CONCLUSIES VAN DE RAAD van 20 december 1996 betreffende een strategie voor permanente educatie (97/C 7/02)

I. INLEIDING 1. De huidige informatiemaatschappij brengt met zich mee dat de wereld aan de vooravond staat van een periode van ingrijpende veranderingen. De snelheid en de omvang van deze veranderingen zijn van dien aard dat actualisering en vernieuwing van kennis en vaardigheden belangrijker zijn dan ooit.

2. In dit verband zijn er veel factoren die een uitdaging vormen voor de bestaande onderwijs- en opleidingsopvattingen en -structuren: de noodzaak mensen aan te zetten tot het aanvaarden van een grotere persoonlijke verantwoordelijkheid voor de verwerving van nieuwe kennis en vaardigheden; de noodzaak de persoonlijke ontwikkeling van het individu te bevorderen; de ontwikkeling van de informatiemaatschappij; de evolutie van kennis en vaardigheden met name de nieuwe kwalificaties die in de toekomst nodig zijn, de noodzaak tegemoet te komen aan de diversiteit in de vraag naar initieel en voortgezet onderwijs en initiële en voortgezette opleiding, veranderingen in het beroepsleven en in de maatschappij in het algemeen, met inbegrip van nieuwe werkgelegenheidsvormen, reorganisatie van de arbeidstijd en nieuwe vormen van werkgebonden studie, grotere flexibiliteit van de arbeidsmarkt alsmede de integratie van het individu in de maatschappij en de actieve deelname van het individu aan het proces van democratische besluitvorming en het beginsel van duurzame groei.

3. Permanente educatie is van essentieel belang bij het reageren op deze uitdagingen, en vergt de samenwerking en betrokkenheid van alle belanghebbenden teneinde het concurrentievermogen te vergroten, de werkloosheid te bestrijden, de volledige en actieve betrokkenheid van alle leden van de maatschappij te bewerkstellingen en in alle sectoren van het economisch en maatschappelijk leven de innovatie te verbeteren.

4. Permanente educatie is een evoluerend concept en omvat tegenwoordig zowel het formele als het niet-formele leermilieu. Nieuwe deelnemers en partners worden hierbij betrokken en dus moeten de rollen en verantwoordelijkheden herzien worden en moeten er constructieve opvattingen over permanente educatie ontstaan, zowel bij het individu als bij de maatschappij in het algemeen. Bovendien vereist de bevordering van permanente educatie ook een passende bijdrage van de sociale partners.

5. In het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" wordt erop gewezen dat onderwijs en opleiding ongetwijfeld zullen bijdragen tot nieuwe groei, herstel van het concurrentievermogen en terugkeer naar een hoog werkgelegenheidsniveau. Dit is in 1994 en 1995 bevestigd in de conclusies van de Europese Raden van Essen en Cannes. Tijdens de Europese Raad van Florence van 1996 is erop gewezen dat de onderwijs- en opleidingsstelsels in de Europese Unie grondig aangepast moeten worden. Voorts werd er daarin op gewezen dat "de sociale partners moeten worden aangemoedigd initiatieven te nemen om de integratie van jongeren, langdurig werklozen en werkloze vrouwen in de arbeidsmarkt te verbeteren, permanente educatie te bevorderen en de arbeidsorganisatie en de arbeidsduur verder te versoepelen".

6. In het Witboek over onderwijs en opleiding "Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving" staat dat de samenleving van de toekomst een cognitieve samenleving zal zijn en dat "onderwijs en opleiding (. . .) meer dan ooit de belangrijkste vectoren (zijn) van identificatie, het besef deel uit te maken van de samenleving, sociale emancipatie en persoonlijke ontplooiing". Dit werd ook nog eens door de Raad onderstreept in zijn conclusies van 6 mei 1996 over dit Witboek (1).

7. Het "Europees Jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven" heeft er op waardevolle wijze toe bijgedragen dat het begrip "permanente educatie voor allen" ruimer ingang gevonden heeft en sterker in de aandacht staat. De Raad van Europa, de UNESCO en de OESO hebben, ieder voor zich, de activiteiten en de reflectie op dit gebied bevorderd. Voorts hebben vele Lid-Staten een beleid uitgestippeld waarin het belang van permanente educatie wordt erkend. Het is dan ook aangewezen dat de Raad van de Europese Unie zijn eigen bijdrage levert aan een actieve strategie voor permanente educatie. Hierbij zou rekening moeten worden gehouden met de initiatieven van de Europese Unie die op dit gebied reeds ondernomen zijn en nog steeds ondernomen worden; tevens zou geput moeten worden uit de rijke verscheidenheid aan ervaring, werk en reflectie in de Lid-Staten.

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

In het licht van de bovenstaande overwegingen en van

- het bepaalde in de artikelen 126 en 127 van het Verdrag,

- het in artikel 3B van het Verdrag vastgelegde subsidiariteitsbeginsel, alsmede

- de noodzaak te voldoen aan de financiële vooruitzichten die voor de Europese Gemeenschap zijn vastgesteld,

NEEMT DE VOLGENDE CONCLUSIES AAN:

II. GRONDBEGINSELEN VOOR EEN STRATEGIE VOOR PERMANENTE EDUCATIE

De grondbeginselen voor een strategie voor permanente educatie vloeien voort uit de fundamentele doelstelling, onderwijs en opleiding ten dienste stellen van het persoonlijk, cultureel, maatschappelijk en economisch welzijn en voor alle burgers de kwaliteit van het leven te verhogen. In dit licht zou een strategie voor permanente educatie op de volgende beginselen moeten stoelen:

- Initiatieven op het gebied van permanente educatie moeten een passend evenwicht vinden tussen persoonlijke, culturele, civiele en sociale dimensies enerzijds en economische en werkgelegenheidsoverwegingen anderzijds. Zij moeten ook democratische beginselen en mensenrechtenwaarden omvatten;

- In onderwijs en opleiding moet elke fase een goede bijdrage vormen tot het continue proces van permanente educatie;

- Permanente educatie moet steunen op een breed scala van leermogelijkheden die iedereen in staat moeten stellen om vooruitgang met hun opleiding te boeken, overeenkomstig hun sociale, culturele en economische belangen en behoeften;

- Initieel onderwijs en initiële opleiding vormen de grondslag voor permanente educatie en dienen, naast de fundamentele basisvaardigheden, namelijk lezen en rekenen, een brede basis te bieden van kennis, vaardigheden, attitudes en ervaring ter aanmoediging en ondersteuning van levenslange educatie;

- In het kader van permanente educatie dient te worden gestreefd naar bevordering van de individuele vaardigheden, vergroting van de kansen op de arbeidsmarkt, optimaal gebruik van de talenten van het beschikbaar menselijk potentieel, terwijl permanente educatie voorts dient bij te dragen tot de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, de uitbanning van de sociale uitsluiting en de bevordering van actieve deelname aan de democratische samenleving;

