NL Publicatieblad van de Europese Unie C 68/6

ADVIES VAN DE RAAD

van 10 maart 2009

over het geactualiseerde stabiliteitsprogramma van Ierland voor de periode 2008-2013

(2009/C 68/02)

DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid (1), en met name op artikel 5, lid 3,

Gezien de aanbeveling van de Commissie,

Na raadpleging van het Economisch en Financieel Comité,

BRENGT HET VOLGENDE ADVIES UIT:

(1) Op 10 maart 2009 heeft de Raad het geactualiseerde stabiliteitsprogramma van Ierland (2) voor de periode 2008-2013 behandeld.

(2) Na meer dan tien jaar een sterke economische groei te hebben gekend die steeds meer door de binnenlandse vraag werd aangedreven, maakt Ierland momenteel een zware recessie door. De neergang vloeide voort uit een scherpe correctie op de woningmarkt en is sindsdien naar de ruimere economie uitgedijd. De neergang werd nog verergerd door de mondiale financiële crisis en de recessie die de voornaamste handelspartners van Ierland treft. Door deze ontwikkelingen zijn ook de overheidsfinanciën fors verslechterd (het overheidssaldo is omgeslagen van een klein overschot in 2007 naar een tekort van 6,3 % van het BBP in 2008). Derhalve heeft de overheid vanaf medio 2008 meerdere keren consolidatiemaatregelen aangenomen. In deze context zijn tevens maatregelen getroffen om de koopkracht te versterken en een ordelijke aanpassing op de vastgoedmarkt te ondersteunen, en daarbij openbare investeringen te herbestemmen voor belangrijke projecten. De komende jaren komt het er vooral op aan een geloofwaardige en duurzame strategie voor begrotingsconsolidatie te voeren die gericht is op herstel van het marktvertrouwen, en tegelijkertijd middelen te heroriënteren van de bouwnijverheid naar productievere sectoren en concurrentievermogen terug te winnen met maatregelen ter bevordering van de productiviteitsgroei en een passend loonbeleid. De aanhoudende kwetsbaarheid van de financiële sector zou het aanpassingsproces op korte termijn in de weg kunnen staan en de overheidsfinanciën verder onder druk kunnen zetten. Een andere belangrijke uitdaging is het hervormen van het pensioenstelsel om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te verbeteren.

(3) Volgens het macro-economische scenario dat aan het programma ten grondslag ligt, zal de krimp van het reële BBP met 1,4 % in 2008 gevolgd worden door een daling met 4,0 % in 2009 en met 0,9 % in 2010 en daarna omslaan naar een gemiddelde groei van 2,9 % gedurende de rest van de programmaperiode. Afgaande op de thans beschikbare informatie (3) lijken deze groeihypothesen over het geheel genomen tot 2010 plausibel. Vanaf 2011 lijkt de verwachte economische groei nogal optimistisch. De inflatieprognoses van het programma lijken realistisch. Dat geldt ook voor de vooruitzichten betreffende het externe tekort en het concurrentievermogen.

(4) Het overheidstekort over 2008 wordt in de tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie geraamd op 6,3 % van het BBP, tegen een in het vorige geactualiseerde stabiliteitsprogramma gehanteerd streefcijfer van 0,9 % van het BBP (4). Dit veel slechter dan verwachte resultaat is zowel te wijten aan aanzienlijke belastingtegenvallers als aan enkele uitgavenoverschrijdingen (5). De doelstellingen voor belastinginkomsten werden niet gehaald vanwege het duurzame verlies van aan de vastgoedhausse gerelateerde inkomsten en meer in het algemeen de lager dan verwachte economische bedrijvigheid. Hoewel in juli 2008 enkele maatregelen zijn genomen ter beperking van de uitgavenstijging, was de toename van de uitgaven groter dan gepland, vooral wat betreft de sociale overdrachten, rente-uitgaven en overheidsinvesteringen. Sociale overdrachten vervullen hun rol als automatische stabilisatoren, getuige de toegenomen werkloosheidsgerelateerde uitgaven.

