Beschikking van de Commissie

van 20 september 2000

in een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag

(Zaak COMP/36.653 - Opel)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 2707)

(Slechts de tekst in de Nederlandse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/146/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999(2), en met name op artikel 3 en artikel 15, lid 2,

Gelet op het besluit van de Commissie van 21 april 1998 tot inleiding van de procedure in deze zaak,

Na de partijen, overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebbenden en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag(3) overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17, in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen te maken over de door de Commissie geuite bezwaren,

Na raadpleging van het Adviescomité inzake mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

HOOFDSTUK 1: DE FEITEN

A. ACHTERGROND

I. De procedure

(1) Blijkens informatie die de Commissie had verkregen, was het de strategie van Opel Nederland BV om de export van nieuwe auto's vanuit Nederland naar andere lidstaten stelselmatig te belemmeren. Overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die gericht zijn op het verhinderen of beperken van de verkopen van nieuwe motorvoertuigen aan eindgebruikers die in een andere lidstaat dan Nederland wonen, en aldus de mededinging beperken, vallen onder artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag. Volgens Verordening (EEG) nr. 123/85 van de Commissie van 12 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen(4) en Verordening (EG) nr. 1475/95 van de Commissie van 28 juni 1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen(5) is het producenten en/of hun importeurs toegestaan de dealers te verbieden nieuwe voertuigen te leveren aan wederverkopers die geen deel uitmaken van het distributienet, doch de verkoop aan eindgebruikers - rechtstreeks of indirect via een daartoe gemachtigd tussenpersoon - en de verkoop aan andere dealers die deel uitmaken van hetzelfde distributienetwerk, mag niet worden beperkt.

(2) Om na te gaan of op grond van deze informatie het bewijs van een dergelijke inbreuk kon worden geleverd, gaf de Commissie op 4 december 1996 een beschikking waarbij verificaties werden gelast overeenkomstig artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17. Deze verificaties vonden op 11 en 12 december 1996 plaats bij de volgende ondernemingen in Nederland: Opel Nederland BV in Sliedrecht, en Van Twist, een Opel-dealer in Dordrecht.

(3) In de mededeling van punten van bezwaar die de Commissie op 21 april 1999 aan Opel Nederland BV en General Motors Nederland BV deed toekomen, bood zij de ondernemingen de mogelijkheid hun opmerkingen te maken. In hun schriftelijk antwoord van 21 juni 1999 op de door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar, hierna: "het antwoord van Opel Nederland BV", alsmede in hun mondelinge en schriftelijke opmerkingen tijdens de hoorzitting van 20 september 1999, hebben Opel Nederland BV en General Motors Nederland BV hun standpunt kenbaar gemaakt ten aanzien van de door de Commissie geuite klachten(6).

II. De ondernemingen

(4) Opel Nederland BV gevestigd te Sliedrecht, werd op 30 december 1994 opgericht als een volle dochteronderneming van General Motors Nederland BV, eveneens gevestigd te Sliedrech; daarbij nam zij van deze laatste alle commerciële activiteiten van General Motors in Nederland over. De activiteiten van General Motors Nederland BV werden daarmee beperkt tot die van holdingmaatschappij met meerderheidsdeelneming, die volledig eigendom is van General Motors Corporation te Detroit, Michigan (Verenigde Staten)(7). Zowel Opel Nederland BV als General Motors Nederland BV - evenals General Motors (Europe) en Adam Opel AG die in de onderhavige beschikking ter sprake komen - maken deel uit van de General Motors-organisatie in Europa. Deze organisatie bestaat uit een groot aantal ondernemingen, die in beginsel volle dochterondernemingen zijn van General Motors Corporation.

(5) Opel Nederland BV is in Nederland de enige "National Sales Company" voor het merk Opel. Zij houdt zich bezig met de invoer, de export en de groothandel in auto's en de daartoe behorende reserveonderdelen en accessoires. Zij houdt zich echter niet bezig met de productie van Opel-voertuigen. Zij heeft een Dealer Verkoop en Service Contract gesloten met zo'n 150 dealers, die zodoende erkende wederverkopers werden binnen het Opel-dealernet in Europa.

(6) De medewerkers van Opel Nederland BV die in de bewijsstukken worden genoemd, hadden op 1 oktober 1996 de volgende functies(8):

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(7) General Motors Corporation is onder meer enig aandeelhouder van de automobielproducent Adam Opel AG in Rüsselsheim (Duitsland), die onder meer over twee productievestigingen in Duitsland beschikt (Opel Automobilwerk Eisenach-PKW GmbH te Eisenach en de Adam Opel-fabriek te Bochum). Opel Nederland BV betrekt de voor distributie in Nederland bestemde voertuigen bij deze of andere fabrieken van de General Motors Group.

(8) De onderhavige beschikking is gericht tot Opel Nederland BV en tot General Motors Nederland BV.

III. De positie van het merk Opel

(9) In de jaren 1996 en 1997 werden in de Europese Unie, hierna: "EU", in totaal 12796000, respectievelijk 13007400 nieuwe personenauto's geregistreerd. Uitgaande van deze registraties behaalde de General Motors Group met de merken Opel (in het Verenigd Koninkrijk en Ierland op de markt gebracht onder de merknaam Vauxhall), Saab en de Amerikaanse GM-merken in de periode 1995-1997 een marktaandeel van 12 tot 13 % en was daarmee - na de Volkswagen-groep (merken: Volkswagen, Audi, Seat en Skoda), die goed was voor ongeveer 17 % van de registraties - de grootste leverancier van personenauto's. Het merk Opel (inclusief Vauxhall) was met in totaal 1532000 (1996) en 1559000 (1997) registraties marktleider in de EU en de Europese Economische Ruimte, vóór het merk Volkswagen, waarvan 1418000 (1996) en 1386000 (1997) nieuwe auto's werden geregistreerd(9).

(10) De markt voor personenauto's kan in een groot aantal segmenten worden onderverdeeld. Deze onderverdeling geschiedt aan de hand van eigenschappen zoals de verkoopprijs of de lengte van de auto. Andere factoren als de grootte en het motorvermogen of de kwaliteit en het prestige spelen een geringere rol bij de indeling van een voertuig in een segment. Gewoonlijk worden de volgende segmenten onderscheiden: A: zeer kleine auto's, B: kleine auto's, C: middenklasseauto's, D: hogere middenklasseauto's, E: hogere klasseauto's, F: luxeklasse, G: polyvalente auto's en sportauto's, waarbij het laatstgenoemde G-segment soms nog verder wordt onderverdeeld.

(11) In het bijgevoegde overzicht (bijlage I), dat integrerend deel uitmaakt van de onderhavige beschikking, zijn de aandelen van de belangrijkste Opel-modellen binnen de segmenten weergegeven. Hierbij dient te worden aangetekend dat dit overzicht is gebaseerd op het aantal verkochte auto's, omdat het in de automobielindustrie gebruikelijk is de aandelen op deze basis en niet op grond van de waarde (omzet) te berekenen. De tweede tabel (zie bijlage II) bevat de modellen van de belangrijkste concurrenten van Opel in de segmenten B tot E. Ook in het G-segment is Opel vertegenwoordigd, met de modellen Tigra, Zafira en Frontera. De totale omzet in dit segment - dat nog verder kan worden opgesplitst in multi purpose voertuigen, terreinwagens, cabriolets en coupés - ligt evenwel veel lager dan die voor de segmenten B tot E.

B. PARALLELHANDEL IN AUTO'S VAN HET MERK OPEL

I. Omvang van de parallelexport

(12) Uit de bij de verificaties aangetroffen bescheiden(10) blijkt dat de wederuitvoer van nieuwe auto's van het merk Opel vanuit diverse lidstaten naar bijvoorbeeld Duitsland gedurende de periode 1992 tot 1996 een aanmerkelijke toename te zien heeft gegeven. De wederuitvoer vanuit Nederland naar Duitsland stijgt sinds 1994 en bereikt in 1996 een aanzienlijk hoger niveau dan in voorgaande jaren.

II. Prijsverschillen

(13) Volgens de regelmatig door de Commissie gepubliceerde verslagen over de autoprijzen in de Europese Unie(14), die gebaseerd zijn op de door de fabrikanten aanbevolen catalogusprijzen vóór belastingen, waren de prijsverschillen tussen Nederland en andere lidstaten in de periode 1995-1997 groot genoeg om een prikkel te vormen voor export vanuit Nederland naar met name Duitsland(15).

(14) In 1996 kon het prijsverschil voor nieuwe auto's van het merk Opel tussen Nederland en andere lidstaten, naargelang het model, oplopen tot 20 % en later tot 24 %. Het prijsvoordeel ten opzichte van Duitsland kon in 1996, naargelang het model, oplopen tot 16 %. In 1997 kon dit prijsvoordeel in Nederland ten opzichte van andere lidstaten - naargelang het model - oplopen tot 25 %, en nadien tot 28 %. Het voordeel ten opzichte van Duitsland beliep tussen 16 en 19 %.

(15) In een ontwerp-brief van 10 september 1996 van Opel Nederland BV aan dealers wordt vastgesteld dat de bestaande prijsverschillen een prikkel voor parallelexport naar met name Duitsland zouden vormen. Voorts wordt opgemerkt dat prijsaanpassingen - bijvoorbeeld prijsverhogingen in Nederland - ten koste zouden gaan van de concurrentiepositie van Opel op de Nederlandse markt:"... De verschillende belastingen op nieuwe auto's en de concurrentieverhoudingen binnen Europa kunnen ertoe leiden dat de prijzen in bepaalde landen gunstiger zijn dan in andere ... Op dit moment zijn de prijzen van Opels in Nederland concurrerend ten opzichte van Volkswagen en Ford, waardoor een onbalans met o.a. Duitse prijzen ontstaat. Wanneer dit echter leidt tot situaties als overmatige export, dan kunt u zich voorstellen dat de Duitse Opel-dealers daarover zullen klagen. Hierna zal de discussie ontstaan over de prijzen en als gevolg daarvan de concurrentiepositie van Opel in Nederland. Daardoor wordt de concurrentiepositie van u en uw collega's minder ten opzichte van andere importeurs op de Nederlandse markt ..."(16).

(16) In een interne memo van Opel Nederland BV van 23 september 1996 wordt deze zienswijze onderstreept: "... In het algemeen zijn de nettocatalogusprijzen voor auto's in Holland lager dan in andere landen zonder specifieke belasting op nieuwe auto's (met name Duitsland). Dit is vooral te wijten aan de prijsstrategie van de auto-importeurs, omdat deze leidt tot een lagere consumentenprijs, hetgeen in het belang van het publiek is ..."(19).

C. VASTGESTELDE OVEREENKOMSTEN EN GEDRAGINGEN

I. Algemene strategie tegenover dealers

(17) Op 26 september 1996 nam het management van Opel Nederland BV een besluit (zie het hierna aangehaalde document), waaruit blijkt dat er een algemene strategie bestond om export vanuit Nederland naar andere lidstaten te verhinderen en/of te beperken. Deze strategie omvatte onder meer maatregelen als een restrictief leveringsbeleid, een restrictief bonusbeleid en instructies aan dealers om af te zien van exportverkopen in het algemeen; deze strategie werd nadien gedurende een bepaalde tijd toegepast, zoals hierna zal worden aangetoond:

"... CONCLUSIES VERGADERING OVER EXPORT

Sliedrecht, 26 september 1996

Aanwezig:

I.M. Aukema

C. Braun

W. de Heer

T.A. de Jong

R.A.H.M. de Leeuw

J.J. Naval

H.H.C. Notenboom

O.M. Wegner

L.W.M. Wennekers

L.O.M. Aelen

Genomen besluiten:

1. Bij alle dealers van wie bekend is dat zij exporteren (20), zal door Opel Nederland BV een audit worden verricht. Prioriteit van boven naar beneden zoals aangegeven op de lijst 'Exporterende dealers', gedateerd 26 september 1996. De heer Naval zal dit regelen.

2. De heer De Heer zal alle dealers antwoorden die de eerste brief over exportactiviteiten die Opel hun heeft toegezonden, hebben beantwoord. Zij zullen op de hoogte worden gebracht van de audits en van het feit dat de productschaarste tot een beperkte allocatie zal leiden.

3. De District Managers Sales zullen binnen de komende twee weken de exportkwestie met de exporterende dealers bespreken. De dealers zullen ervan op de hoogte worden gebracht dat zij wegens de beperkte beschikbaarheid van het product (tot nader order) slechts een aantal eenheden zullen ontvangen dat gelijk is aan hun Sales Evaluation Guide. Hun zal worden gevraagd aan de District Manager op te geven welke eenheden van hun lopende orders zij werkelijk wensen te ontvangen. De dealers zullen eventuele problemen met hun koper zelf moeten oplossen.

4. Aan dealers die de District Manager meedelen dat zij het op grote schaal exporteren van auto's niet willen beëindigen, zal worden gevraagd op 22 oktober 1996 met de heren De Leeuw en De Heer bijeen te komen.

5. De heer Notenboom zal GMAC vragen een audit van de dealersvoorraad te verrichten om het juiste aantal nog aanwezige eenheden vast te stellen. Verwacht wordt dat een belangrijk gedeelte intussen is uitgevoerd.

