BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 18 oktober 1991 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (Zaak IV/32.737 - Eirpage) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (91/562/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, inzonderheid de artikelen 4, 6 en 8,

Gezien het verzoek om een negatieve verklaring en de aanmelding met het oog op een ontheffing, die overeenkomstig de artikelen 2 en 4 van Verordening nr. 17 op 17 mei 1988 zijn ingediend door Bord Telecom Eireann en Motorola Ireland Ltd, met betrekking tot een joint venture-overeenkomst en daarbij behorende overeenkomsten en documenten inzake het opzetten, het bekendmaken bij het publiek en het exploiteren van een aan het openbare net gekoppelde semafoniedienst in het gehele land,

Gezien de bekendmaking van het essentiële gedeelte van het verzoek en de aanmelding (2) overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

(1) Op 17 mei 1988 hebben Bord Telecom Eireann (hierna "Telecom" genoemd) en Motorola Ireland Ltd (hierna "Motorola" genoemd) met een verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing aan de Commissie een joint venture-overeenkomst en daarbij behorende overeenkomsten voorgelegd. Deze overeenkomsten hebben betrekking op het opzetten, het bekendmaken bij het publiek en het exploiteren van een aan het openbare telecommunicatienet gekoppeld semafoniesysteem. In de hiertoe in april 1988 opgerichte vennootschap "Eirpage Ltd" hebben de partijen hun elkaar aanvullende deskundigheid ingebracht, te weten: Telecom de technologie van de telecommunicatie-infrastructuur en -diensten en Motorola de exploitatie en de produktkennis op het gebied van draadloze semafoniediensten.

A. De partijen en de desbetreffende diensten

(2) In 1984 werd Telecom een vennootschap. Overeenkomstig artikel 87 van de Ierse Wet op de post- en telecommunicatiediensten van 1983 (hierna "de Wet" genoemd), in samenhang met de Ierse Telegraafwet van 1869, blijft Telecom exclusieve wettelijke voorrechten genieten ten aanzien van telecommunicatie-infrastructuren en het verrichten van bepaalde telecommunicatiediensten, behoudens het recht van Telecom zelf (section 89) en van de Minister van Communicatie (section 111) om aan derden licenties te verlenen om telecommunicatiediensten uit te voeren die vallen binnen de exclusieve wettelijke voorrechten genoemd in section 87 van de Wet.

Sinds zij een vennootschap werd, heeft Telecom een aantal nieuwe telecommunicatiediensten ingevoerd, zoals Eirpac (datanetwerk) en Eircell (cellulaire radio/mobilofoons). De joint venture met Motorola, die tot doel heeft semafoniediensten aan te bieden, is het eerste geval waarin Telecom met een andere onderneming samenwerkt om een nieuw gebied te betreden.

(3) Motorola is een 100 % dochteronderneming van Motorola Inc. te Illinois, Verenigde Staten van Amerika, een bedrijf dat in 1989 een wereldomzet van 9 miljard US-dollar had en op het gebied van apparatuur en diensten voor mobiele communicatie één van de wereldmarktleiders is. Voordat Motorola (Ierland), die in 1989 een omzet had van 10,7 miljoen Iers pond en 120 werknemers in dienst had, tot de joint venture toetrad, verkocht het bedrijf uitsluitend telecommunicatieapparatuur, waaronder ook semafoonontvangers, maar verleende het geen semafoniediensten (3).

(4) De door Eirpage verleende semafoniediensten zijn een onderdeel van de mobiele communicatie in ruimere zin, waaronder ook mobilofoons en radiotelefoons vallen. Semafonie is een vorm van eenrichtingscommunicatie met een persoon die zich niet op een vaste plaats bevindt en die met behulp van een ontvangeenheid in zakformaat, afhankelijk van de mate van verfijning van het ontvangapparaat, verschillende signalen kan ontvangen, zoals geluidssignalen, de menselijke stem, digitale of geautomatiseerde boodschappen. Over semafoons kan men dus alleen boodschappen ontvangen doch niet antwoorden.

Semafonie gekoppeld aan het openbare net is een bijzondere vorm, waarbij telefoon-, telex- of geautomatiseerde boodschappen over het openbare net aan de ontvangende eenheid kunnen worden doorgegeven. Met andere woorden, men kan het nummer van een semafoonontvanger op een normale telefoon draaien en hierdoor verbinding met de drager van het apparaat krijgen. Indien semafonie niet aldus gekoppeld is, wordt de verbinding over een centrale tot stand gebracht, waarna een telefonist(e) de boodschap van de oproeper naar de semafoon van de klant moet doorgeven.

(5) In Ierland geschiedt het verkeer in de mobiele communicatiesector over radiotelefoons (35 %), mobilofoons (40 %) en semafoons (25 %). Eirpage heeft in de mobiele communicatiesector een marktaandeel van 13 % en met 7 400 abonnees in de semafoniesector als geheel een marktaandeel van ongeveer 60 %.

Naast Eirpage zijn er ten minste acht ondernemingen die over een centrale lopende semafoniediensten aanbieden. Deze zijn in hoofdzaak werkzaam in de streek rond Dublin en in andere bevolkingscentra zoals Cork en Limerick. Het aantal abonnees van deze ondernemingen varieert van minder dan 100 tot ongeveer 2 000. Eirpage is voornemens haar werkzaamheden tot vrijwel alle landsgedeelten uit te breiden en heeft zich ten doel gesteld om in 1992 over het gehele land 10 000 abonnees te bedienen. In juli 1991 werd 87 % van het grondgebied van Ierland, waarin 90 % van de bevolking woonachtig is, met meer dan 30 operationele basisstations bestreken.

B. De overeenkomsten zoals aanvankelijk aangemeld

(6) Zes documenten zijn aangemeld:

1. De joint venture-overeenkomst

Ten einde een over het gehele land werkzame semafoniedienst op te richten en onder het publiek bekend te maken, komen Telecom en Motorola overeen een gezamenlijke dochteronderneming, Eirpage Ltd, op te richten, welke voor 51 % eigendom van Telecom en voor 49 % eigendom van Motorola zal zijn. Hierdoor is Eirpage, wat de toepassing van de Wet betreft, een dochteronderneming van Telecom. Uit dien hoofde beschikt Eirpage over het exclusieve voorrecht telecommunicatiediensten te mogen aanbieden, welk voorrecht Telecom toekomt op grond van artikel 87 van de Wet, zonder dat daarvoor een licentie is vereist.

In de directie van de nieuwe onderneming hebben Telecom en Motorola gelijke zeggenschap: drie directeuren zijn door Telecom benoemd en drie door Motorola. Voor alle beslissingen van de Raad van Bestuur is een meerderheid van stemmen vereist, voor de meeste bedrijfsbeslissingen van enig belang zelfs eenstemmigheid.

In de joint venture-overeenkomst is bepaald dat geen van beide partijen gedurende de looptijd van de overeenkomst en de drie op beëindiging daarvan volgende jaren, hetzij onafhankelijk, hetzij in samenwerking met andere, een concurrerende semafoniedienst zal exploiteren.

2. In het bedrijfsplan, dat als bijlage bij de joint venture-overeenkomst is gevoegd, worden de doelstellingen van Eirpage genoemd en wordt aangegeven welke financiële resultaten de partijen in de eerste vijf jaar dat Eirpage operationeel is, willen bereiken.

