Beschikking van de Commissie

van 10 oktober 2001

waarbij een concentratie onverenigbaar wordt verklaard met de gemeenschappelijke markt

Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad

(Zaak COMP/M.2283 - Schneider/Legrand)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2001) 3014)

(Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2004/275/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 3,

Gezien het besluit van de Commissie van 30 maart 2001 om in deze zaak een procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ten aanzien van de door de Commissie aangevoerde bezwaren kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor Concentraties(3),

Gezien het eindrapport van de raadadviseur-auditeur(4) betreffende deze zaak,

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 16 februari 2001 ontving de Commissie overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad een aanmelding van een voorgenomen concentratie waarbij de onderneming SCHNEIDER ELECTRIC zeggenschap wilde verwerven over de gehele onderneming LEGRAND, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (de "concentratieverordening"), en wel door middel van een op 15 januari 2001 aangekondigd openbaar bod tot aandelenruil.

I. DE PARTIJEN

(2) SCHNEIDER ELECTRIC ("Schneider"), een naamloze vennootschap naar Frans recht, is de moedermaatschappij van een groep die zich bezighoudt met de fabricage en verkoop van producten en systemen op het gebied van elektriciteitsdistributie en industriële besturing en automatisering. Deze activiteiten worden op wereldschaal uitgeoefend.

(3) LEGRAND ("Legrand"), een naamloze vennootschap naar Frans recht, is de moedermaatschappij van een groep die zich bezighoudt met de fabricage en verkoop van elektrische apparatuur voor laagspanningsinstallaties. Deze activiteiten worden op wereldschaal uitgeoefend.

II. DE CONCENTRATIE

(4) De concentratie bestaat in een door Schneider uitgebracht openbaar bod tot omwisseling van alle aandelen Legrand in handen van het publiek. De concentratie behelst derhalve het verwerven van volledige zeggenschap, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening. Het openbaar bod tot aandelenruil had als uiterste datum 25 juli 2001; op dat moment had Schneider Electric 98,1 % van het aandelenpakket van Legrand verworven.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(5) De betrokken ondernemingen hebben wereldwijd een totale omzet van meer dan 5000 miljoen EUR(5) (Schneider 8750 miljoen EUR; Legrand 2791 miljoen EUR). Elk van hen behaalt binnen de Gemeenschap een omzet van meer dan 250 miljoen EUR (Schneider 4095 miljoen EUR; Legrand 1684 miljoen EUR) en bij geen van beide komt meer dan tweederde daarvan voor rekening van de activiteiten binnen één enkele lidstaat. De transactie heeft dus een communautaire dimensie.

IV. DE PROCEDURE

(6) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie geconcludeerd dat de aangemelde transactie binnen het toepassingsgebied van de concentratieverordening valt en dat ernstig betwijfeld moet worden of de concentratie verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst. Op 30 maart 2001 besloot de Commissie derhalve de procedure van artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening in te leiden.

(7) Om de aangemelde transactie te kunnen onderzoeken heeft de Commissie Schneider en Legrand op 6 april 2001 overeenkomstig artikel 11 van de concentratieverordening om inlichtingen verzocht. De uiterste termijn voor het beantwoorden van dit verzoek was 18 april 2001, maar op die datum hadden Schneider en Legrand niet alle gevraagde inlichtingen verstrekt.

(8) De Commissie heeft daarom twee beschikkingen gegeven, gericht aan Schneider en Legrand, met een verzoek om inlichtingen als bedoeld in artikel 11, lid 5, van de concentratieverordening. Op grond van artikel 10, lid 4, van de concentratieverordening is de termijn voor het geven van een beschikking overeenkomstig artikel 8 van de concentratieverordening verlengd van 6 april 2001 tot de datum van ontvangst van alle door de Commissie gevraagde inlichtingen, te weten 25 juni 2001.

(9) Op 3 augustus 2001 heeft de Commissie Schneider een mededeling van punten van bezwaar gezonden. De partijen hebben deze mededeling van punten van bezwaar beantwoord door een op 16 augustus 2001 ingediend document (de "memorie van antwoord"). Op 21 augustus is vervolgens een hoorzitting gehouden.

V. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

A. DE SECTOR ELEKTRISCHE LAAGSPANNINGSMATERIALEN

A.1 INLEIDING

(10) De gevolgen van de transactie doen zich vooral gevoelen binnen de sector van elektrische laagspanningsmaterialen, waar Legrand zijn hele omzet en Schneider bijna zijn halve omzet behaalt.

(11) Deze sector omvat installaties voor gebouwen in de industriële, tertiaire en woningbouwsector voorbij de aansluiting op het middenspanningsnet voor elektriciteitsdistributie. Het gaat hierbij om alle materiaal dat nodig is voor de aansluiting en verdeling van de elektrische stroom binnen gebouwen (zoals verdelerpanelen, kokersystemen en verdelerkasten en -behuizingen, contactdozen en schakelaars), bedienings- en besturingcomponenten (voor airconditioning, verlichting, enz.) en voorzieningen voor speciale toepassingen in gebouwen, zoals systemen voor bewaking en beveiliging tegen brand en inbraak.

(12) Preciezer geformuleerd heeft de onderhavige transactie in essentie betrekking op de volgende drie activiteitengebieden:

a) Laagspanningsverdelers, die voornamelijk dienen om de elektrische energie op de verschillende niveaus van de installatie (bijvoorbeeld het gebouw, de etages of de woningen) te verdelen en gebruiker en apparatuur te beschermen tegen de risico's van overbelasting en kortsluiting.

Deze verdelers, voornamelijk bestaande uit een kast met een aantal beveiligingsonderdelen (zoals installatieautomaten, zekeringen en aardlekschakelaars), kunnen op basis van de verschillende niveaus van energiedistributie worden ingedeeld in drie categorieën: i) hoofdverdelers (voor het aansluiten van grote industriële of kantoorgebouwen op het middenspanningsnet), ii) onderverdelers (met als karakteristieke toepassing de aansluiting van een etage), en iii) eindverdelers (bijv. een groepenkast voor een eindafnemer met bescheiden energieverbruik, bijvoorbeeld de bewoners van een appartement);

b) Kabeldragers en de voorgemonteerde kokersystemen voor de plaatsing van elektrische leidingen onder vloeren, in installatiekanalen of boven verlaagde plafonds van een gebouw;

c) Elektrische materialen die voorbij de eindverdeler worden geïnstalleerd (hierna aangeduid als "eindmaterialen"), te verdelen in zes productgroepen: i) eindaansluitingen, die het uiteinde van de elektrische installatie vormen (contactdozen, schakelaars, enz.); ii) regelsystemen voor één specifieke toepassing (bijvoorbeeld verwarming) in een bepaald deel van een gebouw; iii) beveiligingssystemen die de veiligheid van personen en goederen bewaken (alarmsystemen, branddetectieapparatuur, noodverlichting, enz.); iv) VDI-aansluitingen van communicatiesystemen (computeraansluitingen, aftakdozen, enz.); v) bevestigings- en bekabelingsmateriaal dat nodig is voor het aftakken, monteren en verbinden van de op de eindverdeler aangesloten voorzieningen; en vi) onderdelen voor in het zicht blijvende elektrische verbindingen (plintgoten, vloerdozen, aansluitkolommen).

(13) De aangemelde transactie heeft eveneens gevolgen voor andere typen producten voor industrieel gebruik, met name besturings- en signaalcomponenten en elektrische voedings- en omvormingsapparatuur.

(14) De partijen hebben voor deze sector de volgende segmentering voorgesteld, die in deze beschikking als uitgangspunt zal dienen bij het vaststellen van de relevante markten:

Tabel 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

A.2 OVERZICHT VAN DE SECTOR

A.2.1 Relevante marktpartijen

(15) Bij vraag en aanbod binnen de betrokken marktsegmenten zijn zes verschillende categorieën marktpartijen betrokken: fabrikanten, groothandelaren, paneelbouwers, installateurs, opdrachtgevers (architecten, ontwerpbureaus, enz.) en eindafnemers.

A.2.2 Fabrikanten van laagspanningscomponenten

(16) De fabrikanten van elektrische materialen, dat wil zeggen de industriële partijen die de betrokken apparatuur en componenten ontwikkelen en produceren, kunnen volgens een door Schneider intern gehanteerde indeling(6) worden onderverdeeld in drie typen: de "megaproducenten", de "twijfelaars" en de "specialisten".

(17) Volgens Schneider worden de grote internationale groepen (de "megaproducenten") vooral gekenmerkt door hun grote omvang, hun brede productengamma en hun vermogen om hun activiteiten grootschalig aan te passen aan marktontwikkelingen. Naast Schneider behoren ABB, Siemens, General Electric, Tyco, Matsushita en Emerson tot deze categorie van grootschalig op wereldniveau opererende partijen. Hiervan nemen er slechts vier een plaats van betekenis in op de Europese markt van laagspanningsproducten, namelijk Schneider, ABB, Siemens en GE. Deze voeren alle een enorm assortiment laagspanningsproducten en hebben daarnaast aanzienlijke activiteiten op het gebied van midden- en hoogspanningsmaterialen. Verder is op te merken dat er bij ABB, Siemens en GE een zekere mate van verticale integratie is, aangezien deze bedrijven ook actief zijn in de sectoren elektrische installatie en/of paneelbouw. Emerson is vooral sterk op de Amerikaanse markt, Matsushita is nauwelijks actief in Europa en Tyco is in Europa slechts aanwezig in enkele nichemarkten in het segment van de materialen en kabeldragers.

(18) Volgens Schneider omvat de groep "twijfelaars" [...]*(7) meer gespecialiseerde bedrijven met hun zwaartepunt in cyclische segmenten [...]*, die te lijden hebben van een tijdelijke stagnatie van de groei. Kenmerkend voor deze ondernemingen zijn verder aanzienlijke schommelingen in hun activiteitenpakket en onvoldoende samenhang, hetgeen een aanmerkelijke daling van hun waarde op de beurs heeft gehad.

(19) Bij de "specialisten" [...]* gaat het om ondernemingen van kleinere omvang die zich op de laagspanningssector toeleggen. In de meeste gevallen kenmerken ze zich door een volgroeid activiteitenpatroon dat vrij stabiel is, maar blijft hun omzet gestaag groeien dankzij overnames. Goed aan deze beschrijving voldoen [...]*.

(20) De bovenstaande indeling is in hoofdzaak gebaseerd op omvang en breedte van productassortiment, overeenkomstig de commerciële visie en strategie van Schneider. Hij blijkt evenwel ook op te gaan voor de mate van internationalisering van de activiteiten van de betrokken ondernemingen. De "megaproducenten", met name Schneider, ABB en Siemens, zijn in het algemeen in een zeer groot aantal lidstaten actief, terwijl bepaalde "specialisten" hun activiteiten beperken tot een gering aantal landen. Zo is [...]* zich voornamelijk actief in Frankrijk, Duitsland, Nederland en Portugal, terwijl [...]* meer dan de helft van zijn omzet behaalt in Duitsland en [...]* zich hoofdzakelijk beperkt tot Italië.

(21) Samenvattend kunnen de activiteiten van de voornaamste fabrikanten op de hieronder weergegeven wijze worden weergegeven (***= zeer groot assortiment aangeboden in de meeste lidstaten, **= hiaten in assortiment of dekking, *= grote hiaten in assortiment en dekking):

Tabel 2

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

A.2.3 Groothandelaren

(22) Groothandelaren zijn plaatselijke distributeurs die het hele gamma van producten bieden dat installateurs of paneelbouwers nodig hebben om een elektrische installatie aan te leggen. Zoals de partijen aangeven, hebben zij een logistieke functie en zorgen zij voor de fijnmazige distributie van producten, maar daarnaast zorgen zij voor de beschikbaarheid van een compleet assortiment en bieden zij voor bepaalde producten en klanten (met name kleine installatiebedrijven) financieringdiensten en geven zij zelfs technische adviezen bij de aanschaf. De groothandelaren zijn degenen die rechtstreeks inkopen bij de fabrikanten.

(23) De betrekkingen tussen groothandelaren en fabrikanten worden geregeld door verlengbare contracten met een looptijd van doorgaans één jaar. De contracten worden gesloten voor uiteenlopende geografische gebieden (voornamelijk lokaal en nationaal) en voor uiteenlopende producten. In het algemeen wordt per productlijn een bepaalde korting op de catalogusprijs van de fabrikant overeengekomen. Dit percentage is afhankelijk van de omzet in de betrokken producten. Naast deze basiskorting worden in de overeenkomsten aanvullende kortingen vastgelegd die (bijvoorbeeld doordat ze bij toenemende omzet hoger worden) de groothandel stimuleren om de omzet van een gegeven productlijn of de omzet van producten van de betrokken fabrikant in het algemeen te verhogen. Deze volumekortingen worden aan het eind van de periode berekend. Soms omvatten deze distributieovereenkomsten ook een overkoepelende overeenkomst op Europees niveau, maar die is dan doorgaans van algemene aard en omvat geen financiële condities.