6. Bij toekomstige verkoopcampagnes zullen buiten Nederland geregistreerde auto's niet meetellen. Concurrenten passen dezelfde condities toe.

7. De heer Aukema zal de namen van de exporterende dealers van de lijsten voor campagnes schrappen. De resultaten van de audit zullen bepalen wie in de toekomst in aanmerking komt.

8. De heer Aelen zal een brief aan de dealers opstellen waarin hun wordt meegedeeld dat Opel Nederland BV met ingang van 1 oktober 1996 150 NLG in rekening zal brengen voor het op verzoek verstrekken van officiële verklaringen van de importeur, zoals het gelijkvormigheidsattest, en het opstellen van douanedocumenten voor bepaalde belastingvrije auto's (bv. diplomaten).

L.O.M. Aelen

26 september 1996.(21)."

(18) Reeds in juli 1996 had Opel Nederland BV overwogen om een aantal van deze maatregelen te nemen teneinde export te verhinderen en/of te beperken. In een e-mail van 15 juli 1996(32) stelde de Sales Manager aan zijn verantwoordelijke managers voor om, gezien de hoge exportverkopen, afzonderlijke gesprekken met dealers te houden, de voorwaarden voor de toekenning van bonussen aan te passen, en audits te laten uitvoeren bij dealers; hij meende immers dat bepaalde dealers auto's hadden verkocht aan niet-erkende wederverkopers in Duitsland. In deze e-mail bevestigde de Director of Sales and Marketing dat er een gesprek met deze dealers moest komen en stelde hij onder meer voor de allocatie te beperken tot het contractgebied. Zoals hierna nader zal worden uiteengezet, gingen aan het besluit van 26 september 1996 ook maatregelen vooraf om de export van afzonderlijke dealers te beperken, hetgeen in zekere mate vooruitliep op dat besluit.

(19) In september 1996 ontwikkelde Opel Nederland BV in interne besprekingen de algemene strategie om exportverkopen te beperken of te verhinderen - een strategie die formeel werd goedgekeurd op 26 september 1996 (zie overweging 17) - met de bedoeling een einde te maken aan alle exportactiviteiten. De geplande maatregelen vallen uit het volgende document af te leiden, waarin de Managing Director op 18 september 1996 aan de Director of Sales and Marketing een aantal maatregelen voorstelde ten aanzien van bepaalde dealers die de aandacht hadden getrokken door hun hoge export:

"De export business zit me erg hoog. Zeker in tijden dat we de registratie forecast niet halen en product te kort komen. Tevens gaan grote bedragen die bedoeld zijn om de verkoop in Nederland te bevorderen zonder enig effect in de zakken van dealers. Ik wil straffe maatregelen tegen dealers die op grote schaal exporteren. Ik heb vandaag alle afdelingen die enigszins met deze business te maken hebben bij elkaar geroepen om verdere actie naar de dealers toe voor te bereiden. Mijn suggesties zijn als volgt:

1. Dealer allocatie op basis van sales guide en performance in eigen gebied, export dealers geen gevraagde auto's meer

2. Audit op alle dealers met substantiële export

3. Bij overtreding van contract alles debiteren

4. Export uitsluiten van campagnes (Excellence club etc.)

5. Brief onder mijn handtekening naar dealers

6. Dealers die met onze voeten spelen uitnodigen voor gesprek met ondergetekende

Maandag a.s. om twee uur meeting in mijn kantoor om definitieve actie te bespreken."

(36).

(20) Verdere voorstellen voor maatregelen zijn te vinden in een interne memo van Opel Nederland BV die kort nadien - op 23 september 1996 - werd opgesteld:

">RUIMTE VOOR DE TABEL>

... Betreft: Op bestemming gebaseerde registratiebonussen ...

De discussie hierover is niet nieuw. Maar zolang er geen duidelijk advies is over wat wel en wat niet is toegestaan, doen zich nog steeds vragen voor. Aangezien onze exportverkoop naar andere landen van de EG dit jaar sterk stijgt, maken wij ons niet alleen zorgen over deze ontwikkeling, maar willen wij er een eind aan maken. De vraag op dit punt is alleen: welk soort acties kunnen wij tegen deze exporterende dealers ondernemen? In de bijgevoegde memo heeft Luc Aelen enkele mogelijkheden geschetst. ... Overigens kennen Ford en VW in Nederland hun dealers alleen bonussen toe voor auto's die in Nederland geregistreerd worden!! Dit is precies wat wij willen! ...

EXPORT VAN NIEUWE AUTO'S

In deze memo worden in het kort enkele alternatieve maatregelen besproken die zouden kunnen worden genomen om de betrekkelijk belangrijke export van nieuwe auto's door Nederlandse dealers die op het ogenblik plaatsvindt, te reguleren.

Mogelijke alternatieven om de export te reguleren:

1. Beperkte aanvaarding van orders van dealers

2. Geen bonus voor geëxporteerde auto's

3. Alleen bonus voor dealers met 100 % registratie in eigen gebied

4. Audits bij dealers betreffende aflevering aan eindgebruiker

5. Contractuele verplichting van dealers om niet actief klanten te werven buiten contractgebied"

(39).

(21) Uit het document van 26 september 1999 blijkt dat bij Opel Nederland BV op het hoogste managementsniveau een besluit was genomen. Het besluit volgde op intern overleg over alle drie de onderdelen van de strategie: het leveringsbeleid, het bonusbeleid, de rechtstreekse beperking van exportverkopen, en een aantal individuele maatregelen (zie de overwegingen 23 tot 30, 47 tot 51 en 59 tot 73).

(22) In de navolgende overwegingen 23 tot en met 99 worden deze maatregelen nader beschreven:

- de levering van auto's aan de dealers door de importeur werd zodanig geregeld dat slechts de voor de afzet aan klanten in het betrokken contractgebied benodigde auto's mochten worden geleverd en dat deze bestellingen bij voorrang moesten worden behandeld;

- het in samenhang met de diverse verkoopcampagnes gevoerde bonusbeleid werd zo gestructureerd dat verkopen aan buitenlandse eindgebruikers van de bonusregeling werden uitgesloten;

- in het kader van de audit van dealers werden hun verkoopactiviteiten in het buitenland gecontroleerd. Ten slotte werden dealers herhaaldelijk en op indringende wijze ertoe gemaand zich van export te onthouden. Een groot aantal dealers heeft daarop uitdrukkelijk aan Opel Nederland BV toegezegd in de toekomst te zullen afzien van dergelijke transacties.

II. De overeenkomsten en gedragingen in detail

1. Restrictief leveringsbeleid

(23) In het kader van haar algemene strategie om de export te beperken en/of te verhinderen besprak Opel Nederland BV in de tweede helft van 1996 de allocatie van auto's voor uitsluitend de Nederlandse markt.

(24) In dit verband had Opel Nederland BV op 15 juli 1996 vastgesteld dat de verkopen aan het buitenland in de eerste helft van 1996 tot in totaal 1121 eenheden waren opgelopen, en daarmee 3 % van de totale afzet in deze periode vertegenwoordigden. Zij wees vijf dealers aan die verantwoordelijk waren voor in totaal 937 voor export verkochte auto's, en stelde voor, de allocatie van auto's aan deze dealers te beperken tot de afzet in het eigen contractgebied, teneinde op deze wijze de speelruimte voor export sterk te reduceren."Dringend met dealer bespreken. Consequenties! Allocatie voor eigen markt. Etc. W. de Heer."(42).

(25) Een beperkte allocatie voor de dealer Van Zijll, een van de vijf dealers van wie sprake was in de e-mail van 15 juli 1996 (zie overweging 24), werd reeds tien dagen voordien - op 5 juli 1996 - besproken (zie ook overweging 61). Soortgelijk overleg over andere dealers vond kort nadien - op 11 juli 1996 - plaats (zie overweging 62). De dealer Van Zijll had in de eerste helft van 1996 514 auto's voor export verkocht. Nadat deze dealer ook in de eerste week van september 1996 ongewoon veel verkochte auto's (272) had gemeld, die mogelijkerwijs met belangrijke export in verband konden worden gebracht, stelde de Director of Sales and Marketing op 8 september 1996 aan de Sales Staff Manager voor om voor deze dealer een allocatiesysteem in te voeren:

"... 'In de circa 1000 retails van de afgelopen week zitten er 272 van Van Zijll Arnhem' ...

Kunnen we met een allocatiesysteem nu niet deze idioot tot stoppen dwingen? Zitten die Duitsers ook in de order intake? ..."

(45).

(26) Met de ontwerp-brief van 10 september 1996 (zie overweging 15) wilde de Director of Sales and Marketing de dealers er, onder verwijzing naar de prijsverschillen met vooral de Duitse markt, aan herinneren dat het in de "verkooprichtlijn" genoemde aantal auto's slechts in Nederland mocht worden verkocht. Terzelfder tijd kondigde hij aan dat in verband met de productschaarste bij de leveringen, voorrang zou worden verleend aan de bestellingen die voor de Nederlandse markt bestemd waren. Bovendien werden de dealers ervan in kennis gesteld dat het hun bij de inwerkingtreding van het nieuwe dealercontract per 1 oktober 1996(49) verboden zou zijn via gepersonaliseerde reclame klanten buiten hun contractgebied te werven. Het desbetreffende gedeelte van deze ontwerp-brief luidt als volgt:

"... Daarnaast is het zo dat het aantal Opels zoals beschreven in uw verkooprichtlijn bedoeld is voor verkoop in Nederland. Gezien in het licht van de regelmatig optredende schaarste van Opel-producten zullen wij voorrang geven aan orders voor de Nederlandse markt.

Overigens is het komende, per 1 oktober geldig wordende contract heel duidelijk over acquisitie van klanten die alleen kan plaatsvinden binnen uw gebied van verkoop- en serviceverantwoordelijkheid ...".

(27) Op 12 september 1996 zond de Sales Staff Manager een e-mail aan het management van Opel Nederland BV betreffende de mogelijkheid om de leveringen aan dealers die voor export verkochten, te beperken. Hij koesterde echter twijfel over de verenigbaarheid van een dergelijke maatregel met de Europese mededingingsregels:

"... De conclusie is duidelijk: geen beperkingen/belemmeringen zijn mogelijk voor auto's die uiteindelijk in een andere EU-lidstaat een eindgebruiker vinden.

Zijn verwijzing naar de lopende Bayer-zaak, waarin Bayer door productallocatie export verhinderde, is interessant maar biedt nog allerminst zekerheid. Bij een (niet erg waarschijnlijke) 'positieve' afloop van deze zaak, zouden wij kunnen proberen op dezelfde wijze bestellingen van Opel-dealers die veel exporteren te beperken door een beperkte allocatie in te voeren. In de praktijk lijkt mij dat echter moeilijk goed te realiseren zonder dat de allocatie al snel wordt uitgelegd als een exportbelemmering. Voor schaarse modellen zouden wij wel kunnen aantonen dat wij dit in alle objectiviteit doen."

(50).

(28) Op meerdere brieven van dealers - die hiermee reageerden op de standaardbrief van Opel Nederland BV van 28 of 29 augustus 1996 (zie overweging 71 en de aldaar in noot 64 vermelde documenten, en overweging 72 en de aldaar in noot 66 vermelde documenten) en waarin dezen verklaarden dat alle gevallen van exportverkopen in overeenstemming waren met hun dealercontract en uitsluitend betrekking hadden op eindgebruikers - zijn handgeschreven opmerkingen van de Director of Sales and Marketing van 16 september 1996 te vinden.

(29) Zo stond op de brief van de dealer Wolves Autoservice BV bijvoorbeeld genoteerd:

"... Guido Pot.

S.v.p. met dealer bespreken dat hij primair is aangesteld voor eigen gebied (hoe loopt dat?) dat door dit soort export onze Nederlandse (scherpe) prijspositie in gevaar komt.

Beschikbaarheid op Nederlandse markt gebaseerd. Prioriteit ligt in Nederland."

(58).

(30) Op vergelijkbare antwoorden van de dealers Hemera, Staals en Nedam stonden de handgeschreven aanwijzingen "allocatie" en "beschikbaarheid" van de Director of Sales and Marketing; deze stelde voor om de dealers Wolves, Hemera en Nedam ertoe aan te manen zich bij voorrang op hun eigen contractgebied te concentreren. Bovendien moest de dealers Wolves, Hemera, Staals en Nedam erop gewezen worden dat de export de prijspositie van Opel op de Nederlandse markt in gevaar zou brengen(59). In de in de overwegingen 19 en 20 genoemde documenten die op, onderscheidenlijk, 18 en 23 september 1996 werden opgesteld, wordt deze maatregel omschreven als een allocatie van leveringen aan exporterende dealers, hetgeen bevestigt dat de maatregel bedoeld was om iedere exportactiviteit te doen stopzetten. Dit wordt ook bevestigd door het document van 18 september 1996 dat vermeld wordt in noot 74 bij overweging 80.

