Beschikking van de Commissie

van 27 november 2002

betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde steunregeling "Thüringer Umlaufmittelprogramm"

(kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 4359)

(Voor de EER relevante tekst)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(2003/469/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 88, lid 2, eerste alinea,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken,

Overwegende hetgeen volgt:

1. DE PROCEDURE

(1) In 1993 werd de "Richtlinie des Landes Thüringen zum Thüringer Umlaufmittelprogramm" (richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende het Thüringer werkkapitaalprogramma) (hierna "de richtsnoeren" genoemd) per 20 juli 1993 van kracht(1). De autoriteiten van de deelstaat Thüringen gingen ervan uit dat deze (richtsnoeren in overeenstemming waren met de in de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf van 1992(2) (hierna "het MKB-steunkader" genoemd) ingevoerde de-minimisregel, zodat de regeling niet overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag hoefde te worden aangemeld.

(2) Na een artikel dat in de pers was verschenen over dit leningprogramma (in het kader waarvan ondernemingen kennelijk zonder toereikende bancaire zekerheden leningen tegen gunstige voorwaarden ontvingen om hun goederenvoorraden te financieren), verzocht de Commissie Duitsland bij schrijven DG IV/D 3761 van 2 mei 1994 om relevante informatie teneinde de richtsnoeren op hun verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt te toetsen. Bij schrijven van 31 mei 1994 deelde Duitsland volgende informatie mee: het Thüringer werkkapitaalprogramma van 20 juli 1993 zou gelden voor kleine en middelgrote ondernemingen (in de zin van de in het MKB-steunkader gehanteerde definitie) die in een economisch gezonde toestand verkeerden, maar die wegens hun beperkte omvang, het ontbreken van bancaire zekerheden en de algemene situatie op de kapitaalmarkt moeilijkheden ondervonden om vreemd kapitaal aan te trekken. Steun ten gunste van ondernemingen in moeilijkheden was niet mogelijk; wel konden dit soort ondernemingen steun aanvragen in het kader van andere, goedgekeurde programma's. Voorts waren de richtsnoeren opgevat als de-minimisprogramma overeenkomstig de de-minimisvoorschriften uit het MKB-steunkader van 1992.

(3) Duitsland sloot zich aan bij de beoordeling van de Thüringer autoriteiten dat de richtsnoeren waren vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3.

(4) Na een verzoek om inlichtingen van de Commissie van 29 mei 1995 deelde Duitsland bij schrijven van 27 juni 1995 een afschrift mee van de richtsnoeren voor het werkkapitaalprogramma.

(5) In het kader van de procedure inzake steunmaatregel C 85/98 (ex NN 106/98, onjuiste toepassing van de de-minimisbepalingen in het kader van het consolideringsprogramma van de deelstaat Thüringen van 20 juli 1993) bevestigde Duitsland bij schrijven van 8 juni 1998, dat de hieraan ten grondslag liggende richtsnoeren per 16 januari 1996 waren afgelopen. Bij schrijven van 7 december 1998 deelde Duitsland inlichtingen mee over de tenuitvoerlegging van de richtsnoeren en over de begunstigde ondernemingen; daaruit werd voor de Commissie duidelijk dat ook ondernemingen uit de gevoelige sectoren (producten uit bijlage I van het EG-Verdrag) steun hadden ontvangen. Bovendien bleek uit deze inlichtingen dat ondernemingen in moeilijkheden die in hetzelfde jaar of het jaar voordien steun hadden ontvangen in het kader van goedgekeurde programma's ten faveure van ondernemingen in moeilijkheden, in het kader van deze richtsnoeren leningen hadden ontvangen. Dit vermoeden werd bevestigd door een schrijven van Duitsland van 29 januari 1999, waaruit ook bleek dat enkele begunstigden van de hier onderzochte richtsnoeren bovendien steun hadden ontvangen in het kader van het consolideringsprogramma van 20 juli 1993, waarvan de onjuiste tenuitvoerlegging het voorwerp uitmaakt van procedure C 85/98.

(6) De Commissie heeft Duitsland bij schrijven SG(99) D/3539 van 18 mei 1999 in kennis gesteld van haar besluit om ten aanzien van deze maatregel de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(7) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(3) bekendgemaakt. De Commissie heeft alle andere belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken maatregel te maken, maar ontving geen opmerkingen van andere belanghebbenden.

De Duitse autoriteiten dienden hun opmerkingen in bij brieven van 24 juni en 19 augustus 1999.

(8) Duitsland zond zijn definitieve standpunt bij brief van 26 november 2001.

2. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

2.1. Benaming en rechtsgrond

(9) De steun werd verleend door de staatsbank Thüringer Aufbaubank in opdracht van het ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Thüringen, overeenkomstig de paragrafen 23, 44 en 44a van het financieel reglement van de deelstaat Thüringen en de bepalingen van de betrokken richtsnoeren voor het Thüringer werkkapitaalprogramma.

2.2. Begunstigden

(10) De richtsnoeren zijn gericht op kleine en middelgrote ondernemingen ("KMO's") - gedefinieerd volgens de criteria "omzet" en "aantal werknemers", echter niet volgens het criterium "onafhankelijkheid" van het MKB-steunkader - op nieuw opgerichte ondernemingen, op management buy-outs en management buy-ins, alsmede ontnaastingen waarbij prioriteit gegeven wordt aan consolideringsprojecten. In punt 3 van de richtsnoeren ("begunstigden") wordt uitdrukkelijk aangegeven dat de levensmiddelenindustrie, die zowel de in bijlage I bij het EG-Verdrag als andere activiteiten kan betreffen, voor steun in aanmerking komt. De overige gevoelige sectoren (ijzer- en staalindustrie, scheepsbouw, automobielindustrie, landbouw, visserij, vervoer en kolenindustrie) worden niet uitdrukkelijk uitgesloten. In uitzonderlijke gevallen kan de steun (bij besluit van de bevoegde minister) ook aan ondernemingen worden verleend, die de in het MKB-steunkader genoemde plafonds inzake omzet en aantal werknemers overschrijden.

