezondheids- en welzijnszorg, met bijzondere nadruk op de voorlichting inzake gezondheidsvraagstukken, met name voor jonge ouders, preventie en vroegtijdige diagnose, de steun aan personen die te kampen hebben met zowel lichamelijke of geestelijke handicaps als socio-economische nadelen, en de continuïteit van ondersteunende gezondheids- en sociale bijstandsdiensten die naar gelang van de behoeften worden geboden aan alle categorieën gehandicapten, met inbegrip van diensten die aan huis worden verleend;

- vervoer, huisvesting en ruimtelijke ordening, met bijzondere nadruk op het verwijderen van hindernissen voor de mobiliteit en de deelneming in met name de opleiding en het produktieproces. Aandacht zal worden besteed aan het stadsplanningsbeleid, aan de vervoersinfrastructuur en het huisvestingsbeleid, voor zover dit er speciaal op is gericht het contact tussen gehandicapten en "gezonden van lijf en leden" te bevorderen;

- voorlichting, communicatie en bewustmaking van het publiek, met bijzondere nadruk op het verspreiden van kennis van en begrip voor de problematiek, het aankweken van een positieve instelling voor de integratie, het verwijderen van ieder stigma dat met handicaps verbonden kan zijn en een duidelijker bewustzijn van de noodzaak tot samenwerking en coördinatie van wettelijke en vrijwillige dienstverlening.

4. Financiële steun zou door de Commissie worden verleend voor de volgende activiteiten: - de kosten van de coördinatiegroep : hierbij zou moeten worden gedacht aan een maximale jaarlijkse uitkering bij wijze van bijdrage in de financiering van de apparaatskosten van de groep, welke zou moeten worden gedeeld met de verantwoordelijke organen op het niveau van het gebied;

- de kosten van het observeren en evalueren van de in het gebied opgedane ervaringen : een maximale jaarlijkse uitkering zou eveneens moeten worden overwogen als bijdrage in de financiering van een evaluatiegroep welke in overleg met de Lid-Staten en het adviserende lichaam van het gebied zou moeten worden aangewezen;

- de organisatie van het proces van interactie en de uitwisseling van ervaringen tussen de projecten in de verschillende Lid-Staten, met name door het treffen van daarvoor dienstige organisatorische voorzieningen op communautair niveau.

BIJLAGE II VERSLAG OVER DE VOORBEREIDING VAN HET INTERNATIONALE JAAR VAN DE GEHANDICAPTE

INLEIDING

Door 1981 uit te roepen tot Internationale Jaar van de Gehandicapte hebben de Verenigde Naties willen bevorderen dat de gehandicapten op basis van gelijkwaardigheid met de andere burgers deelnemen aan het sociale leven en deel hebben aan de voordelen die uit de economische en sociale ontwikkeling voortvloeien.

Participatie is ook een van de doelstellingen van de Gemeenschap. Zij kijkt echter verder door te streven naar de sociale integratie van de gehandicapten. Al in 1969 had de Commissie hiertoe van de Raad een mandaat gekregen. In het kader hiervan werd en wordt nog steeds intensief gezocht naar samenhangende en duurzame doelstellingen en vormen van actie. In 1974 mondde dit uit in het communautaire actieprogramma "Beroepsrevalidatie van gehandicapten" en in 1976 in de financiering van modelprojecten voor de bouw en aanpassing van woningen. Deze activiteiten duren voort en gaan daarnaast gepaard met meer specifieke acties, waarvan men zich moeilijk een totaalbeeld kan vormen.

De verantwoordelijkheid voor deze programma's en specifieke acties wordt door een groot aantal diensten van de Commissie gedeeld. Voor deze diensten was het Internationale Jaar van de Gehandicapte de gelegenheid om de hoofden bij elkaar te steken. Dit was mede mogelijk door de contacten - in het kader van informatie-uitwisselingsbijeenkomsten - tussen vertegenwoordigers van de diensten en van de op Europees niveau georganiseerde verenigingen van gehandicapten. Dit document vormt daar de neerslag van.

I. DE INITIATIEVEN VAN VÓÓR 1979 : HUIDIGE STAND VAN ZAKEN PER GEBIED

Statistiek

1. Uit de studie van de heer G. Rouault, getiteld "les handicapés et leur emploi" (1) is gebleken dat er alleen statistische gegevens bestaan over personen die speciale voorzieningen genieten (bij voorbeeld pensioenen, opleiding, arbeidsbemiddeling) ; aangezien deze voorzieningen van land tot land verschillen, zijn de beschikbare gegevens niet vergelijkbaar, waardoor geen algemeen overzicht mogelijk is. Het is echter nuttig over een lijst van de voorhanden gegevens te beschikken. De in 1978 gepubliceerde studie met gegevens over de jaren 1974 tot en met 1976 is door het Bureau voor de Statistiek in 1980 bijgewerkt.

Douaneregeling

2. De Gemeenschap heeft het in 1976 door de Algemene Conferentie van de UNESCO goedgekeurde "Protocol van Nairobi" betreffende de invoer met vrijstelling van de rechten van het gemeenschappelijke douanetarief voor voorwerpen bestemd voor blinden en andere gehandicapten ten uitvoer gelegd: a) het protocol is door de Gemeenschap ondertekend krachtens Besluit 79/505/EEG van de Raad van 8 mei 1979 (2);

b) de communautaire regeling is gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 1028/79 van 8 mei 1979 (2);

c) de voorwaarden waaraan ter verkrijging van de vrijstelling moet worden voldaan zijn vastgesteld bij Verordening (EEG) nr. 2783/79 van 12 december 1979 (3).

Er dient alleen nog voor te worden gezorgd dat van de aldus geboden faciliteiten ook werkelijk en op grote schaal in de Lid-Staten gebruik wordt gemaakt.

Consumentenbescherming

3. In samenwerking met het Europees Comité voor Normalisatie (CEN) ist de Commissie begonnen met een studie betreffende veiligheidsnormen voor: a) voorzieningen die slechtzienden in staat moeten stellen recipiënten die gevaarlijke produkten bevatten, bij aanraking te herkennen;

b) voorzieningen die het openen van recipiënten die gevaarlijke stoffen bevatten, bemoeilijken (bescherming van kinderen, maar ook van bejaarden en gehandicapten).