- Permanente educatie vergt de ontwikkeling van een flexibele en innoverende aanpak van onderwijs en opleiding, waaronder benaderingen waarbij het gezin betrokken wordt, met het oog op stimulering van de onderzoekszin, het initiatief en de gemotiveerdheid van het individu in het leerproces;

- Permanente educatie vergt dat individuele personen, bij het ontvangen van onderwijs, een grotere verantwoordelijkheid nemen voor het door hen genoten onderwijs, hun opleiding en hun persoonlijke ontwikkeling en in dit opzicht zouden volwassen leerlingen passende begeleiding of advies moeten kunnen krijgen;

- Het bevorderen van gelijke kansen dient een hoofddoel te zijn in alle fasen van het continue proces van permanente educatie;

- Personen, instellingen, ondernemingen, regionale autoriteiten, centrale regeringen, in voorkomend geval de sociale partners, en de maatschappij in het algemeen dienen, in het kader van hun eigen verantwoordelijkheden, gezamenlijk de voorwaarden te scheppen voor en een positieve houding te bewerkstelligen tegenover permanente educatie in al haar aspecten en de belemmeringen voor deelneming aan onderwijs en opleiding en andere leeractiviteiten zoveel mogelijk weg te nemen.

III. VERDERE ONTWIKKELING

De succesvolle vertaling van het concept van permanente educatie in een levende realiteit voor de burgers van Europa zal een nieuwe mijlpaal vormen in de ontwikkeling van onderwijs en opleiding in de Europese Unie. De vereisten daarvoor zijn: een duidelijk beeld van wat permanente educatie inhoudt, de bereidheid om nieuwe doelstellingen te formuleren, alsmede stimulering van de motivatie om deel te nemen aan een levenslang leerproces. Daarbij zou aandacht kunnen worden geschonken aan de volgende, onderling verbonden terreinen voor ontwikkeling:

- Uitdagingen voor het schoolstelsel

- Economische en sociale overwegingen

- Ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door onderwijs en opleiding

- Voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding

- Bruggen en verbindingen tussen algemene en beroepsopleiding

- Toegang, certificering en diplomering

- Docenten en volwassenenopleiders

- De rol van de nieuwe technologieën.

In de bijlage bij deze conclusies wordt voor elk van deze gebieden een nadere opsomming gegeven van mogelijkheden voor verdere ontwikkeling.

De Raad is van mening dat de verdere ontwikkeling van strategieën voor permanente educatie in de Lid-Staten binnen hun eigen grondwettelijke, organisatorische en beleidskaders van vitaal belang is en voortdurende aandacht vereist. Hij roept de komende Voorzitterschappen dan ook op om, naar eigen inzicht, prioriteit te geven aan een nadere bestudering van de in de punten A tot en met H van de bijlage genoemde aandachtspunten, alsook om, waar passend, nadere ontwerp-conclusies of andere ontwerp-teksten voor te leggen aan de Raad.

De Raad verzoekt de Commissie voorts om, in het kader van de programma's SOCRATES en LEONARDO DA VINCI, de uitwisseling te stimuleren van informatie over en ervaringen met de diverse benaderingen van de permanente educatie in de Lid-Staten.

Tenslotte is de Raad van mening dat permanente educatie een concept in ontwikkeling is en dat deze conclusies niet uitsluiten dat er in de toekomst nieuwe problemen kunnen rijzen en er zich ontwikkelingen kunnen voordoen die besproken moeten worden.

(1) PB nr. C 195 van 6. 7. 1996, blz. 1.

BIJLAGE

De Raad is van oordeel dat de ontwikkeling op de in deel III van deze conclusies opgesomde gebieden een noodzakelijk onderdeel vormt van de ontwikkeling van permanente educatie. Hieronder worden per gebied enige mogelijkheden voor verdere ontwikkeling genoemd:

A. Uitdagingen voor het schoolstelsel

Het eerste leermilieu waarmee het kind in aanraking komt is het eigen gezin. Over de betekenis van deze ervaring, zowel in positieve als in negatieve zin, voor het leren, is goede documentatie beschikbaar. Positieve strategieën voor vroegtijdige interventie zijn, net zoals de voorschoolse vorming, zeer belangrijk voor alle kinderen, vooral voor risicokinderen.

Het is van essentieel belang dat het initieel onderwijs een ruime basis verschaft van kennis, vaardigheden, attitudes en ervaringen ter ondersteuning van permanente educatie. Elke fase van de schoolcarrière dient een component te bevatten die zowel inhoudelijk als in organisatorisch opzicht voorbereidt op permanente educatie. Ook zijn er nauwere banden nodig tussen de school en de plaatselijke gemeenschappen, waaronder het beroepsleven.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen zijn:

- voorschoolse vorming, met name voor risicokinderen in combinatie met partnerschappen van gezin/school/gemeenschap en vorming door ouders/gemeenschap;

- vroegtijdige opsporing van kinderen met leermoeilijkheden alsmede passende maatregelen om daar iets aan te doen (remedial teaching);

- een grotere inspanning ter bestrijding van het functioneel analfabetisme en het niet met cijfers kunnen omgaan, alsook ter verbetering van de communicatieve vaardigheden, waaronder de verbetering en diversificatie van taalverwerving en taalonderwijs;

- initiatieven ter bevordering van een succesvolle schoolcarrière;

- verdere steun voor verbeteringen en hervormingen - zowel in het curriculum als in pedagogisch opzicht, alsmede beheerstechnisch en administratief - in combinatie met passende ontplooiingsmogelijkheden op het werk voor alle betrokkenen;

- kwalitatief hoogwaardige voorlichtings- en adviesdiensten, met inbegrip van passende en gedegen informatieprogramma's ten behoeve van degenen die deze informatie het meest nodig hebben;

- bevordering van het gebruik op scholen van multimedia-hulpmiddelen binnen de grenzen van de beschikbare middelen, en bevordering van het gebruik van deze hulpmiddelen ter verbetering van de pedagogische praktijken;

- bevordering van de sluiting van partnerschappen tussen scholen en de gemeenschap in bredere zin, waaronder ook de wereld van de arbeid.

B. Economische en sociale overwegingen

In een tijdperk van economische veranderingen is werkloosheid een van de ernstigste problemen waarmee de Europese maatschappij geconfronteerd wordt. In hoeverre iemand in staat is werk te vinden, wordt bepaald door een aantal uiteenlopende factoren, waarvan het niveau van de onderwijskwalificaties er één is. Een aantal van degenen die de school zonder voldoende kwalificatie verlaten, slaagt er niet in werk te vinden en wordt geconfronteerd met het vooruitzicht van permanente uitsluiting van actieve deelname aan de maatschappij. Maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding hebben een belangrijke rol bij de bestrijding van werkloosheid en de behandeling van de gevolgen van structurele wijzigingen. In samenhang met maatregelen ter bevordering van een succesvolle schoolcarrière dient daarom in het kader van initiatieven op het gebied van permanente educatie bijzondere aandacht geschonken te worden aan de werklozen en degenen die werkloos dreigen te worden.