(24) De rol en betekenis van de groothandel binnen de logistieke keten loopt sterk uiteen afhankelijk van het type product. Uit de door de partijen verstrekte gegevens, die door het onderzoek van de Commissie zijn bevestigd, blijkt bijvoorbeeld dat de groothandel vrijwel geen rol speelt in het segment van de hoofdverdelers, maar bijna 80 % van de verkoop van materialen voor onderverdelers en kabeldragers en bijna de totale verkoop (meer dan 90 %) van componenten voor eindverdelers en eindmaterialen via de groothandel loopt.

(25) Deze verschillen lijken voornamelijk samen te hangen met het feit dat installateurs in het algemeen geneigd zijn het merendeel van hun benodigdheden bij de groothandel aan te schaffen, terwijl de grote industriële klanten en de grote paneelbouwers zich veelal rechtstreeks tot de fabrikant wenden. Fabrikanten verkopen het merendeel van de producten die voornamelijk door kleinere en middelgrote installateurs en paneelbouwers worden gekocht (componenten voor onderverdelers, componenten voor eindverdelers, kabeldragers, voorgemonteerde kokersystemen en eindmaterialen) daardoor in het algemeen via de groothandel. De producten waarmee de grote industriële klanten en de grote paneelbouwers werken, zoals componenten voor hoofdverdelers, worden daarentegen in het algemeen rechtstreeks door de fabrikant geleverd.

(26) Uit het onderzoek van de Commissie komt verder naar voren dat de gemiddelde bedrijfsomvang en mate van concentratie in de groothandel van lidstaat tot lidstaat aanzienlijk uiteen kunnen lopen. In Frankrijk bijvoorbeeld wordt de distributie in sterke mate beheerst door de groepen Rexel en Sonepar, maar de situatie in Spanje of Portugal lijkt de groothandel een veel gefragmenteerder structuur te hebben. Volgens interne documenten van de partijen(8) hebben dergelijke structurele verschillen ook gevolgen voor het gedrag van de groothandel in de betrokken landen. Zo lijkt in de landen waar de groothandel het meest gefragmenteerd is, zoals in Portugal, de onderlinge concurrentie te leiden tot prijsoorlogen die doorwerken op het niveau van de fabrikanten.

A.2.4 Paneelbouwers

(27) Paneelbouwers zijn de vakmensen die de verschillende onderdelen van een installatie voor het verdelen van de elektriciteit (een "verdeler") in een gebouw assembleren tot een "paneel". In de praktijk omvat hun werk vier taken: i) ontwerp van het paneel overeenkomstig de speciale eisen van de gegeven situatie, ii) inkoop en montage van de componenten waaruit het paneel is opgebouwd (kastelementen, installatieautomaten, zekeringen, enz.), iii) bekabeling van het paneel en iv) controle dat het geheel goed functioneert. De kast wordt vervolgens klaar voor gebruik afgeleverd aan de installateur die het bij de eindafnemer plaatst. Paneelbouwers worden in de praktijk hoofdzakelijk ingeschakeld voor panelen van hoofd- en onderverdelers; de panelen voor eindverdelers, die eenvoudiger zijn, worden in de regel door de installateur zelf aangepast en geassembleerd.

(28) De omvang van de bedrijven in de paneelbouwsector en het aantal daarvan verschilt afhankelijk van het vermogen van de panelen en dus van de ingewikkeldheid van de opdrachten. In Frankrijk bijvoorbeeld zijn er volgens opgave van de partijen ongeveer 3000 paneelbouwers die panelen van minder dan 630 ampère kunnen maken, maar slechts 300 voor panelen tot 1600 ampère. Verder maken sommige paneelbouwers onderdeel uit een verticaal geïntegreerd bedrijf. Zo beschikken bepaalde fabrikanten, waaronder ABB en Siemens, in sommige landen over eigen paneelbouwfaciliteiten. Ook kunnen paneelbouwers bepaalde met panelen samenhangende componenten (zoals steunbalken en plaatstalen kastonderdelen) zelf fabriceren of aanpassen en zelfs direct gedeelten van de installatie uitvoeren.

(29) Tenslotte zij hier opgemerkt dat de grote paneelbouwers, die ingewikkelde opdrachten (zoals panelen voor hoofdverdelers) uitvoeren, veelal direct bij de fabrikanten inkopen, terwijl de middelgrote en kleinere paneelbouwers, waarvan de activiteiten hoofdzakelijk onderverdelerpanelen betreffen, hun componenten in het algemeen van de groothandel betrekken. Om logistieke redenen kunnen de door de grote paneelbouwers rechtstreeks bij fabrikanten geplaatste orders overigens wel via een groothandelaar worden afgehandeld (maar deze vervult dan alleen de logistieke functie).

(30) Paneelbouwers kunnen tot slot speciale goedkeuringen krijgen van fabrikanten. Door een goedkeuring af te geven onderstreept een fabrikant dat de paneelbouwer beschikt over de technische capaciteiten om zijn producten vakkundige te verwerken. In de meeste gevallen ontvangt een paneelbouwer zo'n goedkeuring maar van één fabrikant: zijn hoofdleverancier.

A.2.5 Installateurs

(31) Installateurs zijn de vakmensen die het aanbrengen van de elektrische laagspanningsvoorzieningen bij de eindafnemer verzorgen. Zij kiezen meestal ook het soort en merk onderdelen, uitgezonderd de componenten voor hoofdverdelers, waarvan de keuze wordt bepaald door de paneelbouwer dan wel is voorgeschreven door de opdrachtgever. Verder worden de in het zicht blijvende componenten (contactdozen, schakelaars, enz.) voor de grote kantoorgebouwen en wooncomplexen van oudsher gekozen door de opdrachtgever of voor kleinere woningen in overleg met de uiteindelijke bewoner bepaald.

(32) Deze groep is betrekkelijk gefragmenteerd en heterogeen: hij telt een groot aantal bedrijven (in Frankrijk meer dan 30000) uiteenlopend van eenmanszaken tot ondernemingen met meer dan tien medewerkers en een eigen ontwerpbureau. De partijen zijn van mening dat er bij de installateurs net als bij de paneelbouwers in het algemeen een relatie is tussen de omvang van de bedrijven en de complexiteit van de opdrachten die zij uitvoeren. De kleine installateurs houden zich als regel bezig met eindverdelers en de daarop aangesloten eindmaterialen (contactdozen, schakelaars, enz.) in kleinere woningen. Zo stellen de partijen dat bij eindverdelers, die technisch eenvoudiger zijn dan onderverdelers, "de bedrijven veelal twee of drie medewerkers tellen en bestaan uit een eigenaar met een gediplomeerde medewerker en/of een leerling, waarbij de echtgenote van de eigenaar de bestellingen plaatst bij de distributeur. Om redenen van snelle beschikbaarheid en gemakkelijke montage kopen zij alle benodigdheden [voor het paneel van eenzelfde merk]*"(9). Middelgrote installatiebedrijven (met drie tot tien medewerkers) voeren meestel projecten uit waarvoor onder verdelers nodig zijn. De installateurs van grotere omvang (tien en meer medewerkers) richten hun activiteiten vooral op hoofdverdelers. Grote installateurs kunnen overigens tevens als paneelbouwers actief zijn.

(33) Zoals hierboven al is aangegeven, betrekken installateurs hun materialen vrijwel uitsluitend van de lokale groothandel. Hierbij moet worden opgemerkt dat ze in het algemeen maar zeer beperkte voorraden aanhouden. Groothandelaren kunnen hun klassieke logistieke rol aanvullen met het bieden van financieringsdiensten (een installateur wordt in het algemeen pas betaald wanneer de installatie geheel is afgerond). Verder lijken installateurs steeds vaker hun groothandelaar om technische adviezen of zelfs instructies te vragen, met name voor het aanleggen van ingewikkelde systemen.

(34) Installateurs maken ook meer en meer gebruik van al of niet gratis door fabrikanten geleverde computerprogramma's voor het ontwerpen van elektrische installaties. Zo'n programma kan tijd besparen bij de planning van de installatie en de keuze van componenten, maar is gekoppeld aan de fabrikant die het heeft geleverd. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat installateurs in de praktijk niet meer dan één of twee programma's van fabrikanten gebruiken, omdat er veel tijd (en dus geld) geïnvesteerd moet worden om ermee te leren werken. De verspreiding van deze programmatuur heeft dan ook als doel en tot gevolg dat de installateurs zich sterker op de producten van één fabrikant richten.

A.2.6 Opdrachtgevers

(35) Opdrachtgevers zijn de architecten, ingenieursbureaus, bouwondernemingen of projectontwikkelaars in de vastgoedsector die verantwoordelijk zijn voor de projecten waarin de elektrische installaties worden aangebracht. Over het algemeen zijn ze alleen bij grote werken betrokken (in de industriële zowel als de tertiaire sector en de woningbouw), en zij kopen geen producten zelf in. Ze bepalen echter soms wel de technische specificaties (en soms ook het merk van producten) van de installatie, en zijn dan degenen die de keuze bepalen.

A.2.7 Eindafnemers

(36) De eindafnemers zijn de personen of ondernemingen die eigenaar zijn van de gebouwen waarin de elektrische installaties worden aangelegd. Volgens een in deze sector van oudsher gangbare indeling (die met name ook door Schneider en Legrand wordt gehanteerd), kunnen bij de eindgebruikers twee grote groepen worden onderscheiden: die in de industriële sector en die in de bouw. Bij deze laatste groep kan nog een onderscheid maken tussen eindafnemers in de tertiaire sector en in de woningbouw.

(37) Met uitzondering van bepaalde componenten die specifiek voor industrieel gebruik zijn bestemd (zoals besturings- en signaalcomponenten en apparatuur voor voeding en omvorming) kan een gegeven laagspanningsonderdeel (bijvoorbeeld een installatieautomaat) op eenzelfde wijze voor beide soorten eindafnemers dienen. Dat geldt met name voor componenten voor de distributie van elektriciteit, kabeldragers en de meeste eindmaterialen.

(38) Er zijn echter wel significante verschillen tussen industriele en bouwprojecten. Zo gaat het in de bouw voor het overgrote deel om installaties van kleinere omvang met verdelers voor betrekkelijk beperkte elektrische vermogens (van het niveau onder- of eindverdeler). Bovendien spelen bij projecten van dit type eindafnemers en opdrachtgevers geen grote rol bij de keuze van merk en type componenten, behalve waar het gaat om onderdelen die in het zicht blijven (contactdozen, schakelaars, zichtbare leidingen, enz.). Over de keuze van type en merk van de andere materialen (componenten van panelen, kabeldragers, enz.) beslist veelal de installateur of, afhankelijk van de situatie, de paneelbouwer.

(39) Bij industriële projecten daarentegen gaat het vaker om grote vermogens (van het niveau dat via een hoofdverdeler wordt gedistribueerd). Bovendien blijven deze projecten soms niet beperkt tot een eenvoudige aansluiting of verdeling van elektrische energie, maar omvatten ze tevens speciale apparatuur voor aspecten als automatisering, procesregeling, enz. Tot slot is de invloed van de eindafnemer of opdrachtgever op de keuze van het merk componenten hier belangrijker.

(40) Het componentenassortiment dat voor industriële toepassingen wordt aangeschaft, kan dus afwijken van dat voor tertiaire sector en de woningbouw. Het soort opdrachten van industriële afnemers kan op punten als elektrisch vermogen en totale orderomvang het gemiddelde contract voor werk in de bouwsector aanzienlijk te boven gaan en in de buurt komen van de grootste contracten op dit terrein.

(41) Uit dit alles volgt dat voor de meeste industriële contracten en de grote contracten in de bouwsector de fabrikanten de vereiste elektrische benodigdheden rechtstreeks leveren, hetzij aan de eindafnemer (bij de grote industrievestigingen), hetzij aan de grote paneelbouwers. De situatie verschilt hier dus van die bij traditionele contracten in de bouwsector, waar de afzet in het algemeen via de groothandel verloopt. Bovendien is het aantal contracten kleiner en zijn ze beter te voorspellen (en, althans volgens interne documenten van Schneider(10), [...]*) dan het merendeel van de opdrachten in de bouw. Tot slot kunnen de specificaties anders zijn geformuleerd, bijvoorbeeld doordat meer het accent wordt gelegd op toepassing van communautaire normen dan op bepaalde nationale normen of gebruikelijke werkwijzen voor installaties.