2.3. Looptijd

(11) De richtsnoeren van de deelstaat Thüringen voor het Thüringer werkkapitaalprogramma werden op 20 juli 1993 voor onbepaalde duur van kracht en werden op 16 januari 1996 door het Thüringer leningprogramma voor kleine en middelgrote ondernemingen vervangen.

2.4. Doelstelling

(12) De richtsnoeren zijn bestemd voor ondernemingen die niet over voldoende bancaire zekerheden beschikken, noch in staat zijn de hoge rentetarieven voor korte leningen te betalen. Doel van het programma is deze ondernemingen leningen met een gunstige rentevoet ter beschikking te stellen voor de financiering van werkkapitaal. Volgens punt 1 van de richtsnoeren ("doelstellingen") "dienen kleine en middelgrote ondernemingen te worden ondersteund bij hun oprichting en uitbreiding of met het oog op hun instandhouding, met name om de gevaren die het voortbestaan van de onderneming en het behoud van arbeidsplaatsen bedreigen, af te wenden".

(13) De steun wordt door de staatsbank Thüringer Aufbaubank verleend in de vorm van gesubsidieerde leningen, die aan de begunstigde ondernemingen worden verstrekt via hun huisbank (Hausbank), die het primaire risico (Primärhaftung) draagt. De huisbank kan een garantie (Haftungsfreistellung) ten belope van 60 % van het leningbedrag krijgen, waarbij in de richtsnoeren niet wordt voorzien in een garantiepremie. De Thüringer Aufbaubank en de huisbank kunnen een eenmalige behandelingsvergoeding van 0,1 % van het bedrag van de lening ontvangen.

(14) Een schuldherschikking ten laste van de Thüringer Aufbaubank is uitgesloten.

(15) De leningen worden verstrekt tegen een rentevoet van tussen 5 en 8 % en hebben een verlengbare looptijd van drie jaar. De bevoegde minister van de deelstaat kan andere voorwaarden goedkeuren.

2.5. Intensiteit

(16) In punt 5 van de richtsnoeren ("aard, omvang en bedrag van de steun") wordt uitdrukkelijk gewezen op het de-minimiskarakter van de regeling en op de de-minimisbepalingen van het MKB-steunkader van 1992.

(17) In de richtsnoeren is bepaald dat het steunelement van de goedkope lening wordt berekend aan de hand van het verschil tussen de daadwerkelijke rente van de lening en het geldende referentiepercentage. Een direct maximum voor de lening is niet vastgesteld, wel mag de omvang van de steun die een onderneming voor dezelfde doelstelling binnen een periode van 36 maanden kan ontvangen (d.i. het uit de rentesubsidie resulterende steunelement) het de-minimisplafond niet overschrijden zoals dat via de de-minimisregel van het MKB-steunkader van 1992 is vastgesteld(4). Het steunelement van de garantie (Haftungsfreistellung) werd niet in aanmerking genomen.

(18) In de periode 1993-1996 werden, volgens de bescheiden die Duitsland vóór het begin van de procedure had gezonden, 460 leningen verstrekt en uitbetaald, voor een totaal bedrag van 202 miljoen DEM; daarvan waren ongeveer 20 leningen bestemd voor ondernemingen uit de levensmiddelenindustrie. In minstens twee gevallen hebben ondernemingen die datzelfde jaar of het jaar voordien steun hadden ontvangen in het kader van een goedgekeurde regeling ten gunste van ondernemingen in moeilijkheden, dergelijke leningen ontvangen (Thuro Back Südthüringer Backwaren en Bergner & Weiser GmbH).

2.6. Cumulering

(19) De richtsnoeren bevatten geen voorschriften inzake cumulering.

2.7. Redenen voor de inleiding van de procedure

(20) De Commissie had de procedure ingeleid omdat de regeling werd toegepast voor ondernemingen in gevoelige sectoren en voor ondernemingen in moeilijkheden. Tegen de toepassing van de regeling ten faveure van gezonde ondernemingen buiten de gevoelige sectoren heeft de Commissie geen bezwaar gemaakt.

(21) De Commissie heeft daarvoor de volgende gronden aangevoerd.

(22) Aangezien de gevoelige sectoren niet van de regeling worden uitgesloten, is sprake van een onjuiste toepassing van de de-minimisregel uit het MKB-steunkader van 1992. Volgens punt 3.2 van het MKB-steunkader is het kader niet van toepassing op steun aan ondernemingen waarvoor bijzondere voorschriften gelden. Aangezien de richtsnoeren toch op een van deze sectoren zijn toegepast, moeten zij als niet-aangemelde steun worden beschouwd.

(23) Op grond van de bijzondere kenmerken van de gevoelige sectoren vormden de betrokken maatregelen staatssteun ten faveure van ondernemingen in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 61 van de EER-overeenkomst. De steun stelde ondernemingen die moeilijk toegang tot de kapitaalmarkt hadden, in staat leningen op te nemen om hun werkkapitaal tegen voordelige voorwaarden te financieren en hun activiteiten in stand te houden of zelfs uit te breiden. Zodoende konden deze maatregelen volgens de Commissie de mededinging ongunstig beïnvloeden.

(24) Voorzover in de gevoelige sectoren aan economisch gezonde ondernemingen leningen werden toegekend, had de Commissie bezwaren ten aanzien van de verenigbaarheid van het Thüringer werkkapitaalprogramma met de geldende voorschriften inzake regionale steun.

(25) De leningen ten faveure van economisch gezonde ondernemingen uit gevoelige sectoren vormen exploitatiesteun die de Commissie diende de toetsen aan de geldende bepalingen inzake regionale steun. Inzonderheid moet dergelijke steun, volgens vast beleid van de Commissie, aan de volgende criteria voldoen:

a) hij moet in de tijd beperkt en degressief zijn;

b) hij mag slechts worden verleend in regio's ex artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag, en

c) de gevoelige sectoren moeten zijn uitgesloten.

(26) In het besluit tot inleiding van de procedure kwam de Commissie tot de conclusie dat de regeling niet degressief was en dat de gevoelige sectoren niet van de toepassing ervan waren uitgesloten.