Ten behoeve van degenen die werk hebben, kan het concept van de onderneming als leermilieu, en de implicaties die dit heeft voor de organisatie van het werk en het beheer van de arbeidstijd, verder worden uitgewerkt, terwijl anderzijds de deelname van de sociale partners, waar nodig, aan de tenuitvoerlegging van permanente educatie dient te worden uitgebreid.

Aard en kwaliteit van het initiële onderwijs en de initiële opleiding aan jongeren moeten zo hoogwaardig mogelijk zijn, mede door ondersteuning via partnerschappen tussen de overheids- en de particuliere sector op een breed scala van gebieden, waaronder de overgang van onderwijs en opleiding naar het beroepsleven.

Om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdagingen die worden gesteld door economische en arbeidsmarktgebonden factoren, is een aantal van maatregelen noodzakelijk, waarvan een aantal verband houdt met bestaande, door de Europese Unie gesteunde initiatieven, en deze consolideert. Daarbij kan worden gedacht aan:

- het ontwikkelen van specifieke maatregelen ten behoeve van langdurig werklozen en jongeren die een eerste baan zoeken;

- een beter gestructureerde overgang binnen scholen of van school naar gelegenheden om initieel beroepsonderwijs en initiële beroepsopleidingen te volgen, met name voor degenen die de school, zonder of met ontoereikende kwalificaties verlaten;

- het aanbieden van hoogwaardige programma's voor initiële opleiding, die met name gericht moeten zijn op de in het moderne leven vereiste kennis, vaardigheden en bekwaamheden, en die op een zodanig aantrekkelijke wijze dienen te worden aangeboden dat zij bij de deelnemers vertrouwen scheppen en een positieve attitude bewerkstellingen, en waarbij rekening moet worden gehouden met de behoefte aan bredere kennis en vaardigheden op de arbeidsmarkt;

- het stimuleren van actieve partnerschappen tussen onderwijs- en opleidingsinstellingen en de wereld van het werk teneinde nieuwe bruggen en verbindingen tussen onderwijs, opleiding en werkgelegenheid tot stand te brengen;

- het uitbreiden van het aanbod aan nieuwe onderwijskansen op gebieden zoals alfabetisering, rekenen, persoonlijke ontwikkeling, "gender-studies" en op maat gesneden opleidingsprogramma's om te voldoen aan de vaardigheidseisen van nieuwe werkgelegenheid;

- het ontwikkelen van de rol van de arbeidsplaats als leermilieu om de permanente ontwikkeling van kennis, vaardigheden en vakbekwaamheid van de werknemers te vergemakkelijken.

C. Ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door middel van onderwijs en opleiding Permanente educatie dient plaats te vinden in het kader van een brede, holistische visie op de ontwikkeling van het individu en de plaatselijke gemeenschap. Onderwijs en opleiding kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door de plaatselijke gemeenschappen te betrekken bij het actief bevorderen van permanente educatie en het aankweken van een cultuur van permanente educatie bij leden van die gemeenschappen.

Indien plaatselijke gemeenschappen de kans krijgen om meer verantwoordelijkheid voor hun onderwijs en opleiding op zich te nemen, moeten zij daardoor leergemeenschappen kunnen worden. Dit is belangrijk voor de permanente, sociale, culturele en economische ontwikkeling van het individu en de plaatselijke gemeenschap, alsook om plaatselijke gemeenschappen in staat te stellen doeltreffender in te spelen op de snelle veranderingen in de maatschappij. Ten slotte is het belangrijk voor het bevorderen van de actieve deelneming van alle burgers aan het politiek en democratisch proces.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- uitwisseling van informatie over en ervaringen met de praktische aanpak en de benadering van de ontwikkeling van plaatselijke gemeenschappen door middel van onderwijs en opleiding in de diverse Lid-Staten;

- het concept van de school als hulpbron van de plaatselijke gemeenschap en van de plaatselijke gemeenschap als een belangrijke ondersteuning van het onderwijs dient grondig besproken en onderzocht te worden;

- het leerpotentieel binnen het informele kader van het gezien en van de ruimere familiekring verdient nader onderzoek;

- het is van belang verbindingen tot stand te brengen waarlangs kan worden overgestapt van de niet-formeel naar de formele vormen van onderwijs en opleiding van de plaatselijke gemeenschap.

D. Voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding

Zowel voor ondernemingen als voor individuen nemen de vereisten die in het kader van voortgezette opleiding worden gesteld, in aantal en diversiteit toe.

De cruciale rol van werkgevers, arbeidsverenigingen en vakbonden bij het ontwikkelen van programma's voor voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding dient te worden erkend en in aanmerking te worden genomen. Op geen ander onderwijs- en opleidingsgebied is een partnerschap tussen alle betrokkenen in het beroepsleven en tussen het beroepsleven de industrie en onderwijs en opleiding zo noodzakelijk. Het leggen van dergelijke banden zal waarschijnlijk belangrijke gevolgen hebben voor zowel de organisatie van het werk als voor de organisatie en het erkenningssysteem van onderwijs en opleiding.

De actualisering van de beroepsvaardigheden en de professionele kwalificaties van volwassenen zou, binnen de grenzen van hun mogelijkheden, een belangrijk aspect van de taken van de universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs moeten worden. Het is van groot belang voor het technologisch potentieel en voor het concurrentievermogen van de Europese Unie en moet een integrerend deel vormen van de permanente educatie.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- de verbetering van de toenemende samenwerking tussen leerkrachten en opleiders, waar nodig de sociale partners en de regering bij de vaststelling van de actualiserings- en interne prioriteiten alsook bij de vaststelling van een strategie om aan deze prioriteiten recht te doen;

- de ontwikkeling van strategieën voor het menselijk potentieel op de werkplek, waarmee de opleidingsbehoeften van de werknemers nauwkeuriger bepaald kunnen worden, zodat zij zich kunnen aanpassen aan nieuwe werksituaties. Dergelijke strategieën moeten maatregelen bevatten ter ondersteuning van werknemers die hun vaardigheden binnen en buiten het kader van hun werk actualiseren/vergroten;

- het aanmoedigen van investeringen in onderwijs en opleiding;

- het uitbouwen van de rol van de hoger-onderwijsinstellingen in het kader van de permanente educatie, met inachtneming van de diverse behoeften aan voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding van volwassenen en in het beroepsleven;

- het aanbieden, in het kader van het hoger onderwijs, van cursussen om tegemoet te komen aan de behoeften van volwassen leerlingen ten aanzien van bereik, inhoud, duur en methodologie, rekening houdend met de capaciteiten van de betrokkenen;

- de totstandbrenging van nieuwe verbindingen tussen werk en school;

- het ontwikkelen van algemene voorzieningen voor het onderwijs aan volwassenen ter verbetering van hun persoonlijke ontwikkeling, hun deelneming aan het maatschappelijk leven en hun mogelijkheden om werk te vinden.