4. In het kader van het "Eerste programma van de Europese Economische Gemeenschap voor een beleid inzake bescherming en voorlichting van de consument" (4) heeft de Gemeenschap een Raadgevend Consumentencomité ingesteld. Dit kan op verzoek van de Commissie of op eigen initiatief het standpunt van de consumenten en met name bejaarde of gehandicapte consumenten kenbaar maken.

Nieuwe technologische toepassingen

5. Eind 1979 heeft de Commissie de Europese Raad een document toegezonden over "De Europese maatschappij ten aanzien van de nieuwe informatietechnieken - een communautair antwoord" (5).

Deze technieken zijn van groot belang, omdat zij: - de communicatiesystemen en de levensomstandigheden van bejaarden en gehandicapten kunnen verbeteren;

- de ontwikkeling van minder zware economische activiteiten kunnen bevorderen, waarbij de integratie van gehandicapten op minder obstakels stuit.

Het document legt de nadruk op de vorming van de gebruikers. Er wordt een voor de ministers van Onderwijs bestemd programma in aangekondigd, dat ten doel heeft te komen tot een grotere uitwisseling van ervaringen op tal van gebieden, waarvan met name genoemd kan worden de toepassing van nieuwe technieken in het onderwijs aan gehandicapten.

Beroepsrevalidatie en tewerkstelling

6. Op 27 juni 1974 is door de Raad een communautair actieprogramma voor de beroepsrevalidatie van gehandicapten goedgekeurd (6).

Uit praktisch oogpunt omvat dit programma: - acties die door de Commissie zullen worden aangemoedigd : activiteiten van het Europese net van revalidatie- en opleidingscentra, die ten doel hebben de opleidingscapaciteit voor gehandicapten en het revalidatiepersoneel uit te breiden;

- acties die worden ondernomen op initiatief van groeperingen en organisaties die actief zijn op het gebied van het maatschappelijk werk, voor zover deze aan de basis plaatsvinden en door de Gemeenschap worden ondersteund. Een van de kenmerken van deze acties is dat zij alleen maar in onderlinge samenwerking tussen genoemde groeperingen en organisaties en de nationale en communautaire instellingen kunnen worden uitgevoerd.

7. Voor de tenuitvoerlegging van het programma staan de volgende middelen ter beschikking: - de financiële bijdrage van de Gemeenschap (Europees Sociaal Fonds ; het gedeelte onder artikel 304 van de begroting van de Commissie, dat is bestemd voor gehandicapten);

- het werk dat de Commissie verricht ten behoeve van de politieke en technische begeleiding van het programma.

Dit werk omvat momenteel: a) ondersteuning van baanbrekende acties die snel kunnen inspringen op de huidige behoeften ; voortzetting van deze steun;

b) bestudering van de resultaten van de aldus aangemoedigde acties (stijgende vraag op de arbeidsmarkt ; reorganisatie van de sociale diensten ; nieuwe wetgeving) en het ontplooien van de noodzakelijke initiatieven om deze resultaten te compenseren of verder te ontwikkelen, er in de Gemeenschap ruchtbaarheid aan te geven en de discussie erover op gang te brengen;

c) het op grotere schaal toepassen van de in de praktijk opgedane ervaring en de interpretatie van de ontwikkelingen die in het kader van de aangemoedigde acties aan het licht zijn gekomen.

8. In 1978 heeft de Commissie een overzicht opgesteld van de resultaten van de tijdens de eerste jaren van de uitvoering van het programma tot stand gekomen baanbrekende acties ; van 21 tot en met 23 maart 1979 zijn in Luxemburg voorlichtingsdagen gehouden over "Beroepsrevalidatie van gehandicapten - vier jaar onderzoek en financiële bijdragen (1974 tot en met 1977)". Aan de hand hiervan heeft de Commissie een verslag opgesteld over de uitvoering van het programma en dit aan de Raad toegezonden (7).

9. Het Europees Sociaal Fonds heeft in 1980 74 miljoen ERE uitgetrokken voor de beroepsopleiding van gehandicapten (vastleggingskredieten). De hiervoor uitgetrokken middelen zijn sinds 1974 alsmaar toegenomen. Bovendien draagt het bij tot bovengenoemde werkzaamheden (punt 7, sub a, b) en c)) door proefonderzoekingen en studies te laten verrichten, die voorafgaan aan het verstrekken van de bijdragen, en door de resultaten van deze studies te beoordelen. In dit kader verdienen de studiebijeenkomsten over de scholing van het opleidingspersoneel vermeld te worden (Heidelberg 1972 en Mulhouse 1973), die in ruime mate hebben bijgedragen tot de voorbereiding van het in punt 7 beschreven actieprogramma.

10. De opneming van gehandicapten in het arbeidsproces is ook afhankelijk van factoren buiten het werk, waaronder de huisvesting. Op dit laatste gebied is de Commissie etappegewijs te werk gegaan en heeft zich onder meer beziggehouden met: a) een onderzoek betreffende de technische minimumeisen waaraan woningen moeten voldoen, willen zij voor gehandicapten toegankelijk zijn en bewoond kunnen worden door gehandicapten in een rolstoel (1974-1975) (8);

b) de financiering van programma's voor de bouw en renovatie van woningen in de Lid-Staten : proefonderzoekingen, maar ook omvangrijkere programma's betreffende lichamelijk (vanaf 1976) en geestelijk (vanaf 1978) gehandicapten;

c) de exploitatie van de resultaten : hier is nog maar pas een begin mee gemaakt ; dit punt zal verderop aan bod komen (punt 27).