3. De overeenkomst inzake marketing en commerciële ontwikkeling tussen Telecom, Motorola en Eirpage heeft betrekking op de overdracht van vakkennis door Motorola aan Eirpage en door laatstgenoemde aan het personeel van Telecom.

4. De exploitatieovereenkomst tussen Telecom en Eirpage behelst de voorwaarden waaronder Telecom aan Eirpage toegang zal verlenen tot het openbaar telecommunicatienet. Telecom verbindt zich tot aanleg en onderhoud van de materiële voorzieningen die nodig zijn voor de exploitatie van het semafoniesysteem, zoals antennes, zenders en de semafoonvoorzieningen die nodig zijn voor de koppeling aan het openbare net, collectief aangeduid als de "facilities". Deze "facilities" zijn eigendom van Telecom en maken deel uit van het openbare telecomunicatienet. Hoewel de kosten aanvankelijk werden geschat op minder dan 1 miljoen Iers pond, zijn de uitgaven thans gestegen tot tweemaal dat bedrag, onder meer door een ruimere geografische spreiding dan was verwacht. Telecom ontving rond 500 000 Iers pond voor het project in het kader van het "STAR"-programma van de Gemeenschap, dat tot doel heeft om minder ontwikkelde regio's te stimuleren door een betere toegankelijkheid tot geavanceerde telecommunicatiediensten.

Om deze kapitaaluitgaven te kunnen bekostigen en als tegenprestatie voor het gebruik van de "facilities" verbindt Eirpage zich ertoe aan Telecom een jaarlijkse exploitatievergoeding te betalen die zo wordt berekend dat de investering van Telecom in dit semafoonnet in tien jaar wordt afgeschreven en de investering een rendement van 5 % oplevert. De jaarlijkse vergoeding houdt tevens een compensatie in voor de andere door Telecom verleende diensten, namelijk huur van een ruimte voor antennes op een Telecom-toren, het gebruik van huurlijnen, de verhuur van ruimten in de gebouwen van Telecom voor de semafooncentrale, het onderhoud van het semafoonnet en de aan de aansluiting verbonden kosten; deze diensten worden tegen de normale algemeen bekende commerciële tarieven in rekening gebracht.

In de exploitatieovereenkomst is bepaald dat de door Eirpage te betalen bedragen voor het gebruik van de "facilities" naar evenredigheid zullen worden verlaagd in geval van medegebruik door andere semafoonexploitanten.

5. De standaardagentschapsovereenkomst

Eirpage verleent de semafoniediensten niet rechtstreeks aan klanten, maar uitsluitend via een net van onafhankelijke niet-exclusieve agenten. Zodra een agent een nieuwe klant heeft gevonden, wordt de eigenlijke abonneeovereenkomst aangegaan tussen de klant en Eirpage. De abonnementstarieven en andere voorwaarden worden vastgesteld door Eirpage. Agenten ontvangen een vast maandelijks commissieloon dat tussen 10 en 30 % is gelegen, afhankelijk van het aantal abonnementen dat zij voor Eirpage hebben aangebracht, zolang deze abonnees de overeenkomst niet opzeggen. Agentschapsovereenkomsten kunnen door beide partijen per jaar worden beëindigd.

In de begindagen van Eirpage werden verkopers van semafoonapparaten, exploitanten van bestaande semafoniediensten en andere belanghebbenden uitgenodigd om agenten van Eirpage te worden. Momenteel heeft Eirpage 20 agenten, waaronder drie exploitanten van een eigen - meestal lokale en niet-landelijke - semafoniedienst, die tevens abonnees voor Eirpage zoeken. Tot de verkopers van semafoonapparaten die tevens als agenten van Eirpage optreden, behoren TEIS, een dochteronderneming van Telecom die zich bezighoudt met het aanbieden van randapparatuur, en Sigma Wireless Communications Ltd, een firma die in augustus 1991 Motorola's rol als agent van Eirpage overnam.

Eirpage mag op grond van de agentschapsovereenkomst niet discrimineren tussen agenten. Mogelijkheden betreffende nieuwe abonnees die Eirpage ter ore komen, worden aan de agenten in een roulerende alfabetische volgorde doorgegeven.

Tussen de agenten bestaat op uiteenlopende niveaus concurrentie. Wat de dienstverlening van Eirpage betreft, sluit het feit dat de abonnementstarieven noodzakelijkerwijze zijn vastgelegd, geen prijsconcurrentie tussen agenten uit, daar dezen in de praktijk bereid zijn een deel van hun commissieloon op te offeren om cliënten te werven, waarbij zij voordelige abonnementsprijzen bieden. Ten tweede is er de concurrentie tussen agenten op het punt van marketing en presentatie van de diensten van Eirpage. Tenslotte gaan agenten die tevens zelfstandige semafoniedienstexploitanten zijn, voort hun eigen diensten naast die van Eirpage aan te bieden.

Het staat Eirpage-agenten vrij de apparatuur aan te bieden die zij willen, zowel met als zonder naam en logo van Eirpage. Aangezien vele agenten ook fabrikanten en/of verdelers van semafoonapparatuur zijn, kan het feit dat zij voor Eirpage klanten werven, rechtstreeks de verkoop van hun eigen apparatuur ten goede komen.

6. De standaardabonnementsovereenkomst

De abonnementsovereenkomsten worden rechtstreeks tussen Eirpage en de door een Eirpage-agent aangebrachte klant gesloten. Om de administratiekosten van het opnemen van een nieuwe abonnee in het systeem te dekken, is een minimumperiode van gewoonlijk twaalf maanden vereist, waarna de overeenkomst per maand kan worden opgezegd. Abonnees betalen maandelijks een bedrag aan Eirpage, dat afhankelijk is van de mate van verfijning van de gebruikte semafoon en van de gewenste actieradius; deze varieert van één enkele zone tot het gehele grondgebied van Ierland. Abonnees mogen alle types en merken semafoonontvangapparatuur gebruiken en deze huren of kopen, op de voorwaarden die de leverancier van de apparatuur aanbiedt; dit is gewoonlijk de agent die de klant met Eirpage in contact heeft gebracht.

C. De overeenkomsten zoals deze na het optreden van de Commissie gewijzigd of nader toegelicht zijn

(7) De overeenkomsten vertoonden in de vorm waarin zij aanvankelijk bij de Commissie waren aangemeld een aantal vraagpunten ten aanzien van de mededinging, waardoor het voor de Commissie niet mogelijk was zich positief uit te spreken. In de loop van de aanmeldingsprocedure werden de volgende punten bevredigend opgelost:

1. Toegankelijkheid tot de markt voor derden

De Commissie heeft van Telecom en de vergunningverlenende autoriteiten de verzekering gevraagd dat ondernemingen die rechtstreeks met Eirpage willen concurreren wat semafoniediensten die grote gebieden bestrijken betreft, een volledig aan Eirpage gelijke behandeling zullen genieten. Succesvol binnentreden op de markt hangt af van: a) de beschikbaarheid van dezelfde faciliteiten als die waarover Eirpage beschikt en b) het verkrijgen van vergunningen met toewijzing van de vereiste frequenties.

a) Telecom heeft zich schriftelijk ertoe verbonden om aan personen die voldoen aan de voorwaarden om de nodige licentie(s) te krijgen en die over de nodige financiële middelen beschikken, faciliteiten beschikbaar te stellen voor het exploiteren van een aan de openbare netten gekoppelde en een groot gebied bestrijkende semafoniedienst, op dezelfde voorwaarden als die welke voor Eirpage gelden. Deze omvatten voor de exploitant onder meer de verplichting om de apparatuur gedurende een minimale periode te gebruiken, gezamenlijk door de partijen vast te stellen op grond van de totale door Telecom gemaakte investering, en aan Telecom jaarlijks een bedrag te betalen dat overeenkomt met de gecumuleerde kapitaaluitgaven, volledig afgeschreven over die periode, alsmede een redelijk rendement op de kapitaaluitgaven; voor het verstrekken door Telecom van aansluitingen, ruimten en andere diensten zoals onderhoud, worden de normale standaardtarieven in rekening gebracht, op dezelfde wijze als voor Eirpage.