(27) Uit de door Duitsland verstrekte inlichtingen bleek dat in minstens twee gevallen de richtsnoeren ten goede kwamen aan ondernemingen in moeilijkheden in de zin van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden(5) van 1994 (hierna "kaderregeling van 1994" genoemd). Volgens de bewoording van de richtsnoeren waren ondernemingen in moeilijkheden niet van de toepassing van de richtsnoeren uitgesloten. Bijgevolg stelde de Commissie zich op het standpunt dat de regeling ten dele ook voor ondernemingen in moeilijkheden gold.

(28) De goedkope leningen met garantie ten laste van de Thüringer Aufbaubank die aan ondernemingen in moeilijkheden werden verstrekt, konden het de-minimisplafond overschrijden. Bij de berekening van het de-minimisplafond hadden het in de garantie besloten steunelement en de bijzondere moeilijkheden van de begunstigde ondernemingen mee in rekening moeten worden genomen. Het in de garantie besloten steunelement moet het bijzondere risico reflecteren dat aan een onderneming in moeilijkheden verbonden is en kan oplopen tot het volledige bedrag van de gegarandeerde lening.

(29) De toepassing van de richtsnoeren op ondernemingen in moeilijkheden weerspiegelde dan ook een ontoereikende naleving van de de-minimisbepalingen. Dit was enkel dan niet het geval wanneer het totaal van het leningsbedrag en de overige steun die op grond van de bepalingen inzake cumulering in aanmerking moest worden genomen, het de-minimisplafond onderschreed. Gezien de wijze waarop het Thüringer werkkapitaalprogramma is toegepast, moet deze regeling evenwel als een niet-aangemelde steunregeling worden aangemerkt.

(30) Dankzij de leningen kregen de ondernemingen financiële middelen ter beschikking, die hen in staat stelden te voorkomen dat zij de markt moesten verlaten. Wanneer een onderneming zich terugtrekt uit de markt, wordt bestaande overcapaciteit afgebouwd of worden de beschikbaar gekomen marktaandelen overgenomen door concurrenten, die in beide gevallen hun rentabiliteit hadden kunnen verbeteren. In de richtsnoeren werd de toekenning van leningen aan ondernemingen die in het intracommunautaire handelsverkeer actief zijn, niet uitgesloten. Derhalve moest ervan worden uitgegaan dat de werkkapitaalleningen waarop de onderhavige procedure betrekking heeft, het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig konden beïnvloeden.

(31) Zodoende vormden de door de Thüringer Aufbaubank aan ondernemingen in moeilijkheden verstrekte werkkapitaalleningen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst, en hadden zij moeten worden getoetst aan de betrokken richtsnoeren en kaderregelingen.

(32) Voorzover de richtsnoeren waren gericht op de redding van ondernemingen in moeilijkheden, gold volgens de betrokken voorschriften als voorwaarde voor de verenigbaarheid dat de reddingssteun moet worden verleend in de vorm van een overheidslening tegen marktvoorwaarden of in de vorm van een overheidsgarantie ter dekking van een particuliere lening. Aan deze voorwaarde was in dit geval niet voldaan, daar het om goedkope leningen ging. Bovendien diende volgens de voorschriften steun voor grote ondernemingen en voor ondernemingen in gevoelige sectoren afzonderlijk te worden aangemeld. De betrokken regeling bevatte geen uitsluiting van steun voor grote ondernemingen en werd toegepast in een gevoelige sector.

(33) Voorzover de richtsnoeren waren gericht op de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden, dient aan te worden getekend dat volgens de betrokken voorschriften - laatstelijk bevestigd in de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden van 1999(6) - als voorwaarde voor de verenigbaarheid vooral de naleving van de volgende criteria geldt:

a) indiening en tenuitvoerlegging van een herstructureringsplan waarmee de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn kan worden hersteld;

b) beperking van het steunbedrag tot het voor de verwezenlijking van dit doel strikt noodzakelijke minimum;

c) een passende bijdrage van de begunstigde onderneming en van haar aandeelhouders;

d) naleving van de bijzondere regels die op de gevoelige sectoren van toepassing zijn, wat in beginsel de aanmelding van individuele gevallen inhoudt;

e) individuele aanmelding van elk geval van steunverlening aan een grote onderneming, en

f) verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen, behoudens in uitzonderlijke, onvoorzienbare en buiten de verantwoordelijkheid van de onderneming vallende omstandigheden.

(34) In de ter discussie staande richtsnoeren is niet voorzien in een afzonderlijke aanmelding van elk geval van steunverlening aan een grote onderneming, noch bevatten zij een verbod op de herhaalde toekenning van herstructureringssteun.

3. OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

(35) In zijn opmerkingen kwam Duitsland voor het aantal in het kader van het betrokken programma toegekende leningen uit op 365, bij een totaal verstrekt bedrag aan leningen van 81,6 miljoen EUR. Het verschil tussen de gegevens in het besluit tot inleiding van de procedure valt hierdoor te verklaren dat het in dat besluit genoemde aantal ook de werkkapitaalleningen uit het Thüringer leningprogramma uit het jaar 1996 omvatte. Het Thüringer leningprogramma maakt het voorwerp uit van procedure C 87/98 (ex NN 137/98).

(36) De in het besluit tot inleiding van de procedure vermelde gegevens over de ondernemingen Thuro Back Südthüringer Backwaren en Bergner & Weiser GmbH stemmen volgens Duitsland niet met de feiten overeen, aangezien geen van beide ondernemingen een werkkapitaallening uit het Thüringer werkkapitaalprogramma kreeg toegekend.

(37) Duitsland is van oordeel dat het Thüringer werkkapitaalprogramma niet kon worden toegepast op ondernemingen in moeilijkheden. Weliswaar was het zo dat in de regeling ondernemingen in moeilijkheden niet expliciet werden uitgesloten en dat drie op in totaal 365 toegekende leningen naar ondernemingen in moeilijkheden gingen, maar een openstelling van de regeling voor ondernemingen in moeilijkheden werd niet toegestaan of overwogen. Het Thüringer werkkapitaalprogramma diende trouwens in samenhang met het Thüringer consolideringsprogramma (steunmaatregel C 85/98, ex NN 106/98) te worden beoordeeld. Was het toepassingsgebied van het consolideringsprogramma expliciet afgestemd op ondernemingen in moeilijkheden, dan stond het Thüringer werkkapitaalprogramma niet open voor deze specifieke doelgroep.