Inkomsten en sociale zekerheid

11. De volgende werkzaamheden hebben betrekking op niet-actieve personen: a) inkomsten van invaliden. Wanneer een handicap aangeboren is of een huisvrouw of een bejaarde treft, die daardoor invalide worden, kunnen deze invaliden niet dezelfde rechten op geldelijke uitkering doen gelden. Aan deze ongelijke behandeling is een case-study gewijd ; de daarbij verkregen gegevens zijn onderling vergeleken, waarbij rekening is gehouden met het gemiddelde inkomensniveau (deze studie nadert haar voltooiing);

b) sociale bescherming van diegenen die niet onder de bestaande regelingen vallen. Al naar gelang van het land betreft het hier bepaalde gehandicapten, vrouwen die geen beroep uitoefenen, studenten en jongeren zonder werk, gedetineerden, asocialen, maar ook bepaalde zelfstandigen en werknemers (tijdelijk huishoudelijk personeel, thuiswerkers, enzovoort).

Deze leemten en onvolkomenheden in de sociale-zekerheidstelsels dienen uit de weg worden geruimd door middel van: - algemene voorzieningen ter bescherming tegen de risico's van ziekte, ouderdom en invaliditeit en tegen gezinslasten,

- specifieke maatregelen ten behoeve van de groepen met bijzondere behoeften (in de eerste plaats onder meer voor gehandicapten met aangeboren afwijkingen).

Over deze onderwerpen heeft de Commissie een ontwerp-aanbeveling voorgelegd aan het Parlement, dat op 13 januari 1977 zijn advies heeft uitgebracht (9). Dit ontwerp wordt momenteel nog bestudeerd.

Volksgezondheid

12. De primaire en secundaire preventie van handicaps is grotendeels een zaak van de volksgezondheid. Op dit gebied voert de Gemeenschap reeds lang specifieke acties, maar een algemeen beleid is er nog niet. Er zijn twee vergaderingen van de Raad gewijd aan de volksgezondheid, en wel op 13 december 1977 en 16 november 1978. De Commissie is momenteel bezig met de voorbereiding van een actieprogramma.

Vervoer

13. Op 24 juni 1980 heeft de Raad een richtlijn goedgekeurd betreffende de wederzijdse erkenning van de nationale rijbewijzen en de invoering voor 1986 van een communautair rijbewijs (10). Daarmee wordt de basis gelegd voor een nog uit te voeren studie betreffende de criteria voor de toekening van het rijbewijs ; hieronder vallen ook de voorwaarden waaraan gehandicapte bestuurders moeten voldoen.

Ontwikkelingshulp

14. Talrijke, in de ontwikkelingslanden ten behoeve van gehandicapten uitgevoerde projecten zijn en worden door de Gemeenschap ondersteund: a) Van de projecten die tussen 1959 en 1978 dank zij de steun van het Europese Ontwikkelingsfonds in de landen die de overeenkomsten van Jaoendé en van Lomé I hebben ondertekend, zijn uitgevoerd, hebben er 272 betrekking op enerzijds de medische voorzieningen, het daar werkzame personeel en het functioneren ervan, anderzijds acties op het gebied van hygiëne en sanering, die bijdragen tot de primaire preventie van handicaps.

b) Vanaf 1976 verstrekt de Commissie financiële steun aan "microprojecten" die door niet-gouvernementele organisaties worden ingediend en in alle ontwikkelingslanden worden uitgevoerd : zestien van de tot nu toe ondersteunde projecten hebben rechtstreeks betrekking op gehandicapten en kregen in de periode 1977 tot 1979 voor in totaal 900 000 ERE aan steun.

Hierbij dient opgemerkt te worden dat de Commissie ruime financieringsmogelijkheden biedt, maar op de landen waar deze projecten worden uitgevoerd, geen enkele rechtstreekse druk uitoefent waar het gaat om de aard en de doelstellingen van deze projecten.

Permanente educatie

15. Op 9 februari 1976 heeft de Raad een samenwerkingsprogramma op onderwijsgebied vastgesteld (11) ; vervolgens werden in een op 13 december 1976 goedgekeurde "resolutie van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen" (12) de maatregelen genoemd die moeten worden genomen "ter verbetering van de voorbereiding van jongeren op het arbeidsproces en ter vergemakkelijking van de overgang van school naar het beroepsleven".

Voorts bepaalt de resolutie dat modelprojecten en studies moeten worden uitgevoerd betreffende lichamelijk en geestelijk gehandicapte jongeren.

Ingevolge deze besluiten heeft de heer J.S. Jørgensen opdracht gekregen een studie te verrichten over het buitengewoon onderwijs in de Gemeenschap. Het gereedkomen van het eindverslag over deze studie was reden om van 4 tot 7 december 1978 te Rome een conferentie te houden over "School en gehandicapten in communautair verband - ontwikkelingen en perspectieven" (13).

Onderzoek op het gebied van de geneeskunde

16. De Gemeenschap spoort de Lid-Staten aan gecoördineerde acties op het gebied van onderzoek te voeren. Deze gecoördineerde acties hebben onder meer betrekking op onderzoek op het gebied van de geneeskunde en de volksgezondheid, en sommige ervan zijn rechtstreeks van invloed op de secundaire preventie van handicaps en de revalidatie: a) het eerste programma (in uitvoering) omvat drie gecoördineerde acties, waarvan er een de registratie van aangeboren afwijkingen betreft (14);

b) het tweede programma (door de Raad op 18 maart 1980 goedgekeurd) (15) omvat vier meerjarige gecoördineerde acties, waarvan er drie betrekking hebben op: - de opsporing van de aanleg voor trombose,

- kennis, evaluatie en behandeling van slechthorendheid,

- criteria voor perinatale controle;

c) met de voorbereiding van een derde programma is zojuist begonnen. Dit meerjarenprogramma moet het mogelijk maken verbetering te brengen in: - de medische verzorging van kinderen (bij de geboorte en onmiddellijk daarna), bejaarden en gehandicapten,

- de biomedische technologie en de gezonheidszorg.

Industriële innovatie

17. De Commissie is van mening dat met de huidige industriële produktie in de Gemeenschap aan bepaalde behoeften, en met name de behoeften van bejaarden en gehandicapten, niet kan worden voldaan. Een betere kennis van deze behoeften en een grotere vraag naar produkten warmee aan deze behoeften kan worden voldaan, zouden de innovatie in de industrie kunnen stimuleren en de levensomstandigheden van deze personen uiteindelijk verbeteren. In 1979 zijn twee symposia gewijd aan de voorwerpen die worden gebruikt bij de medische verzorging en in het dagelijkse leven ("technical aids", "tools for living") en in het bijzonder aan: - de technologie ervan (Harrow, 23 tot 25 oktober 1979),

- de produktie van en de markt voor deze voorwerpen (Berlijn, 19 tot 21 november 1979).