(42) In de praktijk heeft het voorgaande tot gevolg dat ofschoon fabrikanten in het algemeen op alle marktsegmenten actief zijn, hun reputatie en concurrentiepositie van het ene toepassingsgebied tot het andere aanzienlijk uiteen kunnen lopen. Zo bezit Legrand een uitstekende naam in de woningbouwsector, terwijl Siemens en ABB zich van oudsher meer op klanten in de industriële sector lijken te richten.

A.3 HET BELANG VAN NORMEN

(43) Aangezien het gaat om producten die bestemd zijn voor het geleiden van elektrische stroom, gelden er voor de verschillende soorten laagspanningscomponenten voorschriften die moeten waarborgen dat het gebruik ervan geen gevaar oplevert voor het leven en de gezondheid van personen of het omringende bouwwerk. Deze voorschriften zijn van invloed op het ontwerp van de producten. Bovendien hebben ze, voor zover er binnen de EER nog onderlinge verschillen tussen de toepasselijke normen zijn, invloed op de mogelijkheid de producten in de verschillende lidstaten in de handel te brengen.

(44) Hier moet onderscheid worden gemaakt tussen verschillende soorten normen en regels:

A.3.1 De laagspanningsrichtlijn

(45) Allereerst zijn er voorschriften en normen met een verplichtend karakter. De voornaamste daarvan is Richtlijn 1973/23/EEG van de Raad van 19 februari 1973 betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke voorschriften der lidstaten inzake elektrisch materiaal bestemd voor gebruik binnen bepaalde spanningsgrenzen(11) (de "laagspanningsrichtlijn"), de hierop aansluitende richtlijnen en de in de lidstaten genomen wetgeving voor het omzetten van deze richtlijnen in nationaal recht.

(46) De laagspanningsrichtlijn bevat geen precieze voorschriften voor de fabricage van producten, maar beperkt zich tot het definiëren van een bepaald veiligheidsniveau dat de producten moeten bieden ("essentiële eisen") om binnen de grenzen van de EER vrij verhandelbaar te zijn. Verder laat hij het overeenkomstig een mandaat van de Commissie aan de Europese normalisatie-instellingen, zoals CENELEC (het Europees Comité voor elektrotechnische normen) over om geharmoniseerde Europese normen te ontwikkelen. Deze laatste hebben geen kracht van wet maar garanderen fabrikanten en gebruikers op basis van rechtsvermoeden dat de producten die aan de normen voldoen, ook aan de wettelijke eisen voldoen.

A.3.2 Binnen de normalisatie-instellingen ontwikkelde productnormen

(47) Naast geharmoniseerde Europese normen die gekoppeld zijn aan de Europese wetgeving en waarin de essentiële eisen van richtlijnen concreet worden uitgewerkt, bestaan er normen die zijn ontwikkeld binnen de verschillende normalisatie-instellingen op internationaal, Europees en nationaal niveau, zoals onder meer het Internationaal Elektrotechnisch Comité (IEC), het CENELEC, de Union technique de l'électricité (UTE) in Frankrijk en de Deutsche Kommission Elektrotechnik im DIN und VDE (DEK) in Duitsland. Deze normen en standaarden bevatten ook nauwkeurige voorschriften voor de fabricage van de betrokken producten. De naleving van deze normen en standaarden is evenwel niet wettelijk verplicht.

(48) Binnen de normalisatie-instellingen zijn de voornaamste betrokken belanghebbenden (fabrikanten, gebruikers, enz.) vertegenwoordigd. Het IEC is de overkoepelende organisatie op internationaal niveau en het CENELEC is de Europese koepelorganisatie van de nationale normalisatie-instellingen. De twee instellingen tellen allerlei technische comités en subcomités voor de diverse categorieën producten, elk samengesteld uit afgevaardigden van de overeenkomstige comités en subcomités op nationaal niveau. Alleen de voorzitters en secretarissen van elk comité en subcomité worden voor een vaste periode benoemd. De leden die nationale instellingen vertegenwoordigen, worden ad hoc benoemd voor één vergadering of een reeks vergaderingen. Fabrikanten proberen gewoonlijk vertegenwoordigd te zijn in de comités die over door hen gefabriceerde producten gaan, teneinde bij het normalisatieproces betrokken te zijn. Internationale aanwezigheid is daarbij een voordeel, want het betekent dat men op verscheidene niveaus invloed kan uitoefenen. De partijen besteden alle substantiële middelen aan het deelnemen in normalisatieactiviteiten.

(49) CENELEC-normen vormen in de regel (in 80 % van de gevallen(12)) een vervolg op de uitwerking van een norm door het IEC en stemmen dan daarmee overeen, soms na enkele aanpassingen. De nationale normalisatie-instellingen zijn verplicht de CENELEC-normen zonder wijziging over te nemen en te aanvaarden als nationale norm, en nationale normen die strijdig zijn met CENELEC-normen ter zake moeten worden ingetrokken(13).

(50) De partijen bevestigen dat voor verreweg de meeste producten voor de distributie van elektriciteit geharmoniseerde Europese normen bestaan. Het harmonisatieproces is op het gebied van de Europese normalisatie echter nog niet voltooid. Voor talrijke producten gelden bijvoorbeeld Europese normen waarin niet alle te harmoniseren kenmerken zijn gedefinieerd. Er is tot dusver bijvoorbeeld nog geen poging ondernomen om de pennen van elektriciteitsstekers te harmoniseren.

A.3.3 Voorschriften en gebruikelijke werkwijzen bij de installatie

(51) Voorschriften en gebruikelijke werkwijzen voor installateurs hebben geen betrekking op de fabricage van de componenten zelf maar op de manier waarop deze op het net moeten worden aangesloten (bijvoorbeeld wat betreft van het aansluiten van de nulgeleider). Dit heeft dikwijls wel consequenties voor de uitvoering van het product zelf. Als regel gaat het hierbij om voorschriften die zijn ontwikkeld binnen de normalisatie-instellingen (IEC, CENELEC of nationale organisatie). Soms gaan ze uit van overheidsinstanties (zoals de Franse verordening van 2 oktober 1978 met betrekking tot openbare gebouwen, met bepaalde voorschriften over de verplichte noodverlichting(14)). Het kan echter ook gaan om eenvoudige gewoonten of tradities van de installateurs in een bepaald land of gebied. Deze hebben weliswaar geen enkel verplichtend karakter, maar de fabrikanten worden er wel de facto door gedwongen producten op een bepaalde manier te ontwerpen als ze die met kans op succes in de betrokken landen op de markt willen brengen.

(52) Bij installatievoorschriften en gebruikelijke werkwijzen van installateurs moeten verder ook de voorschriften van bepaalde ondernemingen worden genoemd. Zo stellen elektriciteitsbedrijven eisen aan materiaal dat wordt gebruikt voor aansluiting op het openbare elektriciteitsnet. Deze voorschriften, die eveneens de facto bindend zijn voor fabrikanten van elektrische producten, kunnen een nationale reikwijdte hebben, zoals in het geval van Electricité de France (EDF), of slechts op regionaal of zelfs lokaal niveau gelden, zoals het geval is bij bepaalde regionale elektriciteitsbedrijven in Duitsland en Oostenrijk.

A.3.4 CE-markering en nationale keuren

(53) Er bestaan twee soorten markeringen: de CE-markering en nationale kwaliteitskeuren.

(54) De CE-markering moet uit hoofde van communautaire richtlijnen verplicht worden aangebracht op elk product dat onder de laagspanningsrichtlijn valt. De verantwoordelijkheid voor het aanbrengen ervan ligt volledig bij de fabrikant, die daarmee verklaart dat het product voldoet aan de in de richtlijn gestelde eisen. Deze eisen hebben betrekking op productkenmerken en de gehanteerde procedure voor de conformiteitscontrole die vooraf moet gaan aan het op de markt brengen van het product. Fabrikanten mogen verwijzen naar zogenoemde geharmoniseerde normen om aan te tonen dat hun producten voldoen aan de in richtlijnen vastgelegde essentiele eisen, maar de voorziene procedures kunnen ook de inschakeling van een externe organisatie eisen. De CE-markering biedt zo een juridische waarborg voor het vrije handelsverkeer van het betrokken product binnen de grenzen van de EER.

(55) Kwaliteitskeuren (zoals NF in Frankrijk, VDE in Duitsland en CEBEC in België) worden, op verzoek van de fabrikant, toegekend door een onafhankelijke certificatie-instelling na tests door een erkend laboratorium en tegen betaling van een zekere vergoeding. Een kwaliteitskeur houdt in dat het product voldoet aan de relevante (internationale, Europese en nationale) normen.

(56) Het verwerven van een kwaliteitskeur is in het algemeen niet verplicht, maar er bestaan wel uitzonderingen op deze regel. In Frankrijk bijvoorbeeld zijn fabrikanten verplicht voor systemen voor noodverlichting het Franse keurmerk te verwerven. Maar ook al zijn fabrikanten niet wettelijk verplicht het kwaliteitskeur van een land te verkrijgen om er hun producten op de markt te mogen brengen, commercieel gezien is het vaak wel een noodzaak. Installateurs en eindgebruikers eisen het vaak, omdat het keur hen waarborgt dat producten veilig en betrouwbaar zijn. Dit is bijzonder belangrijk als het gaat om elektrische materialen, waarbij defecten ernstige ongelukken kunnen veroorzaken. Het vertrouwen in de nationale keuren wordt overigens versterkt door het feit dat ze in tegenstelling tot de CE-markering door onafhankelijke instellingen worden toegekend.

(57) De verhouding tussen het belang dat installateurs en gebruikers toekennen aan de CE-markering en het kwaliteitskeur komt tot uitdrukking in de plaatsing en de zichtbaarheid ervan op elektrische producten. Als de keuren beide op een product worden aangebracht, zorgt de fabrikant ervoor dat het kwaliteitskeur goed opvalt terwijl de CE-markering veelal veel minder zichtbaar is. Zo wordt bij installatieautomaten het kwaliteitskeur op de voorzijde van het product en vaak in een opvallende kleur aangebracht. De CE-markering daarentegen krijgt in het algemeen een plaats op de zijkant van het product en heeft een kleur die maar weinig verschilt van de kleur van het product.

(58) De betekenis van een nationaal kwaliteitskeur voor consumenten is door Arnould, een dochteronderneming van Legrand, als volgt geschetst(15):

"Het NF-keur komt tot stand doordat een fabrikant er vrijwillig voor kiest zijn producten een strenge certificatieprocedure te laten ondergaan. Het NF-keur is een bewijs dat het product voldoet aan de Franse en Europese normen. Het wordt toegekend door een onafhankelijke certificatie-instelling, op basis van uitgebreide tests van de producten en controlebezoeken aan de productiefaciliteiten. Een bedrijf mag het alleen blijven voeren als het bij de regelmatige controles aan de eisen blijft voldoen. Het NF-keur garandeert veel meer dan alleen veiligheid. Het waarborgt de betrouwbaarheid en de kwaliteit van het elektrische materiaal. Concreet betekent dat dat toepassing van elektrisch materiaal met het NF-keur een waarborg is voor de goede werking van uw installatie."

(59) In zijn productencatalogus voor het jaar 2000 geeft Legrand de volgende toelichting over de CE-markering(16):

"Op elektrische en/of elektronische producten van Legrand of op hun verpakking is de CE-markering aangebracht. Dat is verplicht gesteld door richtlijnen van de Raad van de Europese Gemeenschappen [...]*. De CE-markering is geen vervanging van een kwaliteitskeur. In Frankrijk kunnen controleurs van de douane en de fraudebestrijding (DGCCRF) op basis van de CE-markering het vrije handelsverkeer van een product toestaan. Alleen de fabrikant zelf is verantwoordelijk voor het aanbrengen van de CE-markering op zijn producten of de verpakking ervan. Het betekent niet dat de productie is onderworpen aan enige conformiteitscontrole door een externe partij (waarbij wordt nagegaan of aan nationale en internationale veiligheids- en kwaliteitsnormen wordt voldaan)."

(60) En CEBEC, de Belgische certificatie-instelling, merkt op(17):

"Volgens het Belgische en Europese recht dienen producten te voldoen aan de communautaire richtlijnen en derhalve aan de eisen van de CE-markering. Op ieder product dient de CE-markering te zijn aangebracht; producten zonder CE-markering mogen niet op de markt worden gebracht. De CE-markering als zodanig houdt slechts de toestemming in het product op de markt te brengen en biedt geen enkele aanvullende informatie [...]*.

Veel richtlijnen die van toepassing zijn op elektrische producten voorzien in een conformiteitsbeoordeling zonder enige tussenkomst van een onafhankelijk laboratorium of een erkende onafhankelijke organisatie. De CE-markering is niets meer dan de verklaring van een fabrikant dat aan de essentiële eisen is voldaan.

Het CEBEC-keur geeft aan dat een bedrijf continu voldoet aan internationale veiligheidsnormen en dat dit is bevestigd door een gerenommeerde onafhankelijke organisatie.