(31) Op 26 september 1996 besloot Opel Nederland BV (zie overweging 17) haar dealers ervan in kennis te stellen dat wegens de "productschaarste" de geleverde hoeveelheden in de toekomst zouden worden beperkt en dat elke dealer slechts de in de "Sales Evaluation Guide", hierna: "SEG", vastgelegde hoeveelheid auto's toegewezen zou krijgen:"... Zij zullen op de hoogte worden gebracht van de audits en van het feit dat de productschaarste tot een beperkte allocatie zal leiden. De dealers zullen ervan op de hoogte worden gebracht dat zij wegens de beperkte beschikbaarheid van het product (tot nader order) slechts een aantal eenheden zullen ontvangen dat gelijk is aan hun Sales Evaluation Guide... Er zal hun worden gevraagd aan de District Manager op te geven welke eenheden van hun lopende orders zij werkelijk wensen te ontvangen. De dealers zullen eventuele problemen met hun koper zelf moeten oplossen ..."(60).

(32) Hierbij dient te worden aangetekend dat in het Opel Nederland Dealer Verkoop en Service Contract uit 1992 (hierna: "DVSC"), dat tot en met 31 december 1996 van kracht was, was bepaald dat Opel Nederland BV en de individuele dealer een SEG zouden afspreken, die bedoeld was als indicatie voor de hoeveelheid nieuwe motorvoertuigen die de dealer, volgens redelijke verwachtingen, in het betrokken jaar aan klanten zou verkopen. Aan de hand van deze SEG - in de vorm van een verkoopdoelstelling van een aantal te verkopen eenheden - werden de verkoopprestaties van een dealer beoordeeld. Deze verkoopprestatie werd bepaald door het totale aantal in een bepaalde periode (doorgaans een kalenderjaar) verkochte motorvoertuigen uit te drukken als percentage van het persoonlijke richtsnoer van de dealer, en dit percentage vervolgens te vergelijken met het desbetreffende percentage dat alle Nederlandse dealers samen behaalden(62).

(33) In de praktijk heeft de verkoopdoelstelling betrekking op het gebied waarvoor de dealer in hoofdzaak verantwoordelijk is(63). In de standaard-DVSC's van 1992 worden de verplichtingen van de dealer vastgelegd voor zijn contractgebied ("speciale invloedssfeer"), op basis waarvan onder meer zijn persoonlijke verkoopdoelstelling wordt bepaald(64).

(34) Het dealercontract van Opel Nederland van 1 januari 1997 bevatte in een bijlage "Beoordelingsrichtlijnen" de volgende bepalingen:

"... Stap 1

Opel stelt jaarlijks een richtlijn op, waarin de hoeveelheid nieuwe motorvoertuigen wordt aangegeven die Opel in het betreffende jaar redelijkerwijze verwacht via alle Opel-dealers te zullen gaan verkopen. Bij het opstellen van deze richtlijn zal Opel onder meer rekening houden met de trends in de landelijke registraties van nieuwe motorvoertuigen en andere nieuwe auto's (daaronder begrepen de ontwikkelingen per segment) ...

Stap 2

Opel zal aan iedere Opel-dealer jaarlijks een aandeel van dat totaal aantal verwachte verkopen toekennen op basis van het percentage van het totaal aantal registraties van nieuwe auto's in de speciale invloedssfeer van de dealer in het lopende en het voorafgaande kalenderjaar ..."

(65).

(35) Bovendien kon volgens dit dealercontract de bevoorrading worden aangepast, wanneer zich in het betrokken contractgebied bijzondere omstandigheden voordoen(66). In STAP 3 van het desbetreffende supplement op het dealercontract is weliswaar bepaald dat bij wijzigingen in de vraag binnen het contractgebied de bevoorrading kan worden aangepast, maar deze mogelijkheid betreft in werkelijkheid slechts de vraag van Nederlandse klanten en niet de exportvraag. Zodoende kwamen de regelingen inzake leveringsrestricties zoals die in het besluit van 26 september 1996 waren vastgelegd, er in de praktijk op neer dat deze dealers ermee rekening dienden te houden dat hun bevoorrading zou worden beperkt tot het aantal voertuigen dat zij naar verwachting aan Nederlandse klanten zouden verkopen, hetgeen hun geen ruimte zou laten voor extra exportverkopen.

(36) Opel Nederland BV betwist niet dat na haar besluit van 26 september 1996 "de betrokken dealers foutieve instructies kregen of bij hen ten onrechte de indruk werd gewekt" (origineel: "the dealers concerned may have been wrongly advised or brought under an erroneous impression") dat Opel Nederland BV voornemens was een restrictief leveringsbeleid toe te passen of van de betrokken dealers verwachtte dat zij hun export zouden inkrimpen of stopzetten, zonder dat een duidelijk onderscheid werd gemaakt tussen de verschillende soorten transacties. Opel Nederland BV erkent dat sommige van haar District Managers bepaalde dealers misschien mondeling had medegedeeld, of bij hen de indruk had gewekt, dat de verkoopdoelstellingen uit de betrokken SEG in de eerste plaats bedoeld waren voor de Nederlandse markt(67).

(37) Hierbij dient te worden aangetekend dat het de taak van de District Managers was direct en persoonlijk contact te leggen tussen de importeur en de dealers, en dat in stand te houden (voorbeelden hiervan zijn te vinden in overweging 31 en noot 25 aldaar, en in de overwegingen 59 en 63 en de noten 51 en 57 aldaar). De District Managers rapporteerden aan de Sales Manager, die zelf aan de Director of Sales and Marketing rapporteerde. Bijgevolg dient geconcludeerd dat het optreden van de District Managers, waarnaar ook Opel Nederland BV verwijst, het rechtstreekse gevolg was van het besluit van 26 september 1996, en dat aldus aan dat besluit ook uitvoering werd gegeven. Een en ander werd ook bevestigd door het feit dat de afzonderlijke audits daadwerkelijk werden uitgevoerd en de District Managers verslag uitbrachten over hun "introductiebezoeken". Daarnaast dient ook te worden aangetekend dat Opel Nederland BV het in oktober en december 1996 nodig vond om corrigerende maatregelen te treffen(68).

(38) Voorts betoogt Opel Nederland BV dat in de SEG's geen aantal te leveren voertuigen werd genoemd, maar enkel het aantal voertuigen dat in het volgende kalenderjaar moest worden verkocht (een verkoopdoelstelling)(69).

(39) Het gaat hierbij echter niet om de verkoopdoelstellingen als zodanig, maar om het feit dat, ingevolge het optreden van Opel Nederland BV, de contractuele levering aan de dealers werd aangepast aan die doelstelling (zie hierna ook de overwegingen omtrent het bestaan van een overeenkomst; zie overweging 111).

(40) Opel Nederland BV voert verder aan dat dit besluit van 26 september 1996 inzake restrictieve allocatie van voertuigen beperkt bleef tot 21 dealers. Volgens de onderneming kan productschaarste worden ingeroepen als een "objectief gerechtvaardigde reden" voor een dergelijke maatregel(70).

(41) De Commissie benadrukt dat tot deze 21 dealers (op een totaal van ongeveer 150 Opel-dealers in Nederland) alle dealers behoorden van wie was gebleken dat zij bij export betrokken waren (zie overweging 17; de dealer Spoormaker werd nadien toegevoegd aan het oorspronkelijke aantal van 20 waarvan sprake was in het besluit(71)). Voorts is de Commissie van oordeel dat een dergelijke toewijzing van leveringsquota's aan dealers niet kan worden gerechtvaardigd door productschaarste, die zich af en toe voordoet - bijvoorbeeld bij de introductie van een nieuw model(72) - omdat deze maatregel in beginsel zonder onderscheid werd toegepast ten aanzien van alle modellen uit het contractprogramma en duidelijk genomen was na de toename van de export. Bovendien heeft Opel Nederland BV geen concrete gegevens verstrekt tot staving van het argument dat er toentertijd daadwerkelijk problemen waren bij de levering.

(42) Bij een grote vraag in verband met export, zoals in het onderhavige geval, vormde het besluit van Opel Nederland BV van 26 september 1996 om de dealers te wijzen op hun persoonlijke SEG, een maatregel gericht op beperking van het aantal motorvoertuigen waarover een dealer voor export kon beschikken. Deze maatregel kwam erop neer dat de verkoopdoelstelling uit de SEG het maximumaantal motorvoertuigen werd dat aan de dealer zou worden geleverd en door hem zou worden verkocht. In een dergelijke situatie zou de dealer iedere speelruimte verliezen om naast zijn lokale verkoop ook aan exportverkoop te doen; anders liep hij immers het risico dat hij de voor zijn contractgebied vastgelegde verkoopdoelstelling - en dus ook zijn verkoopprestaties - niet haalde.

2. Bonusbeleid

(43) Naast de dealermarge zijn bonussen voor dealers de belangrijkste inkomens- en winstbronnen bij de verkoop van auto's. De dealermarge is het verschil tussen de aanbevolen catalogusprijs van een bepaalde auto en de prijs waartegen de dealer deze auto van zijn leverancier koopt. Dankzij dit verschil, dat doorgaans tussen 10 en 20 % ligt, beschikt de dealer over financiële speelruimte om zijn administratieve en financiële kosten te dekken en in voorkomend geval zijn klanten kortingen toe te kennen. In de praktijk gaat deze marge vaak volledig op aan deze kosten en kortingen, zodat de winst van de dealer afkomstig is van bonussen die hij ontvangt, en van andere diensten die worden geleverd in verband met de verkoop van auto's.

(44) Bonussen zijn doorgaans een proportionele of forfaitaire vergoeding die de dealer op gezette tijden voor elk verkocht voertuig van zijn leverancier ontvangt overeenkomstig de desbetreffende voorwaarden. De betaling van bonussen is afhankelijk van het behalen van bepaalde kwalitatieve en kwantitatieve doelstellingen. De meest gangbare kwantitatieve doelstellingen zijn het behalen van een bepaald marktaandeel en het bereiken van de verwachte verkopen van een dealer binnen zijn contractgebied. Kwalitatieve doelstellingen houden gewoonlijk verband met klanten, of met bepaalde normen inzake de verkoopruimten van de dealer.

(45) Tussen augustus 1995 en januari 1998 voerde Opel Nederland BV meerdere verkoopcampagnes, vaak gericht op een bepaald model. Aanvankelijk stond in de deelnemingsvoorwaarden voor deze campagnes dat de betaling van bonussen uitgesloten was bij verkoop aan bepaalde categorieën klanten (andere Opel-dealers, internationale autoverhuurbedrijven en niet-erkende wederverkopers).

(46) Dergelijke voorwaarden golden voor de campagne "STAR WARS Astra Actie"(73), die was opgezet voor de Opel Astra en liep van 16 augustus 1995 tot 31 januari 1996, alsmede voor twee andere campagnes die liepen tussen 1 juni en 30 september 1996: de ene heette "Paradepaarden"(74) en voorzag in de betaling van een bonus voor alle verkopen van de Opel-modellen Omega, Tigra, Cabrio, Calibra, Frontera en Monterey, en de andere heette "Astra Zomer"(75) en was opgezet voor de Opel Astra (met inbegrip van Cabrio en Van).

(47) Vanaf mei 1996 begon Opel Nederland BV na te denken over de mogelijkheid om exportverkopen in het algemeen uit te sluiten van de betaling van bonussen. In dit verband bepaalde Opel Nederland BV op 23 mei 1996 in een interne memo dat de in het kader van de campagnes vastgestelde bonussen niet zouden worden toegekend bij verkoop voor het buitenland, zelfs wanneer de klant eindgebruiker was:

"Betreffende de exportauto's van Smit Zwolle/Nefkens Trading:

... Indien:

1. het wel blijft gaan om levering door Nefkens aan een eindverbruiker

2. in de administratie van de dealer de gehele transactie gevolgd kan worden

...

is er eigenlijk geen probleem. Wel nogmaals bevestigd dat de Dealer hierop geen campagnegeld kan claimen.

Mijn advies is om toekomstige identieke transacties als zodanig goed te keuren ..."

(76).

(48) Op 5 juli 1996 deelde de Marketing Manager aan de Director of Sales and Marketing mee dat de dealer Van Zijll te Arnhem in het kader van de lopende "Paradepaarden"-campagne al 36 auto's had verkocht en daarmee aanspraak kon maken op 35000 NLG aan bonussen. Aangezien er van deze auto's blijkbaar 31 aan buitenlandse klanten waren verkocht, benadrukte hij:

"... Export ligt niet in de geest van deze Nederlandse campaign support. Op zich export OK, maar om daar nou zodanig bonus op uit te keren ...

Is hier op een of andere manier wat aan te doen ???? m.i. voortaan z'n (campagne) Verkooprichtlijn heftig aanpassen."

(79).

(49) Op 23 augustus 1996 werd duidelijk dat Opel Nederland BV haar bonusbeleid beslist wilde aanpassen en in de toekomst de bonussen nog slechts voor de in Nederland geregistreerde auto's wilde betalen:"... Met betrekking tot de lopende periode 1996 en het ingediende RIP-voorstel moet de invoering van een registratie in ons campagnesysteem voor de detailhandel per oktober 1996 besproken worden (zoals Ford, gebaseerd op de officiële RAI-RDC-registraties), zodat tenminste de export uitgesloten zal worden van campagnesteun."(82).