Telecom heeft erin toegestemd om de volledige tekst van deze toezegging aan belanghebbenden te verstrekken en de Commissie van in dat verband gedane verzoeken en het resultaat ervan in kennis te stellen.

De faciliteiten die in de verbintenis van Telecom worden genoemd, maken deel uit van het telecommunicatienet van Telecom en zijn volledig eigendom van die onderneming. Met deze verbintenis worden andere mogelijkheden die de voorkeur van nieuwe exploitanten kunnen hebben, uiteraard niet uitgesloten. Men denke hierbij aan het aanschaffen van de nodige apparatuur door de exploitant zelf, waarbij de diensten die Telecom moet leveren, zoals het gebruik van huurlijnen, tegen normale tarieven moeten worden verleend. Koppeling aan het openbare telefoonnet, het telexnet en het openbare datanet (PSDN-Eirpac) is voor exploitanten die voldoen aan de voorwaarden om de nodige licenties te krijgen, overal op niet-discriminerende wijze mogelijk.

Tenslotte heeft de Commissie ervan kennis genomen dat Eirpage, overeenkomstig het besluit van de Minister van Communicatie, op grond van section 110 van de Wet kan worden verplicht om de aan deze onderneming ter beschikking gestelde "facilities" met andere dienstverleners te delen. Ten einde de bevoegdheden van de minister op dit punt duidelijker te doen uitkomen, hebben de partijen erin toegestemd de bepalingen van de exploitatieovereenkomst tussen Telecom en Eirpage, waardoor het recht van Telecom om de "facilities" uit te breiden werd beperkt, opnieuw te formuleren.

b) Licenties en frequentietoewijzing

De administratieve procedure die een onderneming die semafoniediensten wil gaan aanbieden, moet doorlopen, bestaat uit één of anders twee elementen, naar gelang van het type dienst dat wordt beoogd.

i) Alle verleners van semafoniediensten, onafhankelijk van het feit dat de aangeboden dienst aan het openbare net is gekoppeld of over een centrale loopt, regionaal dan wel nationaal is, moeten een frequentie toegewezen krijgen in de vorm van een licentie op grond van de Ierse Draadloze-telegraafwet 1926. Frequentie/spectrumbeheer valt onder de uitsluitende bevoegdheid van de Minister van Communicatie. Aldus is Eirpage zelf voor de toewijzing van frequenties op voet van gelijkheid met andere semafoniedienstverleners van de Minister van Communicatie afhankelijk, en heeft daartoe licenties ontvangen.

ii) Ondernemingen die een aan het openbare telecommunicatienet gekoppelde semafoniedienst willen verlenen, dienen naast de licentie inzake de frequentietoewijzing in het bezit te zijn van een licentie op grond van de Telecommunicatiewet 1983. Deze licentie kan naar verkiezing van de aanvrager worden verkregen bij de Minister van Communicatie, die hierover het niet-bindende advies van Irish Telecom inwint, dan wel bij Telecom zelf; tegen een weigering door laatstgenoemde kan in beroep worden gegaan. In tegenstelling tot de licentie ingevolge de Wet van 1926, behoefde Eirpage geen licentie ingevolge de Wet van 1983, omdat zij een dochteronderneming van Telecom is en zodoende het exclusieve voorrecht geniet dat laatstgenoemde uit hoofde van section 87 van de Wet van 1983 bezit.

Op dit moment komt het niet voor dat de vereisten inzake frequentietoewijzing en licenties geïnteresseerde ondernemingen zouden verhinderen om zich op het gebied van de semafoniediensten te begeven. Wat het spectrumbeheer betreft heeft het Ministerie van Communicatie de 153-154 MHz-band uitsluitend voor semafoniediensten gereserveerd. Volgens het Ministerie zouden de ongeveer 40 kanalen die dientengevolge voor verleners van semafoniediensten beschikbaar zijn, toereikend dienen te zijn om aan de voorzienbare behoeften in deze sector tegemoet te komen. Indien noodzakelijk zou eventueel een nieuwe band kunnen worden geopend om de vraag naar kanalen te dekken.

Wat de licentie op grond van de Wet van 1983 betreft, hebben de relevante autoriteiten bevestigd dat licenties voor nationale semafoniediensten, gekoppeld aan het openbare net, beschikbaar zouden zijn volgens objectieve criteria, zoals de technische bekwaamheid en financiële middelen van de aanvrager, en het vooruitzicht dat laatstgenoemde een onafgebroken dienst zal verlenen. De normale rechterlijke beroepsprocedure zou in geval van een weigering kunnen worden gebruikt. Tot op heden is Eirpage, die zoals hierboven vermeld niet in het bezit van een licentie op grond van de Wet van 1983 behoefde te zijn, de enige onderneming die aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten verleent, zodat een werkelijke toepassing van de licentieprocedure in de praktijk zich nog niet heeft voorgedaan.

2. Winstoverheveling en voorkeurtarieven

Een registeraccountant heeft schriftelijk verklaard dat Eirpage alle gemaakte kosten en onkosten voor personeel, faciliteiten en diensten volledig aan Telecom en Motorola vergoedt. Er vindt géén overheveling plaats ten behoeve van Eirpage van inkomsten die aan Telecom toekomen dankzij diensten aan haar als nationale telecommunicatieorganisatie voorbehouden, en Eirpage geniet evenmin voorkeurtarieven voor het gebruik van faciliteiten die door Telecom worden aangeboden, zoals huurlijnen. Eirpage wordt onafhankelijk van beide moedermaatschappijen geëxploiteerd en beschikt over eigen kantoren; alle uitgaven geschieden over een bancaire-overdispositievoorziening die los staat van beide moedermaatschappijen. Eirpage stelt een eigen financieel verslag op dat onafhankelijk is van de jaarrekeningen van Telecom.

3. De markt voor semafonieapparatuur

Eirpage verleent alleen semafoniediensten en verkoopt geen apparatuur. De partijen hebben verklaard dat het Eirpage-systeem speciaal erop is gericht om aansluiting voor produkten van alle merken mogelijk te maken. Zoals hierboven vermeld, staat het Eirpage-agenten vrij de apparatuur te verkopen die zij willen, met of zonder de naam of logo van Eirpage erop. Bij navraag bij Eirpage over apparatuur wordt informatie verstrekt over alle fabrikanten of hun vertegenwoordigers in Ierland. Alleen de gemiddelde prijzen worden aan klanten medegedeeld, niet de prijzen van een bepaald merk.