(38) Voorts vormde het hoge eigen risico van de huisbanken een dwingende verplichting voor de huisbank om de kredietwaardigheid van de kredietnemer grondig te onderzoeken en het kredietrisico te beperken.

(39) De berekening van het de-minimisplafond vond volgens Duitsland uitsluitend plaats op basis van het steunelement van de rentesubsidie, die het resultaat was van het verschil tussen de daadwerkelijk aan de uiteindelijke kredietnemer berekende rente en de referentierentevoet. Het steunelement van de garantie werd bij de tenuitvoerlegging van het werkkapitaalprogramma niet in aanmerking genomen, aangezien het "de Duitse autoriteiten in de periode van 1993 tot begin 1996 niet bekend was dat het in de garantie besloten steunelement in aanmerking diende te worden genomen". Hierin kwam pas verandering met schrijven D/54570 van de Commissie van 11 november 1998.

(40) Wat de gevoelige sectoren aangaat, is Duitsland van mening dat steun aan ondernemingen in de gevoelige sectoren werd uitgesloten door de verwijzing in punt 5 van de richtsnoeren betreffende het Thüringer werkkapitaalprogramma. In punt 5 van deze richtsnoeren is immers uitdrukkelijk bepaald dat "de leningen ... overeenkomstig de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en kleinbedrijf (PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2) worden toegekend". Door deze verwijzing waren de bepalingen in verband met de gevoelige sectoren rechtstreeks toepasselijk en was steun in deze sectoren uitdrukkelijk uitgesloten.

(41) Ondernemingen uit de gevoelige sectoren in de zin van punt 1.6 van het MKB-steunkader van 1992 hebben volgens Duitsland geen enkele lening ontvangen.

(42) Bovendien, zo nog Duitsland, geldt de kaderregeling inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten van 1996(7) pas sinds 1998 als bijzondere regelgeving op het gebied van staatssteun, zulks op grond van Beschikking 1999/183/EG van de Commissie van 20 mei 1998 betreffende mogelijke staatssteun van Duitsland voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten in Duitsland op grond van bestaande regionale steunregelingen(8). Voor de periode 1993-1996 bestond er dus geen bijzondere regelgeving op het gebied van staatssteun.

(43) Van de 365 toegezegde werkkapitaalleningen gingen slechts vijf leningen naar ondernemingen in de sector levens- en genotmiddelenindustrie.

(44) De uitzonderingsgevallen waarin de richtsnoeren op andere dan kleine en middelgrote ondernemingen werden toegepast, voldeden volgens Duitsland aan de criteria van de de-minimisregeling van het MKB-steunkader van 1992.

(45) Duitsland heeft de Commissie een overzicht in tabelvorm meegedeeld van de in de periode 1993-1995 toegekende werkkapitaalleningen. Uit deze gedetailleerde lijst blijkt dat op de 365 toegekende leningen drie gevallen ondernemingen in moeilijkheden betroffen. Bovendien werden volgens deze gegevens slechts in vijf gevallen leningen in de gevoelige sector landbouw toegekend, hoewel volgens een schrijven van Duitsland van 29 januari 1999 in totaal zo'n 20 leningen aan ondernemingen uit de levensmiddelenindustrie zouden zijn toegekend.

(46) Uit de door Duitsland gezonden bescheiden valt niet op te maken volgens welke criteria de gevoelige sector landbouw of een onderneming in moeilijkheden werden bepaald.

4. BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

4.1. De vraag of sprake is van staatssteun

(47) Is het zo dat alle financiële steun aan ondernemingen de mededingingsvoorwaarden in zekere mate beïnvloedt, toch hebben niet alle steunmaatregelen merkbare gevolgen voor het handelsverkeer en de mededinging tussen de lidstaten. Tegen deze achtergrond zijn steunmaatregelen die een bepaald plafond niet overschrijden en als de-minimissteun niet onder de toepassing van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen, vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag.

(48) Wat volgens de Commissie onder "de-minimissteun" moet worden verstaan, is voor het eerst bepaald in het MKB-steunkader van 1992(9). In punt 3.2 wordt het toepassingsgebied van de de-minimisregeling vastgesteld op 50000 ECU steun per onderneming voor bepaalde algemene categorieën uitgaven (bv. investeringen, opleiding) over een periode van drie jaar. Op die manier hoefden eenmalige steunbetalingen tot 50000 ECU voor een bepaalde categorie uitgaven, alsmede steunregelingen waarbij de steun aan ondernemingen voor een bepaalde categorie uitgaven binnen een periode van drie jaar tot dit bedrag beperkt bleef, niet langer te worden aangemeld overeenkomstig artikel 88, lid 3 (ex artikel 93, lid 3), van het EG-Verdrag. Daarbij was echter als voorwaarde gesteld dat in het besluit betreffende de eenmalige steunbetaling of in de steunregeling uitdrukkelijk was bepaald dat het steunbedrag, met inbegrip van alle aanvullende steun die dezelfde onderneming eventueel voor hetzelfde soort uitgaven uit andere bronnen of op grond van andere regelingen zou ontvangen, het plafond van 50000 ECU niet mocht overschrijden. In punt 3.2 was ook duidelijk vastgesteld dat de de-minimisregeling niet van toepassing was op de gevoelige sectoren (ijzer- en staalindustrie, scheepsbouw, synthetische vezels, automobielindustrie, landbouw, visserij, vervoer en kolenindustrie).

(49) In de mededeling van de Commissie inzake de-minimissteun van 1996(10) werd de de-minimisregel van het MKB-steunkader van 1992 gewijzigd. Het maximumbedrag van de de-minimissteun werd vastgesteld op 100000 ECU over een periode van drie jaar, te rekenen vanaf het tijdstip waarop de eerste de-minimissteun werd toegekend. Dit bedrag omvatte alle soorten staatssteun die in de vorm van de-minimissteun werd verleend, en deed niet af aan de mogelijkheid dat de begunstigde op grond van door de Commissie goedgekeurde regelingen andere steun ontving.

(50) De onder het EGKS-Verdrag vallende sectoren, de scheepsbouw, de vervoersector, alsmede steunmaatregelen in de landbouw of de visserij werden van de toepassing van deze regeling uitgesloten.