(50) Opel Nederland BV verklaarde op 18 september 1996 dat de zogenoemde "grensoverschrijdende verkoop" principieel onwenselijk was voor zowel de nationale verkoopbedrijven (de NSC in het volgende citaat) als voor General Motors Europe (GME in het citaat). De importeur stelde voor, deze vraag op centraal niveau met General Motors (Europe) te bespreken en bij het opstellen van de regeling zoveel mogelijk te zorgen voor verenigbaarheid met de EG-mededingingsregels:

"... Grensoverschrijdende verkopen zijn veel NSC's en GME als organisatie een doorn in het oog.

Het beperken van de grensoverschrijdende verkopen (export) door een herziening van de campagnesteunstructuren is niet alleen in het belang van NSC's, maar ook van GME. Het kan nuttig zijn GME (deskundigen op het gebied van de EG-voorschriften) te raadplegen om dit zoveel mogelijk 'EG-recht-bestendig' te maken."

(84).

(51) Opel Nederland BV was zich er in elk geval van bewust dat het uitsluiten van uitgevoerde auto's van de bonusregeling neerkwam op een indirecte belemmering van het handelsverkeer tussen lidstaten en derhalve niet verenigbaar was met de Europese mededingingsregels:

"... Conclusie:

Het stellen van de eis van het aanvragen van een Nederlands kenteken voor auto's die zullen worden geëxporteerd teneinde in aanmerking te kunnen komen voor een retailbonus, lijkt een zijdelingse beïnvloeding te zijn van de dealer om niet te exporteren. Op grond van de Europese regelgeving is dit niet toegestaan..."

(89).

(52) Hoewel men zich bewust was van het onrechtmatige karakter van bonusregelingen waarbij de export gediscrimineerd werd, besloot het management van Opel Nederland BV op 26 september 1996 (zie overweging 17) slechts bonussen te betalen voor in Nederland geregistreerde auto's, en aldus voertuigen die aan ingezetenen van andere lidstaten waren verkocht van de betaling van bonussen uit te sluiten:"... 6. Bij toekomstige verkoopcampagnes zullen buiten Nederland geregistreerde auto's niet meetellen. Concurrenten passen dezelfde condities toe.

7. De heer Aukema zal de namen van de exporterende dealers van de lijsten voor campagnes schrappen. De resultaten van de audit zullen bepalen wie in de toekomst in aanmerking komt."

(92).

(53) Ingevolge dit besluit werd voor de twee volgende campagnes een nieuwe bonusregeling ingesteld. Deze verkoopcampagnes, die liepen van 1 oktober 1996 tot 31 januari 1997, hadden betrekking op de Opel Astra ("Astra Bonuscampagne") en Opel Corsa ("Corsa Inruil ander merk campagne"). Volgens de deelnemingsvoorwaarden voor beide acties zouden de bonussen slechts worden toegekend voor verkopen aan binnenlandse eindgebruikers en gekoppeld worden aan de registratie op naam van een koper in Nederland. De bonus bedroeg 600 of 900 NLG voor iedere Opel Astra (en 1100 NLG voor iedere Opel Corsa) die tijdens de betrokken campagnes werd verkocht, waarbij de betaling aan het behalen van bepaalde verkoopdoelstellingen was gekoppeld:

"... De bonus is van toepassing op alle nieuwe Opels Astra, incl. Cabrio en Van, die tijdens de campagneperiode zijn verkocht en afgeleverd aan en geregistreerd op naam van een eindgebruiker in Nederland en waarvan de dealer een volledig ingevuld en ondertekend verkoopcontract en/of een verkoopfactuur kan overleggen. Uitgesloten zijn verkopen aan andere Opel-dealers, auto's die zijn geleverd aan internationale verhuurbedrijven en alle verkopen die niet in overeenstemming zijn met het Dealer Verkoop en Service Contract.

... De bonus wordt uitbetaald op voorwaarde dat registratie van de auto binnen drie weken na de sluitingsdatum van de campagne plaatsvindt (vrijdag 21 februari 1997) ..."

(94).

(54) Met betrekking tot de clausule waarbij de betaling van bonussen werd uitgesloten voor verkopen aan buitenlandse eindgebruikers, gaf Opel Nederland BV toe dat deze clausule ook van toepassing was op alle verkoopcampagnes die liepen in de periode na 31 januari 1997 en tot en met 20 januari 1998 (zie overweging 57)(95).

(55) Een beleid waarbij geen bonussen worden betaald voor verkopen of registraties buiten het contractgebied, gaat ten koste van de inkomsten en de winst die een dealer met deze transacties behaalt. Daardoor wordt de commerciële speelruimte die hij heeft om dergelijke transacties te ondernemen kleiner(96). De weigering bonussen te betalen, of alleen al het dreigement dat bonussen niet betaald zullen worden of ingetrokken zullen worden, vermindert doorgaans de financiële prikkel om aan buitenlandse klanten te verkopen. Het in noot 44 bij overweging 51 genoemde document toont aan dat Opel Nederland BV zich van dit gegeven bewust was. Aangezien de totale winstgevendheid van dealers vaak in belangrijke mate afhangt van bonussen, kan een dergelijke maatregel, of alleen al een dreigement in die zin, de dealer ertoe aanzetten om de door zijn leverancier opgelegde voorwaarden en instructies na te leven.

(56) Uit hoofde van hun contractuele betrekkingen met hun leverancier - Opel Nederland BV - namen de dealers deel aan promotiecampagnes tussen 1 oktober 1996 en 31 januari 1997, alsmede in de periode na 31 januari 1997 tot en met 20 januari 1998 (zie overweging 57). De verkopen tijdens deze campagnes en de bonussen die deze opleverden, zijn in diverse documenten nader beschreven. De voorwaarden, en met name de restrictieve bepalingen inzake toekenning van bonussen, werden derhalve voor de dealers aanvaard.

Antwoord van Opel Nederland BV

(57) Opel Nederland BV is van oordeel dat de bepaling op grond waarvan exportverkopen van de betaling van bonussen werden uitgesloten, gerechtvaardigd kon zijn omdat er in Nederland een speciale motorrijtuigenbelasting bestaat, waaraan iedere in Nederland verblijvende klant onderworpen is. De onderneming erkent dat deze clausule in alle campagnes die liepen van 1 oktober 1996 en tot en met 20 januari 1998 gehandhaafd werd, maar onderstreept dat deze clausule op 20 januari 1998 met terugwerkende kracht werd ingetrokken, door alle dealers schriftelijk daarvan op de hoogte te brengen en hun eventueel de bonussen te geven die hun waren onthouden in de periode waarin deze maatregel van kracht was. Opel Nederland BV onderstreept dat deze maatregel niet algemeen van toepassing was op verkopen aan klanten buiten het contractgebied van een dealer, maar alleen op verkopen aan klanten van buiten Nederland; zij voert aan dat deze maatregel niet verhinderde dat exportverkopen plaatsvonden(97).

Standpunt van de Commissie

(58) Met betrekking tot het uitsluiten van de betaling van bonussen voor verkopen aan eindgebruikers in het buitenland, is de Commissie van oordeel dat de intrekking van dit beleid met terugwerkende kracht - op 20 januari 1998 - niet kan worden beschouwd als een maatregel waarmee het doel of het gevolg van deze maatregel voor de mededinging wordt rechtgezet in de periode waarin deze maatregel van toepassing was. Opel Nederland BV bevestigde zelf dat bonusregelingen doorgaans bedoeld zijn om dealers aan te moedigen te verkopen aan eindgebruikers. Een en ander impliceert ook dat dealers die er de voorkeur aan zouden hebben gegeven om tijdens de twee betrokken campagnes(98) auto's te verkopen aan klanten in het buitenland, ontmoedigd werden dit te doen, omdat zij wisten dat voor dergelijke transacties geen bonussen werden gegeven. Met betrekking tot de stelling van Opel Nederland BV dat het bestaan van een speciale motorrijtuigenbelasting rechtvaardigde dat exportverkopen werden uitgesloten van de betaling van bonussen, zij verwezen naar de overwegingen in overweging 132.

3. Rechtstreeks exportverbod en rechtstreekse beperking van exportverkopen in het algemeen

1. Eerste fase: Interne besprekingen en instructies

(59) Er zijn bewijzen voorhanden dat minstens in één individuele zaak al eind juni 1995 pogingen werden ondernomen om exportactiviteiten in het algemeen te doen stopzetten. Op dat moment had een van de managers van Opel Nederland BV zijn verantwoordelijke medewerkers ervan op de hoogte gebracht dat hij de dealer Lathouwers Den Bosch BV te 's-Hertogenbosch naar aanleiding van een geval van verkoop aan een Belgische Opel-dealer had opgedragen het Tigra-model slechts in zijn contractgebied te verkopen en niet te exporteren:"... Wel heb ik de dealer medegedeeld dat de door ons aan hen toegewezen Tigra's op basis van zijn verkooprichtlijn bedoeld zijn om in zijn eigen invloedssfeer te verkopen. Teneinde te voldoen aan de door ons gestelde registratiedoelstelling en niet bestemd zijn voor export ..."(99).

(60) In de loop van 1996 stelde Opel Nederland BV vast dat de exportverkopen door Nederlandse dealers in het eerste halfjaar aanzienlijk waren toegenomen(106). Tussen januari en juni 1996 hadden de Nederlandse Opel-dealers in totaal 1121 auto's (en daarmee 3 % van afzet in die periode) aan klanten uit andere lidstaten verkocht. Hiervan kwamen er 937 uitsluitend voor rekening van vijf dealers die nabij de Duitse of Belgische grens gevestigd zijn. Deze dealers exporteerden in de betrokken periode tussen 37 en 52 % van hun respectieve verkopen. Deze aantallen werden door de Sales Manager in zijn e-mail aan een aantal verantwoordelijke collega-managers als "shocking" en "sickening" ("schokkend" en "weerzinwekkend") gekenschetst(109).

(61) Gezien de hoge aantallen exportverkopen die de dealer Van Zijll uit Arnhem liet optekenen, besloot de Director of Sales and Marketing deze dealer te gelasten zijn verkopen aan buitenlandse klanten terug te schroeven, en bracht hij andere verantwoordelijke managers van Opel Nederland BV daarvan op de hoogte:

"Hieronder zie je de gevolgen van de heer Kirp's activiteiten.

Ik ben ook van mening dat waar we nu te weinig Opels hebben, we de heer Kirp productallocatie moeten geven, gebaseerd op z'n SEG.

Daarnaast moet er gesproken worden dat we hem aangesteld hebben voor Arnhem en dat hij dus moet zorgen dat er in Arnhem voldoende Opels verkocht worden. Kijk maar eens naar de performance in z'n gebied. Verkopen tegen inkoopprijzen in Duitsland, Wageningen, Veenendaal, Oosterbeek etc. is geen stijl; daar hebben we Kirp niet voor nodig. Asociaal gedrag. Stel je eens voor dat het omgekeerde gebeurde door een Duitse dealer.

Die export en verder gedonder buiten de deur moet stoppen; het werkt verstorend voor de gehele organisatie.

Hoe dan ook wens ik een discussie over en met Kirp om deze handel tot normale proporties terug te brengen."

(118).

(62) Op 15 juli 1996 gaf de Director of Sales and Marketing aan de overige verantwoordelijke managers van Opel Nederland BV het advies om niet alleen de regels voor de toekenning van bonussen bij campagnes te wijzigen, maar ook een extra audit van dealers te laten uitvoeren, omdat er mogelijk auto's aan niet-erkende wederverkopers waren verkocht. In een handgeschreven notitie op deze e-mail gaf de Director of Sales and Marketing aan de Sales Manager opdracht om in dialoog te treden met de dealers in Arnhem (Van Zijll), Brunssum (Welling), Sittard (Göttgens), Echt (Hemera) en Hengelo (Bleeker), van wie gebleken was dat zij een bijzonder groot exportvolume hadden. Terzelfder tijd kondigde hij aan dat de levering aan deze dealers zou worden beperkt(123).

(63) Begin augustus 1996 had Opel Nederland BV een overzicht samengesteld van de aantallen die haar dealers tijdens de "ASTRA Zomer"-campagne van 1 juni tot 30 september 1996 hadden verkocht. Dit overzicht bracht de Director of Sales and Marketing ertoe aan te dringen op een audit van de dealers die hun verkoopdoelstelling ruimschoots overschreden hadden en daarmee aanspraak konden maken op de overeenkomstige bonussen. Dit betekende dat de betrokken dealers meer auto's hadden verkocht dan voorzien was tijdens de besprekingen over verkoopdoelstellingen. De dealer Van Zijll uit Arnhem, die tijdens deze campagne zijn verkoopdoelstelling met 62 % overschreden had, diende als eerste een audit te ondergaan:"... Pas op, de export loopt uit de hand. Illegaal of legaal. Audit is dringend gewenst ..."(135).

"... Omdat het een te grote vorm gaat aannemen is door mij om een audit gevraagd, te beginnen bij Van Zijll in eerste instantie. Met name gaat het om vermoedelijke verkopen via niet-erkende verkopers...