E. Bruggen en verbindingen tussen algemene en beroepsopleiding

In de afgelopen jaren zijn er door middel van contacten en samenwerkingsverbanden nieuwe bruggehoofden gevestigd tussen een groot aantal scholen en ondernemingen. Deze ontwikkelingen dienen maximaal gesteund te worden, en passende banden tussen de onderwijssector en de industrieel/economische sector dienen te worden bevorderd.

Door de ingrijpende veranderingen in de moderne vormen van werkgelegenheid is vroege specialisatie minder relevant geworden en is de kloof die algemeen onderwijs en algemene opleiding scheidt van beroepsonderwijs en beroepsopleiding verkleind. Er begint een nauwere band tussen beide tot stand te komen. Er worden aanzienlijk meer inspanningen verricht om de gelijkheid tussen beide te waarborgen. Er moet echter nog meer werk worden gedaan om te bevorderen en te waarborgen dat beroepsopleiding en beroepsonderwijs in even hoog aanzien komen te staan als algemeen onderwijs en algemene opleiding.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het bevorderen van een nauwere band tussen algemeen onderwijs en beroepsonderwijs en -opleiding om in te spelen op de behoeften van een snel veranderende wereld van de arbeid;

- het waarborgen dat voor alle vakken het onderwijs-leerproces bevorderd wordt door de actieve betrokkenheid van de studenten in het kader van een inspirerende pedagogische aanpak waarin de student vertrouwd wordt gemaakt met de waarden en tradities van het vak in kwestie; en - het bieden van ruimere mogelijkheden voor studenten om een zinvolle arbeidservaring op te doen en het onderzoeken van mogelijkheden voor de certificering en erkenning van deze ervaring.

F. Toegang, certificering en diplomering

Permanente educatie vereist flexibeler, vloeiender en sterker op de leerling gerichte onderwijs- en opleidingsstructuren dan voorheen. Dit betekent niet alleen dat er op alle niveaus van deze stelsels, en voor de gehele levensloop, gemakkelijker toegankelijke opleidings- en academische programma's moeten worden opgesteld, maar ook dat er aanvaardbare mechanismen in het leven geroepen moeten worden voor de evaluatie en validering van deze studieprogramma's om in te staan voor de normen en de kwaliteit te garanderen.

Doeltreffende certificeringsinstrumenten die geïntegreerd zijn in een duidelijk filosofisch en praktisch kader voor permanente educatie, kunnen bijdragen tot het verdwijnen van ongelijkheden in het onderwijs en kunnen er ook toe bijdragen dat onderwijsprestaties, ongeacht de educatieve context, erkend worden.

Centrale beginselen als toegang, flexibiliteit, progressie, mobiliteit, kwaliteit, transparentie en erkenning kunnen bij de ontwikkeling van dergelijke certificeringsinstrumenten in acht genomen worden.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- de ontwikkeling van soepelere instrumenten voor diplomering en certificering;

- bijzondere aandacht aan het zoeken naar manieren voor de erkenning van eerder verworven ervaring, prestaties en kennis en aan de verbreiding van goede parktijken;

- het verbeteren van de toegang tot het hoger onderwijs;

- het aanmoedigen van hoger-onderwijsinstellingen om specifiek tegemoet te komen aan de behoeften van volwassen studenten door het opzetten van passende toegangs- en basiscursussen voor een zo breed mogelijk scala van disciplines, een door een op de behoeften toegesneden adviesdienst;

- het besteden van speciale aandacht aan het zo ruim mogelijk verspreiden van aantrekkelijke informatie over de mogelijkheden voor permanente educatie en het verder ontwikkelen van het potentieel waarover openbare bibliotheken en omroepdiensten in dit opzicht en vanuit de invalshoek van de permanente educatie in het algemeen beschikken; en

- het aanbieden van erkende programma's buiten het kader van de traditionele instellingen om, met behulp van nieuwe technologieën, afstandsonderwijs en -opleiding.

G. Docenten en volwassenenopleiders

De kwaliteit van het docentencorps en zijn bereidheid tot verandering zijn van centraal belang voor permanente educatie. Voor lesgevenden is het van essentieel belang dat hun initiële opleiding, indien nodig, wordt aangevuld met een doelgericht kennismakingsprogramma dat ondersteund wordt door regelmatige toegang tot doeltreffende mogelijkheden om zich binnen hun carrière verder te ontwikkelen.

De bijzondere aard van het volwassenenonderwijs vergt dat de docenten en opleiders die in deze sector actief zijn, een aparte filosofische en methodologische aanpak volgen. Een op solide wijze ondersteunde en doeltreffende volwassenenonderwijssector is van essentieel belang om volledig recht te doen aan de rol van het volwassenenonderwijs in het spectrum van de permanente educatie.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het waarborgen van de beschikbaarheid van hoogwaardige scholing en bijscholing van docenten en van volwassenenopleiders;

- steun voor een beleid dat is gericht op een goede kwaliteit bij het initieel onderwijs, bij de kennismaking met het vak en in de loop van de carrière, zowel voor docenten als voor volwassenenopleiders;

- erkenning van de bijzondere aard van de rol van de volwassenenopleiders en specificering van de vereiste basiskennis, -attitudes en -vaardigheden;

- de mogelijkheid scheppen voor de beroepsgroep om over te stappen van de ene onderwijssector naar de andere, steunend op interne regelingen.

H. De rol van de nieuwe technologieën

Door de beschikbaarheid van nieuwe technologieën is het aantal keuzemogelijkheden bij het aanbieden en volgen van onderwijs- en opleidingsprogramma's gegroeid; nieuwe technologieën vormen thans dan ook een belangrijk deel van dergelijke programma's. De aanwending van het potentieel van de nieuwe technologieën om het proces van permanente educatie te steunen, aan te vullen en te stimuleren, vormt op onderwijsgebied een directe uitdaging bij de planning en de uitvoering. Te waarborgen dat de nieuwe technologieën niet leiden tot een grotere ongelijkheid tussen personen of regio's, waardoor het gevoel van uitsluiting zou groeien, is een deel van deze uitdaging.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het uitrusten, binnen de grenzen van de beschikbare middelen, van onderwijs- en opleidingsinstellingen met het scala van nieuwe technologieën dat nieuwe en doeltreffende mogelijkheden kan bieden bij het geven en het volgen van onderwijs en bij het ontwikkelen van de vereiste technologieën voor de pedagogische toepassing ervan;

- verbetering van het onderricht dat docenten in het kader van hun initiële opleiding en in de loop van hun carrière krijgen in het gebruik en de toepassing van multi-media-instrumenten;

- onderzoeken hoe afstandsonderwijs het beste kan worden aangewend, en de ontwikkeling ervan bevorderen; en

- verspreiding van gegevens over de beste praktijken bij het gebruik van onderwijstechnologie, en uitwisseling van ervaring die daarmee is opgedaan.