(5) Verwacht wordt dat het overheidstekort in 2009 zal toenemen tot 9,5 % van het BBP, wat vooral aan de economische neergang te wijten is. De overheid heeft discretionaire bezuinigingsmaatregelen genomen ten belope van nagenoeg 3 % van het BBP. Tegelijkertijd zijn er als reactie op de neergang maatregelen in de orde van grootte van 0,5 % van het BBP aangenomen ter ondersteuning van de economie. Samen beschouwd betekent dit een algemene bezuiniging van circa 2,5 % van het BBP. Tot deze bezuiniging behoort ook een in het addendum aangekondigd pakket. Omdat hierbij geen nadere informatie is verstrekt, is dit niet in de tussentijdse prognoses van de diensten van de Commissie opgenomen. Volgens de Commissie worden hiermee in 2009 nettobesparingen ten belope van 0,8 % van het BBP gerealiseerd, hetgeen iets minder is dan 1 % van het BBP zoals door de regering aangekondigd (6). Ondanks de bezuinigingsmaatregelen zal volgens de ramingen het structurele tekort (zoals door de diensten van de Commissie herberekend op basis van de informatie in het programma) met 2 procentpunten van het BBP stijgen als gevolg van het verlies aan belastinginkomsten in combinatie met de aan de gang zijnde aanpassing op de woningmarkt, de moeilijkheden om de uitgavenstijging snel genoeg terug te dringen en een scherpe neerwaartse bijstelling van de potentiële groei.

(6) De budgettaire middellangetermijnstrategie van de regering is erop gericht het nominale tekort tegen 2013 terug te dringen tot onder de referentiewaarde van 3 % van het BBP. De daling van het tekort zou in 2010 inzetten en vanaf 2011 versnellen. In het programma wordt niet aangegeven wanneer de middellangetermijndoelstelling (MTD) moet worden gehaald (7). Hoewel aangekondigd wordt dat vanaf 2010 zal worden gestreefd naar een jaarlijkse consolidatie ten belope van een gecumuleerde inspanning van circa 7 % van het nominale BBP, worden geen specifieke maatregelen beschreven. Volgens de indicatieve prognoses in het addendum zal vooral een uitgavengerichte consolidatiestrategie worden gevoerd. Verwacht wordt dat de ontvangstenquote gedurende de programmaperiode licht zal stijgen (met 0,75 procentpunt van het BBP), terwijl een aanmerkelijke daling van de primaire-uitgavenquote wordt voorspeld (met ongeveer 5,25 procentpunten), vooral wat sociale overdrachten en overheidsconsumptie betreft. Naar verwachting zullen de rente-uitgaven als percentage van het BBP gedurende de programmaperiode verdrievoudigen en 3,5 % van het BBP bedragen. De snelle stijging van het tekort, het dalende nominale BBP en de aanzienlijke stock-flow adjustment in 2008 die verband hield met een doelbewuste liquiditeitsopbouw, dragen ertoe bij dat de schuldquote tussen 2007 en 2009 verdubbelt en dat de referentiewaarde van 60 % van het BBP vanaf 2010 wordt overschreden.

(7) De begrotingsresultaten zijn tijdens de hele programmaperiode aan neerwaartse risico's onderhevig. Ten eerste bestaan er aanmerkelijke risico's vanwege het gebrek aan informatie over de consolidatiestrategie die na 2009 zal worden gevoerd, met name wat het uitgaven- en inkomstentraject betreft, vooral gelet op het belang dat aan de beperking van de uitgaven wordt gehecht (8). Ten tweede zijn de groeiprognoses in het economische scenario wellicht optimistisch, vooral in de laatste programmajaren. Gelet op de negatieve risico's voor de tekortdoelstellingen zal de schuldquote zich waarschijnlijk ook minder gunstig ontwikkelen dan in het programma wordt voorspeld. Daarnaast zijn er specifieke risico's verbonden aan uit de financiële crisis voortvloeiende verplichtingen, met name vanwege mogelijke verdere kapitaalinjecties in banken (voor de schuld) en bankgaranties van de overheid (voor het tekort en de schuld, indien zij worden aangesproken).