Om de fabrikanten van semafoonapparatuur de zekerheid te geven dat de gemeenschappelijke onderneming geen oneerlijke voordelen inhoudt voor de verkoop van Motorola-apparatuur, hebben de partijen bevestigd dat

a) Eirpage zal samenwerken met alle fabrikanten van en handelaars in semafoonapparatuur, ten einde het gebruik van hun produkten in het Eirpage-systeem technisch optimaal uitvoerbaar te maken;

b) Motorola-semafoonapparatuur aan alle Eirpage-agenten met gelijke kortingen zal worden verkocht, overeenkomstig de normale, in de handel geldende criteria, die op hoeveelheid en krediet berusten.

Tevens verschaft een verduidelijking van de procedure van typegoedkeuring de nodige bevestiging dat tegen concurrenten van Motorola niet gediscrimineerd kan worden. In tegenstelling tot hetgeen vaak ten onrechte wordt aangenomen, worden de normen voor de typegoedkeuring niet door Telecom maar door de Minister van Communicatie vastgesteld. Hoewel Telecom bepaalde typegoedkeuringsdiensten verricht, geschiedt dit alleen op opdrachtbasis, hetgeen betekent dat de door Telecom uitgevoerde keuringen een toepassing zijn van de door de Minister vastgestelde normen. Daarnaast bestaat een tweede keuringsinstituut, Eolas, zodat de fabrikanten en importeurs van apparatuur de vrije keus hebben. Tenslotte heeft het Ministerie van Communicatie bevestigd dat, hoewel typegoedkeuring voor semafoonapparatuur formeel nog vereist is, in de praktijk niet-uitzendende apparatuur, die voor het netwerk in geen enkel opzicht schadelijk of storend kan zijn, door geen van beide keuringslichamen dient te worden getest.

4. Standaardagentschapsovereenkomst

Bepaalde veranderingen waren nodig om te voorkomen dat de agentschapsovereenkomsten restrictieve gevolgen konden hebben, met name ten aanzien van verleners van semafoniediensten die naast de diensten van Eirpage hun eigen aanvullende diensten blijven aanbieden. Daartoe hebben de partijen besloten om in de standaardagentschapsovereenkomst de volgende veranderingen aan te brengen (verwijzingen zijn hier naar de versie van november 1988):

a) Clausule 4 (a) is opnieuw geformuleerd om duidelijk te stellen dat een agent alleen bij verkooptips die door Eirpage aan hem zijn doorgegeven, verplicht is eerst het Eirpage-dienstenpakket aan te bieden; indien dit de klant niet past, heeft de agent verder het volste recht zijn eigen diensten aan te prijzen. In alle andere contacten met potentiële klanten staat het de agent vrij zijn eigen diensten eerst of althans als evenwaardig met het Eirpage-dienstenpakket aan te bieden.

b) Clausule 4 (c), waarin de agenten in ieder opzicht ( "in all matters") verplicht werden tot loyaliteit jegens Eirpage, was te ruim van strekking en is herschreven om aan te geven dat het de agent vrijstaat zijn eigen belangen in deze te blijven behartigen; de instructies van Eirpage behoeven alleen te worden opgevolgd ten aanzien van specifieke Eirpage-aangelegenheden.

c) In clausule 4 (f) werd een agent verplicht om Eirpage in kennis te stellen van alle gegevens die te zijner kennis kwamen en die Eirpage bij het aanbieden van haar diensten dienstig konden zijn. Deze verplichting kon niet in overeenstemming worden gebracht met het legitieme verlangen van de agent om met Eirpage te blijven of te gaan concurreren, en is komen te vervallen.

d) In clausule 4 (l) is duidelijk gesteld dat de aanduiding "erkend Eirpage-agent" naast de eigen firmanaam van de agent mag worden gebruikt.

e) Het concurrentiebeding na afloop van het contract als vervat in clausule 9.7 (i), op grond waarvan het agenten voor drie jaar na afloop van de agentschapsovereenkomst niet was toegestaan hun diensten aan te bieden aan personen die op het ogenblik van de beëindiging van de agentuur abonnees van Eirpage waren, is komen te vervallen.

f) Rechtstreekse concurrenten van Eirpage, dat wil zeggen semafoonondernemingen die aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten verlenen, dienen niet als agenten te worden toegelaten. Dit houdt tevens in dat een bestaande agent die deze diensten tot dusver niet aanbiedt maar zich op een later tijdstip op deze specifieke deelmarkt gaat bewegen, zijn positie als agent van Eirpage moet opgeven. Bovendien mag een agent van Eirpage niet tegelijkertijd optreden als agent voor andere semafoonondernemingen die aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten verlenen. Hiertoe strekkende bepalingen zijn aan de agentschapsovereenkomst toegevoegd.

5. De positie van de partijen na beëindiging van de gemeenschappelijke ondernemingen

Bij beëindiging van de joint venture-overeenkomst moet het Telecom en Motorola vrijstaan onmiddellijk met elkaar te concurreren. In verband daarmee is het concurrentiebeding voor de tijd na afloop van de overeenkomst van artikel 18, lid 2, van de joint venture-overeenkomst op verzoek van de Commissie komen te vervallen.

D. Opmerkingen van belanghebbende derden

(8) Na de publikatie van de bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 heeft de Commissie geen opmerkingen ontvangen.

II. JURIDISCHE BEOORDELING

A. Artikel 85, lid 1

(9) Ofschoon Motorola 49 % van de aandelen van de gemeenschappelijke dochteronderneming bezit en dus strikt genomen een minderheidsaandeelhouder is, worden de beide moedermaatschappijen door een gelijk aantal bestuurders vertegenwoordigd in de Raad van Bestuur die de feitelijke leiding van Eirpage in handen heeft, terwijl voor alle beslissingen van de Raad een meerderheid van stemmen is vereist en voor de meeste bedrijfsbeslissingen van enig belang zelfs eenstemmigheid. Hieruit volgt dat de twee partijen bij de overeenkomst, die beide economische subjecten zijn welke commerciële activiteiten verrichten, in feite te zamen de controle uitoefenen over de gemeenschappelijke dochteronderneming, zodat de regelingen overeenkomsten vormen tussen twee onafhankelijke ondernemingen en derhalve moeten worden beoordeeld in het licht van artikel 85, lid 1. In dat verband moet niet enkel de joint venture-overeenkomst zelf worden onderzocht, doch ook de daarbij behorende overeenkomsten inzake de tenuitvoerlegging van bepaalde aspecten van de samenwerking, te weten de exploitatieovereenkomst tussen Telecom en Eirpage, de standaardagentschapsovereenkomst waarbij wordt geregeld op welke wijze de diensten aan de klanten worden verleend en de standaardabonnementsovereenkomst.

(10) De markt die rechtstreeks betrokken is bij de joint venture-overeenkomst bestaat uit het verlenen van semafoniediensten, dat wil zeggen een eenrichtingscommunicatiemiddel met een persoon die zich niet op een vaste plaats bevindt. Ten opzichte van de andere vormen van mobiele communicatie heeft semafonie het voordeel dat de diensten relatief - tot 50 % - goedkoper zijn wat de prijs van de uitrusting en de exploitatiekosten betreft. Mobilofoons zijn bovendien omvangrijker en dus minder praktisch dan semafoonontvangers. In dat opzicht vertegenwoordigt de semafonie op dit ogenblik een afgescheiden markt. Verwacht kan worden dat deze kenmerken in de toekomst geleidelijk zullen vervagen zodat de keuze tussen een mobilofoon en een semafoon niet langer afhankelijk zal zijn van de grootte of de prijs. In de sector voor de mobiele communicatie zou semafonie evenwel als een afzonderlijke optie blijven bestaan omdat daarbij eenrichtingscommunicatie wordt aangeboden, wat een aanzienlijk voordeel is bij het zo laag mogelijk houden van de kosten.