CONCLUSIES VAN DE RAAD van 20 december 1996 betreffende een strategie voor permanente educatie (97/C 7/02)

I. INLEIDING 1. De huidige informatiemaatschappij brengt met zich mee dat de wereld aan de vooravond staat van een periode van ingrijpende veranderingen. De snelheid en de omvang van deze veranderingen zijn van dien aard dat actualisering en vernieuwing van kennis en vaardigheden belangrijker zijn dan ooit.

2. In dit verband zijn er veel factoren die een uitdaging vormen voor de bestaande onderwijs- en opleidingsopvattingen en -structuren: de noodzaak mensen aan te zetten tot het aanvaarden van een grotere persoonlijke verantwoordelijkheid voor de verwerving van nieuwe kennis en vaardigheden; de noodzaak de persoonlijke ontwikkeling van het individu te bevorderen; de ontwikkeling van de informatiemaatschappij; de evolutie van kennis en vaardigheden met name de nieuwe kwalificaties die in de toekomst nodig zijn, de noodzaak tegemoet te komen aan de diversiteit in de vraag naar initieel en voortgezet onderwijs en initiële en voortgezette opleiding, veranderingen in het beroepsleven en in de maatschappij in het algemeen, met inbegrip van nieuwe werkgelegenheidsvormen, reorganisatie van de arbeidstijd en nieuwe vormen van werkgebonden studie, grotere flexibiliteit van de arbeidsmarkt alsmede de integratie van het individu in de maatschappij en de actieve deelname van het individu aan het proces van democratische besluitvorming en het beginsel van duurzame groei.

3. Permanente educatie is van essentieel belang bij het reageren op deze uitdagingen, en vergt de samenwerking en betrokkenheid van alle belanghebbenden teneinde het concurrentievermogen te vergroten, de werkloosheid te bestrijden, de volledige en actieve betrokkenheid van alle leden van de maatschappij te bewerkstellingen en in alle sectoren van het economisch en maatschappelijk leven de innovatie te verbeteren.

4. Permanente educatie is een evoluerend concept en omvat tegenwoordig zowel het formele als het niet-formele leermilieu. Nieuwe deelnemers en partners worden hierbij betrokken en dus moeten de rollen en verantwoordelijkheden herzien worden en moeten er constructieve opvattingen over permanente educatie ontstaan, zowel bij het individu als bij de maatschappij in het algemeen. Bovendien vereist de bevordering van permanente educatie ook een passende bijdrage van de sociale partners.

5. In het Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" wordt erop gewezen dat onderwijs en opleiding ongetwijfeld zullen bijdragen tot nieuwe groei, herstel van het concurrentievermogen en terugkeer naar een hoog werkgelegenheidsniveau. Dit is in 1994 en 1995 bevestigd in de conclusies van de Europese Raden van Essen en Cannes. Tijdens de Europese Raad van Florence van 1996 is erop gewezen dat de onderwijs- en opleidingsstelsels in de Europese Unie grondig aangepast moeten worden. Voorts werd er daarin op gewezen dat "de sociale partners moeten worden aangemoedigd initiatieven te nemen om de integratie van jongeren, langdurig werklozen en werkloze vrouwen in de arbeidsmarkt te verbeteren, permanente educatie te bevorderen en de arbeidsorganisatie en de arbeidsduur verder te versoepelen".

6. In het Witboek over onderwijs en opleiding "Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving" staat dat de samenleving van de toekomst een cognitieve samenleving zal zijn en dat "onderwijs en opleiding (. . .) meer dan ooit de belangrijkste vectoren (zijn) van identificatie, het besef deel uit te maken van de samenleving, sociale emancipatie en persoonlijke ontplooiing". Dit werd ook nog eens door de Raad onderstreept in zijn conclusies van 6 mei 1996 over dit Witboek (1).

7. Het "Europees Jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven" heeft er op waardevolle wijze toe bijgedragen dat het begrip "permanente educatie voor allen" ruimer ingang gevonden heeft en sterker in de aandacht staat. De Raad van Europa, de UNESCO en de OESO hebben, ieder voor zich, de activiteiten en de reflectie op dit gebied bevorderd. Voorts hebben vele Lid-Staten een beleid uitgestippeld waarin het belang van permanente educatie wordt erkend. Het is dan ook aangewezen dat de Raad van de Europese Unie zijn eigen bijdrage levert aan een actieve strategie voor permanente educatie. Hierbij zou rekening moeten worden gehouden met de initiatieven van de Europese Unie die op dit gebied reeds ondernomen zijn en nog steeds ondernomen worden; tevens zou geput moeten worden uit de rijke verscheidenheid aan ervaring, werk en reflectie in de Lid-Staten.

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

In het licht van de bovenstaande overwegingen en van

- het bepaalde in de artikelen 126 en 127 van het Verdrag,

- het in artikel 3B van het Verdrag vastgelegde subsidiariteitsbeginsel, alsmede

- de noodzaak te voldoen aan de financiële vooruitzichten die voor de Europese Gemeenschap zijn vastgesteld,

NEEMT DE VOLGENDE CONCLUSIES AAN:

II. GRONDBEGINSELEN VOOR EEN STRATEGIE VOOR PERMANENTE EDUCATIE

De grondbeginselen voor een strategie voor permanente educatie vloeien voort uit de fundamentele doelstelling, onderwijs en opleiding ten dienste stellen van het persoonlijk, cultureel, maatschappelijk en economisch welzijn en voor alle burgers de kwaliteit van het leven te verhogen. In dit licht zou een strategie voor permanente educatie op de volgende beginselen moeten stoelen:

- Initiatieven op het gebied van permanente educatie moeten een passend evenwicht vinden tussen persoonlijke, culturele, civiele en sociale dimensies enerzijds en economische en werkgelegenheidsoverwegingen anderzijds. Zij moeten ook democratische beginselen en mensenrechtenwaarden omvatten;

- In onderwijs en opleiding moet elke fase een goede bijdrage vormen tot het continue proces van permanente educatie;

- Permanente educatie moet steunen op een breed scala van leermogelijkheden die iedereen in staat moeten stellen om vooruitgang met hun opleiding te boeken, overeenkomstig hun sociale, culturele en economische belangen en behoeften;

- Initieel onderwijs en initiële opleiding vormen de grondslag voor permanente educatie en dienen, naast de fundamentele basisvaardigheden, namelijk lezen en rekenen, een brede basis te bieden van kennis, vaardigheden, attitudes en ervaring ter aanmoediging en ondersteuning van levenslange educatie;

- In het kader van permanente educatie dient te worden gestreefd naar bevordering van de individuele vaardigheden, vergroting van de kansen op de arbeidsmarkt, optimaal gebruik van de talenten van het beschikbaar menselijk potentieel, terwijl permanente educatie voorts dient bij te dragen tot de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, de uitbanning van de sociale uitsluiting en de bevordering van actieve deelname aan de democratische samenleving;