(51) Uit hoofde van artikel 1 van Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de-minimissteun(11) werd het toepassingsgebied van de de-minimisregeling uitgebreid. De vervoersector en de werkzaamheden die verband houden met de productie, verwerking of afzet van de in bijlage I bij het Verdrag opgenomen producten, blijven echter nog steeds buiten het toepassingsgebied van de verordening. De verordening vindt evenmin toepassing voor steun ten behoeve van werkzaamheden die verband houden met de uitvoer, waaronder wordt verstaan steun die rechtstreeks aan de uitgevoerde hoeveelheden, de oprichting en exploitatie van een distributienet of andere lopende uitgaven in verband met werkzaamheden op het gebied van de uitvoer is gerelateerd. Ten slotte is ook steun die afhankelijk wordt gesteld van het gebruik van binnenlandse producten in plaats van ingevoerde producten, van de toepassing van de verordening uitgesloten.

(52) Volgens artikel 2 van genoemde verordening mag het totale bedrag van de de-minimissteun die aan één onderneming wordt verleend, niet hoger zijn dan 100000 EUR over een periode van drie jaar. Dit plafond is van toepassing, ongeacht de vorm van de steun en het daarmee beoogde doel.

(53) Gelet op het feit dat Verordening (EG) nr. 69/2001 pas op 2 februari 2001 in werking is getreden - terwijl de looptijd van de te onderzoeken richtsnoeren de periode van 20 juli 1993 tot en met 16 januari 1996 bestrijkt - is het niet duidelijk of de Commissie voor haar beschikking Verordening (EG) nr. 69/2001 met terugwerkende kracht kan toepassen op steunmaatregelen die vóór de inwerkingtreding van deze verordening zijn toegekend, dan wel dat de in de betrokken periode geldende de-minimisregel van het MKB-steunkader van 1992 in aanmerking moet worden genomen (consecutio legis).

(54) In Verordening (EG) nr. 69/2001 is niet aangegeven of deze verordening kan worden toegepast op steun die vóór de inwerkingtreding van de verordening is toegekend. Volgens de bewoordingen van de verordening zijn vroegere gevallen echter niet uitgesloten van haar toepassingsgebied. Ze vallen hoe dan ook onder het controlemechanisme van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 69/2001. De Commissie is tot de conclusie gekomen dat, bij gebreke van een uitdrukkelijk anders luidende regeling, Verordening (EG) nr. 69/2001 moet worden toegepast op de-minimissteun toegekend vóór de inwerkingtreding van deze verordening. Voorzover in Verordening (EG) nr. 69/2001 een bepaalde categorie maatregelen wordt vrijgesteld van de aanmeldingsverplichting, is door de verordening een procedurele regeling ingesteld die als zodanig onmiddellijk moet worden toegepast op lopende procedures. Bovendien is de onmiddellijke toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 ook in overeenstemming met de door deze verordening beoogde vereenvoudiging van procedures en decentralisatie. Alleen voor steun die niet binnen het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 valt - en derhalve niet op grond daarvan kan worden vrijgesteld - zal de Commissie de regelingen die op het tijdstip van de toekenning van de steun van kracht waren, in aanmerking nemen. Aangezien Verordening (EG) nr. 69/2001 in beginsel een ruimer toepassingsgebied heeft dan de vorige de-minimisregelingen en deze regelingen in ieder geval van toepassing zijn voorzover de steun niet is vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001, worden de algemene rechtsbeginselen van bescherming van gewettigd vertrouwen en rechtszekerheid naar behoren geëerbiedigd. De Commissie is van oordeel dat, uit economisch oogpunt, een financiële maatregel die op grond van de thans geldende Verordening (EG) nr. 69/2001 niet als steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag kan worden aangemerkt in een geïntegreerde markt, in het verleden ook geen steunmaatregel kan hebben gevormd in een minder geïntegreerde markt. Derhalve zal de Commissie zich bij de verdere beoordeling van de financiële maatregelen baseren op Verordening (EG) nr. 69/2001, zonder dat zulks de mogelijkheid uitsluit dat zij de regelingen die golden op het tijdstip van de uitvoering van de maatregelen, zal toepassen voorzover deze maatregelen niet zijn vrijgesteld op grond van Verordening (EG) nr. 69/2001.

(55) De inleiding van de procedure heeft derhalve betrekking op zowel de richtsnoeren zelf als de gevallen van toepassing van de richtsnoeren die niet onder de toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of andere relevante de-minimisregelingen vallen, alsmede de gevallen die weliswaar onder de toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van andere relevante de-minimisregelingen vallen, maar waarbij door cumulering het daarin vastgestelde de-minimisplafond is overschreden.

(56) Steun ten behoeve van de werkzaamheden die verband houden met de productie, verwerking of verhandeling van de in bijlage I bij het EG-Verdrag opgenomen producten, is a priori van het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 uitgesloten.

(57) Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat alle aan ondernemingen uit de levensmiddelenindustrie toegekende werkkapitaalleningen buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of de voorafgaande relevante de-minimisregeling vallen voorzover het gaat om de productie van goederen van bijlage I van het EG-Verdrag, omdat ze dan tot de gevoelige sector landbouw moeten worden gerekend.

(58) Het argument van Duitsland dat de kaderregeling inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten van 1996 pas sinds 1998 als bijzondere wetgeving inzake staatssteun geldt, doet hier niet terzake, omdat deze bijzondere regelgeving geen invloed heeft gehad op het toepassingsgebied van de de-minimisregeling(12).

(59) Volgens de Commissie kunnen steunmaatregelen ook buiten het resterende toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of een andere relevante de-minimisregeling vallen wanneer bij de toekenning van leningen het in artikel 2 van Verordening (EG) nr. 69/2001 of in een andere, eerdere de-minimisregeling vastgestelde plafond is overschreden doordat het steunelement dat in de garantie besloten ligt, niet in aanmerking is genomen. De richtsnoeren bieden geen enkele waarborg dat het de-minimisplafond in elk geval werd geëerbiedigd. Dit gold met name wanneer de richtsnoeren waren gericht op ondernemingen in moeilijkheden, waarbij een hoog risico bestond dat de schuldenaar in gebreke bleef.

