BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 14 oktober 1998

betreffende door Italië aan coöperaties op grond van Wet 49/85 verleende steun

(kennisgeving geschied onder nummer C(1998) 2857)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(1999/250/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 93, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, punt a),

Na de overige lidstaten en andere belanghebbenden overeenkomstig de voormelde artikelen te hebben uitgenodigd hun opmerkingen te maken(1),

Overwegende hetgeen volgt:

I

(1) Bij schrijven van 11 juni 1997 heeft de Commissie de Italiaanse regering in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag in te leiden ten aanzien van de herfinanciering bij Wetten 538/93, 644/94 en Decreetwet nr. 416/95 van bepaalde maatregelen uit Wet 49/85 houdende maatregelen ten gunste van coöperaties. Tevens verzocht zij de Italiaanse regering haar binnen één maand na dagtekening van dat schrijven eventuele opmerkingen kenbaar te maken.

(2) Via een mededeling in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(2) heeft de Commissie de overige lidstaten en andere belanghebbenden van haar besluit in kennis gesteld en hen verzocht haar binnen één maand na de datum van de bekendmaking hun opmerkingen mede te delen.

(3) Noch van de andere lidstaten, noch van belanghebbenden zijn opmerkingen ontvangen. De Italiaanse regering heeft haar opmerkingen kenbaar gemaakt bij brieven van 31 juli 1997, 21 januari 1998, 6 maart 1998, 13 mei 1998 en 16 juni 1998.

II

(4) Bij schrijven van 31 juli 1997 heeft de Italiaanse regering het volgende verklaard:

a) Wet 49/85 is ingetrokken en op grond van de aangemelde herfinanciering werd geen steun verleend;

b) de betrokken steunmaatregelen werden vervangen door een nieuwe regeling die overeenkomstig artikel 92, lid 3, van het Verdrag zou zijn aangemeld;

c) bij wijze van overgangsmaatregel is evenwel erin voorzien dat een van de twee regelingen die in de oude wet (die van het zogeheten "Speciale Fonds" - Fondo Speciale) zijn opgenomen, wordt toegepast op coöperaties die vóór 31 december 1996 zijn opgericht. Het betreft meer bepaald 21 gevallen die tesamen 40 miljard ITL en 795 werknemers vertegenwoordigen.

(5) Ondertussen is de nieuwe regeling bij de Commissie aangemeld, die deze heeft goedgekeurd(3) omdat het hier in beginsel, en gelet op de kenmerken van de maatregelen, niet om overheidssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag ging. Het gaat namelijk uitsluitend om participaties in kleine en middelgrote ondernemingen in de zin van de communautaire definitie, waarbij onder meer als voorwaarde geldt dat de overheidsinvesteerders bij de verdeling van de winst bijzondere rechten krijgen (2 % bij een positief bedrijfsresultaat, een gegarandeerde vergoeding ook indien de algemene vergadering besluit de particuliere coöperatieleden in het geheel niet uit te keren).

(6) Bijgevolg is de ten aanzien van de voormelde regeling ingeleide procedure zonder grond geworden, behalve wat de toepassing bij wijze van overgangsmaatregel van de "Speciale Fonds"-regeling op de genoemde 21 gevallen betreft.

III

(7) Het "Speciale Fonds" is bestemd voor de eenmalige en niet-terugvorderbare financiering van coöperaties die door in de productiesector werkloos geworden werknemers worden opgericht. Deze coöperaties kunnen de ondernemingen waarin die werknemers werkten, verwerven of huren of het beheer daarvan op zich nemen, ofwel nieuwe ondernemingsactiviteiten scheppen.