- Permanente educatie vergt de ontwikkeling van een flexibele en innoverende aanpak van onderwijs en opleiding, waaronder benaderingen waarbij het gezin betrokken wordt, met het oog op stimulering van de onderzoekszin, het initiatief en de gemotiveerdheid van het individu in het leerproces;

- Permanente educatie vergt dat individuele personen, bij het ontvangen van onderwijs, een grotere verantwoordelijkheid nemen voor het door hen genoten onderwijs, hun opleiding en hun persoonlijke ontwikkeling en in dit opzicht zouden volwassen leerlingen passende begeleiding of advies moeten kunnen krijgen;

- Het bevorderen van gelijke kansen dient een hoofddoel te zijn in alle fasen van het continue proces van permanente educatie;

- Personen, instellingen, ondernemingen, regionale autoriteiten, centrale regeringen, in voorkomend geval de sociale partners, en de maatschappij in het algemeen dienen, in het kader van hun eigen verantwoordelijkheden, gezamenlijk de voorwaarden te scheppen voor en een positieve houding te bewerkstelligen tegenover permanente educatie in al haar aspecten en de belemmeringen voor deelneming aan onderwijs en opleiding en andere leeractiviteiten zoveel mogelijk weg te nemen.

III. VERDERE ONTWIKKELING

De succesvolle vertaling van het concept van permanente educatie in een levende realiteit voor de burgers van Europa zal een nieuwe mijlpaal vormen in de ontwikkeling van onderwijs en opleiding in de Europese Unie. De vereisten daarvoor zijn: een duidelijk beeld van wat permanente educatie inhoudt, de bereidheid om nieuwe doelstellingen te formuleren, alsmede stimulering van de motivatie om deel te nemen aan een levenslang leerproces. Daarbij zou aandacht kunnen worden geschonken aan de volgende, onderling verbonden terreinen voor ontwikkeling:

- Uitdagingen voor het schoolstelsel

- Economische en sociale overwegingen

- Ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door onderwijs en opleiding

- Voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding

- Bruggen en verbindingen tussen algemene en beroepsopleiding

- Toegang, certificering en diplomering

- Docenten en volwassenenopleiders

- De rol van de nieuwe technologieën.

In de bijlage bij deze conclusies wordt voor elk van deze gebieden een nadere opsomming gegeven van mogelijkheden voor verdere ontwikkeling.

De Raad is van mening dat de verdere ontwikkeling van strategieën voor permanente educatie in de Lid-Staten binnen hun eigen grondwettelijke, organisatorische en beleidskaders van vitaal belang is en voortdurende aandacht vereist. Hij roept de komende Voorzitterschappen dan ook op om, naar eigen inzicht, prioriteit te geven aan een nadere bestudering van de in de punten A tot en met H van de bijlage genoemde aandachtspunten, alsook om, waar passend, nadere ontwerp-conclusies of andere ontwerp-teksten voor te leggen aan de Raad.

De Raad verzoekt de Commissie voorts om, in het kader van de programma's SOCRATES en LEONARDO DA VINCI, de uitwisseling te stimuleren van informatie over en ervaringen met de diverse benaderingen van de permanente educatie in de Lid-Staten.

Tenslotte is de Raad van mening dat permanente educatie een concept in ontwikkeling is en dat deze conclusies niet uitsluiten dat er in de toekomst nieuwe problemen kunnen rijzen en er zich ontwikkelingen kunnen voordoen die besproken moeten worden.

(1) PB nr. C 195 van 6. 7. 1996, blz. 1.

BIJLAGE

De Raad is van oordeel dat de ontwikkeling op de in deel III van deze conclusies opgesomde gebieden een noodzakelijk onderdeel vormt van de ontwikkeling van permanente educatie. Hieronder worden per gebied enige mogelijkheden voor verdere ontwikkeling genoemd:

A. Uitdagingen voor het schoolstelsel

Het eerste leermilieu waarmee het kind in aanraking komt is het eigen gezin. Over de betekenis van deze ervaring, zowel in positieve als in negatieve zin, voor het leren, is goede documentatie beschikbaar. Positieve strategieën voor vroegtijdige interventie zijn, net zoals de voorschoolse vorming, zeer belangrijk voor alle kinderen, vooral voor risicokinderen.

Het is van essentieel belang dat het initieel onderwijs een ruime basis verschaft van kennis, vaardigheden, attitudes en ervaringen ter ondersteuning van permanente educatie. Elke fase van de schoolcarrière dient een component te bevatten die zowel inhoudelijk als in organisatorisch opzicht voorbereidt op permanente educatie. Ook zijn er nauwere banden nodig tussen de school en de plaatselijke gemeenschappen, waaronder het beroepsleven.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen zijn:

- voorschoolse vorming, met name voor risicokinderen in combinatie met partnerschappen van gezin/school/gemeenschap en vorming door ouders/gemeenschap;

- vroegtijdige opsporing van kinderen met leermoeilijkheden alsmede passende maatregelen om daar iets aan te doen (remedial teaching);

- een grotere inspanning ter bestrijding van het functioneel analfabetisme en het niet met cijfers kunnen omgaan, alsook ter verbetering van de communicatieve vaardigheden, waaronder de verbetering en diversificatie van taalverwerving en taalonderwijs;

- initiatieven ter bevordering van een succesvolle schoolcarrière;

- verdere steun voor verbeteringen en hervormingen - zowel in het curriculum als in pedagogisch opzicht, alsmede beheerstechnisch en administratief - in combinatie met passende ontplooiingsmogelijkheden op het werk voor alle betrokkenen;

- kwalitatief hoogwaardige voorlichtings- en adviesdiensten, met inbegrip van passende en gedegen informatieprogramma's ten behoeve van degenen die deze informatie het meest nodig hebben;

- bevordering van het gebruik op scholen van multimedia-hulpmiddelen binnen de grenzen van de beschikbare middelen, en bevordering van het gebruik van deze hulpmiddelen ter verbetering van de pedagogische praktijken;

- bevordering van de sluiting van partnerschappen tussen scholen en de gemeenschap in bredere zin, waaronder ook de wereld van de arbeid.

B. Economische en sociale overwegingen

In een tijdperk van economische veranderingen is werkloosheid een van de ernstigste problemen waarmee de Europese maatschappij geconfronteerd wordt. In hoeverre iemand in staat is werk te vinden, wordt bepaald door een aantal uiteenlopende factoren, waarvan het niveau van de onderwijskwalificaties er één is. Een aantal van degenen die de school zonder voldoende kwalificatie verlaten, slaagt er niet in werk te vinden en wordt geconfronteerd met het vooruitzicht van permanente uitsluiting van actieve deelname aan de maatschappij. Maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding hebben een belangrijke rol bij de bestrijding van werkloosheid en de behandeling van de gevolgen van structurele wijzigingen. In samenhang met maatregelen ter bevordering van een succesvolle schoolcarrière dient daarom in het kader van initiatieven op het gebied van permanente educatie bijzondere aandacht geschonken te worden aan de werklozen en degenen die werkloos dreigen te worden.