Het verslag over deze studiebijeenkomsten is verschenen in 1980 (16).

II. DE IN 1979 EN IN 1980 VERRICHTE VOORBEREIDENDE WERKZAAMHEDEN : BELANGRIJKSTE AANDACHTSGEBIEDEN

18. In de tweede helft van 1979 en gedurende heel 1980 hebben de diensten die verantwoordelijk zijn voor de genoemde programma's en de gebieden van communautaire bevoegdheid, getracht hun activiteiten in concrete resultaten om te zetten en hun werkzaamheden te coördineren. Dit laatste is nu het geval voor drie onderwerpen: - de beroepsopleiding en de tewerkstelling van gehandicapten,

- de opvoeding van gehandicapte kinderen,

- de door bejaarden en gehandicapten gebruikte technische hulpmiddelen.

Tegelijkertijd is DG V begonnen met een onderzoek naar de integratie van de gehandicapte in de samenleving, terwijl ook initiatieven zijn ontplooid met het oog op de bevordering daarvan. Deze punten zullen achtereenvolgens worden besproken.

Beroepsrevalidatie en tewerkstelling van gehandicapten

19. In het verslag over de uitvoering van het communautaire actieprogramma "Beroepsrevalidatie van gehandicapten", dat de Commissie op 30 oktober 1979 aan de Raad heeft toegezonden (7), heeft zij gewezen op de moeilijkheden die gehandicapten ondervinden bij het zoeken naar werk. Zij heeft de Raad verzocht de oorspronkelijke doelstelling van het programma, namelijk de gehandicapten te helpen zich in te passen in het normale arbeidsproces, te bevestigen en zij heeft de Raad richtsnoeren voorgesteld voor een beleid dat de tewerkstelling van gehandicapten moet vergemakkelijken.

In zijn op 9 juni 1980 aangenomen conclusies heeft de Raad positief gereageerd op zowel de doelstelling van het programma als op de richtsnoeren. Aan de hand van deze richtsnoeren worden hieronder de activiteiten uiteengezet, die recentelijk zijn voltooid.

A. Versterking van de aan de ondernemingen voorgestelde doelstellingen en de middelen die tot hun beschikking worden gesteld

20. De werkgroep "Beroepsrevalidatie van gehandicapten" heeft bestudeerd welke wettelijke verplichtingen op de werkgevers in de Lid-Staten rusten wat de indienstneming van gehandicapten betreft. De werkgroep heeft haar conclusies neergelegd in een document, bestemd voor de partijen die met deze problematiek te maken hebben, die moeten samenwerken en dus dezelfde doelstellingen moeten hebben : de gehandicapten, de sociale partners, de overheid, de revalidatiecentra en de arbeidsbureaus (17).

21. Vervolgens heeft de werkgroep bestudeerd welke rol de kleine ondernemingen, die niet aan de bovengenoemde verplichtingen zijn onderworpen, hierbij kunnen spelen, en de mogelijkheid bekeken om op deze ondernemingen, die gehandicapten in dienst nemen, dezelfde stimulerende maatregelen toe te passen als momenteel worden aangewend ter bevordering van de werkgelegenheid voor jongeren (18).

22. Wanneer de voorwaarden voor samenwerking op het gebied van de tewerkstelling van gehandicapten ook inderdaad aanwezig zijn en alle betrokkenen het eens zijn over de doelstellingen daarvan, kan worden bereikt dat de ondernemingen zich niet beperken tot het creëren van arbeidsplaatsen voor gehandicapten, maar dat zij ook bijdragen aan hun opleiding. Bij in Italië met steun van het Sociaal Fonds uitgevoerde acties met een demonstratief doel, die betrekking hebben op geestelijk gehandicapte jongeren, wordt een studie gemaakt van de algemene en pedagogische aspecten van de opleiding in het bedrijf.

B. De normale instrumenten van het arbeidsmarktbeleid, te weten arbeidsbemiddeling, opleiding en beroepskeuzevoorlichting, doeltreffender maken zodat gehandicapten er gemakkelijker gebruik van kunnen maken

23. De opneming van gehandicapten in het arbeidsproces is niet uitsluitend afhankelijk van speciaal ten behoeve van gehandicapten te nemen maatregelen, maar ook en voor alles van een beter functioneren van de aan de gehele bevolking geboden overheidsdiensten voor beroepskeuzevoorlichting, opleiding en arbeidsbemiddeling, die de normale instrumenten van het arbeidsmarktbeleid zijn. De Gemeenschap heeft zich onder meer ten doel gesteld dit beleid te activeren en de doeltreffendheid ervan te vergroten ; in dit verband heeft de Commissie de Raad in april 1980 voorstellen gedaan (19) ; de Raad heeft daar op 9 juni 1980 over beraadslaagd.

24. Waar het op aan komt is, te bereiken dat gehandicapten die op deze diensten een beroep doen, daar de opvang en de steun krijgen die zij nodig hebben. Sommige van de centra die deel uitmaken van het Europese net zijn opleidingscentra die zwaar gehandicapten dezelfde cursussen laten volgen als niet-gehandicapten ; er wordt voortdurend bekeken hoe deze integratie verloopt.

25. Sinds juli 1980 bestudeert de werkgroep "Werkgelegenheidsstatistieken", die werkloosheidsstatistieken opstelt, de mogelijkheid om regelmatig gegevens te verzamelen over werkzoekende gehandicapten.