(8) In Ierland gaat van de vergrijzing een veel groter langetermijneffect op de begroting uit dan gemiddeld in de EU het geval is. Dit komt met name doordat de pensioenuitgaven naar verwachting de komende decennia fors zullen stijgen. De in het programma geraamde begrotingssituatie voor 2008 is aanmerkelijk slechter dan de uitgangspositie van het vorige programma. Deze ontwikkeling draagt bij tot de begrotingseffecten van de vergrijzing op het houdbaarheidstekort. Indien de in de tussentijdse prognoses van de diensten van de Commissie voorspelde begrotingssituatie voor 2009 als uitgangspunt wordt genomen, zou het houdbaarheidstekort aanzienlijk toenemen. Hoewel er in het nationale pensioenreservefonds (NPRF) activa zijn opgebouwd om een deel van de toekomstige pensioenuitgaven te voorfinancieren, wordt ervan uitgegaan dat de brutoschuld de in het Verdrag vastgelegde referentiewaarde tijdens de programmaperiode zal overschrijden. Als het hoge primaire tekort op middellange termijn wordt teruggedrongen, zoals in het programma voorzien wordt, en hervormingen worden doorgevoerd om de aanmerkelijke stijging van leeftijdsgebonden uitgaven te beteugelen, zou dit ertoe bijdragen dat de hoge risico's voor de houdbaarheid van de openbare financiën afnemen. De bovengenoemde risico's die uit de door Ierland getroffen stabilisatieregelingen voor de financiële sector voortvloeien, kunnen met name via het effect ervan op de overheidsschuld hun weerslag hebben op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn, indien de kosten van de overheidssteun in de toekomst niet volledig worden terugverdiend.

(9) Het Ierse begrotingskader voor de middellange termijn vertoont een aantal zwakke punten. Met name kunnen de begrotingsdoelstellingen voor de jaren na het begrotingsjaar, vooral wat de uitgaven betreft, in de volgende begrotingen wijzigingen ondergaan. Zoals de recente ervaring heeft aangetoond, wordt het daardoor voor beleidsmakers moeilijker om bij (voortdurende) inkomstenmeevallers een voorzichtige begrotingskoers aan te houden. Tegelijk is het mogelijk dat zij zich daardoor in slechte tijden ook minder geloofwaardig tot een consolidatiestrategie kunnen engageren. Hoewel deze kwesties niet rechtstreeks in het programma aan bod komen, heeft de regering een commissie voor belastingzaken en een bijzondere werkgroep ter evaluatie van de uitgaven en de personeelsaantallen in de openbare diensten opgericht, die aanbevelingen moeten doen voor het verbeteren van respectievelijk het belastingstelsel en de programma's voor overheidsuitgaven. De rapporten van deze instanties worden in de loop van 2009 verwacht en de nationale overheid heeft te kennen gegeven dat met de aanbevelingen rekening zal worden gehouden in het besluitvormingsproces voor de begrotingen van 2010 en daarna.

(10) Ierland heeft verschillende maatregelen aangenomen om de stabiliteit van de financiële sector veilig te stellen. Het wettelijke plafond voor het depositogarantiestelsel werd opgetrokken tot 100 000 EUR per deposant. Ten behoeve van de banken die onder deze regeling vallen, werden garanties gesteld voor een geraamd bedrag van 400 miljard EUR. In december werd voor drie belangrijke banken een herkapitalisatieprogramma van 10 miljard EUR (5 % van het BBP) aangekondigd, dat althans gedeeltelijk uit het National Pensions Reserve Fund (NPRF) zou worden gefinancierd. Later is een van de betrokken banken evenwel door de overheid overgenomen. De kapitaalinjecties (7 miljard EUR voor de twee resterende banken als aangekondigd op 11 februari) moeten worden gefinancierd uit het NPRF en toekomstige bijdragen daaraan.