Los van het feit dat het zakelijk onverantwoord is voor Opel Nederland, leidt dit tot zichtbare uitdaging van onze verkoopsystemen. Bij deze nogmaals het verzoek om een audit met de nodige urgentie ...

Ik neem dit bloedserieus omdat het mijn handel ondermijnt. Woensdag 14 augustus zullen Teus de Jong en ik de buitendienst hierover zeer ernstig onderhouden."

(138).

(64) Bij het opstellen van dit overzicht van exportverkopen stelde Opel Nederland BV op 13 augustus 1996 vast dat er in de eerste zeven maanden van dat jaar in totaal 1496 voertuigen waren geëxporteerd. Daarvan waren er 1382 (of 92 %) toe te rekenen aan 15 dealers, die alle in grensgebieden gevestigd zijn(143).

(65) Naar aanleiding van de groeiende export van Opel-voertuigen uit Nederland zond de Sales Manager van Opel Nederland BV op 23 augustus 1996 een faxbericht aan de Sales Operations Manager van de fabriek van Adam Opel AG in Bochum, een van zijn belangrijkste leveranciers in Duitsland. Daarin deelde hij mee dat zijn onderneming de volledige exportsituatie aan het onderzoeken was en besloten had maatregelen te nemen om de gehele export een halt toe te roepen:"... Wij onderzoeken momenteel de gehele exportsituatie. Dealer werd verzocht zaak recht te zetten. Nederlandse Opel-dealers ontvangen voortdurend verzoeken van Duitse handelaren, leasemaatschappijen enz. Er zullen (i.s.m. met de juridische afdeling) maatregelen worden genomen om export volledig te 'stoppen'"(146).

(66) Bovenstaand faxbericht was een antwoord op een eerder faxbericht waarin de Sales Operations Manager van de fabriek in Bochum aan Opel Nederland BV had gevraagd na te gaan welke Nederlandse dealer een voertuig had geleverd dat in Duitsland door een niet-erkende wederverkoper te koop was aangeboden. Hoewel dit verzoek enkel betrekking had op een ongeoorloofde exportverkoop, deelde Opel Nederland BV aan de fabriek in Bochum - in het in overweging 65 genoemde faxbericht van 23 augustus 1996 - haar voornemen mee om alle exportverkopen te doen stopzetten.

(67) Met betrekking tot het argument van Opel Nederland BV(151) dat de audits van dealers alleen bedoeld waren om exportverkopen in strijd met het dealercontract op te sporen - met name verkopen aan niet-erkende wederverkopers - betwist de Commissie de rechten van de importeur op dit gebied niet. De eerste instructies waren echter al aan dealers gegeven vóór het afronden van de audits waaruit had kunnen blijken dat alle exportverkopen in overeenstemming waren met het dealerscontract.

(68) De aangetroffen documenten bevestigen dat er een audit kwam voor alle exporterende dealers, ongeacht het volume van hun exportverkopen(152). Volgens de door Opel Nederland BV verstrekte inlichtingen bedroeg het aandeel van exportverkopen in de totale verkopen van elk van de 21 dealers die werden onderzocht, tussen 58,8 % (Van Zijll) en 1,9 % (Spoormaker). Hadden in de eerste negen maanden van 1996 acht van deze dealers meer dan 20 % van hun totale verkopen geëxporteerd, het aandeel van de export van de overige dealers lag aanzienlijk lager, tussen 0,5 en 10,6 %(153).

(69) Uit de resultaten van de audits van deze dealers bleek dat de meesten onder hen betrokken waren bij geoorloofde en ongeoorloofde exportverkopen. Een aantal documenten tonen aan dat het doel van deze audits veel verder ging dan alleen maar proberen te achterhalen hoeveel ongeoorloofde verkopen hadden plaatsgevonden (zie de overwegingen 63 en 65 en de aldaar in noten 56 en 59 genoemde documenten, en overweging 75 en het aldaar in noot 69 genoemde document).

2. Tweede fase: de "eerste waarschuwingsbrief" en de daaropvolgende gebeurtenissen

(70) Op 27 augustus 1996 stelde de Director of Sales and Marketing de verantwoordelijke medewerkers van Opel Nederland BV ervan in kennis dat de dealers die in de eerste helft van het lopende jaar tien of meer auto's aan het buitenland hadden verkocht, een waarschuwingsbrief zouden ontvangen. In dit verband moest ook naar middelen gezocht worden om dealers de extra kosten in verband met exportverkopen in rekening te brengen:

"We zijn inmiddels binnen de beperkte mogelijkheden bezig om bij te sturen.

De verdachte dealers, die tien of meer Opels in het eerste halfjaar hebben geëxporteerd, gaan een brief krijgen, waarin ze in staat van beschuldiging worden gesteld. We vragen hen schriftelijk of alle verkopen naar het buitenland in volledige overeenstemming zijn met geest en letter van het contract ...

Verder wordt er gekeken naar het doorbelasten van de reële extra kosten die wij voor export moeten maken."

(154).

(71) In deze vertrouwelijke brief, die op 28 of 29 augustus 1996 aan elk van de 18 verdachte dealers werd gezonden (hierna: "de eerste waarschuwingsbrief" aan dealers), verklaarde de importeur te betwijfelen of de exportverkopen van deze dealers in overeenstemming waren met de letter en de geest van het dealercontract en maande hij hen ertoe zich op hun eigen contractgebied te concentreren:

"Het is ons opgevallen dat uw bedrijf gedurende de eerste helft van 1996 een belangrijk aantal Opels in het buitenland heeft verkocht.

De omvang is voor ons dermate groot, dat wij het ernstige vermoeden hebben dat deze verkopen wel eens in strijd zouden kunnen zijn met de letter en geest van het huidige en komende Opel Dealer Verkoop en Service Contract. ...

Wij hebben het voornemen om uw antwoord te toetsen aan de gegevens die in uw boekhouding daarover geregistreerd zijn.

Daarna zullen wij u informeren over de verdere gang van zaken.

Het bovenstaande laat onverlet dat u primair verantwoordelijk bent voor een bevredigende verkoopprestatie in uw speciale invloedssfeer."

(157).

(72) De meeste van deze dealers (15 van de 18)(161) wezen de verdenking van ongeoorloofde exporttransacties onmiddellijk van de hand en beklemtoonden dat hun exportverkopen uitsluitend betrekking hadden op eindgebruikers en in overeenstemming waren met het dealercontract(162). Het antwoord van Automobielbedrijf Göttgens te Sittard, dat in de eerste zeven maanden van 1996 176 auto's aan het buitenland had verkocht, geeft de uitgangspositie van veel van de aangeschreven dealers weer:

"Met belangstelling hebben wij uw schrijven van 28 augustus jl. gelezen. Inderdaad hebben wij een aantal Opels in het buitenland verkocht. Dit aantal is voor de eerste helft van 1996 mede bepaald door het niet nakomen van leveringsafspraken waardoor meer Vectra's zijn geleverd dan de planning was. Uiteraard hebben wij bij onze verkopen de juiste procedure gevolgd, welke sinds 1994 besproken is met de heer G. Bouwens van General Motors.

Daarbij komt dat wij ons in een heel smal stukje Nederland bevinden (zelfs het smalste stuk) met heel veel 'buitenland'. Hierdoor zijn de laatste jaren enorme aantallen auto's naar ons toe ingevoerd wat onze verkoopkansen aanmerkelijk heeft verminderd, vooral op het vlak van gebruikte auto's.

Dit heeft de particulieren hier wakker gemaakt en deze kopers kijken nu echt wel over de grens en dat geldt voor zowel Nederlandse als Duitse kopers. Dit was ook een van de uitgangspunten van een Verenigd Europa.

Ook op aftersales-gebied valt er een toename waar te nemen van buitenlandse klanten.

Hierdoor is onze speciale invloedssfeer niet meer beperkt tot alleen Nederland"

(163).

(73) In de weken nadat deze eerste waarschuwingsbrief verzonden was, werd ten minste een aantal dealers door Opel Nederland BV benaderd en deden deze toezeggingen om hun exportactiviteiten volledig stop te zetten; het betrof hier de dealers Van Zijll (overweging 79), Staals (overweging 82) en Spoormaker (overweging 85)(164). Bovendien zond de Director of Sales and Marketing op 18 september 1996 een e-mail naar de Marketing Services Supervisor, waarin hij duidelijk maakte dat hij voornemens was "de exportactiviteiten de kop in te drukken". Hij deelde mee dat de dealer Van Zijll "ermee ingestemd (had) te stoppen", en voegde daar nog aan toe: "Aan de anderen wordt gewerkt" (origineel: "... trying to kill the export business; Van Zijll ... has agreed to stop. We're working on the others"; zie overweging 80).

3. Derde fase: het besluit van 26 september 1996 en de daaropvolgende gebeurtenissen

(74) Nadat Opel Nederland BV de antwoorden van de dealers op de eerste waarschuwingsbrief had ontvangen, nam zij haar besluit van 26 september 1996 (zie overweging 17 en het aldaar in noot 15 vermelde document). Met name de punten 1 tot 4 van dat besluit zijn van belang (deze luiden - in vertaling):

"1. Bij alle dealers van wie bekend is dat zij exporteren (20), zal door Opel Nederland BV een audit worden verricht.

2. De heer De Heer zal alle dealers antwoorden die de eerste brief over exportactiviteiten die Opel hun heeft toegezonden, hebben beantwoord. Zij zullen op de hoogte worden gebracht van de audits ...

3. De District Managers Sales zullen binnen de komende twee weken de exportkwestie met de exporterende dealers bespreken.

4. Aan dealers die de District Manager meedelen dat zij het op grote schaal exporteren van auto's niet willen beëindigen, zal worden gevraagd op 22 oktober 1996 met de heren De Leeuw en De Heer bijeen te komen.".

(75) Op 27 september 1996 stelde Opel Nederland BV de volgende bijzonderheden in verband met de audits vast:

"... Onderstaand vindt u de opzet van de controle op de verkoop voor export, zoals overeengekomen bij diverse gelegenheden en besprekingen ... Ik hoop dat deze alle relevante aspecten bestrijkt die nodig zijn voor het beginnen van de audit en volledig overeenstemt met ons (Opel Nederland BV = ON) belang.

Voorts heb ik Luc Aelen verzocht ... de wettigheid van de tijdens de laatste bijeenkomst voorgestelde maatregelen te controleren (hoewel wij vastbesloten zijn om zonder meer een eind te maken aan de praktijk, zou ik graag willen dat wij een beheersbaar risico nemen en verrassingen vermijden).

... Opel Nederland BV - Audit exportverkoop

Achtergrond

Het management van Opel Nederland (ON) heeft besloten een intensieve audit ter plaatse bij de dealer te verrichten teneinde na te gaan om hoeveel auto's en welke bedragen het gaat bij de exportactiviteiten van een aantal aangewezen dealers.

Onderkend wordt dat ON bij het opstarten van dergelijke ondersteunende activiteiten het impliciete oogmerk had om de verkoop op de Nederlandse markt te bevorderen (het gebied waar ON zakelijke verantwoordelijkheden en belangen heeft), en dat het de bedoeling is dat de campagne- en verkoopondersteuning die verbonden is met of ontleend wordt aan deze uitgevoerde eenheden, terugkeert bij ON.

Strekking

De audit is een initiatief van ON ... en zal zich toespitsen op de verkopen in 1995 en 1996 (tot augustus) ...

De audit zal betrekking hebben op rechtstreekse verkopen van Opel Nederland BV-dealers aan het buitenland ..."

(165).

(76) Zoals bepaald in punt 2 van het besluit van 26 september 1996, zond Opel Nederland BV de betrokken dealers een tweede vertrouwelijke brief d.d. 30 september 1996, hierna: "de tweede waarschuwingsbrief". Hierin beklemtoonde de importeur dat hij twijfelde aan de juistheid van de gegevens die de dealers in hun antwoord hadden verstrekt. Terzelfder tijd kondigde de importeur verdere maatregelen aan, bijvoorbeeld:

"Naar aanleiding van uw schrijven van 3 september jl., betreffende de verkoop van Opels naar het buitenland, gaarne het volgende.

Uw antwoord was voor ons teleurstellend, omdat daaruit totaal geen begrip sprak voor de gezamenlijke belangen van alle Opel-dealers en Opel Nederland.

Wij zullen onze Audit-afdeling opdracht geven uw verklaringen te onderzoeken. Hangende dit onderzoek, krijgt u geen tussenstanden van de campagnes, omdat wij twijfelen aan de juistheid van de retailcijfers"

(168).

(77) Volgens planning zouden de audits van de in totaal 19 verdachte dealers plaatsvinden tussen 4 oktober en 5 november 1996(170). In feite vonden de audits plaats tussen 19 september (Van Zijll) en 17 november 1996 (Van Twist)(173).

(78) Bovendien blijken de District Managers de zogenoemde "export dealers" te hebben benaderd overeenkomstig de punten 3 en 4 van het besluit van 26 september 1996. Vele dealers zegden inderdaad toe niet langer te exporteren; zie in dit verband vooral de overwegingen 84 en 87.