C. Op plaatselijk niveau een verbinding tot stand brengen tussen het werkgelegenheidsbeleid en de overige beleidsvormen die van belang zijn voor de integratie van de gehandicapte in het arbeidsproces en de samenleving

26. Een van deze beleidsvormen betreft de huisvesting. In punt 10 is reeds melding gemaakt van de door de Gemeenschap ondersteunde programma's op dit gebied. Hierover heeft de Commissie onlangs een verslag aan de Raad toegezonden (20). Bovendien heeft zij een film vervaardigd ter illustratie van de beginselen die ten grondslag hebben gelegen aan de door haar ondersteunde proefnemingen en programma's. In 1981 is een begin gemaakt met de evaluatie van elk van deze programma's ; belangrijk in dit verband zijn de studiedagen "Gehandicapten - Mobiliteit en Huisvesting", die de Commissie op 3, 4 en 5 juni 1981 in samenwerking met de AEH te Luxemburg organiseert (zie punt 51).

27. Tijdens hun revalidatie verlaten bepaalde personen (de geestelijk gehandicapte, de geestesziekte) de gesloten inrichtingen waar zij tot dan toe verbleven. Voor deze mensen hangt het welslagen van de integratie in het arbeidsproces en de samenleving af van het feit of zij al dan niet in een kleine gemeenschap kunnen leven die is opgenomen in het normale woonmilieu en gebruik kan maken van de voorzieningen, inclusief de sociale, in de wijk of het dorp. De Commissie steunt - ook in financieel opzicht - een conferentie over "het woonmilieu voor geestelijk gehandicapten", die op 15 en 16 oktober 1981 door de Nationale Vereniging voor Hulp aan Verstandelijk Gehandicapten te Brussel wordt georganiseerd.

28. Eeen tweede belangrijke beleidsvorm betreft het vervoer. Op het openbaar vervoer zal hierna worden teruggekomen. Wat het eigen vervoer betreft, en met name het besturen en parkeren van voertuigen voor gehandicapten, heeft de Commissie in 1980 gegevens verzameld over de toepassing in de Lid-Staten van de in de aanbeveling van 6 december 1977 van de Europese Conferentie van de ministers van Vervoer (ECMV) genoemde faciliteiten. De noodzakelijke maatregelen om deze faciliteiten ook voor buitenlandse gehandicapten open te stellen, hadden uiterlijk op 1 januari 1980 moeten ingaan.

D. Uitbreiding van de voorzieningen voor zwaar gehandicapten en de speciale voorzieningen voor beroepsrevalidatie

29. In de beroepsrevalidatie is een centrale rol weggelegd voor de opleiding, die voortdurend naar betere methoden moet zoeken zodat - de praktijk van de opleiding aansluit bij de individuele behoeften van de gehandicapten (variabele begindata van de cursussen, variabele duur van de verschillende opleidingsstadia, enzovoort),

- het type en het niveau van de aangeleerde vakbekwaamheid de gehandicapten werkelijk van voordeel zijn bij het zoeken naar werk.

De centra van het Europese net zijn hierbij rechtstreeks betrokken via specifieke acties met het oog op de verbetering van de opleiding en via een bijzonder nauwe interne samenwerking.

30. De verbetering en de uitbreiding van de opleiding van gehandicapten zijn het werk van het onderwijzend personeel en kunnen niet zonder hun medewerking tot stand komen. Bijzonder moeilijke problemen op het gebied van de aanwerving en de opleiding van het onderwijzend en revalidatiepersoneel vragen om een oplossing, wanneer de beroepsopleiding van de gehandicapten moet worden georganiseerd op plaatsen waar geen of ontoereikende opleidingsvoorzieningen aanwezig zijn. Deze problemen zijn echter de laatste jaren met succes aangepakt, zelfs in de minst ontwikkelde gebieden van de Gemeenschap. Over de op dit gebied opgedane ervaring is een film vervaardigd (21).

31. Al deze inspanningen op het gebied van de opleiding van gehandicapten en de verbetering en uitbreiding daarvan, moeten worden gezien tegen de achtergrond van een voortdurende bezinning op de arbeidsgeschiktheid van de gehandicapte : de vaardigheden die naar verwachting tijdens de opleiding kunnen worden verworven, evaluatie van deze verworven vaardigheden. Het gaat hierbij niet uitsluitend om vakbekwaamheid, maar ook om motorische, sensoriële en intellectuele prestaties. Uitgaande van zijn ervaring op dit gebied heeft het Europese net een aantal punten genoemd die bij deze evaluatie in aanmerking moeten worden genomen (22).

32. Ten slotte worden de door het Europees Sociaal Fonds ondersteunde acties met niet aflatende aandacht gevolgd. Enerzijds moeten de resultaten daarvan worden beoordeeld en verspreid en anderzijds moet worden bekeken of het Fonds wellicht niet op efficiëntere wijze steun kan verlenen. Over dit onderwerp zal door de Commissie een studiebijeenkomst worden georganiseerd, die op 6, 7 en 8 oktober 1981 in Mulhouse zal plaatsvinden.

Permanente educatie van gehandicapten

33. Na de in punt 15 genoemde Conferentie van Rome is een groep deskundigen verzocht de studie betreffende de ontwikkelingen die de heer Jørgensen in de Gemeenschap had onderkend en in zijn verslag beschreven, verder te verdiepen. De werkzaamheden van deze groep hebben geresulteerd in een document (23) dat eind maart 1980 aan tal van organisaties en verenigingen is toegezonden om hen te polsen over de onderwerpen die door een toekomstig communautair actieprogramma voor permanente educatie van gehandicapten zouden moeten worden bestreken.

34. Voorts heeft de Commissie de heer Jørgensen opgedragen zijn studie over de Negen bij te werken en ook rapporten over de situatie in Griekenland, Spanje en Portugal op te stellen. Er wordt gewerkt aan monografieën over het belang van het kleuteronderwijs voor gehandicapte kinderen en over de door de nieuwe technologieën geopende perspectieven.

35. In samenwerking met het Europese Centrum "Werk en Samenleving" en met de steun van verschillende verenigingen van onderwijsgevenden en niet-gouvernementele organisaties, organiseert de Commissie een conferentie over het thema "De voorbereiding van gehandicapte jongeren op het beroepsleven van de volwassene". Deze conferentie vindt van 15 tot en met 23 oktober 1981 plaats in Noordwijkerhout (Nederland). Bovendien ondersteunt de Commissie financieel studiebijeenkomsten die worden georganiseerd door Europese verenigingen van onderwijsgevenden.