De consumenten zullen blijven vragen op elektrische producten met certificering door een onafhankelijke organisatie. De sector van elektrische apparatuur en installatie moet de garantie bieden van continue conformiteit met internationale normen. De CE-markering kan die garantie niet bieden. Het CEBEC-keur wel."

(61) De nationale certificatie-instellingen zijn in de meeste lidstaten tevens de instellingen die belast zijn met de normalisatie van producten. In enkele landen (bijvoorbeeld Duitsland en het Verenigd Koninkrijk) bestaan verscheidene certificatieorganisaties.

(62) Op grond van de "Cenelec Certification Agreement (CCA)", een overeenkomst tussen de meeste bij de CENELEC aangesloten organisaties, kan elk product waaraan door een van de CENELEC-leden een kwaliteitskeur is toegekend, tegen betaling van een beperkte vergoeding en zonder dat er een nieuwe reeks toetsingen wordt verlangd, op aanvraag het kwaliteitskeur van elk ander CENELEC-lid verkrijgen. Dit verandert echter niets aan de situatie dat in elke lidstaat van de EER een eigen kwaliteitskeur bestaat en dat elektrische producten worden voorzien van het nationale kwaliteitskeur van het land waar ze op de markt worden gebracht.

A.4 WERKING VAN DE SECTOR

A.4.1 Beschrijving van de verticale keten

(63) De keten die al deze marktpartijen verbindt, kan op de volgende wijze worden samengevat. De vraag gaat uit van de eindafnemer, die de bepaling van de elektrische installatie toevertrouwt aan hetzij een installateur, hetzij, bij omvangrijke projecten, een opdrachtgever. Als de opzet van de elektrische installatie eenmaal is vastgesteld, volgt het uitzoeken, de aanschaf en montage van de componenten door een installateur. Deze koopt zijn componenten meestal in bij een lokale groothandel, die een dochtermaatschappij kan zijn van een groothandel van internationale omvang. De groothandel zelf betrekt zijn producten bij de verschillende fabrikanten van elektrisch materiaal (waaronder Schneider en Legrand).

(64) Als de installatie onderverdelers omvat, moeten die speciaal aan de behoeften van de gebruiker worden aangepast. Dit gebeurt door het soort, het aantal en de kenmerken te bepalen van de verschillende componenten (installatieautomaten, zekeringen, aardlekschakelaars) waaruit verdelers worden opgebouwd. Zoals hierboven is aangegeven, worden de aanpassing en montage van eindverdelers in het algemeen door de installateur zelf uitgevoerd, omdat het hierbij om betrekkelijk eenvoudige producten gaat. Betreft het daarentegen hoofd- en onderverdelers, dan is dit werk ingewikkelder en moet het worden uitgevoerd door een specialist: de paneelbouwer. In deze situatie is het de paneelbouwer die de verschillende componenten kiest en inkoopt, hetzij bij de groothandel, hetzij - voor zeer grote opdrachten - rechtstreeks bij de fabrikanten.

(65) Om de schets compleet te maken moet tenslotte worden opgemerkt dat de fabrikanten soms hun producten rechtstreeks kunnen afzetten aan bepaalde eindafnemers (zoals bepaalde machinebouwers of makers van apparatuur waarin laagspanningscomponenten worden toegepast, bijvoorbeeld contactdozen of besturings- en signaalunits). Bovendien zijn er bepaalde eindafnemers die soms zelf de materialen kiezen en de elektrische installatie aanleggen. Zij kopen de benodigdheden dan meestal in grote doe-het-zelfzaken of bouwketens. Deze verkoop is echter van zeer geringe omvang en heeft geen invloed op het hierboven geschetste algemene beeld.

A.4.2 Belang van installateurs en paneelbouwers

(66) Zoals eerder is opgemerkt, spelen eindafnemer en opdrachtgever in het algemeen geen rol van betekenis behalve bij de keuze van de in het zicht blijvende componenten (contactdozen, schakelaars, zichtbare leidingen, enz.) die volgens interne documenten van Legrand(18) voornamelijk worden geselecteerd op basis van "esthetiek en functionaliteit".

(67) De componenten voor hoofd- en onderverdelers worden in het algemeen uitgezocht en rechtstreeks aangeschaft door de paneelbouwer. De andere benodigdheden (componenten voor eindverdelers, kabeldragers, enz.) worden door de installateur gekozen.

(68) Hieruit volgt dat de installateurs (en in mindere mate de paneelbouwers) een hoofdrol spelen bij de keuze van elektrisch materiaal. Zoals Legrand(19) aangeeft "wordt de vraag naar de producten van Legrand hoofdzakelijk bepaald door de mate waarin de elektriciens en opdrachtgevers bij de groothandel naar Legrand-producten vragen".

(69) Een van de hoofdpunten bij de onderlinge concurrentie van de fabrikanten van elektrisch materiaal is dus het verwerven van de gunst van deze groepen. De noodzaak daarvan wordt nog versterkt door het feit dat de installateurs en paneelbouwers van bescheiden omvang in het algemeen trouw zijn aan het merk dat ze gewend zijn te gebruiken.

A.4.3 Belang van de groothandel

(70) Zoals in het voorgaande is opgemerkt, betrekken de kleinere tot middelgrote installateurs en paneelbouwers hun materiaal bij groothandelaren die niet te ver van hen vandaan zijn gevestigd. Alleen de grote industriële klanten en de grote paneelbouwers (actief op het terrein van hoofdverdelers) kunnen er de voorkeur aan geven hun benodigdheden rechtstreeks bij fabrikanten in te kopen.

(71) Er is dus een duidelijke scheidingslijn tussen grote projecten (of projecten waarbij het gaat om grote vermogens), waarvoor de fabrikanten hun producten rechtstreeks aan de eindgebruikers en de grote paneelbouwers en installateurs verkopen, en de overige installaties, waarbij de groothandel een onmisbare intermediaire rol speelt tussen fabrikanten en installateurs (of paneelbouwers). Zoals hierboven is toegelicht, speelt de groothandel geen rol bij de verkoop van componenten voor hoofdverdelers, maar ze vertegenwoordigen tussen 80 % en 90 % van de markt voor de andere soorten elektrisch materiaal waarover het hier gaat.

(72) Hieruit volgt dat toegang tot de groothandel een uiterst belangrijke voorwaarde voor succes is voor fabrikanten van elektrisch materiaal, behalve bij componenten voor hoofdverdelers. Het is daarom belangrijk erop te wijzen dat volgens de partijen niet alle fabrikanten noodzakelijkerwijs toegang hebben tot dezelfde groothandelaren. De voornaamste fabrikanten werken bijvoorbeeld vooral met de grote internationale concerns (in Frankrijk bijvoorbeeld Rexel, Sonepar of Hagemeyer), terwijl de kleinere concurrenten meer regionaal werken en hun producten afzetten via kleinere groothandelaren.

A.4.4 Keuzecriteria

(73) Uit het voorafgaande is af te leiden dat de concurrentiepositie van de verschillende fabrikanten voor een groot deel wordt bepaald door i) hun vermogen de installateurs en paneelbouwers aan zich te binden en dus aan hun verwachtingen te voldoen; en ii) hun toegang tot de groothandelaren, althans in de lidstaten waar deze een voldoende sterke positie innemen.

(74) Uit rapporten van bepaalde analisten(20), die ondersteund worden door documenten van Legrand(21), komt naar voren dat de voornaamste keuzecriteria van installateurs zijn i) de kwaliteit en veiligheid van het materiaal, ii) het gemak van de montage (dat de voor de installatie benodigde tijd bekort en daarmee kostenverlagend werkt), iii) de aanpassing aan de lokale smaak en normen, en iv) de beschikbaarheid van de producten gedurende een lange termijn (waardoor defecte componenten gemakkelijk kunnen worden vervangen en niet voor elke opdracht nieuwe leveranciers hoeven te worden gezocht).

(75) De uitkomsten van het door de Commissie uitgevoerde onderzoek bevestigen het belang van deze factoren. Daarnaast blijkt eruit dat de kwaliteit en veiligheid van producten essentiële eisen lijken te zijn, zodat een fabrikant die ze niet kan garanderen, geen kans op succes heeft. Tenslotte blijkt er ook uit dat het gewicht van de verschillende keuzecriteria tussen installateurs en paneelbouwers uiteen kan lopen. Zo lijkt een onmiddellijke leverbaarheid van producten lijkt essentieel te zijn voor installateurs, die geen voorraden aanhouden, maar bij paneelbouwers lijkt dit een minder doorslaggevende rol te spelen. Evenzo lijkt het merk voor de paneelbouwers minder zwaar te wegen dan voor de installateurs.

(76) De uitkomsten van het onderzoek van de Commissie bevestigen eveneens dat de prijs in de meeste lidstaten bij de keuze van de installateurs geen hoofdcriterium is. Dit is te verklaren vanuit het gegeven dat i) het elektrische materiaal slechts een betrekkelijk bescheiden deel (in het algemeen rond 20 %) vormt van de opdrachten die installateurs uitvoeren, terwijl de rest voornamelijk uit arbeidskosten bestaat; ii) dat de installateur (evenals de opdrachtgever of de paneelbouwer) in het algemeen de neiging heeft kwaliteit en veiligheid van de installatie op de eerste plaats te zetten (om redenen van aansprakelijkheid, om niet op het werk terug te hoeven komen, enz.); en iii) dat een prijsverschil meer dan gecompenseerd zou kunnen worden door andere factoren, met name de montagetijd (gezien het grote aandeel van de arbeidskosten in het totale bedrag van de opdracht, is 10 % winst aan montagetijd voor de installateur voordeliger dan 10 % lagere materiaalprijzen).

(77) Deze criteria verklaren overigens in hoge mate de merkentrouw van installateurs en paneelbouwers. Zoals een fabrikant stelde(22), is "de opstelling van de betrokken partijen in de keten erg behoudend. Het is duidelijk dat overwegingen samenhangend met kwaliteit, veiligheid en wettelijke aansprakelijkheid een sterke motivering vormen om vertrouwde merken te blijven kopen". Bovendien hebben installateurs en paneelbouwers er duidelijk voordeel bij om met producten van één merk of een beperkt aantal merken te werken, want ze verwerven zo een betere kennis van deze producten en kunnen daardoor uiteindelijk aanzienlijke tijdwinst boeken bij de installatie en op die manier besparen op arbeid.

(78) Groothandelaren moeten bij hun keuze uiteraard de voorkeuren volgen van hun afnemers: de installateurs en paneelbouwers. Daar komen evenwel enkele factoren bij die meer specifiek zijn voor de groothandel. De partijen geven met name aan dat de groothandel ernaar streeft de aantallen leveranciers en merken die ze voeren voor elke productcategorie, laag te houden. Redenen zijn beperking van de kosten, minder voorraden, computerprogrammatuur voor de bestellingen, technische en commerciële scholing van het personeel, enz. Dit zal veelal de positie versterken van de fabrikanten met de merken die op de markt het meest gangbaar zijn en van de fabrikanten die een uitgebreid productassortiment aanbieden.

A.5 CONCLUSIE

(79) Het voorgaande samenvattend kan worden gesteld dat elektrisch laagspanningsmateriaal wordt gebruikt voor drie soorten toepassingen: industriële vestigingen, kantoren en woningen. Bij industriële opdrachten en de grote contracten in de bouw waarbij het gaat om grote vermogens en er dus hoofdverdelers moeten worden gemaakt, ligt de keuze van de componenten in het algemeen bij een opdrachtgever of een grote paneelbouwer, die direct bij de fabrikanten inkoopt. Bij de overige opdrachten worden de meeste van de benodigdheden rechtstreeks gekozen en aangeschaft door een installateur of een paneelbouwer (via een lokale groothandel). De eindafnemer speelt doorgaans alleen een rol bij de keuze van componenten die in het zicht blijven, en baseert zijn voorkeur dan op esthetische en mogelijk functionaliteitsoverwegingen.

(80) Met uitzondering van het segment van de hoofdverdelers liggen de belangrijkste opgaven voor de fabrikanten dus enerzijds bij het verwerven van voldoende bekendheid bij groothandelaren en anderzijds bij het overreden van de installateurs en paneelbouwers om hun producten te kiezen, met name op grond van de reputatie van hun merken, de breedte van hun assortiment en de onmiddellijke leverbaarheid.

(81) Installateurs letten vooral op veiligheid en betrouwbaarheid van de producten, op de beschikbaarheid ervan en een gemakkelijke montage. Als een merk aan deze eisen voldoet, blijven installateurs dat merk in het algemeen trouw. De groothandelaren volgen de wensen van hun afnemers (de installateurs en paneelbouwers) en hebben daarnaast een voorkeur voor leveranciers met een zo breed mogelijk productengamma.