4. Bewijzen voor de instructies aan individuele dealers en voor het bestaan van door dealers gedane toezeggingen

(79) Uit de hierna aan te halen documenten wordt duidelijk dat de dealers instructies hadden ontvangen om de export stop te zetten of te beperken, en dat dealers zich met het oog daarop jegens de importeur ertoe hadden verbonden geen auto's meer aan het buitenland te verkopen.

Van Zijll

(80) Onmiddellijk nadat hij de eerste waarschuwingsbrief van 29 augustus 1996 had ontvangen, verplichtte de dealer Van Zijll zich er op 31 augustus 1996 schriftelijk jegens Opel Nederland BV toe geen bestellingen voor export meer te zullen aannemen(174). Naar aanleiding van een bijeenkomst met de Director of Sales and Marketing op 17 september 1996 herhaalde deze dealer zijn toezegging geen auto's meer te zullen exporteren."... Binnen onze mogelijkheden proberen wij de exportactiviteiten de kop in te drukken; Van Zijll, de belangrijkste, heeft ermee ingestemd te stoppen. Aan de anderen wordt gewerkt."(175)"... Wij zijn overeengekomen de exportactiviteiten onmiddellijk te staken, omdat deze de activiteiten van Opel Nederland en de dealers en de allocatie van producten ernstig verstoren. Vanwege de productschaarste heeft de dealer prioriteiten vastgesteld, wat betekent dat er geen product beschikbaar is voor export, maar alleen voor zijn eigen activiteiten ..."(178).

(81) Nadat op 19 september 1996 bij deze dealer een eerste audit had plaatsgevonden, werd er begin oktober 1996 een tweede uitgevoerd (zie overweging 76). Een maand later - op 4 november 1996 - liet Van Zijll de importeur per brief weten dat hij, ondanks zijn toezeggingen aan Opel Nederland BV, twee bestellingen van eindgebruikers uit het buitenland had aanvaard, omdat hij van mening was in overeenstemming met het dealercontract en het rondschrijven van 24 oktober 1996 te handelen(181) (de inhoud van dit rondschrijven is weergegeven in bijlage III bij de onderhavige beschikking):

"... Op 31 augustus jl. hebben wij u schriftelijk toegezegd geen exportorders meer te accepteren ...

In afwijking hiervan, maar conform uw brief van 24 oktober 1996, betreffende verkopen aan eindverbruikers in het buitenland, hebben we zeer recent twee orders genoteerd.

Daar wij van meet af aan met 'open kaarten gespeeld' hebben, ook inzake export, en wij ook voornemens zijn dat te blijven doen, sturen wij u bijgaand een kopie van voornoemde orders."

(182).

Wolves Autoservice

(82) Op 2 september 1996 antwoordde de dealer Wolvers Autoservice te Rijssen op de eerste waarschuwingsbrief van Opel Nederland BV d.d. 29 augustus 1996 (zie overweging 71), dat het bij de betrokken exportverkoop ging om verkoop aan Duitse eindgebruikers in overeenstemming met het dealercontract. In een handgeschreven notitie op deze brief gaf de Director of Sales and Marketing de verantwoordelijke District Manager opdracht de dealer te instrueren zich op zijn eigen contractgebied te concentreren, omdat deze vorm van export de prijspositie van Opel op de Nederlandse markt in gevaar zou brengen(183):

"Guido Pot

S.v.p. met dealer bespreken dat hij primair is aangesteld voor eigen gebied (hoe loopt dat?) dat door dit soort export onze Nederlandse (scherpe) prijspositie in gevaar komt.

Beschikbaarheid op Nederlandse markt gebaseerd. Prioriteit ligt in Nederland.".

Dit verzoek werd de District Manager meegedeeld vóór de audit van deze dealer had plaatsgevonden (12 november 1996). Uit de resultaten van deze audit bleek dat alle exportverkopen (in totaal tien) in overeenstemming waren met diens dealercontract(184). Opel Nederland BV betwist niet dat de District Managers de dealers daadwerkelijk benaderden, zoals door de Director of Sales and Marketing was gevraagd.

Staals

(83) De dealer Staals te Eindhoven gaf de importeur in een antwoordbrief van 2 september 1996 de verzekering dat al zijn exportverkopen betrekking hadden op eindgebruikers. Desondanks verbond hij zich er op 20 september 1996 jegens Opel Nederland BV toe in de toekomst geen auto's aan het buitenland te zullen verkopen:"Na intern overleg hebben wij besloten dat autobedrijf Staals geen nieuwe auto's meer zal exporteren. Dit in het licht van de ergernis die hieruit voor ons beiden kan volgen ..."(185).

Ondanks deze toezegging ontving ook deze dealer van Opel Nederland BV de tweede waarschuwingsbrief d.d. 30 september 1996. De dealer deed zijn toezeggingen vóór bij hem op 1 november 1996 een audit plaatsvond(186).

Hemera, Göttgens-Beek, Loven, Canton-Reiss, Welling, Nedam

(84) De dealers Hemera, Göttgens-Beek, Göttgens-Sittard, Loven, Canton-Reiss en Welling hadden de importeur naar aanleiding van diens waarschuwingsbrief van 28 of 29 augustus 1996 de verzekering gegeven geen ongeoorloofde exporttransacties te hebben ondernomen, maar ontvingen desondanks de tweede waarschuwingsbrief van 30 september 1996. Naar aanleiding van zogenoemde "introductiebezoeken", die de verantwoordelijke District Managers van Opel Nederland BV begin oktober 1996 bij een aantal dealers in "district 5" aflegden, merkte de importeur op 5 oktober 1996 op dat zes dealers (Hemera, Göttgens-Beek, Loven, Canton-Reiss, Welling en Nedam) zich ertoe verbonden hadden onmiddellijk een einde te maken aan de verkoop aan het buitenland. Deze toezeggingen werden gedaan alvorens bij een van deze dealers een audit plaatsvond (zie overweging 77). Al deze dealers zijn gevestigd in het zuiden van Nederland, waar - volgens Opel Nederland BV - voornamelijk zaken met eindgebruikers wordt gedaan(187):

"Bij elk introductiebezoek deze week aan de dealers van district 5 hebben we het exportverhaal uitgebreid aan de orde gebracht ... Onderstaande dealers hebben aan ons een commitment afgegeven om naar aanleiding van ons bezoek direct te stoppen met export ..."(190).

(85) In zijn antwoord van 29 augustus 1996 aan Opel Nederland BV bevestigde de Opel-dealer Canton-Reiss te Heerlen dat hij in de periode van 1 september 1993 tot 1 januari 1996 - in tegenstelling tot andere dealers in de omgeving - vrijwel geen auto's aan het buitenland had verkocht. In dit verband wees de dealer de importeur herhaaldelijk op de marktsituatie die aanleiding gaf tot exportverkopen. Ten slotte deelde hij Opel Nederland BV mee dat hij sinds 1 januari 1996 zijn verkoopmedewerkers toestemming had gegeven om op bescheiden schaal auto's aan eindgebruikers in het buitenland te verkopen:

"... Tijdens uw bezoek aan ons bedrijf d.d. 29 mei 1996 is deze aangelegenheid [verkoop van Opel-personenauto's aan het buitenland door Automobielbedrijf Canton-Reiss BV - noot van de Commissie] door mij aan de orde gesteld. Er zijn sinds mijn aanstelling bij Automobielbedrijf Canton-Reiss BV - per 1 september 1993 - tot 1 januari 1996 nagenoeg geen Opel-personenauto's verkocht naar het buitenland terwijl door ons omringende collega-dealerbedrijven wel werd geëxporteerd.

In uw reactie op bovenvermelde heeft u uiteengezet dat met de van toepassing zijnde regels binnen de Europese Gemeenschap verkoopcampagnes van Opel Nederland BV eveneens aan strengere regels gebonden zijn en de verkopen door Opel-dealers - welke volgens de toegestane richtlijnen geschieden - aan ingezetenen van de EG niet van deze campagnes uit te sluiten zijn. De vigerende retailbonussen ondersteunen dus ook de exporttransacties.

Tijdens mijn gesprekken terzake van deze aangelegenheid met uw District Manager Sales, de heer R. Liefhebber en het gesprek van 29 mei 1996 met u, heb ik herhaaldelijk mijn ongenoegen kenbaar gemaakt over de marktverstorende werking die de te behalen retailbonussen op exportauto's veroorzaken in onze invloedssfeer.

Per 1 januari 1996 heb ik de Sales Manager toestemming gegeven om geheel volgens de voorwaarden van het Dealer Verkoop en Service Contract op bescheiden schaal Opel-personenauto's naar het buitenland aan eindverbruikers te verkopen. Tevens heb ik destijds persoonlijk uw District Manager Sales op de hoogte gebracht van mijn handelswijze ..."

(193).

Na het "introductiebezoek" van de importeur in de eerste week van oktober 1996 verbond echter ook deze dealer zich ertoe voortaan geen auto's meer aan het buitenland te verkopen(194).

Spoormaker

(86) Het was Opel Nederland BV bekend dat de dealer Spoormaker in Rotterdam, evenals vele andere Nederlandse Opel-dealers, regelmatig verzoeken om leveringen ontving van Opel-dealers uit andere lidstaten. De dealer werd in eerste instantie niet gerekend tot de 20 dealers die nabij de grens met Duitsland en België waren gevestigd en veel auto's aan het buitenland verkochten, omdat hij blijkbaar alleen in de eerste heft van 1996 aan het buitenland had verkocht. In juli 1996 ontving hij echter een verzoek van een Oostenrijkse Opel-dealer om een grote levering. Hierop verbood de importeur de dealer Spoormaker te Rotterdam op dit verzoek in te gaan:

"Jan Spoormaker wordt (zoals vele dealers) regelmatig benaderd door o.a. collega-dealers uit het buitenland voor het leveren van nieuwe Opels. (Zie ook weekrapport van 18 augustus 1996) ... Ondanks, dat het hier leveringen betrof aan een erkende wederverkoper, heb ik eind juli, begin augustus Jan Spoormaker verboden hierop in te gaan ...

Ondanks het feit, dat hij aan een collega-dealer heeft geleverd en hij beloofd heeft het niet meer te zullen doen, zou ik toch willen voorstellen hem een soort gelijke brief te sturen, zoals ook de andere exporterende dealers hebben gekregen ..."

(197).

(87) In dit bericht stond verder dat ook deze dealer de tweede waarschuwingsbrief d.d. 30 september 1996 zou krijgen. Daarop verbond de dealer zich er op 1 oktober 1996 - vóór zijn audit op 15 november 1996(202) - jegens de importeur toe in de toekomst volledig van export te zullen afzien:

"Op 1 oktober heb ik nogmaals uitvoerig bovengenoemd onderwerp met Jan Spoormaker besproken. Zoals vermeld in mijn lotus notes van 22 september jl. was het een éénmalige levering van 14 Astra's en heeft hij nogmaals met zijn hand op zijn hart beloofd geen auto's meer te zullen exporteren. Hij heeft dus ook geen auto's in bestelling staan voor export.

Gezien het feit, dat hij de auto's aan een collega-dealer heeft geleverd, was hij van mening niet in strijd te zijn t.a.v. het Opel Dealer Verkoop en Service Contract ..."

(203).

Antwoord van Opel Nederland BV

(88) In haar antwoord verwerpt Opel Nederland BV de stelling van de Commissie als zou de onderneming een beleid zijn gaan voeren waarbij de export rechtstreeks werd verhinderd of beperkt(206). De onderneming voert meer bepaald aan dat het initiatief om een standaardbrief te zenden (zie overweging 71) naar een beperkt aantal dealers - om na te gaan of hun exportverkoop in overeenstemming was met hun dealercontract - en vervolgens audits te laten uitvoeren bij dealers (zie overweging 77) niet kan worden beschouwd als een onderdeel van een dergelijk beleid.

(89) De toezeggingen die een aantal dealers (zie de overwegingen 80 tot 87) aan Opel Nederland BV deed om iedere vorm van exportverkoop stop te zetten, dienden te worden beschouwd als ofwel eenzijdige initiatieven, die te verklaren vallen doordat de betrokken dealers voordien inbreuk op hun dealercontracten hadden gemaakt door aan niet-erkende wederverkopers te verkopen, dan wel als het resultaat van foutieve instructies die bepaalde District Managers aan deze dealers hadden gegeven. Opel Nederland BV beklemtoont dat dergelijke acties in ieder geval ongedaan gemaakt werden door diverse "corrigerende" maatregelen, te beginnen met het rondschrijven dat op 24 oktober 1996 aan al haar dealers was gezonden(207).

(90) Wat de tweede en de derde fase(208) betreft, waarin volgens de Commissie aan dealers waarschuwingen en rechtstreekse instructies werden gegeven - met als gevolg dat bepaalde dealers toezegden niet meer te exporteren - is Opel Nederland BV van oordeel dat zij geen beleid heeft ontwikkeld om de export rechtstreeks te verhinderen of te beperken(209). Integendeel, de onderneming onderstreept dat zij alleen 18 van haar dealers om informatie had gevraagd over de aard van hun exportverkopen. Aangezien hun antwoorden voor Opel Nederland BV volstrekt ontoereikend waren, besloot de onderneming nadien de verkoopgegevens van de dealers te controleren. Uit deze audits bleek dat een grote meerderheid van de dealers in strijd met hun dealercontracten had gehandeld. De bewering van de Commissie in haar mededeling van punten van bezwaar als zou Opel Nederland BV dealers geïnstrueerd hebben om de export in het algemeen stop te zetten of te beperken, wordt daarom door Opel Nederland BV verworpen; een dergelijke maatregel valt immers met geen van de aangehaalde documenten te bewijzen.