(11) Telecom en Motorola zijn potentiële concurrenten bij het aanbieden van semafoniediensten. In het verleden heeft de deskundigheid van Telecom op het gebied van de levering van infrastructuur Telecom de toegang vergemakkelijkt tot markten voor diverse diensten met toegevoegde waarde, zoals Eirpac en Eircell. Ook voor de semafoniesector mag, gezien Telecom's algemene know-how, en met name de technologische overeenkomsten tussen communicatie per mobilofoon en per semafoon, alsmede haar financiële positie, een gemakkelijke intrede op de markt worden verwacht.

Vóór de oprichting van Eirpage verleende Motorola in Ierland weliswaar geen semafoniediensten en hield zij zich enkel bezig met de vervaardiging van telecommunicatieapparatuur, waaronder semafoonapparatuur, doch de Motorola-groep heeft op wereldvlak in deze sector een uitgebreide ervaring die als gevolg van de overeenkomst inzake marketing en commerciële ontwikkeling in feite ten goede zal komen aan Eirpage. Motorola (Ierland) is daarom een potentiële concurrent met betrekking tot het aanbieden van die diensten.

(12) Telecom en Motorola hebben zich in de joint venture Eirpage verenigd voor het opzetten en aanbieden van een dienst die zij ook ieder alleen hadden kunnen verrichten. De joint venture-overeenkomst verbiedt beide partijen, hetzij onafhankelijk, hetzij in samenwerking met anderen, een wijd gebied bestrijkend, aan het openbare net gekoppelde concurrerende semafoniedienst te exploiteren. Als gevolg van die regeling worden de betrokken diensten niet aangeboden door twee concurrerende ondernemingen maar slechts door één enkele, hetgeen als een beperking van de mededinging moet worden beschouwd. Ook het feit dat potentiële concurrenten worden geconfronteerd met een gezamenlijke onderneming van de nationale telecommunicatieonderneming en een dochteronderneming van één van de wereldmarktleiders voor mobiele telecommunicatie, die aanvankelijk en voor onbepaalde tijd - totdat verdere licenties worden verleend - de enige leverancier van aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten zal zijn, kan potentiële nieuwe concurrenten ontmoedigen, waardoor de mededinging nog meer wordt beperkt.

Gezien de voorgaande overwegingen, worden de overeenkomsten die de basis vormen voor het oprichten en het functioneren van de joint venture, geacht beperkingen van de concurrentie uit te maken die binnen het bereik vallen van artikel 85, lid 1. Hetzelfde geldt voor het systeem waarbij tussenpersonen worden gebruikt om de dienst aan eindgebruikers aan te bieden, zoals neergelegd in de standaardagentschapsovereenkomst. Deze bepalingen vormen een integraal deel van het functioneren van de joint venture. Bovendien worden de beperkingen die voortvloeien uit het agentschapssysteem versterkt door het feit dat bedrijven die in concurrentie met Eirpage semafoniediensten aanbieden, als agenten van Eirpage zijn aangesteld.

(13) De aangemelde overeenkomsten hebben betrekking op een dienst die het hele grondgebied van Ierland bestrijkt en kunnen derhalve de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden. Het feit dat een overeenkomst betrekking heeft op de verkoop van produkten (of diensten) in slechts één Lid-Staat betekent niet dat de handel tussen de Lid-Staten niet beïnvloed zou kunnen worden. In het onderhavige geval zou verwacht kunnen worden dat de invloed op de handel uit andere Lid-Staten wat semafoniediensten betreft of schadelijk of gunstig zal zijn. Het feit dat de gemeenschappelijke onderneming in de aanvangsfase de enige leverancier in Ierland zal zijn van aan het openbare net gekoppelde en een groot gebied bestrijkende semafoniediensten, kan concurrenten uit de andere Lid-Staten ervan weerhouden om binnen te treden op de markt. Omgekeerd mag worden aangenomen dat door bij het publiek het bekendmaken van het begrip semafonie, een taak die de gemeenschappelijke onderneming zal vervullen, andere leveranciers van (aanvullende) semafoniediensten, ook uit de overige Lid-Staten, zullen worden aangetrokken; zulke bedrijven kunnen de nodige licenties aanvragen en hun diensten aanbieden zodra zij daarover beschikken.

In de daarmee nauw verbonden markt voor semafonieapparatuur, die reeds vóór de oprichting van Eirpage werd gekenmerkt door een overwegende aanwezigheid van distributeurs en dochterondernemingen van apparatuurfabrikanten uit andere Lid-Staten en derde landen, lijkt het waarschijnlijk dat de stimulering van de afzet ten gevolge van de joint venture tot meer invoer en investeringen zal leiden.

Bovendien maakt Motorola deel uit van een groep die in geheel Europa (en ook mondiaal) diensten en apparatuur in de mobiele communicatiesector aanbiedt; Motorola's activiteiten in Ierland dienen gezien te worden in de context van de Europese werkzaamheden van de groep als zodanig, hetgeen noodzakelijkerwijs betekent dat er ook buiten Ierland repercussies zullen zijn.

Gelet op de voorafgaande elementen kan worden verwacht dat de overeenkomsten in verband met de joint venture de intracommunautaire handel merkbaar zullen beïnvloeden, en artikel 85, lid 1, is derhalve van toepassing.

B. Artikel 85, lid 3

(14) Aan de hand van de door partijen aangebrachte wijzigingen in de aangemelde overeenkomsten en gelet op de aangegane verbintenissen in verband met een aantal vraagpunten waardoor aanvankelijk geen positieve beschikking kon worden gegeven, heeft de Commissie besloten dat de samenwerking tussen Telecom en Motorola bijdraagt tot de ontwikkeling van telecommunicatiediensten in Ierland en rechtstreeks ten goede komt zowel aan de gebruikers van die diensten als aan ondernemingen in de telecommunicatiesector. Zonder de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming zouden die voordelen niet zo snel en in dezelfde mate kunnen zijn gerealiseerd; bijgevolg wegen zij op tegen de beperking van de mededinging als gevolg van het samengaan van twee potentiële concurrenten.

(15) In een land waar twee derde van de bevolking woonachtig is in dunbevolkte landelijke gebieden, heeft Eirpage er zich toe verbonden om ook buiten de meer winstgevende stedelijke gebieden, waarbinnen de bestaande exploitanten van semafoniediensten tot nog toe hun activiteiten hadden geconcentreerd, diensten aan te bieden. Tegen het einde van 1991 zouden over het nationale grondgebied 34 basisstations moeten zijn geïnstalleerd op strategische punten, zodat vrijwel heel Ierland zal worden bestreken. Het valt te verwachten dat die werkelijk nationale communicatieverbindingen de ondernemingsprestaties zullen bevorderen en vooral de kleine en middelgrote ondernemingen in staat zullen stellen om hun activiteiten geografisch uit te breiden, waardoor een bijdrage wordt geleverd tot de economische vooruitgang van Ierland.