(60) Volgens de Commissie omvatten de begunstigden van de richtsnoeren minstens ook ondernemingen in moeilijkheden.

(61) Om een onderneming in moeilijkheden van een gezonde onderneming te kunnen onderscheiden, heeft de Commissie in punt 2.1 van de kaderregeling van 1994(13) nadere toelichting bij het begrip "onderneming in moeilijkheden" opgenomen. Deze bepaling van een onderneming in moeilijkheden bevestigt grotendeels de beschikkingspraktijk van de Commissie in de jaren voordien, zoals zij te vinden was in het 8e Verslag over het mededingingsbeleid (1979) (punten 227-229)(14).

(62) Het begrip "onderneming in moeilijkheden" dat de Commissie hier hanteert, is in de kaderregeling van 1994 omschreven als een onderneming die "niet in staat is uit deze moeilijkheden te komen, noch met eigen middelen, noch door het nodige kapitaal te verkrijgen van aandeelhouders of via leningen". "Zij wordt gekenmerkt door een verminderende rentabiliteit of toenemend verlies, een dalende omzet, groeiende voorraden, overcapaciteit, een geringere cashflow, een stijgende schulden- en rentelast en een lage nettowaarde van de activa. In acute gevallen kan de onderneming reeds insolvent zijn geworden of in ontbinding verkeren".

(63) Overeenkomstig punt 3 van de richtsnoeren ("begunstigden") zijn de richtsnoeren gericht op nieuw opgerichte ondernemingen, op management buy-outs en management buy-ins, alsmede ontnaastingen waarbij prioriteit gegeven wordt aan aanvragen in het kader van consolideringsmaatregelen. De Commissie is van oordeel dat het insluiten van ondernemingen die moeten worden geconsolideerd, er op wijst dat ook te saneren ondernemingen in de zin van de definitie van ondernemingen in moeilijkheden, goedkope werkkapitaalleningen konden krijgen.

(64) Duitsland voert aan dat het Thüringer werkkapitaalprogramma in een ruimere context moet worden bezien, in samenhang met het Thüringer consolideringsprogramma. Was het toepassingsgebied van het consolideringsprogramma expliciet afgestemd op ondernemingen in moeilijkheden, dan had deze specifieke doelgroep geen toegang tot het Thüringer werkkapitaalprogramma. Om het toepassingsgebied van de richtsnoeren te bepalen mag dus niet louter naar de formulering worden gekeken, maar moet het consolideringsprogramma bij de beoordeling worden betrokken en moet in het kader van een gezamenlijke beoordeling van beide regelingen het toepassingsgebied van het werkkapitaalprogramma worden bepaald. Het Thüringer werkkapitaalprogramma was bijgevolg niet van toepassing voor ondernemingen in moeilijkheden.

(65) Dit argument vormt geen overtuigend bewijs voor de niet-toepassing van het werkkapitaalprogramma op ondernemingen in moeilijkheden. Volgens de bewoording van de richtsnoeren bestond het doel van de richtsnoeren er precies in, ondernemingen bij hun oprichting of met het oog op hun instandhouding te steunen, met name om de gevaren die het voortbestaan van de onderneming en het behoud van haar arbeidsplaatsen bedreigen, af te wenden. Voorts moest prioriteit worden gegeven aan aanvragen in het kader van consolideringsmaatregelen.

(66) Duitsland betoogde verder dat het eigen risico van de huisbanken meebracht dat de kredietwaardigheid van de kredietnemers werd onderzocht.

(67) In bepaalde omstandigheden werd de kans dat de begunstigde onderneming daadwerkelijk een onderneming in moeilijkheden was, weliswaar verkleind door het eigen risico van de huisbank, maar de mogelijkheid van begunstiging van ondernemingen in moeilijkheden werd in de tekst van de richtsnoeren geenszins uitgesloten. De Commissie is bovendien van mening dat, met name ten aanzien van ondernemingen in moeilijkheden, de huisbank baat had kunnen hebben bij deelneming aan leningen die op grond van de richtsnoeren werden verstrekt, omdat de toekenning van werkkapitaalleningen op grond van de richtsnoeren resulteerde in een verbetering van de algemene liquiditeitspositie van de begunstigde ondernemingen en in een verkleining van het debiteurenrisico van leningen die reeds vroeger door de huisbank waren verstrekt. Voor een bank kan het inderdaad economisch zinvol zijn het hoge debiteurenrisico dat op oude leningen rust, te verkleinen door de betrokken onderneming nieuwe middelen voor herstructurering te verstrekken, met name wanneer het daaraan verbonden risico gedeeltelijk door de staat wordt gedragen.

(68) Ten slotte blijkt uit de door Duitsland gezonden lijsten van steunmaatregelen die in het kader van de richtsnoeren zijn toegezegd of uitbetaald, dat ook ondernemingen in moeilijkheden steun hebben ontvangen. Ook heeft Duitsland in zijn standpunt toegegeven dat in het kader van het Thüringer werkkapitaalprogramma steun ging naar ondernemingen in moeilijkheden.

(69) Het steunelement dat in de garantie besloten ligt, had voor de berekening van het in de lening besloten liggende steunelement in aanmerking moeten worden genomen, met name gezien het debiteurenrisico bij leningen aan ondernemingen in moeilijkheden.

(70) Aan deze beoordeling wordt ook niet afgedaan door het feit dat Duitsland in zijn standpunt in overweging geeft dat het de Duitse autoriteiten in de periode van 1993 tot begin 1996 niet bekend was dat het steunelement dat besloten ligt in de garantie en in de bijzondere risico's die leningen aan ondernemingen in moeilijkheden opleveren, bij de berekening van het steunbedrag in aanmerking moest worden genomen. De Commissie kan dit standpunt niet onderschrijven, aangezien zij reeds in 1989 de lidstaten een schrijven heeft doen toekomen waarin zij erop wees dat zij ervan uitgaat dat alle garanties die door de staat worden verleend, onder de toepassing van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen(15). De Duitse autoriteiten hadden bij de toekenning van garanties voor leningen aan ondernemingen met liquiditeitsproblemen op zijn minst bedenkingen bij het steunkarakter van deze maatregelen moeten hebben, en Duitsland had de maatregelen uit de regeling tijdig bij de Commissie moeten aanmelden, om deze in staat te stellen zich daarover uit te spreken.