(82) De onderlinge concurrentie tussen fabrikanten speelt zich derhalve voornamelijk af op het niveau van de merken, waarmee de fabrikanten trachten zich van de concurrenten te onderscheiden en de installateurs en paneelbouwers aan zich te binden. Verder richten de fabrikanten zich op het bieden van een zo breed mogelijk productenassortiment, wat in het geval van onderverdelers een eerste vereiste is en bij de andere soorten componenten een aanzienlijk voordeel betekent.

(83) Deze kenmerken, die alle bij de transactie betrokken productmarkten gemeen hebben, vormen aanzienlijke belemmeringen (goede relaties met de groothandel, erkende reputatie van merken en het ontwikkelen van een breed assortiment) voor de toegang tot de markt. Diversificatie wordt steeds vaker tot stand gebracht door externe groei (overnames). In het algemeen geldt dat de markten een neiging vertonen tot steeds verdere concentratie.

B. VASTSTELLING VAN DE RELEVANTE MARKTEN

B.1 VERDELERPANELEN VOOR DE DISTRIBUTIE VAN ELEKTRICITEIT

(84) In dit gedeelte wordt geanalyseerd welke gevolgen de transactie heeft op het gebied van verdelerpanelen voor de distributie van elektriciteit, dat wil zeggen laagspanningshoofdverdelers, onderverdelers en eindverdelers. Schneider en Legrand zijn beide aanwezig in de segmenten onder- en eindverdelers en Schneider is tevens aanwezig op de markt voor hoofdverdelers.

B.1.1 Opzet van installaties voor de distributie van elektriciteit

(85) De distributie van elektriciteit in gebouwen (woongebouwen, kantoorgebouwen, industrievestigingen, enz.) verloopt via enkele opeenvolgende installatieniveaus, die het mogelijk maken de elektriciteit vanaf het punt van aansluiting op het externe elektriciteitsnet naar de diverse elektrische apparaten binnen het bouwwerk te leiden.

(86) Een systeem voor het verdelen van de laagspanningsstroom werkt met verdelerkasten van verschillend niveau, die trapsgewijs van de hoofdverdeler (of bij kleinere installaties vanaf een onderverdeler) naar een aantal eindverdelers voert. Voorbij de eindverdelers zijn er dan nog eindmaterialen, zoals contactdozen en schakelaars, die hier via de bekabeling en aftakdozen mee zijn verbonden.

(87) De verdeling van de elektriciteit en ook de beveiliging van de elektrische installatie en/of personen vindt plaats in de verdelerpanelen, die daarmee de voornaamste knooppunten van het netwerk vormen. Twee verdelers die behoren tot twee opeenvolgende niveaus van de installatie zijn onderling verbonden door middel van elektrische leidingen. Naarmate de afstand tot het aansluitpunt op het externe elektriciteitsnet groter wordt, nemen de vermogens die door deze leidingen en de verdelers gaan, af. De hoofdverdeler is dus het punt van de installatie waar de elektriciteit zijn grootste stroomsterkte heeft. De stroomsterkte wordt vervolgens steeds geringer: in de onderverdelers, vervolgens de eindverdelers en tenslotte de eindapparatuur. Het schema van Bijlage 1 geeft een karakteristiek voorbeeld van de opzet van een laagspanningsinstallatie en de plaats daarin van de verschillende soorten componenten die hiervoor zijn beschreven.

B.1.2 Keuze van de componenten

(88) Om hun beveiligingsfunctie goed te kunnen vervullen, worden verdelers opgebouwd uit diverse componenten en omhuld door een kast (van plaatstaal of kunststof). De componenten omvatten automaten, zekeringen (voor de beveiliging van de installatie), aardlekbeveiligingen (voor de bescherming van personen) en diverse andere elementen.

(89) Soort, aantal en afmetingen van deze componenten worden in wezen bepaald door het distributieniveau van de verdeler en het soort apparatuur dat erop is aangesloten. Zo bevatten hoofdverdelers in hoofdzaak vermogensautomaten en installatieautomaten. Onderverdelers worden voornamelijk opgebouwd met installatieautomaten en kleine automaten, en eindverdelers tenslotte bevatten kleine automaten en aardlekschakelaars.

(90) In de praktijk moet elk verdelerpaneel speciaal worden afgestemd op de behoeften waarin het betrokken netwerkdeel moet voorzien (en die worden bepaald door de plaatselijke situatie en het gebruik). De dimensionering ervan zal afhangen van de kenmerken van de erop aangesloten elektrische installatie (elektrisch vermogen, aantal aangesloten circuits, enz.) Dit maakt elk paneel tot maatwerk, opgebouwd uit een samenstel van componenten dat van opdracht tot opdracht sterk kan variëren. Zo komt uit door Schneider verstrekte gegevens(23) naar voren dat een gegeven paneelonderdeel (zelfs van het meest gangbare type) in het algemeen in minder dan één op vijf panelen wordt toegepast.

(91) Laagspanningshoofdverdelers worden ingezet bij het aansluitpunt op het (middenspannings)net, veelal dicht achter een transformatorstation. Ze dienen voor het regelen van de distributie van elektriciteit in voornamelijk grote bedrijfsgebouwen (van meer dan 5000 m2). Onderverdelers dienen vooral voor het verdelen van de elektrische stroom op het niveau van een verdieping van een kantoorgebouw en ze worden dus aangebracht op een plaats die, vanuit het elektriciteitsnet gezien, voorbij een hoofdverdeler ligt. Eindverdelers vormen het laatste distributie-, beveiligings- en regelniveau van een systeem voor de distributie van elektriciteit. Panelen van dit type worden doorgaans toegepast op het niveau van een afzonderlijke woning of een klein kantoor. In tegenstelling tot panelen voor grotere vermogens (hoofd- en onderverdelers) worden eindverdelers in het algemeen aangebracht in ruimten waartoe ook niet-vakmensen toegang hebben en ze moeten dus aan hogere veiligheidseisen voldoen dan de andere verdelertypen.

(92) Laagspanningshoofdverdelers zijn voornamelijk opgebouwd uit i) vermogensautomaten met een nominale stroomsterkte tussen 630 en 6300 ampère, ii) installatieautomaten met nominale stroomsterkte tussen 400 en 1600 ampère, iii) zekeringen (van 400 tot 1600 ampère), iv) kasten en kastelementen, en v) bekabeling.

(93) Laagspanningsonderverdelers zijn voornamelijk opgebouwd uit i) installatieautomaten met een nominale stroomsterkte tussen 100 en 250 ampère, ii) kleine automaten waarvan de nominale stroomsterkte tot 125 ampère kan gaan, iii) zekeringen, iv) kasten en kastelementen, over het algemeen van metaal, en v) bekabeling.

(94) Laagspanningseindverdelers tenslotte zijn voornamelijk opgebouwd uit i) kleine automaten, ii) aardlekbeveiligingen, iii) zekeringen, iv) een behuizing (doorgaans van kunststof), te vergelijken met de kast die voor onderverdelers wordt toegepast. Een speciaal aspect vormen hier de voorzieningen voor het gemakkelijk vastklikken van componenten op (genormaliseerde) DIN-lijsten.

(95) De prijs (exclusief montage en werkuren) van deze verschillende typen panelen is als volgt opgebouwd:

Tabel 3

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(96) Deze tabel laat zien dat de componenten van een paneel niet allemaal even belangrijk zijn. Zo blijkt met name dat de automaten (en, waar toegepast, de aardlekbeveiligingen) dikwijls een sleutelrol vervullen bij de keuze van fabrikant, omdat deze onderdelen zeer sterk bepalend zijn voor de werking van een paneel en ook het leeuwendeel (50 tot 70 %) van de kosten uitmaken.

(97) In het volgende gedeelte worden de rol en het gebruik beschreven van de afzonderlijke actieve componenten (automaten, aardlekbeveiligingen, enz.), waarbij wordt ingegaan op de factoren die de keuze bepalen van het type componenten dat in een verdelerpaneel wordt opgenomen en de prestaties daarvan.

Twee soorten beveiligingen voor twee soorten risico's

(98) Welk soort product (automaat, zekering, aardlekbeveiliging, enz.) wordt toegepast, hangt in de eerste plaats af van het soort beveiliging dat het paneel moet leveren. In de praktijk onderscheidt men hierbij twee typen beveiliging: enerzijds de bescherming van goederen, apparatuur en de elektrische installatie zelf (met name tegen brand en oververhitting ten gevolge van te grote stroomsterkten(24) of kortsluiting) en anderzijds de bescherming van personen (tegen het risico van elektrische schokken wanneer een gebruiker per ongeluk in contact komt met een onder spanning staande geleider).

Bescherming van het netwerk: automaten of zekeringen

(99) De beveiliging tegen te hoge stroomsterkten en kortsluiting wordt ofwel verzorgd door automaten (stroomonderbrekers), ofwel door zekeringen. Deze twee soorten componenten verbreken de stroomdoorgang in het geval van te hoge stroomsterkte of kortsluiting en bieden dus eenzelfde soort bescherming. Ze werken echter niet op dezelfde manier. Automaten zijn elektromechanische voorzieningen waarbij de stroomdoorgang wordt verbroken doordat een schakelaar omklapt. Bij zekeringen wordt de stroom afgesloten doordat elke abnormale toename van de stroomsterkte die door de zekering heengaat, gepaard gaat met een verhitting van de interne geleider die deze doet doorsmelten.

(100) De techniek van automaten en zekeringen is dus verschillend. Bovendien moet een zekering, als de oorzaak van de te grote stroomsterkte of de kortsluiting eenmaal is weggenomen, worden vervangen (omdat de interne geleider bij het verbreken van de stroom is gesmolten), terwijl een automaat eenvoudig opnieuw kan worden ingeschakeld (door de schakelaar van de automaat weer in de stand voor normale stroomdoorgang te zetten).

Bescherming van personen: met aardlekbeveiliging of automaat

(101) Het risico van een elektrische schok kan voortvloeien uit hetzij rechtstreekse aanraking van een geleider die onder elektrische spanning staat (de "fasegeleider") hetzij een indirect contact daarmee doordat de gebruiker een onderdeel van een elektrisch apparaat aanraakt dat door een defect zelf contact maakt met een onder spanning staande geleider.

(102) In het geval van een rechtstreeks contact tussen een persoon en een onder spanning staande geleider bestaat het risico dat er elektriciteit door het lichaam stroomt. De ernst van dit risico hangt af van zowel de stroomsterkte die door het lichaam gaat als van de duur daarvan. Hoe groter de stroomsterkte is, hoe sneller deze situatie moet worden beëindigd.

(103) Om gebruikers tegen het risico van elektrische schokken te beschermen, worden voorzieningen gebruikt die het weglekken van stroom (overeenkomend met de stroomdoorgang door het lichaam van de gebruiker bij een contact met een geleider onder spanning) signaleren en dan uiterst snel (in het algemeen in minder dan 0,1 seconde) de toevoer van elektriciteit verbreken. Zulke voorzieningen heten aardlekbeveiligingen. Het werkingsprincipe berust op meting van het verschil tussen de inkomende en de uitgaande stroomsterkte van een installatie. Onder normale omstandigheden is dat verschil nul. In het geval dat een gebruiker per ongeluk een onder spanning staande geleider aanraakt, lekt er door diens lichaam stroom weg naar de aarde, met als gevolg in een verschil tussen de inkomende en uitgaande stroom van de installatie. Dit wordt gesignaleerd door de aardlekschakelaar, die in reactie daarop automatisch de stroomtoevoer onderbreekt en zo de persoon beschermt.

(104) Bij laagspanningsinstallaties zijn zeer gevoelige aardlekbeveiligingen het belangrijkste middel om personen te beschermen tegen de gevolgen van onbedoeld rechtstreeks contact met een geleider onder spanning, ongeacht het toegepaste aardingssysteem. Aardlekbeveiligingen vormen dus een essentieel onderdeel van de beveiliging van personen. Ze zijn echter niet in alle lidstaten in dezelfde situaties verplicht.

(105) Zoals hierboven aangegeven kan het risico van een elektrische schok ook het gevolg zijn van indirect contact, bijvoorbeeld als een onder spanning staande draad in een apparaat door een defect in contact staat met een extern onderdeel dat de gebruiker normaliter zonder gevaar kan aanraken. Raakt de gebruiker zo'n elektrisch apparaat (bijvoorbeeld een oven) aan, dan kan hij in contact komen met de elektrische spanning die op de onderdelen van het apparaat staat.

(106) In dit tweede geval (indirecte aanraking) berust de bescherming van de gebruiker voornamelijk op "aarding", dat wil zeggen dat er wordt voorzien in een elektrische verbinding van een gegeven elektrisch apparaat, een of meer delen van de elektrische installatie en/of bepaalde elektrische voorzieningen met de aarde.