Technische hulpmiddelen

36. Het in punt 17 genoemde symposium van Berlijn eindigde met aanbevelingen die: - de nadruk hebben gelegd op de noodzaak, grotere bekendheid te geven aan de technische hulpmiddelen;

- de belangstelling van de diensten van de Commissie hebben gewekt voor gecoördineerde acties betreffende de overige belangrijke aspecten van de bevordering daarvan.

37. Wat de voorlichting aangaat, werd kort na het symposium van Berlijn aan een werkgroep waarin organisaties, bevoegd op het gebied van de revalidatie van gehandicapten en de consumentenbescherming, alsmede het Internationale Centrum voor Technische Hulpmiddelen (ICTA) waren vertegenwoordigd, gevraagd een grondig behoefte-onderzoek in te stellen. In het verslag van deze groep (april 1980) werd nauwkeurig aangegeven, welke acties voorrang verdienden, zodat het mogelijk is geweest concrete initiatieven te nemen in het kader van het tweede actieplan op het gebied van de wetenschappelijke en technische informatie en documentatie (WTID) : eind 1980 is een studie begonnen naar de kenmerken en de haalbaarheid van een gegevensbank betreffende de op de Europese markt aangeboden en voor bejaarden en gehandicapten bestemde technische hulpmiddelen. Deze gegevensbank dient te berusten op een meertalige nomenclatuur die kan worden gebruikt in combinatie met de bestaande systemen, en moet de mogelijkheid bieden catalogi in de talen van de Gemeenschap uit te geven. De studie is in de eerste helft van 1981 uitgevoerd ; daarvoor was een enquête nodig onder tal van gespecialiseerde organisaties ; bij het verschijnen van dit rapport zijn de eerste conclusies ter kennis gebracht van de bevoegde organen van het comité WTID.

38. De andere belangrijke aspecten van de bevordering van de technische hulpmiddelen zijn: - onderzoek,

- marktbeïnvloeding, die ervoor moet zorgen dat er goed aan de behoeften aangepaste produkten worden vervaardigd en tegen redelijke prijzen worden aangeboden,

- uitbreiding van de vraag, dank zij de vorming van de gebruikers, met name op de gebieden waar de technische vooruitgang nieuwe perspectieven opent.

De ondernomen acties worden hieronder uiteengezet.

39. Voor het onderzoek is enig voorbereidend werk verricht, maar er zijn nog geen beslissingen genomen ten aanzien van de uitvoering ervan: - door bovenvermelde werkgroep was aanbevolen een inventaris op te maken van het lopende onderzoek ; deze inventaris is samen met andere ontwerp-inventarissen op het gebied van het medisch onderzoek in studie genomen;

- de bevordering van nieuw onderzoek kan geschieden in het kader van het derde onderzoekprogramma op het gebied van de geneeskunde en de volksgezondheid ; tijdens de voorbereiding van het programma werden bejaarden en/of gehandicapten als een van de doelgroepen aangemerkt en kregen de praktische toepassingen van de technologie prioriteit.

40. De voorlichting over de bestaande produkten en die over het onderzoek, alsmede het onderzoek zelf zullen, zodra daarin verbetering zal zijn gekomen, een stimulerende werking hebben op het aanbod van produkten. Nu al echter kan de markt worden beïnvloed: - enerzijds door de procedures te controleren voor toelating tot de invoer met vrijstelling van rechten van buiten de Gemeenschap vervaardigde voorwerpen (want bij deze procedures wordt ook gekeken naar de communautaire produktie van deze voorwerpen) (zie punt 2);

- anderzijds via samenwerking tussen de laboratoria die deze apparatuur in de Lid-Staten testen : er zijn contacten gelegd tussen de laboratoria van consumentenorganisaties, ten einde de uitwisseling van ervaringen en testresultaten mogelijk te maken en de voorlichting aan bejaarden en gehandicapten over de voor hen bestemde apparatuur mettertijd te verbeteren.

41. De zintuigelijke handicaps (gehoor-, gezichts- en spraakstoornissen) bieden zeer ruime toepassingsmogelijkheden voor de nieuwe technologie. Een van de voorwaarden waaraan voor de concrete uitbreiding van deze toepassingen moet worden voldaan, is de vorming van de gebruikers. Hier komt het er vooral op aan het personeel in de gehandicaptenzorg beter in staat te stellen de tekortkomingen te analyseren, aanbevelingen te doen omtrent de systemen die daarin moeten voorzien en deze eventueel te verwezenlijken. In december 1980 heeft de Commissie toestemming gegeven voor een studie (24) die ten doel heeft een eerste versie te verschaffen van het didactische materiaal dat voor deze nascholing nodig is. De eerste resultaten van de studie zijn voorgelegd aan een groep van uit verschillende Lid-Staten afkomstige deskundigen en mensen uit de praktijk, tijdens een studiebijeenskomst over "zelfstandigheid en communicatie bij gehandicapten - de technische hulpmiddelen voor communicatie", die van 16 tot en met 18 maart 1981 in Luxemburg heeft plaatsgevonden. Tegelijk met de technische aspecten worden ook de taalkundige aspecten bestudeerd (25).

III. DE INTEGRATIE VAN DE GEHANDICAPTE IN DE SAMENLEVING : EEN WERKSCHEMA EN DE UITVOERING ERVAN

42. Tussen 1974 en 1978 hebben nieuwe ideeën over de sociale integratie van de gehandicapten hun intrede gedaan.

De sociale integratie vormde een belangrijke politieke motivatie voor acties die zijn ondersteund door het Europees Sociaal Fonds in het kader van het communautaire actieprogramma "Beroepsrevalidatie van Gehandicapten" (zie in dit verband de punten 6, 7 en 8). Deze acties waren te danken aan het initiatief van de lagere overheden, waren gericht op duidelijk omlijnde bevolkingsgroepen en wilden beantwoorden aan de behoeften aan sociale en beroepsintegratie van alle tot deze bevolkingsgroepen behorende gehandicapten.