(71) Volgens de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties(16) kan voor garanties ter dekking van leningen het contante subsidie-equivalent in een bepaald jaar als volgt worden berekend:

a) op dezelfde wijze als het subsidie-equivalent van een zachte lening, na aftrek van de betaalde premies, waarbij de rentesubsidie gelijk is aan het verschil tussen de marktrente en de dankzij de staatsgarantie verkregen rente;

b) als het verschil tussen het gegarandeerde verschuldigde bedrag, vermenigvuldigd met de risicofactor (de waarschijnlijkheid dat de schuldenaar in gebreke blijft) en alle betaalde garantiepremies, volgens de formule: (gegarandeerd bedrag × risico) - premie;

c) volgens een andere, objectief gerechtvaardigde en algemeen aanvaarde methode.

(72) De Commissie bevestigde daarmee ook de reeds lange tijd door haar verdedigde opvatting dat, indien op het tijdstip van de toekenning van de lening het risico op insolventie van de kredietnemer kennelijk zeer hoog is, de waarde van de steun kan oplopen tot het volledige daadwerkelijk door de garantie gedekte bedrag.

(73) Overigens kan het steunelement dat in de garantie besloten ligt, ook bij gezonde ondernemingen in een overschrijding van het de-minimisplafond resulteren.

(74) Volgens de Commissie moeten de richtsnoeren en de gevallen van toepassing van de richtsnoeren als steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag worden beschouwd voorzover ze niet binnen het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallen of, weliswaar binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen, maar het in artikel 2, lid 2, vastgestelde de-minimisplafond overschrijden. Hetzelfde geldt voor de andere de-minimisregeling die ten tijde van de tenuitvoerlegging van de maatregelen van kracht was.

(75) Voorzover de richtsnoeren op ondernemingen in moeilijkheden waren gericht, stelden zij de begunstigde ondernemingen in staat om van een particuliere bank financiële middelen te verkrijgen, die anders wegens hun financiële situatie niet meer tegen de gebruikelijke kredietvoorwaarden door particuliere kredietinstellingen zouden zijn verstrekt.

(76) Door deze financiële middelen konden de begunstigde ondernemingen voorkomen dat zij de markt moesten verlaten of konden zij hun marktpositie verbeteren. Wanneer een onderneming zich zou terugtrekken uit de markt, zou bestaande overcapaciteit worden afgebouwd of zouden de beschikbaar gekomen marktaandelen worden overgenomen door concurrenten, die in beide gevallen hun rentabiliteit zouden kunnen verbeteren. Met de werkkapitaalleningen wordt de toekenning van leningen aan ondernemingen die goederen produceren of diensten verrichten waarvoor intracommunautair handelsverkeer plaatsvindt, niet uitgesloten. Derhalve moet ervan worden uitgegaan dat de financiële maatregelen waarop de onderhavige procedure betrekking heeft, het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden.

(77) Ook de gezonde ondernemingen hadden deze financiële middelen niet tegen de aangeboden voorwaarden kunnen krijgen. Derhalve konden zij dankzij de verstrekte werkkapitaalleningen hun marktpositie op de gemeenschappelijke markt tegenover concurrenten verbeteren. Dit geldt met name voor gezonde ondernemingen die in de gevoelige sectoren actief waren. De markten in de gevoelige sectoren worden op communautair niveau door overcapaciteit gekenmerkt. De financiële steun - via de werkkapitaalleningen - aan specifieke ondernemingen leidde ertoe dat deze hun marktpositie tegenover hun concurrenten konden versterken zodat zulks in een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten kon resulteren.

(78) Zodoende kunnen de richtsnoeren de mededinging vervalsen of dreigen zij deze te vervalsen.

(79) Derhalve komt de Commissie tot de conclusie dat de richtsnoeren en de gevallen van toepassing van de richtsnoeren steun inhouden in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag - ten gunste van ondernemingen die actief zijn in het intracommunautaire handelsverkeer.

4.2. Rechtmatigheid van de steun

(80) De Commissie betreurt het dat Duitsland de betrokken steunmaatregelen in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag ten uitvoer heeft gelegd.

4.3. Verenigbaarheid van de steun met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de eerdere de-minimisregeling valt

(81) De Commissie heeft de richtsnoeren onderzocht in de aanname dat deze zowel voor gezonde ondernemingen als ondernemingen in moeilijkheden waren bestemd.

(82) Voorzover de steun aan ondernemingen in moeilijkheden werd toegekend, ging het om, onderscheidenlijk, begeleidende steun/herstructureringssteun en reddingssteun overeenkomstig de terminologie van het 8e Verslag van de Europese Commissie over het mededingingsbeleid (1979) en de kaderregeling van 1994(17), die door de richtsnoeren van 1999 werd bevestigd(18).

(83) Voorzover de steun werd toegekend aan gezonde ondernemingen in de gevoelige sectoren, is sprake van exploitatiesteun in de zin van de mededeling van de Commissie betreffende regionale steun van 1979(19), alsmede in de zin van de mededeling van de Commissie inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen van 1988(20). Deze mededelingen werden bekrachtigd door de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998(21).

(84) Voorts zal de verenigbaarheid van de regeling worden onderzocht tegen de achtergrond van de op het betrokken tijdstip geldende bepalingen(22).

(85) Wat de herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden betreft, dient te worden opgemerkt dat, overeenkomstig de beschikkingspraktijk van de Commissie en de kaderregeling van 1994, als voorwaarde om steun met de gemeenschappelijke markt verenigbaar te verklaren, diende voldaan te zijn aan de volgende criteria:

a) indiening en tenuitvoerlegging van een herstructureringsplan waarmee de levensvatbaarheid van de onderneming op lange termijn kan worden hersteld;

b) een passende bijdrage van de begunstigde onderneming en van haar aandeelhouders;

c) beperking van het steunbedrag tot het voor de verwezenlijking van dit doel strikt noodzakelijke minimum;

d) naleving van de bijzondere regels die op de gevoelige sectoren van toepassing zijn, en die normaalgesproken vereisen dat elk geval individueel wordt aangemeld;

e) individuele aanmelding van elk geval van steunverlening aan een grote onderneming, en

f) verbod om herhaaldelijk herstructureringssteun te verlenen, behoudens in uitzonderlijke, onvoorzienbare en buiten de verantwoordelijkheid van de onderneming vallende gevallen.