Ten behoeve van degenen die werk hebben, kan het concept van de onderneming als leermilieu, en de implicaties die dit heeft voor de organisatie van het werk en het beheer van de arbeidstijd, verder worden uitgewerkt, terwijl anderzijds de deelname van de sociale partners, waar nodig, aan de tenuitvoerlegging van permanente educatie dient te worden uitgebreid.

Aard en kwaliteit van het initiële onderwijs en de initiële opleiding aan jongeren moeten zo hoogwaardig mogelijk zijn, mede door ondersteuning via partnerschappen tussen de overheids- en de particuliere sector op een breed scala van gebieden, waaronder de overgang van onderwijs en opleiding naar het beroepsleven.

Om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdagingen die worden gesteld door economische en arbeidsmarktgebonden factoren, is een aantal van maatregelen noodzakelijk, waarvan een aantal verband houdt met bestaande, door de Europese Unie gesteunde initiatieven, en deze consolideert. Daarbij kan worden gedacht aan:

- het ontwikkelen van specifieke maatregelen ten behoeve van langdurig werklozen en jongeren die een eerste baan zoeken;

- een beter gestructureerde overgang binnen scholen of van school naar gelegenheden om initieel beroepsonderwijs en initiële beroepsopleidingen te volgen, met name voor degenen die de school, zonder of met ontoereikende kwalificaties verlaten;

- het aanbieden van hoogwaardige programma's voor initiële opleiding, die met name gericht moeten zijn op de in het moderne leven vereiste kennis, vaardigheden en bekwaamheden, en die op een zodanig aantrekkelijke wijze dienen te worden aangeboden dat zij bij de deelnemers vertrouwen scheppen en een positieve attitude bewerkstellingen, en waarbij rekening moet worden gehouden met de behoefte aan bredere kennis en vaardigheden op de arbeidsmarkt;

- het stimuleren van actieve partnerschappen tussen onderwijs- en opleidingsinstellingen en de wereld van het werk teneinde nieuwe bruggen en verbindingen tussen onderwijs, opleiding en werkgelegenheid tot stand te brengen;

- het uitbreiden van het aanbod aan nieuwe onderwijskansen op gebieden zoals alfabetisering, rekenen, persoonlijke ontwikkeling, "gender-studies" en op maat gesneden opleidingsprogramma's om te voldoen aan de vaardigheidseisen van nieuwe werkgelegenheid;

- het ontwikkelen van de rol van de arbeidsplaats als leermilieu om de permanente ontwikkeling van kennis, vaardigheden en vakbekwaamheid van de werknemers te vergemakkelijken.

C. Ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door middel van onderwijs en opleiding Permanente educatie dient plaats te vinden in het kader van een brede, holistische visie op de ontwikkeling van het individu en de plaatselijke gemeenschap. Onderwijs en opleiding kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van de plaatselijke gemeenschap door de plaatselijke gemeenschappen te betrekken bij het actief bevorderen van permanente educatie en het aankweken van een cultuur van permanente educatie bij leden van die gemeenschappen.

Indien plaatselijke gemeenschappen de kans krijgen om meer verantwoordelijkheid voor hun onderwijs en opleiding op zich te nemen, moeten zij daardoor leergemeenschappen kunnen worden. Dit is belangrijk voor de permanente, sociale, culturele en economische ontwikkeling van het individu en de plaatselijke gemeenschap, alsook om plaatselijke gemeenschappen in staat te stellen doeltreffender in te spelen op de snelle veranderingen in de maatschappij. Ten slotte is het belangrijk voor het bevorderen van de actieve deelneming van alle burgers aan het politiek en democratisch proces.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- uitwisseling van informatie over en ervaringen met de praktische aanpak en de benadering van de ontwikkeling van plaatselijke gemeenschappen door middel van onderwijs en opleiding in de diverse Lid-Staten;

- het concept van de school als hulpbron van de plaatselijke gemeenschap en van de plaatselijke gemeenschap als een belangrijke ondersteuning van het onderwijs dient grondig besproken en onderzocht te worden;

- het leerpotentieel binnen het informele kader van het gezien en van de ruimere familiekring verdient nader onderzoek;

- het is van belang verbindingen tot stand te brengen waarlangs kan worden overgestapt van de niet-formeel naar de formele vormen van onderwijs en opleiding van de plaatselijke gemeenschap.

D. Voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding

Zowel voor ondernemingen als voor individuen nemen de vereisten die in het kader van voortgezette opleiding worden gesteld, in aantal en diversiteit toe.

De cruciale rol van werkgevers, arbeidsverenigingen en vakbonden bij het ontwikkelen van programma's voor voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding dient te worden erkend en in aanmerking te worden genomen. Op geen ander onderwijs- en opleidingsgebied is een partnerschap tussen alle betrokkenen in het beroepsleven en tussen het beroepsleven de industrie en onderwijs en opleiding zo noodzakelijk. Het leggen van dergelijke banden zal waarschijnlijk belangrijke gevolgen hebben voor zowel de organisatie van het werk als voor de organisatie en het erkenningssysteem van onderwijs en opleiding.

De actualisering van de beroepsvaardigheden en de professionele kwalificaties van volwassenen zou, binnen de grenzen van hun mogelijkheden, een belangrijk aspect van de taken van de universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs moeten worden. Het is van groot belang voor het technologisch potentieel en voor het concurrentievermogen van de Europese Unie en moet een integrerend deel vormen van de permanente educatie.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- de verbetering van de toenemende samenwerking tussen leerkrachten en opleiders, waar nodig de sociale partners en de regering bij de vaststelling van de actualiserings- en interne prioriteiten alsook bij de vaststelling van een strategie om aan deze prioriteiten recht te doen;

- de ontwikkeling van strategieën voor het menselijk potentieel op de werkplek, waarmee de opleidingsbehoeften van de werknemers nauwkeuriger bepaald kunnen worden, zodat zij zich kunnen aanpassen aan nieuwe werksituaties. Dergelijke strategieën moeten maatregelen bevatten ter ondersteuning van werknemers die hun vaardigheden binnen en buiten het kader van hun werk actualiseren/vergroten;

- het aanmoedigen van investeringen in onderwijs en opleiding;

- het uitbouwen van de rol van de hoger-onderwijsinstellingen in het kader van de permanente educatie, met inachtneming van de diverse behoeften aan voortgezet onderwijs en voortgezette opleiding van volwassenen en in het beroepsleven;

- het aanbieden, in het kader van het hoger onderwijs, van cursussen om tegemoet te komen aan de behoeften van volwassen leerlingen ten aanzien van bereik, inhoud, duur en methodologie, rekening houdend met de capaciteiten van de betrokkenen;

- de totstandbrenging van nieuwe verbindingen tussen werk en school;

- het ontwikkelen van algemene voorzieningen voor het onderwijs aan volwassenen ter verbetering van hun persoonlijke ontwikkeling, hun deelneming aan het maatschappelijk leven en hun mogelijkheden om werk te vinden.