43. Deze acties zijn geanalyseerd tijdens de voorbereiding van de op 21, 22 en 23 maart 1979 te Luxemburg gehouden voorlichtingsdagen (zie punt 8) (26). Daarbij kwam aan het licht dat: - deze aanpak de problemen van geestelijk gehandicapten duidelijker deed uitkomen;

- problemen op het gebied van huisvesting, onderwijs en opleiding, werk en vrijetijdsbesteding van de gehandicapten konden worden aangepakt met nietgespecialiseerde middelen, de middelen die ten dienste staan van de gehele bevolking;

- het noodzakelijke aanbod van medisch-sociale verrichtingen kon worden verkregen door samenvoeging en rationeel gebruik van de bestaande structuren.

Volgens deze benadering is de sociale integratie een toestand van de maatschappij waarin de gehandicapte in zijn omgeving wordt gehandhaafd, daarin een persoonlijke rol vervult (met name dank zij zijn werk) en ten volle deelneemt aan de activiteiten van het gemeenschapsleven. Wanneer een dergelijke situatie niet bestaat, kan zij niet worden geschapen door revalidatie alleen, die immers alleen op de gehandicapte gericht is en over het algemeen in een afgezonderd milieu plaatsvindt ; de sociale integratie hangt grotendeels af van de houding van de omgeving die de gehandicapte opvangt, van het scheppen van bepaalde materiële voorzieningen, en dus van de maatschappij in haar geheel.

44. Om met dat alles bij de voorbereiding van toekomstige acties rekening te houden, heeft de Commissie - zich samen met de vertegenwoordigers van de verenigingen van gehandicapten op deze problematiek bezonnen;

- een keuze gemaakt van de methoden die de sociale integratie in de hierboven bedoelde zin kunnen bevorderen.

45. Een bezinning op de factoren en omstandigheden die bij de integratie van de gehandicapten in de samenleving een rol spelen, vond plaats tijdens een op 15 januari 1980 in Luxemburg gehouden gedachtenwisseling tussen vertegenwoordigers van de diensten waarvan de activiteiten in het eerste gedeelte van dit document worden beschreven, en vertegenwoordigers van op Europees niveau werkzame verenigingen van gehandicapten.

Bij die gelegenheid is in het bijzonder de nadruk gelegd op de te verwezenlijken materiële omstandigheden. Het is vooral zaak: - invloed aan te wenden bij de ontwikkeling van algemene beleidsvormen (economisch beleid ; ruimtelijke ordening ; beleid inzake woonmilieu, huisvesting en vervoer, onderwijs en werkgelegenheid), ten einde te voorkomen dat de zwakste categorieën door de daarbij gemaakte beleidskeuzen nog verder buiten de samenleving komen te staan;

- de voorzieningen voor huisvesting, communicatie en vervoer, de onderwijs- en arbeidsvoorzieningen, medische verzorging en bijstand, alsmede de voor het publiek openstaande diensten aan te passen om deze voorzieningen en diensten voor allen toegankelijk te maken;

- voorts daadwerkelijke, individuele steun te verlenen aan personen en gezinnen die in moeilijkheden verkeren en de integratie van gehandicapten in het arbeidsproces en de samenleving te bevorderen, wanneer zij uit de maatschappij dreigen te worden buitengesloten.

Deze gebieden vallen onder de bevoegdheid van de overheid. Voor de noodzakelijke maatregelen is de medewerking van alle burgers en in de eerste plaats van de gehandicapte zelf vereist. Deze actie zal zich voor een groot gedeelte moeten afspelen op plaatselijk niveau, uitgaande van een beoordeling van de bestaande situatie, onder deelneming van alle politieke en maatschappelijke krachten en, zo nodig, met behulp van de nationale en communautaire instanties. Bovenstaande opsomming is niet definitief : er wordt verder gedacht.

46. Aldus gesteld, is dit probleem van ongekende omvang. Voor de aanpak ervan heeft de Commissie voor een werkschema gekozen dat grofweg in twee hoofdlijnen kan worden samengevat: a) een dialoog tot stand brengen en aanmoedigen tussen gehandicapten en niet-gehandicapten over handicaps en de praktische moeilijkheden die daar het gevolg van zijn en gegevens verzamelen over deze moeilijkheden en de daaruit voortvloeiende behoeften;

b) de lagere overheden bijstaan in de keuze van efficiënte en aangepaste beleidsvormen op de gebieden die onder hun bevoegdheid vallen.

Maatschappelijke discussie en behoefte-onderzoek

47. De gedachte aan een voorlichtingscampagne ten behoeve van het grote publiek was reeds aanwezig in het actieprogramma van 1974 (6). De uitvoering daarvan is vertraagd door het gebrek aan kennis van de moeilijkheden waarmee gehandicapten in het dagelijkse leven te maken hebben, de houding die door niet-gehandicapten ten opzichte van gehandicapten kan worden aangenomen en hun bereidheid tot een dialoog en onderlinge hulpverlening. De noodzaak van een maatschappelijke discussie doet zich momenteel meer en meer gevoelen en deze zou het volgende moeten omvatten: - het inwinnen van informatie door middel van een enquête bij elke gehandicapte afzonderlijk,

- een studie naar de houding van niet-gehandicapten tegenover de gehandicapte medemens,

- intensivering van de dialoog tussen de Commissie en de verenigingen van gehandicapten,

- verspreiding van informatie onder het grote publiek.

De Commissie is begonnen volgens deze richtsnoeren te handelen.

48. In 1979 heeft zij ermee ingestemd haar medewerking te verlenen aan een audio-visuele enquête onder personen wier sensorische, motorische of geestelijke capaciteiten zijn verminderd. Deze personen worden ondervraagd over de gevolgen hiervan voor hun deelneming aan het gemeenschapsleven ; dit onderhoud wordt op een videoband opgenomen. Doel van deze actie is: - de gehandicapten over hun persoonlijke problemen aan het woord te laten;

- een videotheek op te zetten die bruikbaar is in het kader van opleidingsactiviteiten die hoofdzakelijk zijn bestemd voor maatschappelijk werkers;

- via bestudering van het verzamelde materiaal te komen tot een beter inzicht in de behoeften van de gehandicapten in relatie tot de aard van de handicap;

- het gebruik van audiovisuele methoden te stimuleren in het kader van activiteiten die beogen het contact tussen gehandicapten en niet-gehandicapten tot stand te brengen en te verbeteren.