Ofschoon de joint venture-overeenkomst alleen betrekking heeft op het aanbieden van semafoniediensten, kan worden verwacht dat de met die dienstverlening nauw verbonden semafoonapparatuurmarkt de gunstige gevolgen zal ondervinden van de toename van het aantal semafoonabonnees die semafoonontvangers nodig zullen hebben, waardoor de produktie in deze sector zal worden bevorderd.

(16) Een billijk aandeel van de uit de samenwerking voortvloeiende voordelen komt rechtstreeks aan de gebruikers ten goede.

De eindgebruikers, dat wil zeggen de abonnees van de dienst, kunnen baat vinden bij een verbeterde semafoniedienst die verschillende mogelijkheden aanbiedt die niet beschikbaar zijn bij de bestaande semafonieondernemingen, met name een landelijk bereik en koppeling aan het openbare netwerk. Bovendien biedt Eirpage een ruimer dienstenpakket aan dan voorheen bij één enkele leverancier beschikbaar was, gaande van de meest eenvoudige communicatie door middel van geluidssignalen tot meer verfijnde alfanumerieke en gesproken berichten. Binnen dit pakket zal elke gebruiker op basis van zijn individuele behoeften en financiële mogelijkheden kunnen kiezen voor een landelijk dan wel een regionaal bereik en voor eenvoudiger of meer geavanceerde diensten. Die keuzemogelijkheden bieden voordelen voor alle gebruikers, dat wil zeggen zowel diegenen die de dienst hoofdzakelijk gebruiken voor particuliere, bij voorbeeld familiale of sociale, doeleinden, als zij die de dienst voor beroepsdoeleinden gebruiken en aldus verschillende soorten communicatie kunnen aanwenden met een zo groot mogelijke efficiëntie.

De Eirpage-dienst wordt niet door de joint venture zelf aan de klanten verleend maar via een net van agenten die rechtstreeks financieel belang hebben bij het verwerven van nieuwe klanten en het behoud van de bestaande, en bijgevolg met elkaar concurreren. Door dit systeem van agentschappen wordt verzekerd dat de gebruikers keuzemogelijkheden hebben wat betreft de agent tot wie zij zich willen wenden en de voorwaarden waaronder zij de Eirpage-dienst gebruiken. Krachtens de standaardagentschapsovereenkomst tussen Eirpage en de agenten van Eirpage moeten de laatstgenoemden passende onderhouds- en reparatiediensten verschaffen en voldoen aan vereisten met betrekking tot de aan de abonnees geleverde semafoonapparatuur. Aangezien de standaardagentschapsovereenkomst een looptijd heeft van maximaal één jaar staat het de klanten vrij om, met inachtname van een redelijke opzegtermijn, van exploitant te veranderen.

Tenslotte zal de toename van het aantal abonnees van semafoniediensten automatisch leiden tot een uitbreiding van de semafoonapparatuurmarkt. Door de stijging van de vraag naar semafoonontvangers en de vrijheid van de agenten en abonnees om met het merk van hun keuze te werken, kan verwacht worden dat een ruimer assortiment van produkten, tegen lagere prijzen, zal worden ontwikkeld.

(17) De overeenkomsten tussen partijen bevatten geen beperkingen die niet onmisbaar zijn voor het bereiken van de daaruit voortvloeiende voordelen gedurende de duur van de ontheffing.

(18) De joint venture-overeenkomst zelf was noodzakelijk om partijen in staat te stellen zo snel mogelijk een dienst te verlenen, waardoor in de betrokken sector qua technische kenmerken en geografisch bereik een nieuwe mogelijkheid wordt aangeboden. Geen der partijen zou op zich zelf de dienst even snel en efficiënt hebben kunnen aanbieden als door de samenwerking tussen beide mogelijk werd.

Telecom, die betrekkelijk kortgeleden een vennootschap werd, is stapsgewijs omgevormd van een overheidsinstelling tot een commerciële exploitant en aanvankelijk waren haar activiteiten geconcentreerd op de traditionele telecommunicatiediensten. Ofschoon Telecom in staat was om zelfstandig een mobiele telefoondienst op te zetten (Eircell), is het gemakkelijker om een voor een ieder bekend produkt, zoals een telefoon, te verkopen dan om een nieuw en onbekend begrip als semafonie aan de man te brengen, vooral in landelijke gebieden waar de bevolking wellicht minder openstaat voor nieuwe technologieën. Ter vergelijking kan worden gewezen op de minder goede ervaringen van Telecom bij het opzetten van Eirpac (datacommunicatienetwerk). Indien Telecom alleen zou hebben gehandeld zou zij alleen in de regio Dublin een semafoniesysteem hebben opgezet, waardoor de geavanceerde diensten die Eirpage nu over het hele grondgebied van het land aanbiedt aan de bevolking als geheel zouden zijn ontzegd.

Anders dan Telecom is Motorola een zuiver commercieel gedreven maatschappij en zij heeft niet zoals Telecom de bedoeling om in het gehele land telecommunicatiediensten te leveren. Bijgevolg zou Motorola, ook al had zij een licentie verkregen om aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten te exploiteren, niet geïnteresseerd zijn geweest om die diensten uit te breiden tot landelijke gebieden indien de te verwachten winst marginaal zou zijn; hetzelfde zou hebben gegolden voor alle andere zuiver commerciële exploitanten. Gelet op het feit dat twee derde van de bevolking in landelijke gebieden woont, zou die oplossing hebben geleid tot een veel beperktere geografische spreiding. Het is een feit, dat de bestaande semafonieondernemingen tot nu toe hun dienstverlening hebben beperkt tot Dublin en de vier of vijf andere grotere steden in Ierland waar de investeringskosten per klant zo gering mogelijk zijn.

De minder ruime geografische spreiding van een alleen door Motorola aangeboden dienst zou ook hebben geleid tot een geringere ontwikkeling van het begrip semafonie als zodanig, ten nadele van andere exploitanten en fabrikanten van apparatuur.

Tenslotte had men van Motorola niet kunnen verwachten dat zij in een onafhankelijke onderneming de verbintenis van Telecom zou hebben overgenomen, om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk merken van semafoonapparatuur op haar eigen systeem zouden kunnen worden aangesloten.

Op grond van de voorafgaande overwegingen is de Commissie tot de conclusie gekomen dat, zonder de gezamenlijke inspanningen van de partijen om het Eirpage-systeem op te zetten, geen geavanceerde en over het gehele land beschikbare semafoniediensten hadden kunnen worden aangeboden in de korte tijdsspanne waarbinnen die dienstverlening nu als gevolg van hun samenwerking is gerealiseerd.