(11) Met het in 2009 gevoerde begrotingsbeleid wordt de begroting in het algemeen geconsolideerd. Dit is, gelet op het hoge tekort en de fors stijgende overheidsschuld, opportuun en conform het Europees economisch herstelplan waarover de Europese Raad in december 2008 overeenstemming heeft bereikt. Bovendien heeft Ierland in overeenstemming met het Europees economisch herstelplan een aantal maatregelen genomen ter ondersteuning van de economie en ter bevordering van structurele hervormingen. Dit pakket vormt een passende reactie op de macrobudgettaire situatie. De maatregelen van de Ierse overheid zijn in de eerste plaats afgestemd op het ondersteunen van de koopkracht van huishoudens en investeringen en zijn tijdig en doelgericht. Er zijn specifieke maatregelen genomen ter ondersteuning van het aanpassingsproces op de woningmarkt, waar de huidige economische neergang ontstaan is. Daarnaast zijn ook maatregelen zoals een socialebijstandspakket genomen die specifiek gericht zijn op de kwetsbaarste groepen die waarschijnlijk het hardst door de crisis zullen worden getroffen. De maatregelen zijn permanent en niet tijdelijk, wat echter in samenhang moet worden gezien met het feit dat de algehele begrotingsstrategie gericht is op het terugdringen van het tekort. Voorts zou het herstel ook worden ondersteund door structurele maatregelen zoals de langdurige grote overheidsinvesteringen in het kader van het Ierse meerjarige nationale ontwikkelingsplan (voor ongeveer 4,5 % van het BBP gedurende elk jaar van de programmaperiode) en belastingvoordelen voor O & O-activiteiten en kleine startende bedrijven. Deze maatregelen houden verband met de hervormingsagenda voor de middellange termijn en de landenspecifieke aanbevelingen die de Commissie op 28 januari 2009 in het kader van de Lissabonstrategie voor groei en werkgelegenheid heeft uitgebracht.

(12) Verwacht wordt dat het tekort na de verdere verslechtering in 2009 geleidelijk aan zal afnemen. Om, zoals in het programma is gepland, het nominale tekort tegen 2013 tot minder dan 3 % van het BBP terug te dringen, zullen de bovenvermelde aanmerkelijke risico's voor de begrotingsdoelstellingen echter moeten worden aangepakt en zal de overheid klaar moeten staan om, zo nodig, aanvullende maatregelen te nemen. Bovendien moeten de plannen voor begrotingsconsolidatie door maatregelen worden ondersteund.

(13) Wat de in de gedragscode voor stabiliteits- en convergentieprogramma's gespecificeerde gegevensvereisten betreft, vertoont het programma enkele lacunes in de verplichte en facultatieve gegevens (9).

De algemene conclusie luidt dat het overheidstekort na een forse verslechtering in 2008 in 2009 verder zal toenemen tot 9,5 % van het BBP. De maatregelen voor begrotingsconsolidatie en de maatregelen ter ondersteuning van de economie kunnen gelet op het hoge tekort en de sterk oplopende schuldsituatie als opportuun en geschikt worden aangemerkt. Zij zijn in overeenstemming met het Europees economisch herstelplan. Na de budgettaire verslechtering in 2009 mikt het programma op het terugdringen van het tekort tot onder de referentiewaarde van 3 % van het BBP tegen 2013. Voorts zou de schuld vanaf 2010 de referentiewaarde van 60 % van het BBP overschrijden. Daarbij zou de economische activiteit zich vanaf 2010 snel herstellen. De begrotingsresultaten zijn tijdens de hele programmaperiode aan neerwaartse risico's onderhevig, vooral vanwege i) het gebrek aan informatie over de na 2009 geplande consolidatiemaatregelen en ii) de optimistisch voorgestelde macro-economische vooruitzichten, met name in de laatste programmajaren. Andere risico's houden verband met de maatregelen die genomen zijn ter ondersteuning van de financiële sector. Het concurrentievermogen moet worden hersteld met maatregelen ter bevordering van de productiviteitsgroei en een passend loonbeleid. Om, zoals in het programma is gepland, het nominale tekort tegen 2013 tot minder dan 3 % van het BBP terug te dringen, zullen de bovenvermelde aanmerkelijke risico's voor de begrotingsdoelstellingen moeten worden aangepakt en zal de overheid klaar moeten staan om, zo nodig, aanvullende maatregelen te nemen. Ook om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te verbeteren, moeten de plannen voor begrotingsconsolidatie door maatregelen worden ondersteund.