49. Het tussen december 1979 en april 1980 uitgevoerde vooronderzoek (27) heeft aangetoond dat door middel van een audiovisuele enquête documenten verzameld kunnen worden, die gebruikt kunnen worden bij de voorlichting van het publiek en bij opleidingsactiviteiten en dat deze documenten problemen aan het licht brengen die tot dan nog maar weinig bekend waren. Op basis van het verzamelde materiaal was het mogelijk een film te vervaardigen die kan worden gebruikt voor het op gang brengen van discussies en bij opleidingsactiviteiten (28). Voor de vormingsleiders is een handleiding beschikbaar (29). De film is in de Franse taal ; andere taalversies staan op het programma. Dank zij het succes van deze proef zal de enquête naar verwachting in 1981 kunnen worden gehouden (30).

50. Begin 1981 is in drie Lid-Staten een opiniepeiling gehouden om te weten te komen hoe niet-gehandicapten gehandicapten zien en wat hun houding is tegenover gehandicapten en hun sociale integratie. De daarbij verzamelde gegevens worden momenteel uitgewerkt (31).

51. De instelling van een geregelde dialoog tussen de verenigingen van gehandicapten en de diensten van de Commissie is vertraagd door het ontbreken van vertegenwoordigingen op Europees niveau. Hierin is onlangs verandering gekomen : a) In 1979 heeft een aantal verenigingen van gehandicapten zich gegroepeerd tot de Action européenne des handicapés (Luxemburg). Zij vertegenwoordigt momenteel miljoenen personen uit verschillende landen.

b) Verschillende internationale verenigingen hebben op Europees niveau contactorganen ingesteld. In dit verband moeten worden genoemd de commissie die is ingesteld door de Internationale Liga van Verenigingen voor hulp aan geestelijk gehandicapten en het comité dat is opgericht door de Internationale Blindenfederatie ; een soortgelijk initiatief wordt ook verwacht van de Wereldfederatie van Doven.

c) Sinds 1979 vinden er informatieuitwisselingsbijeenkomsten plaats, die de laatste tijd met een zekere regelmaat worden gehouden ; daaraan nemen waarnemers van "Rehabilitation international", de Wereldfederatie van Oud-Strijders en het Comité van Gezinsorganisaties bij de Europese Gemeenschappen deel ; tijdens de laatste vergaderingen werden gemeenschappelijke acties, zoals de in de punten 26 en 27 genoemde bijeenkomsten, voorbereid.

52. Met medewerking van de verenigingen probeert de Commissie haar inzicht in de behoeften te verdiepen.

In 1980 heeft zij de Belgische vereniging van ouders van kinderen met psychotische afwijkingen opgedragen, in samenwerking met verenigingen uit andere landen, een inventaris op te maken van de moeilijkheden die deze ouders ondervinden en vast te stellen aan welk soort dienstverlening zij behoefte hebben (32). De nodige contacten zijn gelegd tijdens het congres "Autism Europe 1980", dat van 20 tot en met 22 juni 1980 in Gent is gehouden en deze hebben geleid tot de opstelling van een rapport over de vorming en de voorlichting van de ouders, de inrichtingen die op deze kinderen zijn ingesteld, en de hulpverlening voor autistische volwassenen. De betrokken verenigingen zullen in Parijs in 1983 opnieuw bijeenkomen en in die tussentijd werken aan het probleem van de juridische status van de geestelijk gehandicapte volwassene en dat van de curatele.

Een tweede voorbeeld is dat van de blinden : op 25 en 26 mei heeft het Europese Comité van de Internationale Blindenfederatie met steun en onder deelneming van de Commissie in Luxemburg een studiebijeenkomst gehouden.

53. Dan is er nog de verspreiding van informatie. De Commissie is zich bewust van het feit dat aan een groot gedeelte van de vraag naar informatie thans niet wordt voldaan en dat deze vraag stijgende is. Men beraadt zich momenteel over de initiatieven die ter zake zouden kunnen worden genomen.

Steun aan lagere overheden

54. De Commissie is van mening dat in vele gevallen het ontbreken van concrete maatregelen op het gebied van de huisvesting, de transportmiddelen, de toegankelijkheid, enzovoort, toe te schrijven is aan de moeilijkheid om een efficiënt beleid uit te stippelen en daarvan kostenramingen te maken. Het zou interessant zijn de lagere overheden, die reeds initiatieven op dit gebied hebben ontplooid, te verzoeken hun ervaringen uiteen te zetten en te vergelijken. In dit verband denkt de Commissie aan een Europese conferentie over "de ervaringen van de lagere overheden op het gebied van het beleid inzake het leefklimaat en de sociale integratie", die eind 1982 zou kunnen plaatsvinden. Op de reeds genoemde vergadering van 15 januari 1980 hebben de verenigingen hun medewerking hieraan toegezegd.

55. Deze conferentie vereist een aanzienlijke voorbereiding, wil zij doeltreffend zijn: - een specifiek technische voorbereiding, waarmee nu al een begin is gemaakt op het gebied van de huisvesting (via de in punt 26 genoemde acties) en op het gebied van het openbaar vervoer in stedelijk milieu (waarvoor onlangs een aanvang is gemaakt met een kritische studie van de beste Europese ervaringen op dit gebied) (33);

- een politieke voorbereiding : nieuwe partners, te weten de Raad van de Europese Gemeenten en de Internationale Unie van lagere Overheden zullen bij de communautaire activiteiten ten behoeve van gehandicapten worden betrokken. Met hen is contact opgenomen in het kader van de voorbereiding van de studiedagen "Gehandicapten - Mobiliteit en Huisvesting". Voorts heeft de Commissie de Permanente Technologische Conferentie van de Europese lagere Overheden (34) tijdens de tweede jaarvergadering van deze organisatie (Londen 6 tot 8 oktober 1980) voor dit probleem weten te interesseren.