De Commissie is voorts van mening dat het Eirpage-systeem niet had kunnen worden opgezet of althans niet naar behoren had kunnen functioneren, indien de partijen niet verplicht waren om zich gedurende een beperkte tijd niet in rechtstreeks concurrerende projecten te begeven. Het zou ook onredelijk zijn om van de partijen te verwachten dat zij hun geld en expertise in het gemeenschappelijke project zouden investeren, indien er een risico bestond dat de ander die bijdragen alleen of samen met derden die zich niet als zodanig hebben geëngageerd, zou gebruiken. In dit verband is de Commissie van oordeel dat het de partijen door de joint venture-overeenkomst opgelegde concurrentiebeding onmisbaar is. Er dient onderstreept te worden dat het beding slechts geldt zolang de overeenkomst van kracht is en alleen betrekking heeft op een groot gebied bestrijkende eenrichtingssemafoniediensten gekoppeld aan het openbare net. Dit betekent dat de partijen vrij zijn om, ook terwijl de overeenkomst loopt, andere semafoniediensten aan te bieden, zoals die genoemd in de bovengenoemde overwegingen 4 en 5.

(19) Bepaalde elementen van de aangemelde overeenkomsten, die niet onmisbaar waren voor de verwezenlijking van de daaruit voortvloeiende voordelen, werden op verzoek van de Commissie geschrapt of gewijzigd ten einde de overeenkomsten in overeenstemming te brengen met de vereisten van artikel 85, lid 3.

Met betrekking tot de joint venture-overeenkomst zelf is het voor drie jaar geldende concurrentiebeding na afloop van het contract komen te vervallen zodat beide partijen in geval van ontbinding van de gezamenlijke onderneming onmiddellijk vrij zijn om met elkaar en met derden op de markt te concurreren.

Een aantal clausules in de oorspronkelijke standaardagentschapsovereenkomst moest eveneens worden gewijzigd of geschrapt; deze veranderingen zijn hierboven opgesomd in punt 4 van overweging 7.

(20) De overeenkomsten zoals zij na de tussenkomst van de Commissie in de loop van de aanmeldingsprocedure werden aangepast, geven de partijen niet de mogelijkheid om voor een wezenlijk deel van de betrokken diensten en produkten de mededinging uit te schakelen.

In de eerste plaats bestaat voor Eirpage reeds concurrentie uit hoofde van de exploitanten van bestaande semafoniediensten, die 40 % uitmaken van de semafoniesector en die in vele gevallen diensten aanbieden welke die van Eirpage aanvullen. Sommige klanten zullen de voorkeur geven aan semafoniediensten met verbinding over een centrale, met name semafonie in de medische sector, en die diensten worden dus niet geraakt door Eirpage. Hetzelfde geldt voor zuiver lokale semafoniesystemen.

In de tweede plaats staat niets eraan in de weg dat exploitanten met een vergunning rechtstreeks concurreren met Eirpage voor de levering van aan het openbare net gekoppelde (het hele land bestrijkende) semafoniediensten. Gelet op de door Telecom in de loop van de aanmeldingsprocedure aangegane verbintenis, om op dezelfde voorwaarden als die welke voor Eirpage gelden, faciliteiten beschikbaar te stellen aan andere exploitanten (zie punt 1, onder a), van overweging 7), kunnen concurrenten ofwel van die mogelijkheid gebruik maken, ofwel rechtstreeks investeren in de nodige faciliteiten, die in dat geval aan hen toebehoren en niet aan Telecom.

Gelet op de bevestigingen van het Ministerie van Communicatie, werd geoordeeld dat de in de loop van de aanmeldingsprocedure onderzochte criteria voor het toekennen van licenties voor semafoniediensten geen barrière vormen waardoor de toegang tot de markt wordt belemmerd. De procedures in verband met de toekenning van de licenties vallen weliswaar niet onder de bevoegdheid van de partijen die de Commissie om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing hebben verzocht, doch de Commissie zal de intrekking van de onder deze beschikking toegekende ontheffing moeten overwegen indien in de toekomst blijkt dat deze procedures voor de semafoniesector werken als barrière waardoor de toegang tot de markt wordt belemmerd of de concurrentie wordt ontmoedigd.

Doordat de overeenkomst tussen Eirpage en haar abonnees een looptijd heeft van één jaar kunnen de klanten, met inachtneming van een redelijke opzegtermijn, desgewenst overschakelen naar een concurrent van Eirpage.

In de derde plaats ondergaat de semafoniemarkt rechtstreeks de invloed van de ontwikkelingen in de markten voor mobilofoons en radiotelefoons, alsmede van de nieuwe technologieën die worden ontwikkeld, zoals Personal Communication Networks (PCN). Momenteel vertegenwoordigt semafonie 25 % van de sector voor mobiele telecommunicatie als geheel.

Tenslotte mag worden verwacht dat Eirpage de mededinging in de semafoniesector niet alleen niet zal uitschakelen, maar zelfs wellicht zal bijdragen tot de ontwikkeling ervan, hetgeen ook andere leveranciers van semafoniediensten ten goede zal komen. Door Eirpage's marketingbeleid en reclamecampagnes zal immers het begrip semafonie op zich in ruimere mate bekendheid verkrijgen, en niet alleen de dienstverlening van Eirpage zelf.

Bovendien zal de mededinging op de markt voor semafoonontvangapparatuur worden bevorderd omdat, ofschoon de diensten van Eirpage niet de verkoop van semafoonapparatuur omvatten, een toename kan worden verwacht van het gebruik van semafoniediensten zowel door de abonnees van Eirpage als door de abonnees van andere exploitanten van semafoniediensten.

(21) Een vraagstuk dat apart dient te worden behandeld is de positie van exploitanten van semafoniediensten die terzelfder tijd optreden als agent voor Eirpage. Van de acht bedrijven die reeds voordat Eirpage werd opgericht semafoniediensten aanboden in Ierland, gingen er drie in op de aangeboden mogelijkheid om agent te worden voor Eirpage. De diensten die deze bedrijven aanbieden onderscheiden zich van de door Eirpage aangeboden dienst in zover zij via een centrale lopen en niet aan het openbare net zijn gekoppeld. Eén voordeel van semafonie via een centrale is dat oproepen door een telefonist worden onderschept - direct contact tussen degene die belt en de abonnee die de ontvangeenheid draagt is dus uitgesloten. Bepaalde categorieën van abonnees - zoals bijvoorbeeld artsen die niet rechtstreeks gecontacteerd wensen te worden door hun patiënten - verkiezen deze dienst boven de directe communicatie die mogelijk wordt gemaakt door koppeling aan het openbare net. Voorts zijn de diensten van deze bedrijven geografisch beperkt tot Dublin alleen of een klein aantal andere steden. Aangezien de door deze bedrijven aangeboden diensten in andere behoeften voorzien dan die waarop Eirpage zich richt, is het aannemelijk dat deze drie bedrijven hun eigen diensten zullen blijven verkopen naast die van Eirpage, waarbij hun onafhankelijkheid nu beter gewaarborgd is dankzij de wijzigingen die op verzoek van de Commissie in de standaardagentschapsovereenkomst zijn aangebracht. Bovendien, door als agent voor Eirpage op te treden, kan verwacht worden dat deze bedrijven uit de eerste hand ervaring op zullen doen op het gebied van de aan het openbare net gekoppelde semafoniediensten, waardoor hun positie als concurrent zal zijn versterkt indien zij op een dag besluiten om direct in concurrentie met Eirpage te treden op het gebied van de aan het openbare net gekoppelde semafonie; in dat geval zouden zij uiteraard niet meer als agent voor Eirpage kunnen optreden. De Commissie is zich desalniettemin bewust van het potentiële belangenconflict dat zou kunnen bestaan voor agenten die hun eigen semafoniediensten aanbieden naast die van Eirpage, en zal derhalve de situatie met betrekking tot deze bedrijven en die van andere exploitanten van semafoniediensten die agent voor Eirpage worden, binnen een kort tijdsbestek opnieuw bekijken om te beoordelen of in dit opzicht nog aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, wordt voldaan.