(8) Deze middelen worden verstrekt langs de weg van participaties door coöperatieve financiële instellingen in het maatschappelijk kapitaal. Die participatie mag niet hoger zijn dan driemaal het maatschappelijk kapitaal waarvoor de werknemers-leden van de coöperatie hebben ingetekend, of 75 % van het maatschappelijk kapitaal van die coöperaties. In de raad van bestuur van de betrokken coöperaties hebben deze financiële instellingen ten hoogste vijf van de 14 stemmen. Tevens beschikken de werknemers over de mogelijkheid aandelen van het kapitaal waarvoor de coöperatieve financiële instellingen hebben ingetekend, tegen nominale waarde over te nemen.

(9) Deze elementen in aanmerking nemend was de Commissie bij de inleiding van de procedure van oordeel dat de verwerving van dergelijke participaties niet strookte met het optreden van een particuliere investeerder in normale marktomstandigheden, en dat er bijgevolg sprake was van staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag. Deze steun kon voor ondernemingen in moeilijkheden worden bestemd, omdat uitdrukkelijk in de mogelijkheid was voorzien om bestaande, in moeilijkheden verkerende ondernemingen over te nemen. Omdat evenwel niet aan de voorschriften van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden(4) was voldaan, kon de steun niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden aangemerkt. Bovendien was de Commissie tot de conclusie gekomen dat de betrokken maatregelen ook onverenigbaar waren indien zij voor nieuwe ondernemingen bestemd waren, omdat zij in termen van investeringen of nieuwe arbeidsplaatsen niet kwantificeerbaar waren.

IV

(10) Uit de meegedeelde informatie blijkt dat vier van de in de overweging 4, onder c), bedoelde 21 ondernemingen een activiteit uitoefenen waarbij er van intracommunautair handelsverkeer geen sprake is. Het betreft in feite eer kleinschalige ondernemingen die op een lokale markt actief zijn, met name in de begrafenissector, in de horeca, in de sector beheer van onderwijsstructuren en in de defensiesector.

(11) De overige coöperaties zijn kleine ondernemingen, met uitzondering van twee ondernemingen die met ongeveer 100 werknemers middelgrote ondernemingen zijn. Wat de participaties in deze ondernemingen betreft, heeft de Italiaanse regering verzekerd dat de bepaling dat particuliere ondernemingen het overheidsbelang tegen nominale waarde kunnen overnemen, niet zal worden toegepast. De overheidsparticipaties zullen derhalve tegen de marktprijs worden verkocht. De Italiaanse autoriteiten hebben voorts verklaard dat de particuliere participaties in het risicokapitaal van deze coöperaties een meerderheidsbelang zullen vormen, of minstens aanzienlijk (rond 50 %) zullen zijn. Ten slotte heeft de Italiaanse regering verklaard dat het in al deze gevallen om nieuwe ondernemingen gaat.

V

(12) Overeenkomstig de communautaire regelgeving inzake participaties van overheidsinstanties in het kapitaal van ondernemingen(5) vormen overheidsparticipaties geen staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag wanneer de overheidsinvesteerder zich als een particuliere investeerder gedraagt die volgens de in een markteconomie normaal geldende voorwaarden handelt. Teneinde zich daarvan te vergewissen dient de Commissie na te gaan of aan de normale vergoedingsvoorwaarden voor geïnvesteerd kapitaal (risico, bepalingen inzake winstverdeling, voorwaarden voor de overdracht van de participatie enzovoort) is voldaan.

(13) In dit verband constateert de Commissie dat de belangrijke participatie van de particuliere sector (rond 50 %) een garantie vormt voor de geldigheid en de rendabiliteit van de transactie. Wat de voorwaarden voor de overdracht van de participaties betreft, is de mogelijkheid geschrapt om het overheidsbelang tegen nominale waarde over te nemen. Bijgevolg is de Commissie van mening dat de verkoop tegen marktvoorwaarden zal geschieden.