(91) Opel Nederland BV maakt meer bepaald de volgende opmerkingen ten aanzien van de tien dealers wier situatie in de overwegingen 80 tot 87 nader wordt uiteengezet en die van hun District Managers opdracht kregen en/of toezeggingen deden om in de toekomst van iedere vorm van export af te zien(210):

- Van Zijll deed deze toezeggingen op 31 augustus 1996 omdat de onderneming wist dat de meeste van haar exportverkopen hadden plaatsgevonden in strijd met hun dealercontract;

- Wolves Autoservice deed helemaal geen toezeggingen in die zin;

- Staals besloot op eigen initiatief de export stop te zetten, omdat de onderneming wist dat al haar exportverkopen hadden plaatsgevonden in strijd met hun dealercontract;

- Hemera, Göttgens-Beek, Loven, Canton-Reiss, Welling en Nedam hadden inderdaad in de eerste week van oktober 1996 een dergelijke toezegging gedaan. Deze toezegging was echter niet langer geldig op 6 november 1996 of nadien;

- Spoormaker deed een toezegging, ook al waren al zijn exportverkopen in overeenstemming met zijn dealercontract. Opel Nederland BV betwist niet dat deze dealer foutieve instructies kreeg van een van haar managers om exportverkopen aan andere Opel-dealers stop te zetten, hoewel het transacties betrof die volgens Verordening (EG) nr. 1475/95 moeten worden toegestaan.

(92) Concluderend stelt Opel Nederland BV zich op het standpunt dat, op enkele uitzonderingen na, de dealers geen instructies hadden gekregen, noch als gevolg van deze instructies toezeggingen hadden gedaan, om alle exportverkoop zonder onderscheid stop te zetten.

(93) Voorts verwijst Opel Nederland BV naar een aantal maatregelen die zij op 24 oktober 1996 en ook nadien heeft genomen om de dealers duidelijkheid te verschaffen over het onderscheid tussen export die volgens hun dealercontract was toegestaan, en ongeoorloofde export. Deze maatregelen omvatten meer bepaald:

- een rondschrijven d.d. 24 oktober 1996;

- een besluit van 23 december 1996 om geen maatregelen te treffen tegen dealers die in strijd met hun dealerovereenkomst hadden gehandeld;

- regionale dealerbijeenkomsten in november en december 1996;

- verduidelijkingen die kandidaat-tussenpersonen in november en december 1996 ontvingen;

- richtlijnen voor dealers d.d. 12 december 1996;

- de bepalingen van het Opel Nederland Dealer Verkoop en Service Contract van 1997;

- de intrekking van de beperkingen inzake retailbonussen voor retailverkoop aan eindgebruikers buiten Nederland;

- rechtzetting van foutieve berichten in de pers in maart 1998;

- rondschrijven aan dealers d.d. 29 juli 1998;

- de jaarlijkse dealerbijeenkomst van 8 oktober 1998;

- verduidelijkingen op de vergadering van de Franchise Board d.d. 4 maart 1999;

- dealerbijeenkomsten "Zaken doen in Euroland" op 7 en 9 april 1999(211).

Standpunt van de Commissie

(94) Met betrekking tot de opmerkingen van Opel Nederland BV over de gedragingen tijdens de tweede en derde fase, trof de Commissie een groot aantal documenten aan dat haar standpunt staaft(212). In deze documenten is sprake van in totaal tien dealers - op een totaal van 21 dealers van wie gebleken was dat zij bij exportverkopen betrokken waren. Op de opmerkingen van Opel Nederland BV antwoordt de Commissie het volgende:

- de schriftelijke toezegging die Van Zijll op 31 augustus 1996 deed in zijn antwoord op de standaardbrief van Opel Nederland BV d.d. 29 augustus 1996, betrof alle vormen van exportverkoop. De dealer bevestigde dit indirect in zijn brief van 4 november 1996 aan Opel Nederland BV,(213) waarin hij zijn leverancier meedeelde dat hij kort voordien twee exportorders had aanvaard die in overeenstemming waren met het rondschrijven van 24 oktober 1996(214).

Het feit dat de dealer misschien wist dat het grootste deel van zijn exportverkopen in strijd was met zijn dealercontract, kan evenwel niet de reactie van die dealer verklaren - een toezegging met betrekking tot iedere vorm van exportverkoop. Hierbij dient te worden aangetekend dat volgens de door Opel Nederland BV verstrekte inlichtingen een aanzienlijk deel van de exportverkopen van Van Zijll in overeenstemming waren met diens dealercontract (zie ook overweging 81);

- Wolves Autoservice had op de standaardbrief van Opel Nederland BV d.d. 29 augustus 1996 geantwoord dat al zijn exporttransacties in overeenstemming waren met zijn dealercontract. Ondanks deze verklaring en zonder dat de verklaring van de dealer werd onderzocht - bij deze dealer vond de audit pas op 12 november 1996 plaats - kreeg de dealer opdracht zich op zijn contractgebied te concentreren(215). Met de door Opel Nederland BV verstrekte informatie wordt bevestigd dat de exportverkopen van deze dealer in overeenstemming waren met diens dealercontract(216);

- Staals had Opel Nederland BV bevestigd dat hij geen nieuwe auto's meer zou exporteren, gelet op de moeilijkheden die dit soort activiteiten voor beide partijen opleverde. In dit verband deelde de dealer aan de importeur mee dat ervoor gezorgd zou worden dat alle in zijn brief van 2 september 1996 vermelde documenten die moesten staven dat al zijn verkopen voor eindgebruikers waren bestemd, beschikbaar zouden zijn. Volgens de Commissie blijkt uit de verklaring van de dealer dat deze voornemens was verdergaande beloften te doen dan het niet schenden van zijn dealercontract, namelijk stopzetting van alle export;

- na de bezoeken van de verantwoordelijke District Manager van Opel Nederland BV in de eerste week van oktober 1996 (zie overweging 84) hadden de dealers Hemera, Göttgens-Beek, Loven, Canton-Reiss, Welling en Nedam toegezegd alle exportactiviteiten te staken. Op 6 november 1996 waren de audits van al deze dealers afgerond. Deze toezeggingen werden dus gedaan alvorens bij een van deze dealers een audit plaatsvond;

- de opmerking van Opel Nederland BV betreffende Spoormaker bevestigt de stelling van de Commissie dat de dealer had toegezegd niet meer te zullen exporteren.

(95) Zelfs uit de door Opel Nederland BV verstrekte informatie blijkt dat bij een aanzienlijk deel van de export van deze dealers sprake was van geoorloofde verkopen(217). In dit verband dient erop gewezen te worden dat Opel Nederland BV op de hierboven beschreven wijze optrad zonder de precieze cijfers te kennen van de geoorloofde en ongeoorloofde verkopen.

(96) Concluderend kwam de Commissie tot de bevinding dat Opel Nederland BV had ontdekt dat de exportverkopen vanuit Nederland in de loop van 1996 aanzienlijk waren toegenomen. De importeur kon de dealers aanwijzen die verantwoordelijk waren voor deze exportverkopen, en liet bij hen een audit uitvoeren om de aard van deze exportverkopen na te gaan.

(97) De export van Opel-voertuigen kwam in 1996 voornamelijk voor rekening van in totaal 20 dealers, die vrijwel alle gevestigd zijn in grensstreken (waar gewoonlijk de meeste exporttransacties plaatsvinden)(218). Deze dealers werden er, al naargelang, herhaaldelijk en/of schriftelijk en/of in directe gesprekken toe gemaand, in de toekomst van dergelijke transacties af te zien.

(98) Het argument van Opel Nederland BV dat geen algemene instructies gegeven zouden zijn aan exporterende dealers, maar dat sommige District Managers na het besluit van 26 september 1996 "misschien verkeerde informatie aan hun dealers hebben verstrekt"(222), houdt geen steek. Er is afdoende bewijsmateriaal dat bevestigt dat vóór die datum de verantwoordelijke managers van Opel Nederland BV dealers instrueerden af te zien van exportverkopen (zie de overwegingen 80, 81, 83 en 86), en dat de na het besluit van 26 september 1996 getroffen maatregelen - met name de "introductiebezoeken" - moeten worden beschouwd als de tenuitvoerlegging van dit besluit (zie overweging 37).

(99) Naar aanleiding van deze maatregelen hebben negen van deze dealers, onder wie de belangrijkste dealer wat export betreft - Van Zijll - zich er uitdrukkelijk jegens de importeur toe verbonden hun export voortaan volledig stop te zetten. Deze dealers waren bijvoorbeeld op 26 september 1996 goed voor ongeveer 65 % van deze export(223). Alleen op grond van deze toezeggingen kon Opel Nederland BV er derhalve zeker van zijn dat er een aanzienlijke vermindering van het exportvolume zou worden bereikt.

De argumenten betreffende de maatregelen die vanaf oktober 1996 werden genomen om de situatie te verduidelijken, worden in aanmerking genomen bij het vaststellen van de duur van de inbreuk (zie hoofdstuk 2, onder C).

HOOFDSTUK 2: JURIDISCHE BEOORDELING

A. ARTIKEL 81, LID 1

(100) De onderneming General Motors Corporation verkoopt haar auto's van het merk Opel in Nederland via haar importeur, Opel Nederland BV in het kader van een exclusief, selectief distributiesysteem. Opel Nederland BV sluit individuele distributiecontracten met in Nederland gevestigde dealers op basis van een standaarddealercontract, dat de verloop betreft van motorvoertuigen van het merk Opel en andere contractgoederen (met name reserveonderdelen).

(101) Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen(224) kunnen overeenkomsten tussen marktdeelnemers die in verschillende stadia van het economische proces werkzaam zijn - zogenoemde verticale overeenkomsten, zoals selectieve, exclusieve-distributieovereenkomsten voor bijvoorbeeld de motorvoertuigendistributie - overeenkomsten zijn waarop het verbod uit artikel 81, lid 1, van toepassing is.

I. De ondernemingen

(102) Opel (Opel Nederland BV en General Motors Nederland BV) en de Opel-dealers zijn ondernemingen in de zin van artikel 85, lid 1.

II. De overeenkomsten

1. Algemene strategie

(103) De door Opel Nederland BV gevoerde algemene strategie (zie de overwegingen 17, 19 en 20) werd weliswaar niet tussen de importeur en de dealers overeengekomen, maar alle onderdelen van die algemene strategie vormden een bestanddeel van de distributieovereenkomsten tussen deze ondernemingen, zoals blijkt uit de afzonderlijke maatregelen van Opel Nederland BV. Deze maatregelen omvatten regelingen inzake restricties voor leveringen aan dealers, het restrictieve bonusbeleid - dat werd toegepast via diverse verkoopcampagnes die integrerend deel gingen uitmaken van het dealercontract - en de aan een aantal dealers gerichte directe waarschuwingen en instructies ter uitvoering van het exportverbod. Met deze maatregelen werd eenzelfde doel nagestreefd - beperken en/of verhinderen van export - en zij gingen volledig deel uitmaken van de distributieovereenkomsten van Opel Nederland BV met haar dealers.

2. Afzonderlijke maatregelen

(104) De in de overwegingen 17 tot 87 genoemde elementen bewijzen dat de onderneming met haar dealers in het kader van hun gezamenlijke exclusieve, selectieve distributiesysteem een beleid van marktafscherming is overeengekomen.

(105) Dit beleid werd vertaald in een exportverbod en bepaalde beperkingen die de dealers werden opgelegd. Deze zijn vervat in een pakket preventieve en controlemaatregelen. De hierboven genoemde documenten zijn daarvan het bewijs. Deze maatregelen omvatten in het bijzonder het in de overwegingen 23 tot 42 beschreven restrictieve leveringsbeleid, het in de overwegingen 43 tot 58 beschreven bonusbeleid en de in de overwegingen 59 tot 99 beschreven maatregelen betreffende een rechtstreeks exportverbod en/of een rechtstreekse exportbeperking. Het succes van deze maatregelen valt met name duidelijk af te leiden uit de reacties van de dealers die voertuigen hadden verkocht aan buitenlandse gebruikers, en toezegden af te zien van export in het algemeen.

(106) Voornoemde maatregelen werden getroffen om de export van voertuigen te beperken en/of te verhinderen, toen gebleken was dat de exportverkopen in 1996 waren toegenomen.

(107) De documenten die de Commissie bij de verificaties aantrof, waarnaar verwezen wordt in de overwegingen 23 tot 42, tonen aan dat Opel Nederland BV in september 1996 had besloten een restrictief leveringsbeleid te gaan voeren teneinde exportverkopen te beperken of te verhinderen, en dat zij dit beleid aan de betrokken dealers had meegedeeld.