(107) Afhankelijk van de wijze waarop deze aarding wordt gerealiseerd, is het noodzakelijk gebruik te maken van aardlekbeveiligingen (net als voor direct contact) of van automaten. De keuze hangt af van de wijze waarop de "massa's van de elektrische installatie"(25) en de "nulgeleider"(26) met de aarde zijn verbonden.

Het belang van aardingssystemen

(108) Aan de hand van de manier waarop de elektrische massa's en de nulgeleider met de aarde zijn verbonden, onderscheidt men drie aardingssystemen. Elk wordt aangeduid door een code van twee letters, waarvan de eerste aangeeft hoe de nulgeleider met de aarde is verbonden en de tweede hoe de massa's van de elektrische installatie met de aarde zijn verbonden. Bij het TT-stelsel zijn zowel de massa's van de elektrische installatie als de nulgeleider rechtstreeks met de aarde verbonden; bij het TN-stelsel zijn de massa's verbonden met de nulgeleider en is alleen die rechtstreeks geaard; bij het IT-stelsel is de nulgeleider met de aarde verbonden via een impedantie en zijn de massa's van de elektrische installatie rechtstreeks geaard. Nog op te merken is hier dat bij het TN-stelsel twee uitvoeringen worden onderscheiden: TN-C, waarbij één geleider als nul- zowel als beschermingsgeleider dienst doet, en TN-S waarbij de functies van nul- en beschermingsgeleider door aparte geleiders worden verzorgd.

(109) Treedt er een lekstroom op (via een gebrekkige isolatie of doordat iemand per ongeluk een geleider onder spanning aanraakt), dan is het aardingsstelsel van het grootste belang, want dat bepaalt de sterkte van de lekstroom ("foutstroom") en daarmee de kracht van de elektrische schok die de persoon ervaart. Bij het TT-stelsel kunnen lekstromen optreden waarvan de sterkten tot enkele ampères of zelfs tientallen ampères kunnen oplopen. Bij het TN-stelsel kan de lekstroomsterkte van de orde van enkele honderden of zelf duizenden ampères zijn, want bij dit systeem veroorzaakt een lekstroom onmiddellijk een kortsluiting tussen een fasegeleider(27) en de nulgeleider. Bij het IT-stelsel tenslotte blijft de lekstroomsterkte laag (enkele tientallen milliampère), omdat deze wordt begrensd door de impedantie in de verbinding nulgeleider-aarde.

(110) Dit alles heeft belangrijke consequenties voor de opzet van de installatie voor de elektriciteitsdistributie.

(111) Bij het TT-stelsel leidt een defecte isolatie of een onbedoeld contact tussen een fasedraad en een elektrische massa tot een lekstroom via de aarding van de installatie. De elektrische massa (dat wil zeggen het externe deel van een elektrisch apparaat dat een gebruiker normaal gesproken mag aanraken) komt dan onder spanning te staan. Om de gebruiker te beschermen tegen het risico van een elektrische schok als gevolg van het aanraken van de massa (elektrische schok door indirect contact) moet de lekstroom via de aarding gesignaleerd en de stroomtoevoer zeer snel onderbroken worden. Dat is de taak van de hierboven beschreven aardlekbeveiliging. Bij het TT-stelsel is het dus absoluut noodzakelijk een aardlekbeveiliging toe te passen om personen tegen het gevaar van elektrische schokken door indirect contact te beschermen. De gevoeligheid van de aardlekbeveiliging die bij TT-stelsels wordt gebruikt voor het beschermen van personen tegen indirecte aanraking, ligt in het algemeen tussen 30 milliampère (zeer gevoelig) en 300 tot 500 milliampère (matig gevoelig).

(112) Bij het TN-stelsel leidt een defect in de isolatie of een onbedoeld contact tussen de fasedraad en een elektrische massa niet tot een echte lekstroom maar tot een kortsluiting (tussen fase- en nulgeleider). Er vloeit dan een zeer sterke stroom door de nulgeleider. De bescherming van de gebruiker tegen het risico van een elektrische schok door indirect contact wordt in dit geval hoofdzakelijk verzorgd door automaten (en niet door aardlekbeveiligingen, behalve bij het TN-S-stelsel) met een lage afschakeldrempel (opdat de stroomtoevoer snel wordt afgebroken). In plaats van automaten kunnen hier ook zekeringen worden gebruikt.

(113) Bij het IT-stelsel tenslotte treedt zoals reeds aangegeven in het geval van een defecte isolatie of een onbedoeld contact tussen de fasedraad en een elektrische massa maar een zwakke lekstroom op, die geen afbreking van de stroomtoevoer vereist. Bij het IT-stelsel blijft de stroomtoevoer dus ook bij het optreden van een eerste fout gewaarborgd. Voor toepassingen waar continuïteit van de stroomvoorziening vereist is (zoals in ziekenhuizen of op luchthavens) biedt deze aardingswijze dan ook grote voordelen. Het is echter wel belangrijk die eerste fout wordt opgespoord en hersteld. Zou zich namelijk intussen een tweede fout voordoen, dan is de installatie met het IT-stelsel te vergelijken met één van het TN-type (of TT-type, als de massa's niet onderling zijn verbonden) en treedt er een ernstige kortsluiting (of lekstroom) in op.

(114) In de praktijk worden bij het IT-stelsel twee soorten voorzieningen toegepast: enerzijds apparatuur voor zogenoemde permanente isolatiecontrole, die de zwakke lekstroom kan detecteren die zich bij de eerste fout voordoet, anderzijds aardlek- of andere beveiligingen die ervoor zorgen dat het tweede defect geen gevaar kan opleveren.

Prestaties van de componenten

(115) Vervolgens moet de juiste dimensionering van de componenten, dat wil zeggen de prestaties die ze moeten leveren, worden gekozen. Zo moet bijvoorbeeld worden beslist welk type automaat geschikt is (vermogensautomaat, installatieautomaat of kleine automaat) en wat daarvan de specificaties moeten zijn. Automaten kenmerken zich hoofdzakelijk door i) de nominale stroomsterkte (de stroomsterkte waarboven de automaat in werking treedt en het betrokken circuit uitschakelt); ii) het kortsluitvermogen (de maximale stroomsterkte die de automaat in het geval van kortsluiting zonder beschadiging kan verdragen); iii) het aantal polen of aansluitpunten (variërend van 1 tot 4), dat wil zeggen het aantal geleiders dat in het geval van afkoppeling tegelijkertijd door de automaat kan worden bediend; en iv) de uitschakelkarakteristiek (de tijd van de loskoppeling afgezet tegen de stroomsterkte). Al deze kenmerken houden rechtstreeks verband met het aardingsstelsel, de vermogens waarvoor de installatie bestemd is en de andere stroomafwaarts en stroomopwaarts aanwezige apparatuur.

(116) Uit de door de partijen verstrekte informatie komt naar voren dat deze keuze voornamelijk wordt bepaald door de installatie. Nauwkeuriger gesteld, het lijkt erop dat de kenmerken van het bouwwerk of de industriële vestiging in het algemeen bepalend zijn voor de installatieopzet die de installateur moet kiezen en dat deze opzet op zijn beurt bepalend is voor de eisen waaraan de componenten van de verdelerpanelen moeten voldoen.

(117) Zoals Schneider het bijvoorbeeld stelt: "Een prijsstijging van een automaat voor 16 ampère, die heel veel wordt gebruikt in veel stroomafwaartse delen van de installatie [...]* en daarom in grote aantallen in eindverdelers toegepast, kan van aanzienlijke invloed zijn op de prijs van een paneel (en in sommige gevallen daardoor tot een herziening van de indeling van de installatie leiden). De uiteindelijke keuze van de gebruiker en dus van de installateur wordt echter [...]* vooral bepaald door de topografie van de installatie en de noodzaak van optimale veiligheid in het gebruik."

(118) De partijen geven dus aan dat er voor een gegeven bouwwerk, woning of industrievestiging in het algemeen een optimaal elektrisch situatieschema bestaat. Hoewel men voor een gegeven woning bijvoorbeeld in theorie een groot aantal verschillende elektrische installaties zou kunnen ontwerpen (met voor elke kamer een andere automaat, met één automaat per twee kamers, enz.) richt de installateur zich hoofdzakelijk op twee aspecten: de eisen van veiligheid en betrouwbare werking. Deze zijn voor hem aanleiding om veel beveiligingen aan te brengen (teneinde elk circuit apart te kunnen uitschakelen als er een fout optreedt en zo te bereiken dat de stroomtoevoer gehandhaafd blijft in alle circuits waar deze fout geen rol speelt). In de praktijk worden schema's van dit type vaak uitgewerkt met behulp van computerprogrammatuur, zoals het door Schneider aangeboden programma ECODIAL. Deze dienen om de klant de weg te wijzen naar oplossingen met een optimale bedrijfskwaliteit, een dus niet noodzakelijkerwijs naar een zo laag mogelijke prijs van de installatie. De partijen onderstrepen verder dat de keuze voor een groot aantal beveiligingen tevens goede economische gronden kan hebben, want dit biedt de mogelijkheid om de doorsnede (en dus de kosten) van de bekabeling te reduceren.

(119) Dit schema is uiteindelijk rechtstreeks bepalend voor de kenmerken van elk circuit en dus van de eisen waaraan de verschillende componenten moeten voldoen.

(120) Die eisen zijn dan weer bepalend voor de vraag welke componenten het geschiktst zijn, dat wil zeggen welke er het best aan voldoen zonder nodeloos hogere prestaties te bieden (wat ze duurder zou maken). Ofschoon het in theorie wel mogelijk is componenten te gebruiken die hogere prestaties leveren, biedt zo'n keuze de installateur geen voordelen maar wel een aanzienlijke kostenverhoging. Zoals Schneider ook al aangeeft: "In theorie kan men automaten voor onderverdelers ook wel gebruiken voor eindverdelerpanelen, onder het motto 'beter te veel dan te weinig', maar de kosten van die componenten staan dat niet toe."

(121) Verdelerpanelen kunnen de volgende componenten omvatten:

Tabel 4

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

B.1.3 Indeling van de productmarkten

(122) De activiteiten van de partijen omvatten zowel elektrische laagspanningsverdelerpanelen als de componenten daarvoor.

Door de partijen voorgestelde indeling van de productmarkten

(123) De partijen stellen voor op het gebied van systemen voor laagspanningsinstallaties ter bescherming van personen en goederen drie productmarkten te onderscheiden. Zij stellen voor hierbij uit te gaan van het niveau van de elektriciteitsdistributie. Men onderscheidt aldus een markt van laagspanningshoofdverdelerpanelen, een markt van laagspanningsonderverdelerpanelen en een markt van eindverdelerpanelen.

Markt van oplossingen

(124) Naar de mening van Schneider gaat het bij de onderlinge concurrentie tussen fabrikanten niet in de eerste plaats om componenten voor de panelen (die de fabrikanten verkopen aan de groothandel en die via de groothandel naar paneelbouwers en installateurs gaan) maar om "oplossingen" voor de distributie van elektriciteit door middel van de complete verdelerpanelen die met deze componenten worden samengesteld. Onderling zouden de oplossingen van de verschillende fabrikanten vervangbaar zijn, want ze vervullen dezelfde functies en er zouden dezelfde technische eisen voor gelden. De componenten daarentegen zouden niet onderling vervangbaar zijn, hetzij om redenen van technische compatibiliteit (bij hoofd- en onderverdelers), hetzij omdat installateurs in het algemeen trouw zijn aan een merk en daarom alle componenten van een en dezelfde fabrikant kopen (voor de eindverdelers). Om aan deze vraag te voldoen hebben de fabrikanten een assortiment oplossingen ontwikkeld, hetgeen inhoudt dat zij alle voor de oplossingen benodigde componenten kunnen aanbieden. Deze oplossingen zouden aldus de producten van deze markt vormen.

Drie afzonderlijke markten

(125) Schneider is verder van mening dat elk type verdelerpaneel (hoofd-, onder- en eindverdeler) een aparte markt vormt. Allereerst omdat de hoofdverdelers heel andere technische prestaties (met name op het gebied van stroomsterkten) moeten leveren dan onder- en eindverdelers en bovendien minstens ten dele zijn opgebouwd uit componenten die specifiek zijn voor deze categorie verdelers (vermogensautomaten). Anderzijds bevatten hoofdverdelers geen kleine automaten, die heel veel worden toegepast bij onder- en eindverdelers.

(126) Ten tweede zouden laagspanningsonderverdelers verschillen van eindverdelers verschillen in die zin dat eindverdelers zijn afgestemd op lagere stroomsterkten (minder dan 125 ampère) en specifieke componenten (met name aardlekbeveiligingen) bevatten die niet in onderverdelers worden toegepast.