Gelet op de bovenstaande beoordeling wordt Ierland verzocht om:

i) de toename van het tekort in 2009 te beperken en aanzienlijke jaarlijkse inspanningen in het kader van een breed begrotingsconsolidatieprogramma voor 2010 en daarna vast te stellen en nauwgezet uit te voeren;

ii) om de risico's voor de aanpassing te beperken, het bindende karakter van het begrotingskader voor de middellange termijn te versterken en tegelijk het hele jaar door nauw toe te zien op de naleving van de begrotingsdoelstellingen;

iii) gezien de voorspelde aanmerkelijke stijging van leeftijdsgerelateerde uitgaven en de verwachte stijging van de schuld — zij het vanaf een laag niveau — tijdens de programmaperiode, de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te verbeteren door de nagestreefde begrotingsconsolidatie vergezeld te laten gaan van verdere pensioenhervormingsmaatregelen.

Vergelijking van de voornaamste macro-economische en budgettaire prognoses

2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Reëel BBP (verandering in %) SP jan 2009 6,0 – 1,4 – 4,0 – 0,9 2,3 3,4 3,0 COM jan 2009 6,0 – 2,0 – 5,0 0,0 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 4,8 3,0 3,5 4,1 n.b. n.b. n.b. HICP-inflatie (%) SP jan 2009 2,8 3,1 0,5 1,5 1,8 1,8 1,8 COM jan 2009 2,9 3,1 0,7 1,8 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 2,8 2,4 2,0 1,8 n.b. n.b. n.b. Output gap (10) (% van het potentiële BBP) SP jan 2009 4,4 0,5 – 3,5 – 4,1 – 3,4 – 1,6 – 0,5 COM januari 2009 (12) 4,4 0,1 – 4,5 – 4,2 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 – 0,5 – 1,3 – 1,5 – 0,7 n.b. n.b. n.b. Netto financieringsoverschot/-tekort t.o.v. het buitenland (% van het BBP) SP jan 2009 – 5,4 – 6,3 – 4,2 – 3,5 – 3,4 – 3,0 – 2,8 COM jan 2009 – 5,4 – 5,7 – 3,3 – 3,2 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 – 4,4 – 3,9 – 3,5 – 3,1 n.b. n.b. n.b. Overheidsontvangsten (% van het BBP) SP jan 2009 35,7 33,6 33,7 34,4 34,6 33,9 34,4 COM jan 2009 35,7 33,7 33,7 33,9 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 36,6 36,1 35,8 35,4 n.b. n.b. n.b. Overheidsuitgaven (% van het BBP) SP jan 2009 35,4 39,9 43,3 43,4 41,0 38,7 37,0 COM jan 2009 35,4 40,0 44,7 46,9 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 36,1 37,0 36,9 36,5 n.b. n.b. n.b. Overheidssaldo (% van het BBP) SP januari 2009 (11) 0,2 – 6,3 – 9,5 – 9,0 – 6,4 – 4,8 – 2,6 COM jan 2009 0,2 – 6,3 – 11,0 – 13,0 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 0,5 – 0,9 – 1,1 – 1,0 n.b. n.b. n.b. Primair saldo (% van het BBP) SP jan 2009 1,2 – 5,2 – 7,3 – 6,4 – 3,5 – 1,7 0,7 COM jan 2009 1,2 – 5,2 – 8,7 – 10,3 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 1,4 0,0 – 0,1 0,0 n.b. n.b. n.b. Conjunctuurgezuiverd saldo (10) (% van het BBP) SP jan 2009 – 1,5 – 6,5 – 8,1 – 7,4 – 5,0 – 4,1 – 2,4 COM jan 2009 – 1,5 – 6,3 – 9,1 – 11,3 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 0,7 – 0,4 – 0,5 – 0,7 n.b. n.b. n.b. Structureel saldo (13) (% van het BBP) SP jan 2009 – 1,7 – 6,2 – 8,1 – 7,4 – 5,0 – 4,1 – 2,4 COM jan 2009 – 1,5 – 6,3 – 9,4 – 11,3 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 0,5 – 0,4 – 0,5 – 0,7 n.b. n.b. n.b. Bruto overheidsschuld (% van het BBP) SP jan 2009 24,8 40,6 52,7 62,3 65,7 66,2 64,5 COM jan 2009 24,8 40,8 54,8 68,2 n.b. n.b. n.b. SP nov 2007 25,1 25,9 27,6 28,7 n.b. n.b. n.b. Stabiliteitsprogramma (SP); tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie (COM); berekeningen van de diensten van de Commissie.