C. Duur van de ontheffing en verplichtingen

(22) Volgens artikel 6, lid 1, van Verordening nr. 17 moet de Commissie de datum vaststellen met ingang waarvan een ontheffing wordt verleend. De overeenkomsten vertoonden in de vorm waarin zij op 17 mei 1988 werden aangemeld verschillende aspecten die verhinderden dat een ontheffing werd verleend. Na gesprekken met de Commissie deden de betrokken partijen verschillende vaste voorstellen om aan de bezwaren van de Commissie tegemoet te komen. Deze voorstellen hadden met name betrekking op de vereiste wijzigingen in de joint venture-overeenkomst zelf, de exploitatieovereenkomst en de standaardagentschapsovereenkomst. Bovendien ging Telecom de verbintenis aan, waarnaar in punt 1, onder a), van overweging 7 wordt verwezen, met betrekking tot het beschikbaar stellen van dezelfde soort faciliteiten als die waarover Eirpage beschikt zodat derden die belang stellen in gekoppelde semafoniediensten eerlijke voorwaarden voor de toegang tot de markt worden gewaarborgd. Bijgevolg zal de ontheffing niet in werking treden op de datum van de aanmelding doch op 26 maart 1990, de datum waarop alle nodige wijzigingen en de verbintenis van Telecom bij de Commissie waren ingediend.

(23) Volgens artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 worden ontheffingen op grond van artikel 85, lid 3, voor een bepaalde termijn verleend en kunnen daaraan voorwaarden en verplichtingen worden verbonden.

Gelet op de kenmerken van de lerse markt, waaronder een trage groei, het feit dat de door partijen opgezette dienst een nieuwigheid is, en het opkomen van concurrerende nieuwe technologieën, kan worden verwacht dat voor de ontwikkeling van de gezamenlijke onderneming een aanzienlijke tijdsspanne vereist zal zijn. Anders dan bij voorbeeld een joint venture voor de produktie van goederen, vereist een joint venture die betrekking heeft op de levering van diensten bovendien een zekere continuïteit van de relatie tussen de moedermaatschappijen van de gezamenlijke onderneming en derden.

De laatste kapitaalinvesteringen met betrekking tot het opzetten van de infrastructuur voor het nationale semafoonnetwerk werden gedaan in juli 1991, waarna de tienjarenformule voor de terugbetaling van de uitgaven van Telecom in werking is getreden.

Gelet op de voorafgaande overwegingen acht de Commissie het passend om in dit geval een ontheffing te verlenen voor een periode die eindigt op 31 juli 2001.

(24) Ten einde de Commissie in staat te stellen het toezicht uit te oefenen waarmee zij op grond van artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 17 is belast, moeten partijen zich gedurende de periode van ontheffing kwijten van de volgende mededelingsverplichtingen:

1. De Commissie moet door Telecom onverwijld en permanent in kennis worden gesteld van alle verzoeken om faciliteiten voor semafoniediensten van derden, in overeenstemming met de verbintenis van Telecom waarnaar in punt 1, onder a), van overweging 7 wordt verwezen, alsmede van het gevolg dat aan die verzoeken werd gegeven.

2. Eirpage moet ieder jaar haar financiële verslagen zodra deze zijn opgesteld aan de Commissie voorleggen, ten einde een controle toe te staan betreffende winstoverheveling en voorkeurtarieven.

3. Te zamen met de overlegging van de jaarlijkse financiële verslagen moet Eirpage aan de Commissie een recente lijst toezenden van alle agenten die de diensten van Eirpage aanbieden, met vermelding van de agenten die terzelfder tijd zelfstandig semafoniediensten exploiteren.

4. In januari 1995 zullen partijen aan de Commissie informatie moeten verstrekken op grond waarvan zij i) de ontwikkeling van de markt voor semafoniediensten in Ierland en ii) de ontwikkeling van de verkoop van Motorola semafonieontvangapparatuur in Ierland vergeleken met die van andere merken, opnieuw kan bestuderen.

5. Alle drie partijen zullen de Commissie onverwijld in kennis moeten stellen van alle wijzigingen van of aanvullingen op de joint venture-overeenkomst zelf, de exploitatieovereenkomst, de standaardagentschapsovereenkomst van Eirpage, de standaardabonnementsovereenkomst van Eirpage en insgelijks van alle wijzigingen met betrekking tot de doelstelling, de aard en de omvang van hun samenwerking,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

Overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag wordt het bepaalde in artikel 85, lid 1, van dit Verdrag voor de periode van 26 maart 1990 tot en met 31 juli 2001 buiten toepassing verklaard voor de joint venture-overeenkomst van 23 februari 1988 tussen Bord Telecom Eireann (Telecom) en Motorola Ireland Limited (Motorola) en de daarbij behorende aangemelde overeenkomsten: de exploitatieovereenkomst tussen Telecom en de gezamenlijke dochteronderneming, de standaardagentschapsovereenkomst van Eirpage en de standaardabonnementsovereenkomst van Eirpage.

Artikel 2

Aan de in artikel 1 vervatte ontheffing worden de volgende verplichtingen verbonden:

a) Bord Telecom Eireann stelt de Commissie onverwijld en permanent in kennis van alle verzoeken die worden ingediend met betrekking tot haar verbintenis om faciliteiten voor semafonie aan derden beschikbaar te stellen.

b) Eirpage Limited legt ieder jaar haar financiële verslagen aan de Commissie voor zodra deze zijn opgesteld.

c) Te zamen met de overlegging van de jaarlijkse financiële verslagen verschaft Eirpage Limited de Commissie een lijst van alle Eirpage-agenten, met vermelding van de agenten die terzelfder tijd zelfstandig semafoniediensten exploiteren.

d) In januari 1995 doen de partijen aan de Commissie een rapport toekomen waarin wordt aangegeven i) de ontwikkeling van de markt voor semafoniediensten in Ierland en ii) de ontwikkeling van de verkoop van Motorola-semafonieontvangapparatuur in Ierland vergeleken met die van andere merken.

e) De drie partijen stellen de Commissie onverwijld in kennis van alle wijzigingen van of aanvullingen op de in artikel 1 vermelde overeenkomsten, alsmede van alle wijzigingen met betrekking tot de doelstelling, de aard en de omvang van hun samenwerking.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot de volgende ondernemingen:

1. Bord Telecom Eireann,

Merrion House,

Merrion Road,

Dublin 4,

Ierland;

2. Motorola Ireland Limited,

Unit 12 C,

Santry Industrial Estate,

Dublin 9,

Ierland;

3. Eirpage Limited,

Anglesea House,

Donnybrook,

Dublin 4,

Ierland. Gedaan te Brussel, 18 oktober 1991. Voor de Commissie

Leon BRITTAN

Vice-Voorzitter

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62. (2) PB nr. C 294 van 24. 11. 1990, blz. 3. (3) Per 1 augustus 1991 heeft de onafhankelijke onderneming "Sigma Wireless Communications Ltd", de rol van Motorola Ireland Ltd overgenomen wat betreft de import van Motorolaprodukten in Ierland en als agent voor Eirpage.