Analyse van de Commissie

(127) In het volgende gedeelte wordt nagegaan op welke aspecten concurrentie wordt uitgeoefend op de markten die verband houden met verdelerpanelen voor elektriciteitsdistributie. Uit de uitkomsten van het onderzoek van de Commissie blijkt dat verdelerpanelen in het algemeen worden opgebouwd met componenten van één merk. Daarbij moet echter worden aangetekend dat fabrikanten van elektrische materialen ook componenten via de groothandel verkopen en dat zij dus ook onderling concurreren op het niveau van componentenverkoop. Er kan dus worden geconcludeerd dat de relevante markten die in aanmerking moeten worden genomen bij de beoordeling van de gevolgen van de aangemelde transactie voor de concurrentie, de markten zijn van componenten die bestemd zijn om te worden opgenomen in verdelerpanelen.

Verdelerpanelen worden meestal samengesteld met componenten van één merk

(128) Uit het onderzoek van de Commissie blijkt dat verdelers veelal (zeker op het moment van de aanleg van de installatie) worden samengesteld met componenten van één merk. Dit gebeurt om technische redenen, die met name bij onderverdelers een rol spelen, en als gevolg van commerciële praktijken, hetgeen bij de eindverdelers de belangrijkste reden is.

Technische beperkingen

(129) Fabrikanten concurreren onderling zowel op het niveau van een afzonderlijke component als op dat van de prestaties van de verdelers die worden samengesteld uit die component in combinatie met andere componenten. Zo maakt een installatieautomaat die niet compatibel is met de andere beveiligingsvoorzieningen in een paneel (andere installatieautomaten, kleine automaten, zekeringen, enz.) weinig kans op de markt.

(130) Uit de informatie van de partijen en de uitkomsten van het onderzoek blijkt evenwel dat het bij hoofd- en onderverdelers economisch onmogelijk lijkt de compatibiliteit van bepaalde componenten van verschillend merk te waarborgen. Zo geven de partijen aan dat bij het combineren van componenten van verschillende merken op één paneel paneelbouwers in het algemeen genoodzaakt zijn de goede werking van het aldus geassembleerde geheel opnieuw te testen. De kosten van dergelijke extra tests zouden afhankelijk van de te verstrekken garanties tussen 10000 en 25000 EUR liggen, wat deze werkwijze voor een gegeven paneel economisch niet verantwoord maakt.

(131) Zo zouden ook de kasten en bepaalde kastelementen (bevestigingsplaten, enz.) die fabrikanten verkopen voor onderverdelers, speciaal zijn afgestemd op de componenten van de betrokken fabrikant. De fabrikanten hebben namelijk eigen montagesystemen ontwikkeld, die het opbouwen van een paneel zo gemakkelijk mogelijk moeten maken.

(132) Een onderverdeler omvat normaliter bij het aansluitpunt een installatieautomaat voor de stroomtoevoer aan en beveiliging van een aantal aparte uitgangen, die elk zelf worden gevoed en beveiligd door een kleine automaat. Om te waarborgen dat bij een fout op één uitgang alleen dat circuit uitvalt en niet alle uitgangen van de verdeler, moet ervoor worden gezorgd dat een fout op één uitgang wordt opgevangen door de beveiliging van die uitgang zelf en niet door de beveiliging die zich bij het aansluitpunt van het paneel bevindt. Dit wordt aangeduid met de term "selectiviteit".

(133) Het blijkt dat althans bij onderverdelers deze selectiviteit wordt bereikt door zeer nauw luisterende constructieve eigenschappen van componenten (op punten als de snelheid waarmee de contacten uiteengaan, de hoeveelheid energie die de schakelaar bij het onderbreken doorlaat, enz.). Deze hangen samen met het ontwerp en de fabricage van de producten, en volgens Schneider kunnen twee automaten die ten aanzien van de toepasselijke normen identiek zijn, toch op het punt van selectiviteit uiteenlopen. Hierdoor zou het niet mogelijk zijn bij de toepassing van automaten van verschillend fabrikaat een goede selectiviteit te garanderen.

(134) Voor paneelbouwer en installateur zijn compatibiliteit en selectiviteit van cruciaal belang, want juist die factoren stellen de paneelbouwer in staat de goede werking van het samengestelde paneel te garanderen en zeker te zijn dat goed in de behoeften van de klant is voorzien. Aangezien compatibiliteit en selectiviteit alleen gegarandeerd zijn als men zich aan één merk houdt, zullen paneelbouwers ervan afzien om componenten van verschillende merken te combineren. Zij zullen dus alle voor een paneel benodigde materialen van één dezelfde fabrikant aanschaffen. Zoals één paneelbouwer het heeft gesteld(28): "Je moet geen producten van verschillende merken gaan mengen. [...]* Een van de regels bij het installeren is dat je voor alles hetzelfde merk moet gebruiken."

(135) Hieruit volgt dat bij hoofd- en onderverdelers de keuze van een kernonderdeel, zoals een installatieautomaat, in het algemeen inhoudt dat de keuze voor alle overige voor het betrokken paneel benodigde beveiligingscomponenten op hetzelfde merk moet vallen. Als een paneelbouwer bijvoorbeeld het merk van de installatieautomaat voor zijn paneel eenmaal heeft bepaald, heeft hij daarmee in feite zijn keuzemogelijkheden van de andere componenten (kast, kleine automaten, enz.) voor zijn paneel beperkt, want hij kan dan immers alleen nog merken kiezen waarvan de compatibiliteit met de geselecteerde installatieautomaat gewaarborgd is.

(136) Het blijkt evenwel niet voor alle onderdelen van een paneel noodzakelijk te zijn dat men zich aan hetzelfde merk houdt: voor bepaalde componenten lijkt er een zekere ruimte voor het door elkaar gebruiken van merken te zijn. Dat lijkt in het bijzonder te gelden voor onderdelen die niet rechtstreeks beveiligingsfuncties verrichten, zoals kastelementen. De marktaandelen van de partijen lopen dan ook voor de diverse componenten voor het samenstellen van onderverdelers soms aanzienlijk uiteen. Op het gebied van automaten voor onderverdelers zou Schneider in Frankrijk bijvoorbeeld een marktaandeel hebben van [50-90]* %, terwijl haar marktaandeel voor kasten niet meer dan [30-40]* % van de markt zou bedragen. Volgens de partijen zijn deze verschillen te verklaren uit de uiteenlopende oplossingen waaruit voor een gegeven type laagspanningsverdeler kan worden gekozen. Als dat inderdaad zo is, wijzen de zojuist genoemde cijfers erop dat gemiddeld de door Schneider verkochte onderverdelers bijna tweemaal zoveel automaten bevatten als de onderverdelers die de concurrentie levert. Dat lijkt niet erg waarschijnlijk, met name gezien de gediversifieerde klantenkring van Schneider in Frankrijk. Een waarschijnlijker verklaring lijkt dat vermenging van merken op het gebied van automaten niet veel voorkomt (uit overwegingen van compatibiliteit en selectiviteit), terwijl deze bij kastelementen vaker voorkomt omdat daarvoor de keuze niet wordt beperkt zoals bij automaten het geval is om redenen van selectiviteit en compatibiliteit. Hetzelfde geldt voor aardlekbeveiligingen, die eveneens veel door gespecialiseerde bedrijven worden geleverd. Een voorbeeld daarvan is Baco, een dochteronderneming van Legrand die onder eigen merknaam aardlekbeveiligingen op de markt brengt. Op het gebied van eindverdelers tenslotte blijken de door de partijen opgegeven marktaandelen per component sterk uiteen te lopen.

Commerciële praktijken

(137) Vermenging van producten van verschillende merken blijkt bij eindverdelers technisch mogelijk en wordt soms ook toegepast. Zoals de partijen stellen, worden eindverdelerpanelen echter vrijwel altijd gebouwd met onderdelen die de installateur zelf kiest, en die "zijn doorgaans trouw aan één merk en kopen de complete set benodigdheden ervoor van één fabrikant, omdat dit de montage van het paneel vergemakkelijkt, de producten visueel bij elkaar passen, het de goede werking van de apparatuur bevordert en zij vertrouwen hebben in de technische kwaliteit van de fabrikant"(29). Hoewel er bij eindverdelers geen technische belemmeringen bestaan met betrekking tot de toepassing van componenten van verschillende merken, zouden installateurs al hun componenten doorgaans toch van één merk betrekken.

(138) Uit deze overwegingen blijkt verder dat het in deze sector een aanzienlijk concurrentievoordeel vormt om binnen één merk een compleet productengamma te kunnen bieden. Zoals één fabrikant verklaarde(30): "Gezien de marktontwikkelingen, die in de richting gaan van de levering van complete installaties en geïntegreerde systemen, wordt de ruimte die overblijft voor kleine producenten en de makers van afzonderlijke componenten steeds verder beperkt."

(139) De vraag naar complete productengamma's is allereerst te verklaren uit het feit dat installateurs en paneelbouwers bij voorkeur werken met merken die hun de garantie bieden van veiligheid en compatibiliteit, ongeacht de gekozen configuratie en dus ongeacht de keuze en montage van de verschillende onderdelen. Gezien de verscheidenheid van componenten die een hoofd- of onderverdeler kunnen worden opgenomen (het aanbod van Schneider omvat meer dan 3000 referentienummers voor onderverdelers) moet een merk het volledige gamma van beveiligingsmaterialen kunnen bieden dat in deze panelen kan worden opgenomen.

(140) Het belang van een uitgebreid productassortiment en de omstandigheid dat er bijna nooit componenten van verschillende merken worden gecombineerd, worden versterkt door enkele andere kenmerken van de sector. In de eerste plaats, zoals General Electric (GE) aangeeft, "streven paneelbouwers en installateurs er doorgaans naar al hun producten te betrekken van één leverancier of merk. Dat verlaagt hun aanschafkosten, biedt hun een betere toegang tot opleidingen en onderhoudsdiensten en waarborgt de technische compatibiliteit van de verschillende componenten". Daar komt bij dat bepaalde paneelbouwers en installateurs hebben aangegeven dat er prijskortingen of cursussen worden aangeboden bij aanschaf van productenpakketten of bij een bepaalde jaarlijkse afname van producten van een gegeven merk. Zoals de uitkomsten van het onderzoek hebben aangetoond, vormt een uitgebreid productassortiment een aanzienlijk voordeel bij de toegang tot de groothandel.

(141) Alle grote concurrenten van de partijen (zoals ABB, Siemens, Hager) bieden een volledig componentengamma. Fabrikanten van middenformaat, die niet alle componenten in hun productiepakket hebben, moeten hun leemten in het algemeen aanvullen met bij andere fabrikanten ingekochte componenten en die vervolgens met hun eigen aanbod integreren. Dat geldt bijvoorbeeld voor Moeller (die vermogensautomaten inkoopt bij Schneider), voor Gewiss (die zijn onderverdelers heeft ontwikkeld rond installatieautomaten van ABB) en ook voor Schneider (die zekeringlastschakelaars inkoopt bij ABB en zekeringen bij Holec en Harvey Bubble).

De concurrentie tussen fabrikanten onderling en richting vraagzijde vindt ook plaatsop het niveau van losse componenten

(142) Het standpunt van de partijen aangaande de bepaling van de relevante productmarkten op basis van de uiteindelijke samenvoeging van componenten tot "oplossingen" lijkt bij nader onderzoek niet goed houdbaar. Dit standpunt is namelijk, zoals hierna wordt toegelicht, niet in overeenstemming met de economische realiteit. Zoals ook uit documenten van de partijen naar voren komt, is er ook concurrentiedruk op het niveau van de afzonderlijke componenten.

Uit de economische realiteit blijkt dat de markt functioneert op basis van de verkoop van componenten

(143) In haar besluit van 30 maart 2001 uit hoofde van artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening heeft de Commissie aangegeven dat zij de mogelijkheid niet uitsloot dat elk van de verschillende categorieën componenten voor verdelerpanelen een relevante productmarkt vormt. In dat geval zouden de productmarkten veeleer moeten worden vastgesteld op basis van de categorieën componenten dan op basis van "oplossingen". De Commissie heeft in haar besluit van 30 maart 2001 met name opgemerkt dat veel derden hadden aangegeven dat elektrische componenten door fabrikanten in het algemeen los worden verkocht aan groothandelaren of paneelbouwers (voor inbouw door installateurs of paneelbouwers zelf), en dat de fabrikanten deze niet zelf integreren in complete "oplossingen".

(144) In het hiervoor genoemde besluit heeft de Commissie tevens opgemerkt dat bepaalde concurrenten niet in staat schenen zelf alle componenten te vervaardigen die nodig zijn voor de "oplossingen" (verdelerpanelen) die ze aanbieden, en dat in de catalogussen van de partijen de door hen voorgestelde indeling in hoofdverdelers, middenverdelers en eindverdelers niet wordt gehanteerd maar integendeel in deze catalogussen de componenten per productlijn of gamma op basis van hun prestaties worden gepresenteerd.