(1) PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1. Alle documenten waarnaar in deze tekst wordt verwezen, zijn te vinden op:

http://ec.europa.eu/economy_finance/about/activities/sgp/main_en.htm

(2) Inclusief het addendum dat op 9 januari 2009 is ingediend.

(3) Bij de beoordeling wordt met name rekening gehouden met de prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie en ook met andere informatie die sindsdien beschikbaar is gekomen.

(4) In het addendum wordt het feitelijke tekort over 2008 op 6,3 % van het BBP geraamd. Gelet op de gemelde overschrijding van de in het Verdrag vastgelegde referentiewaarde heeft de Commissie op 18 februari 2009 een verslag op grond van artikel 104, lid 3, van het Verdrag opgesteld.

(5) De hoger dan verwachte uitgaven zijn toe te schrijven aan i) hoger dan geplande sociale overdrachten, ii) gestegen rente-uitgaven en iii) niet-gebudgetteerde kapitaalinvesteringen, waaronder de aankoop van de Westlink-tolbrug voor een bedrag ter grootte van 0,3 % van het BBP.

(6) Begin februari heeft de regering het pakket nader gepreciseerd. Het bestaat uit een pensioenheffing op lonen in de openbare sector (voorzichtig geraamd op 0,5 % van het BBP op basis van een volledig jaar, rekening houdend met de fiscale aftrekbaarheid van de heffing), verdere besparingen in overheidsinvesteringen (0,2 % van het BBP) en andere kleinere uitgavenbesparende maatregelen (voor een totaal van 0,2 % van het BBP op basis van een volledig jaar).

(7) Het programma bevat voor het eerst een kwantificering van de MTD, namelijk een structureel saldo (d.w.z. een conjunctuurgezuiverd begrotingssaldo, ongerekend eenmalige en andere tijdelijke maatregelen) in de orde van grootte van – 0,5 % tot 0 % van het BBP. In het vorige programma was sprake van een begrotingssituatie die „vrijwel in evenwicht” is.

(8) De nationale overheid heeft aangekondigd dat de beleidsbesluiten over de verdeling tussen maatregelen aan de uitgaven- en aan de inkomstenzijde voor de geplande consolidatie in de volgende begrotingen zullen worden bekendgemaakt.

(9) Wat de verplichte gegevens betreft, werden alleen de nominale effectieve wisselkoers, de BBP-groei van de EU en de groei van relevante buitenlandse markten niet meegedeeld. Bij de facultatieve gegevens vertonen de sectorale saldi en de overheidsuitgaven naar functie bepaalde lacunes.

(10) In de programma's vermelde output gaps en conjunctuurgezuiverde saldi, zoals herberekend door de diensten van de Commissie op basis van de in de programma's voorkomende informatie.

(11) Bij de doelstellingen voor het overheidssaldo is rekening gehouden met nog niet nader bepaalde jaarlijkse consolidatiemaatregelen van 2,25 % van het BBP in 2010, 2 % in 2011, 1,75 % in 2012, en 1,5 % in 2013. Momenteel worden de aanvullende consolidatiemaatregelen voor 2009 (1 % van het BBP) nader bepaald.

(12) Op basis van een geraamde potentiële groei van achtereenvolgens 4,0 %, 2,2 %, – 0,4 % en – 0,4 % in de periode 2007-2010.

(13) Conjunctuurgezuiverd saldo, ongerekend eenmalige en andere tijdelijke maatregelen. De eenmalige en andere tijdelijke maatregelen hebben volgens het meest recente programma een (tekortverhogend) effect van 0,3 % van het BBP in 2008 en volgens de tussentijdse prognoses van januari van de diensten van de Commissie een (tekortverminderend) effect van 0,3 % in 2009.

Bronnen:

Stabiliteitsprogramma (SP); tussentijdse prognoses van januari 2009 van de diensten van de Commissie (COM); berekeningen van de diensten van de Commissie.