(108) De maatregelen die Opel Nederland BV toepaste sinds 1 oktober 1996 - toen zij weigerde bonussen te betalen voor verkopen aan klanten uit andere lidstaten - worden beschreven in de overwegingen 43 tot 58. Het besluit dat Opel Nederland BV op 26 september 1996 nam om deze maatregel in te voeren ten aanzien van niet in Nederland wonende eindgebruikers en de betaling van een bonus te koppelen aan registratie in Nederland, alsmede de gevolgen daarvan voor exportverkopen, worden beschreven in de overwegingen 51 tot 56. Deze maatregel vormt een belemmering voor exportverkopen.

(109) Voornoemd bonusbeleid werd geïntegreerd in diverse verkoopcampagnes die Opel Nederland BV tussen 1996 en 1998 voerde. Door deze campagnes, die telkens over een redelijk lange periode liepen, ontnam de importeur zijn dealers een wezenlijk deel van hun inkomsten uit de verkoop van voertuigen aan buitenlandse klanten.

(110) Ten slotte bestond de derde maatregel uit een rechtstreeks exportverbod en/of een rechtstreekse exportbeperking. Nederlandse Opel-dealers werd nadrukkelijk gemaand geen auto's te leveren aan andere Opel-dealers en aan eindgebruikers uit andere lidstaten, en/of zij kregen een uitdrukkelijk verbod in deze zin. Vele dealers hebben zich daarop jegens de importeur ertoe verbonden in de toekomst van dergelijke exportverkopen af te zien. Het bewijsmateriaal voor deze gedraging wordt beschreven in de overwegingen 59 tot 99, met name waar de derde en volgende fase wordt behandeld. Na dit besluit van Opel Nederland BV zegden vele dealers die bij deze exportactiviteiten waren betrokken, toe om iedere vorm van exportverkoop te staken.

3. De overeenkomst

(111) De door Opel Nederland BV genomen maatregelen ter verhindering en/of beperking van exportverkopen zijn geen eenzijdige handelingen die als zondanig niet onder het verbod van artikel 81, lid 1, vallen. Zij maken deel uit van de contractuele beperkingen die Opel Nederland BV voor de verkoop van Opel-modellen en andere contractgoederen onderhoudt met haar dealers van het selectieve, exclusieve distributienet in Nederland. Tot de maatregelen werd in onderlinge overeenstemming overgegaan in de concrete uitvoering van het dealercontract. Het Hof van Justitie heeft reeds verklaard(225) dat de toelating van een handelaar tot een dealernet impliceert dat de dealer uitdrukkelijk of stilzwijgend het door de producent en zijn leverancier gevoerde beleid aanvaardt. De genomen maatregelen werden deels schriftelijk, deels mondeling met de dealers afgesproken.

(112) Op het punt van het restrictieve leveringsbeleid wees Opel Nederland BV de dealers op hun SEG, die integrerend deel uitmaakt van elk dealercontract en waarin het aantal voertuigen is vermeld dat de dealer per jaar moet verkopen(226). Opel-dealers werd gezegd dat prioriteit moest worden gegeven aan de bestellingen die bestemd waren voor de Nederlandse markt en dat de leveringen dus beperkt zouden worden tot het aantal voertuigen uit de SEG (zie de overwegingen 31 tot 42). Deze maatregel ging dus deel uitmaken van de contractuele betrekkingen tussen Opel Nederland BV en haar dealers. Volgens vaste rechtspraak zijn dergelijke tot dealers gerichte uitnodigingen geen eenzijdige handeling die buiten het toepassingsgebied van artikel 81 zou vallen, doch wel een overeenkomst in de zin van deze bepaling, wanneer zij binnen de sfeer valt van handelsbetrekkingen van langere duur, die in een tevoren gesloten algemene overeenkomst zijn geregeld(227).

(113) Op het punt van de tweede maatregel paste Opel Nederland BV het systeem voor de toekenning van bonussen toe, door specifieke bepalingen op te nemen in de deelnemingsvoorwaarden van een aantal verkoopcampagnes.

(114) In twee campagnes - de "Astra Bonuscampagne" en de "Corsa Inruil ander merk campagne", die beide liepen van 1 oktober 1996 tot en met 31 januari 1997 - alsmede in campagnes die nadien liepen tot en met 20 januari 1998, werden exportverkopen aan eindgebruikers uitgesloten van de betaling van bonussen(228). De dealers hebben met deze campagnes en de desbetreffende deelnemingsvoorwaarden ingestemd door in het kader daarvan auto's te verkopen (zie de overwegingen 53 en 54).

(115) Op het punt van de derde maatregel, de instructies aan een aantal dealers (zie de overwegingen 59, 73, 78 en 80 tot 87, en de aldaar vermelde documenten) zijn afdoende bewijzen voor het feit dat er sprake is van een overeenkomst in de zin van artikel 81. Na het besluit van 26 september 1996 benaderden bepaalde District Managers van Opel Nederland BV hun dealers via zogenoemde "introductiebezoeken" die begin oktober 1996 plaatsvonden; als gevolg daarvan stemden dealers er elk afzonderlijk mee in om hun exportverkopen stop te zetten. Maar reeds eind augustus 1996 had Opel Nederland BV de eerste waarschuwingsbrief verzonden (zie overweging 71) aan al de dealers die in de eerste helft van 1996 meer dan tien auto's voor de export hadden verkocht. In deze brief betwijfelde de importeur of deze dealers zich in overeenstemming met de letter en de geest van het dealercontract gedroegen(229), hetgeen bedoeld was om deze dealers onder druk te zetten zodat zij hun export zouden beperken of staken. Een maand later herhaalde Opel Nederland BV haar bezwaren en instructies in de tweede waarschuwingsbrief, van eind september 1996 (zie overweging 75). Bovendien werd een aantal dealers die zelf vonden dat hun export in overeenstemming was met hun dealercontract, door de importeur gedwongen om in de toekomst af te zien van iedere vorm van exportverkopen (zie de overwegingen 80 tot 87).

(116) Eén dealer (Van Zijll, zie overweging 80) die bij herhaling had toegezegd de exportverkopen stop te zetten, bracht de importeur op de hoogte van twee afzonderlijke bestellingen door buitenlandse eindgebruikers; een andere dealer (Canton-Reiss, zie overweging 84) stelde Opel Nederland BV in kennis van zijn voornemen om zich te beperken tot sporadische exportactiviteiten.

(117) Hierbij dient te worden aangetekend dat het in deze context niet relevant is of de dealers louter onder druk van de importeur met het exportverbod en/of de exportbeperking instemden(230).

III. Beperking van de mededinging

1. Beperking van de mededinging als doel of gevolg

1. Als doel

(118) De hierboven beschreven maatregelen van Opel Nederland BV hadden ten doel de intra-band-concurrentie te beperken. Zij waren niet alleen gericht tegen verkopen aan niet-erkende wederverkopers, maar ook tegen verkopen aan Opel-dealers en eindgebruikers uit andere lidstaten, met inbegrip van verkopen via gemachtigde tussenpersonen. De mededinging werd dus belemmerd, met name tussen Nederlandse Opel-dealers en Opel-dealers uit andere lidstaten. Beoogd werd te voorkomen dat Opel-dealers in Nederland de concurrentievoordelen die zij ten opzichte van Opel-dealers uit andere lidstaten genieten, zouden uitbuiten door motorvoertuigen aan niet in Nederland woonachtige klanten te verkopen. Er werd onderscheid gemaakt naargelang de klant in of buiten Nederland woonde. Dat de beperking van de mededinging het doel was, blijkt zowel uit de combinatie van de maatregelen als uit de afzonderlijke maatregelen zelf. Dergelijke maatregelen vallen normaliter onder de toepassing van artikel 81, lid 1.

a) Algemene strategie om de mededinging te beperken

(119) In de tweede helft van 1996 werkte Opel Nederland BV een strategie uit, die zij ten slotte goedkeurde, welke ertoe strekte exportverkopen te verhinderen en/of te beperken. Dat door deze combinatie van maatregelen gestreefd werd naar verhindering van de uitvoer, wordt duidelijk uit de e-mail "Destination based registration bonuses" die Opel Nederland BV op 23 september 1996 aan General Motors (Europe) zond (zie overweging 20), en uit het in overweging 19 vermelde document van 18 september 1996. Reeds vóór 23 september 1996 bespraken de managers van Opel Nederland BV individuele maatregelen, en pasten zij die ook toe, met hetzelfde doel voor ogen: beperking van exportverkopen (zie de overwegingen 24 tot 31 betreffende het leveringsbeleid, de overwegingen 47 tot 50 betreffende het bonusbeleid en de overwegingen 59 tot 73 betreffende instructies aan individuele dealers).

(120) De vaste wil van Opel Nederland BV om deze maatregelen formeel in te voeren, werd duidelijk met het besluit van 26 september 1996: "Conclusions meeting on export" (zie overweging 17). In dit document legt de auteur het besluit vast dat die dag op het hoogste managementniveau werd genomen, met het oog op de beperking van exportverkopen door diverse maatregelen, waaronder de drie in de overwegingen 103 tot 109 vermelde maatregelen.

(121) Dit document bewijst dat het geheel van maatregelen berustte op een strategie van Opel Nederland BV, die moest zorgen voor een drastische vermindering van de uitvoer uit Nederland. De importeur wilde met deze maatregelen de marktsituatie beïnvloeden en bepalen hoe die markt zich zou ontwikkelen. Het uitdrukkelijk door Opel Nederland BV nagestreefde doel was door een samenstel van maatregelen de export zoveel mogelijk te doen dalen en zodoende de intra-brand-concurrentie tussen Nederlandse en buitenlandse Opel-dealers te beperken; ook wilde zij de prijsverschillen tussen de Nederlandse markt en de andere lidstaten in stand houden. Een dergelijke strategie komt neer op marktafscherming, hetgeen onverenigbaar is met artikel 81(231).

(122) Dat met de combinatie van maatregelen bovendien werd beoogd de mededinging te beperken, blijkt uit de koppeling van de betaling van bonussen aan de leveringsrestricties. Doel van deze combinatie van maatregelen was om de dealer bij exportverkopen extra te benadelen.

(123) De bonus vormt - tezamen met de dealermarge - de berekeningsgrondslag waarop iedere dealer zich moet baseren om, rekening houdend met de desbetreffende exploitatiekosten (verkooppersoneel, toonzalen, reclame enz.), de autoverkoop zodanig te organiseren dat zijn bedrijf rendabel is. Ook bepalen de dealermarge en de bonusvoorwaarden de speelruimte waarover de dealer beschikt bij de prijsbepaling in onderhandelingen met klanten.

(124) Een dealer die weet dat hij de bonus kwijt raakt wanneer hij een voertuig aan het buitenland verkoopt, zal van dergelijke verkopen afzien, althans wanneer hij de hem toegewezen voertuigen binnen de lidstaat van vestiging (in casu, Nederland), en met name binnen zijn eigen contractgebied kan afzetten. Bij de verkopen aan buitenlandse klanten maakt de dealer dus minder winst. Hij kan de verkoopprijs van het voertuig niet dienovereenkomstig verhogen, omdat hij zijn concurrentiepositie ten opzichte van andere binnenlandse dealers niet in gevaar wil brengen.

(125) De dealer beseft ook dat hij alleen een bepaald aantal voertuigen van de importeur zal krijgen, in overeenstemming met zijn persoonlijke verkoopdoelstelling voor de betrokken periode(232).

(126) Wanneer het contractueel te leveren aantal auto's uitsluitend op de vraag in Nederland wordt toegesneden, of wanneer aan bestellingen van binnenlandse klanten voorrang wordt gegeven, beschikt de individuele dealer over weinig of geen speelruimte voor export. Bij verkopen aan buitenlandse klanten moet de dealer ermee rekening houden dat de importeur het jaarlijks op voorhand vastgelegde aantal auto's niet zal verhogen tot hetgeen nodig is, en dat hij bijgevolg niet over voldoende auto's zal beschikken om aan de vraag van binnenlandse klanten te voldoen. Anders brengt de dealer zijn jaarlijkse verkoopdoelstelling die hij volgens zijn dealercontract binnen zijn contractgebied moet behalen, in gevaar. Onder deze omstandigheden zal de dealer er begrijpelijkerwijs de voorkeur aan geven slechts aan binnenlandse klanten te verkopen, met name die in zijn contractgebied, omdat hij daarbij leveringsproblemen noch financiële nadelen te vrezen heeft, en evenmin het risico loopt dat zijn dealercontract wordt opgezegd omdat zijn prestaties pover uitvallen ten opzichte van zijn verkoopdoelstelling.

b) Individuele maatregelen ter beperking van de mededinging

(127) De afzonderlijke maatregelen van Opel Nederland BV ten aanzien van exporterende dealers hadden niet alleen in onderlinge samenhang, maar ook afzonderlijk ten doel de mededinging te beperken. Al deze maatregelen hadden namelijk het hierboven genoemde, identieke doel: de export verhinderen en daarmee de markten afschermen.

(128) De regelingen inzake restrictieve levering aan dealers strekte ertoe, zoals uiteengezet werd in de overwegingen 23 tot 42, dealers zich op hun contractgebied te doen concentreren, om verkopen aan klanten uit het buitenland te beperken en/of te verhinderen. De geli