(14) Ten aanzien van het rendement van de participaties dient te worden geconstateerd dat, gezien de beperkingen inzake winstdeling en stemrecht op de algemene vergadering (als coöperatielid beschikt de overheid over ten hoogste vijf van de 14 stemmen), om evidente redenen niet kan worden geconcludeerd dat de overheid als coöperatielid een normaal rendement van het door haar geïnvesteerde kapitaal kan verwachten. De werknemers-coöperatieleden zouden immers kunnen besluiten de winst in een andere vorm dan in die van dividend uit te keren (bijvoorbeeld door loonsverhoging).

(15) Derhalve moet de Commissie, gelet op het rendement van de participaties, concluderen dat deze maatregelen staatssteun vormen in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag. Bovendien moet zij haar bezwaren herhalen ten aanzien van de verenigbaarheid van de betrokken maatregelen met de artikelen 92 en volgende van het Verdrag, daar het namelijk om exploitatiesteun gaat die niet verenigbaar is met de terzake geldende communautaire regelgeving, omdat die steun noch degressief noch in de tijd beperkt is. Bijgevolg is deze steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en moet zij ongedaan worden gemaakt.

(16) Daarentegen wijst de Commissie erop dat, ondanks de in overweging 14 bedoelde beperkingen, de voorwaarden inzake het rendement als marktvoorwaarden hadden kunnen worden aangemerkt indien de overheidsparticipaties recht hadden gegeven op een hogere winstdeelneming dan die welke aan de werknemers-coöperatieleden wordt toegekend, hetgeen het geval is in de nieuwe wet ten behoeve van coöperaties(6), waarvoor de Commissie onlangs haar goedkeuring heeft verleend. Deze garanties, die een compensatie voor de beperkingen inzake stemrecht en winstdeelneming vormen, hadden immers, mede gelet op de voorkeursbehandeling die de KMO's genieten inzake overheidsparticipaties in het kapitaal van de ondernemingen, kunnen rechtvaardigen dat de overheidsinvesteerder als een particuliere ondernemer in een markteconomie handelt.

(17) Wel is het volgens de Commissie in dit verband irrelevant of deze ondernemingen wel of niet in moeilijkheden verkeren, en wel om de volgende redenen. In de eerste plaats hebben de Italiaanse autoriteiten deze hypothese uitgesloten. In de tweede plaats moet de Commissie, zelfs indien men van mening kan zijn dat de overdracht van middelen overheidssteun omvat (in de Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden wordt van deze hypothese uitgegaan zodra aan een onderneming in financiële moeilijkheden middelen worden verstrekt) toch een andere conclusie trekken. Gezien het ruime aandeel van de particuliere investeerder die voor ongeveer 50 % van het risicokapitaal nieuw kapitaal inbrengt en de zekerheid die inzake de vergoeding van het geïnvesteerde overheidskapitaal geboden wordt, kan worden geconcludeerd dat het om maatregelen gaat die overeenkomstig "het beginsel van de particuliere investeerder" werden genomen.

(18) Hadden de overheidsparticipaties ook de in overweging 16 genoemde kenmerken vertoond, dan had de Commissie, op grond van de regelgeving inzake participaties van overheidsinstanties in het kapitaal van ondernemingen, zich op het standpunt kunnen stellen dat het hier in beginsel geen overheidssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag betrof,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De overgangsmaatregel waarbij de bovenvermelde 17 coöperaties steun ontvangen in de vorm van een participatie in het maatschappelijk kapitaal door het in de Italiaanse Wet 49/85 bedoelde "Speciale Fonds", houdt staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag in welke onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, en moet bijgevolg worden opgeheven.

Artikel 2

De Italiaanse Republiek neemt de maatregelen die nodig zijn om aan artikel 1 te voldoen, en stelt de Commissie daarvan binnen twee maanden na de kennisgeving van de onderhavige beschikking in kennis.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 14 oktober 1998.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB C 309 van 7.10.1997, blz. 3.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Steunmaatregelen van de staten N 26/98, schrijven aan de Italiaanse regering nr. 6278 van 24 juli 1998.

(4) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(5) Bull. EG 9/1984.

(6) Zie vootnoot 3.