(145) Het diepgaande onderzoek van de Commissie heeft bevestigd dat groothandelaren, installateurs en paneelbouwers losse componenten kopen en dat de fabrikanten die verkopen. Echte verkoop van reeds afgebouwde panelen komt niet voor. De rol van paneelbouwers en installateurs is juist gelegen in het samenstellen van verdelerpanelen passen bij de technische kenmerken van de installaties waarvoor ze bestemd zijn. Het ontwerp van een paneel, het samenstellen ervan, met name het daarin opnemen van automaten (vermogensautomaten, installatieautomatie of kleine automaten), zekeringen en aardlekschakelaars en ook de keuze van deze componenten hangen in de eerste plaats af van de technische kenmerken van de installaties.

(146) Er is dus geen "standaardverdelerpaneel", want elk paneel dient te worden afgestemd op de nagenoeg unieke kenmerken van de installatie waarvan hij deel moet gaan uitmaken. Zoals Legrand aangeeft(31): "De verscheidenheid aan voorkomende configuraties is zeer groot, en dat maakt het erg lastig te bepalen wat een standaardpaneel is." Een verdelerpaneel wordt eigenlijk pas ontworpen en samengesteld op het niveau van de paneelbouwer, de installateur en/of het ingenieursbureau, in overleg met de eindgebruiker.

(147) In hun memorie van antwoord bestrijden de partijen niet dat er nauwelijks "standaardverdelerpanelen" bestaan, maar ze stellen dat er wel algemeen bruikbare oplossingen zijn. Zo wijzen zij erop dat het bij het samenstellen van een verdeler altijd gaat om dezelfde soorten componenten (automaten, aardlekbeveiligingen, kast- of behuizingselementen, enz.) en dat de afnemers bovendien behoefte hebben aan standaardoplossingen, zoals wordt geïllustreerd door de ontwikkeling van computerprogramma's ter ondersteuning van de afnemers van de fabrikanten, namelijk de installateurs.

(148) De Commissie bestrijdt deze opvattingen niet, maar is van mening dat ze op geen enkele wijze gezien mogen worden als bewijs voor het bestaan van een standaard verdelerpaneel. Het feit dat alle verdelers van een gegeven type in het algemeen met dezelfde soorten elementen werken, bewijst dat ze alle eenzelfde functie vervullen, maar geenszins dat ze allemaal gelijk zijn. Het eigen karakter van elk verdelerpaneel (en dus het vrijwel ontbreken van een standaardtype) wordt overigens bevestigd door het bestaan van programma's ter ondersteuning van hun dimensionering. Deze dienen immers voor het bepalen van de samenstelling die optimaal in de behoeften van elke klant voorziet. De Commissie blijft dan ook bij haar standpunt dat er met uitzondering van enkele standaard eindverdelers, die alleen bruikbaar zijn voor specifieke configuraties en die slechts en zeer gering percentage van de totale verkoop uitmaken, geen standaardverdelers bestaan, en dat wat de partijen aanduiden als standaardoplossingen, veeleer lijkt neer te komen op samenhang binnen eigen productlijnen.

(149) In het algemeen produceren en verkopen van fabrikanten van elektrisch materiaal dus geen panelen maar leveren zij (rechtstreeks of indirect via de tussenhandel) aan externe bedrijven (paneelbouwers, installateurs) componenten die deze bedrijven nodig hebben voor de elektrische installaties van hun eigen klanten. De catalogussen van de partijen en van hun concurrenten zijn overigens ingedeeld op basis van soorten componenten en niet van soorten verdelers. Deze catalogussen vermelden gedetailleerde technische gegevens van de componenten, echter zonder dat daarbij noodzakelijkerwijs wordt aangegeven voor welke verdelertypen ze geschikt zijn.

(150) Bovendien hebben de partijen aangegeven dat de verkoop van materialen voor laagspanningseindverdelers en -onderverdelers voor meer dan 80 % via distributeurs verloopt. Zoals Schneider het zelf heeft gesteld(32), "koopt [elke groothandelaar] bij de partijen componenten of combinaties van componenten om te beschikken over de voorraden die nodig zijn voor de verschillende configuraties van de systemen die zijn eigen klanten moeten maken". Dit antwoord bevestigt dat de bestellingen van de groothandel op het gebied van onder- en eindverdelers betrekking hebben op componenten en niet op geïntegreerde oplossingen.

(151) In antwoord op vragen van de Commissie(33) heeft Schneider voor elk land binnen de EER kopieën verstrekt van de voornaamste orders voor laagspanningsonderverdelers en -eindverdelers, alsook van de facturen die bij deze orders horen. Hieruit blijkt heel duidelijk dat de orders die Schneider van klanten ontvangt vrijwel altijd betrekking hebben op componenten, die worden aangeduid met hun exacte referentienummer, en niet op oplossingen. Uitzonderingen hierop zijn zeldzaam en betreffen vrijwel altijd directe verkopen aan klanten buiten de kringen van groothandelaren en paneelbouwers. Zoals hierboven al is aangegeven, vormen deze slecht een marginaal deel van de omzet (minder dan 5 % voor onderverdelers en minder dan 10 % voor eindverdelers).

(152) Uit de hierboven geschetste gegevens komt duidelijk naar voren dat de verkopen van de partijen op de gebieden van onder- en eindverdelers zich vrijwel totaal afspelen op het niveau van componenten en niet op dat van "integrale oplossingen". Voor de concurrenten geldt hetzelfde.

Concurrentiedruk wordt uitgeoefend op het niveau van componenten

(153) Uit onderzoek naar de oorzaken van het feit dat bij de componenten van een paneel meestal één merk wordt gebruikt (om technische redenen en als gevolg van commerciële praktijken), blijkt dat een fabrikant die het complete componentengamma kan aanbieden (wat een vereiste is om een marktpositie te kunnen veroveren) en bovendien een extra sterke positie inneemt op het gebied van één componenttype, in staat zou zijn macht uit te oefenen op de markt voor dit componenttype.

(154) Bij de eindverdelers lijkt de enige reden voor de toepassing van componenten van één merk gelegen in de merkentrouw van installateurs. Uit onderzoek van de concurrentievoorwaarden blijkt evenwel dat marktaandelen voor de verschillende componenttypen onderling aanzienlijk uiteen kunnen lopen. Zo wijzen de uitkomsten van het onderzoek uit dat voor bepaalde fabrikanten het aandeel op de markt van de ene component tweemaal zo groot kan zijn als dat op de markt van de andere component. Zulke verschillen lijken erop te wijzen dat de concurrentievoorwaarden niet voor alle componenten gelijk zijn.

(155) Bij de onderverdelers voeren de partijen technische factoren (compatibiliteit en selectiviteit) aan ter onderbouwing van een marktanalyse waarbij uitsluitend wordt uitgegaan van "oplossingen". Verder verwijzen zij naar hun memorie van antwoord, waarin wordt gesteld dat paneelbouwers door de keuze voor componenten van één merk aanzienlijke tijdwinst (van 25 % tot 50 %) kunnen boeken bij de montage van een paneel.

(156) Zoals evenwel hierboven is aangegeven, lijkt toepassing van componenten van verschillende merken wel voor te komen, althans wat betreft kastelementen. Bovendien is het, ondanks het feit dat er geen automaten van verschillende merken worden gecombineerd, niet onmogelijk dat de concurrentievoorwaarden voor enerzijds installatieautomaten, die "sleutelcomponenten" zijn waarvan de keuze mede bepalend is voor die van andere beveiligingscomponenten, en anderzijds die andere beveiligingscomponenten, verschillen. Fabrikanten zullen in de praktijk namelijk de neiging hebben het zwaartepunt van hun O& O-inspanningen veeleer te leggen bij deze sleutelcomponenten dan bij andere componenten. Dit wordt overigens bevestigd door de informatie die de partijen in hun memorie van antwoord hebben verstrekt. Hieruit blijkt dat in Italië (gedurende de periode 1998-2000) het verschil tussen de laagste prijs (bij speciale aanbiedingen) en de hoogste (zonder aanbiedingen) voor installatieautomaten tot [20-30]* % bedroeg, terwijl voor kleine automaten het grootste prijsverschil niet boven [10-20]* % kwam. Dit lijkt aan te geven dat promotionele kortingen van oudsher groter zijn bij zulke "sleutelcomponenten" dan bij andere typen automaten.

(157) De analyse op het niveau van de componenten lijkt des te relevanter omdat de waarde van een merk doorgaans op basis van dit niveau wordt bepaald. Overigens beoordelen de partijen hun eigen positie op de markt van materialen voor laagspanningsdistributie van elektriciteit ook op dit niveau. In de middellangetermijnplannen 2001-2005 die Legrand voor de meeste EER-landen heeft opgesteld, worden de marktaandelen vermeld die Legrand heeft per componentcategorie ("vermogensautomaten", "installatieautomaten [voor verdelerpanelen]", "aardlekschakelaars", "behuizingen"). In deze documenten is daarentegen geen enkele analyse op basis van "oplossingen" (dat wil zeggen per type laagspanningsverdelerpaneel) te vinden.

(158) In de interne documenten van de partijen zijn bovendien analyses te vinden die het belang onderstrepen van de componenten op zich. Zo meldt Bticino, een bedrijf dat tot de Legrand-groep behoort(34): "[...]*". Legrand zelf(35) stelt specifieke en afzonderlijke analyses op voor zowel installatieautomaten als aardlekschakelaars. Bij Schneider wordt in een driejarenplan voor [...]* de nadruk gelegd op het positieve effect van de introductie van een nieuwe productlijn [...]* en op te verwachte waarde hiervan voor de verkoop van andere producten. [...]*. Schneider rekent op zijn productlijn [...]* voor het versterken van zijn positie op de industriële markt en wijt daarnaast eigen zwakke concurrentiepositie op de residentiële markt aan zijn productlijn [...]*.

(159) De wijze waarop in deze documenten de strategische rol van een component (in het onderhavige geval een [...]*) wordt onderstreept, vormt een goede illustratie van het belang van componenten in de concurrentiestrategie van de verschillende fabrikanten. Ook komt de rol van componenten heel duidelijk naar voren in de reclame die de fabrikanten richten op installateurs en paneelbouwers. Hierin wordt namelijk sterk de nadruk gelegd op de kwaliteit van de gepresenteerde componenten, en niet ingegaan op complete oplossingen die men op basis van deze componenten kan samenstellen.

(160) Tenslotte dient te worden opgemerkt dat [...]*(36).

(161) In hun memorie van antwoord bestrijden de partijen het bestaan van een machtspositie op het niveau van componenten. Zij stellen met name dat de test van de hypothetische monopolist niet kan worden uitgevoerd voor een gegeven soort component, aangezien alle fabrikanten een volledig assortiment aanbieden. Een hypothetisch monopolie op één enkel componenttype staat in hun visie buiten de marktrealiteit.

(162) De Commissie deelt deze zienswijze niet. Ook is een hypothetisch monopolie op één enkel componenttype niet in overeenstemming met de marktrealiteit, dat kunnen zich nog altijd verschillen in de concurrentievoorwaarden (en dus in mogelijke marktposities) per componenttype voordoen. Het feit dat alle fabrikanten het hele componentengamma moeten bieden dat installateurs nodig hebben en kopen om verdelers te maken, betekent niet dat het concurrentievermogen van de verschillende fabrikanten, de kenmerken van de vraag en daarmee de prijsvorming voor alle componenten gelijk zijn. Of, anders gesteld, het feit dat de test van de hypothetische monopolist om technische redenen niet kan worden uitgevoerd op het niveau van componenten (omdat alle fabrikanten het hele productengamma aanbieden), betekent wel dat zich waarschijnlijk geen monopoliesituatie kan voordoen op het niveau van één enkel componenttype, los van alle andere, maar verhindert op zichzelf niet dat er op componentniveau sprake kan zijn van een machtspositie.

(163) Het simpele (niet door de partijen bestreden) feit dat er "sleutelcomponenten" bestaan, toont aan dat sommige componenten belangrijker zijn dan andere en dat de concurrentievoorwaarden voor deze componenten dus kunnen verschillen van die voor andere componenten. Bovendien worden, zoals hierboven is aangegeven, bij sommige componenten, met name elementen voor kasten en behuizingen, wel verschillende merken gecombineerd en bij andere niet.

(164) Dit alles wordt overigens ruimschoots bevestigd door de door Schneider verstrekte informatie, waaruit aanzienlijke verschillen naar voren komen in de winstmarges die voor de verschillende componenttypen.

Overzicht van marges

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Schneider, antwoord op vragenlijst van 6 april 2001.

Conclusie

(165) Zoals de Commissie in haar bekendmaking inzake de bepaling van de relevante markt heeft gesteld(37): "De bepaling van ee