E. Bruggen en verbindingen tussen algemene en beroepsopleiding

In de afgelopen jaren zijn er door middel van contacten en samenwerkingsverbanden nieuwe bruggehoofden gevestigd tussen een groot aantal scholen en ondernemingen. Deze ontwikkelingen dienen maximaal gesteund te worden, en passende banden tussen de onderwijssector en de industrieel/economische sector dienen te worden bevorderd.

Door de ingrijpende veranderingen in de moderne vormen van werkgelegenheid is vroege specialisatie minder relevant geworden en is de kloof die algemeen onderwijs en algemene opleiding scheidt van beroepsonderwijs en beroepsopleiding verkleind. Er begint een nauwere band tussen beide tot stand te komen. Er worden aanzienlijk meer inspanningen verricht om de gelijkheid tussen beide te waarborgen. Er moet echter nog meer werk worden gedaan om te bevorderen en te waarborgen dat beroepsopleiding en beroepsonderwijs in even hoog aanzien komen te staan als algemeen onderwijs en algemene opleiding.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het bevorderen van een nauwere band tussen algemeen onderwijs en beroepsonderwijs en -opleiding om in te spelen op de behoeften van een snel veranderende wereld van de arbeid;

- het waarborgen dat voor alle vakken het onderwijs-leerproces bevorderd wordt door de actieve betrokkenheid van de studenten in het kader van een inspirerende pedagogische aanpak waarin de student vertrouwd wordt gemaakt met de waarden en tradities van het vak in kwestie; en - het bieden van ruimere mogelijkheden voor studenten om een zinvolle arbeidservaring op te doen en het onderzoeken van mogelijkheden voor de certificering en erkenning van deze ervaring.

F. Toegang, certificering en diplomering

Permanente educatie vereist flexibeler, vloeiender en sterker op de leerling gerichte onderwijs- en opleidingsstructuren dan voorheen. Dit betekent niet alleen dat er op alle niveaus van deze stelsels, en voor de gehele levensloop, gemakkelijker toegankelijke opleidings- en academische programma's moeten worden opgesteld, maar ook dat er aanvaardbare mechanismen in het leven geroepen moeten worden voor de evaluatie en validering van deze studieprogramma's om in te staan voor de normen en de kwaliteit te garanderen.

Doeltreffende certificeringsinstrumenten die geïntegreerd zijn in een duidelijk filosofisch en praktisch kader voor permanente educatie, kunnen bijdragen tot het verdwijnen van ongelijkheden in het onderwijs en kunnen er ook toe bijdragen dat onderwijsprestaties, ongeacht de educatieve context, erkend worden.

Centrale beginselen als toegang, flexibiliteit, progressie, mobiliteit, kwaliteit, transparentie en erkenning kunnen bij de ontwikkeling van dergelijke certificeringsinstrumenten in acht genomen worden.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- de ontwikkeling van soepelere instrumenten voor diplomering en certificering;

- bijzondere aandacht aan het zoeken naar manieren voor de erkenning van eerder verworven ervaring, prestaties en kennis en aan de verbreiding van goede parktijken;

- het verbeteren van de toegang tot het hoger onderwijs;

- het aanmoedigen van hoger-onderwijsinstellingen om specifiek tegemoet te komen aan de behoeften van volwassen studenten door het opzetten van passende toegangs- en basiscursussen voor een zo breed mogelijk scala van disciplines, een door een op de behoeften toegesneden adviesdienst;

- het besteden van speciale aandacht aan het zo ruim mogelijk verspreiden van aantrekkelijke informatie over de mogelijkheden voor permanente educatie en het verder ontwikkelen van het potentieel waarover openbare bibliotheken en omroepdiensten in dit opzicht en vanuit de invalshoek van de permanente educatie in het algemeen beschikken; en

- het aanbieden van erkende programma's buiten het kader van de traditionele instellingen om, met behulp van nieuwe technologieën, afstandsonderwijs en -opleiding.

G. Docenten en volwassenenopleiders

De kwaliteit van het docentencorps en zijn bereidheid tot verandering zijn van centraal belang voor permanente educatie. Voor lesgevenden is het van essentieel belang dat hun initiële opleiding, indien nodig, wordt aangevuld met een doelgericht kennismakingsprogramma dat ondersteund wordt door regelmatige toegang tot doeltreffende mogelijkheden om zich binnen hun carrière verder te ontwikkelen.

De bijzondere aard van het volwassenenonderwijs vergt dat de docenten en opleiders die in deze sector actief zijn, een aparte filosofische en methodologische aanpak volgen. Een op solide wijze ondersteunde en doeltreffende volwassenenonderwijssector is van essentieel belang om volledig recht te doen aan de rol van het volwassenenonderwijs in het spectrum van de permanente educatie.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het waarborgen van de beschikbaarheid van hoogwaardige scholing en bijscholing van docenten en van volwassenenopleiders;

- steun voor een beleid dat is gericht op een goede kwaliteit bij het initieel onderwijs, bij de kennismaking met het vak en in de loop van de carrière, zowel voor docenten als voor volwassenenopleiders;

- erkenning van de bijzondere aard van de rol van de volwassenenopleiders en specificering van de vereiste basiskennis, -attitudes en -vaardigheden;

- de mogelijkheid scheppen voor de beroepsgroep om over te stappen van de ene onderwijssector naar de andere, steunend op interne regelingen.

H. De rol van de nieuwe technologieën

Door de beschikbaarheid van nieuwe technologieën is het aantal keuzemogelijkheden bij het aanbieden en volgen van onderwijs- en opleidingsprogramma's gegroeid; nieuwe technologieën vormen thans dan ook een belangrijk deel van dergelijke programma's. De aanwending van het potentieel van de nieuwe technologieën om het proces van permanente educatie te steunen, aan te vullen en te stimuleren, vormt op onderwijsgebied een directe uitdaging bij de planning en de uitvoering. Te waarborgen dat de nieuwe technologieën niet leiden tot een grotere ongelijkheid tussen personen of regio's, waardoor het gevoel van uitsluiting zou groeien, is een deel van deze uitdaging.

Belangrijke gebieden voor ontwikkeling kunnen onder andere zijn:

- het uitrusten, binnen de grenzen van de beschikbare middelen, van onderwijs- en opleidingsinstellingen met het scala van nieuwe technologieën dat nieuwe en doeltreffende mogelijkheden kan bieden bij het geven en het volgen van onderwijs en bij het ontwikkelen van de vereiste technologieën voor de pedagogische toepassing ervan;

- verbetering van het onderricht dat docenten in het kader van hun initiële opleiding en in de loop van hun carrière krijgen in het gebruik en de toepassing van multi-media-instrumenten;

- onderzoeken hoe afstandsonderwijs het beste kan worden aangewend, en de ontwikkeling ervan bevorderen; en

- verspreiding van gegevens over de beste praktijken bij het gebruik van onderwijstechnologie, en uitwisseling van ervaring die daarmee is opgedaan.