(86) Overeenkomstig de richtsnoeren was de enige voorwaarde voor de toekenning van de middelen dat de huisbank die een aanvraag indient, op passende wijze uit eigen middelen bijdraagt aan het ter beschikking stellen van werkkapitaal.

(87) In de richtsnoeren werd niet geëist dat een coherent herstructureringsplan werd ingediend waarvan, mede dankzij de toegekende werkkapitaallening, een duurzame oplossing van de problemen mocht worden verwacht.

(88) Van een verbod op de herhaalde toekenning van herstructureringssteun of een beperking van het steunbedrag tot het voor het bereiken van het beoogde doel strikt noodzakelijke minimum is in de tekst van de richtsnoeren evenmin sprake. Of deze criteria bij de toekenning van de middelen werden nageleefd, is niet door Duitsland meegedeeld.

(89) De richtsnoeren bevatten geen bepalingen over de afzonderlijke aanmelding van steun ten faveure van grote ondernemingen of over de naleving van de specifieke regels voor de gevoelige sectoren.

(90) Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat, voorzover met de richtsnoeren is voorzien in herstructureringssteun ten faveure van ondernemingen in moeilijkheden, deze steun onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.

(91) Voorzover de steun betrekking heeft op de redding van ondernemingen in moeilijkheden, dient te worden opgemerkt dat het op dit punt vast beleid is dat als voorwaarde om reddingssteun verenigbaar te verklaren met de gemeenschappelijke markt geldt dat dit soort steun ofwel in de vorm van een overheidslening tegen marktvoorwaarden ofwel in de vorm van een overheidsgarantie ter dekking van een particuliere lening moet worden verleend. Aan deze voorwaarde is in het onderhavige geval niet voldaan, omdat het om leningen met rentesubsidie gaat.

(92) Voorzover op grond van de richtsnoeren reddingssteun is verleend, is deze steun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(93) Voorzover leningen werden toegekend aan economische gezonde ondernemingen uit de gevoelige sectoren, vormen deze leningen exploitatiesteun die de Commissie dient te toetsen aan de geldende bepalingen inzake regionale steun.

(94) Het is inderdaad zo dat de deelstaat Thüringen een steungebied ex artikel 87, lid 3, onder a) (ex artikel 92, lid 3, onder a)), van het EG-Verdrag is. Volgens de mededelingen van de Commissie betreffende regionale steun van 1979 en 1988(23) kon de Commissie, rekening houdend met de bijzondere moeilijkheden waarmee deze steungebieden te kampen hebben, bij wijze van uitzondering onder bepaalde voorwaarden bepaalde exploitatiesteun goedkeuren.

(95) Als noodzakelijke voorwaarde voor de toekenning van exploitatiesteun gold evenwel dat de steun een duurzame en evenwichtige economische ontwikkeling moest bevorderen en, communautair gezien, geen sectorale overcapaciteit mocht teweegbrengen, waardoor de daaruit voortvloeiende sectorale problemen in de Gemeenschap niet ernstiger zouden worden dan de aanvankelijke regionale problemen. In dit verband werd een sectorale benadering geëist en moesten met name de communautaire voorschriften, richtsnoeren en kaderregelingen voor bepaalde industrietakken (ijzer en staal, scheepsbouw, synthetische vezels, textiel en kleding) en de landbouw, alsmede voor bepaalde agro-industrieën in acht worden genomen. Deze communautaire voorschriften, richtsnoeren en kaderregelingen staan de toekenning van exploitatiesteun in de betrokken sectoren in de weg.

(96) Voorzover het om gezonde ondernemingen in de gevoelige sectoren ging, is deze exploitatiesteun onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt omdat voor de toekenning van steun de communautaire voorschriften, richtsnoeren en kaderregelingen voor de gevoelige sectoren hadden moeten worden nageleefd, welke de toekenning van exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen in de weg staan.

(97) De Commissie is van oordeel dat de afwijkingen van artikel 87, lid 2, van het EG-Verdrag niet op het onderhavige geval van toepassing zijn, omdat met de richtsnoeren geen van de in deze bepaling vermelde doelstellingen wordt nagestreefd. Evenmin heeft Duitsland aangevoerd dat deze uitzonderingen van toepassing zouden zijn(24).

(98) De Commissie komt tot de conclusie dat, behalve de kaderregelingen en richtsnoeren voor de beoordeling van reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, er geen speciale regelingen voor steun met horizontale doelstellingen overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag op de richtsnoeren van toepassing zijn, aangezien de richtsnoeren geen betrekking hebben op een van de specifieke doelstellingen en Duitsland evenmin heeft aangevoerd dat zulks het geval zou zijn.

(99) Volgens de Commissie is de steun ook niet bedoeld voor de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang of voor de opheffing van een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat. Evenmin dient de steun om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. De Commissie concludeert derhalve dat noch artikel 87, lid 3, onder b), noch artikel 87, lid 3, onder d), van het EG-Verdrag op de richtsnoeren van toepassing zijn.

(100) Enkele gevallen waarin de richtsnoeren werden toegepast, waren mogelijk het voorwerp van een andere, formele onderzoekprocedure overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag. De onderhavige beschikking heeft geen betrekking op deze gevallen.

5. CONCLUSIE

(101) De steunregeling is onrechtmatig. Steun die buiten het toepassingsgebied van Verordenint (EG) nr. 69/2001 valt of, voorzover zulks niet het geval is, buiten de andere relevante de-minimisregelingen valt die ten tijde van de uitvoering van de steunmaatregel van kracht waren, is onrechtmatig verleend.

(102) De steunregeling is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover zij in haar "niet-de-minimis"-deel reddingssteun tegen gunstige voorwaarden toestaat, de toekenning mogelijk maakt van herstructureringssteun zonder de volgens vaste beschikkingspraktijk van de Commissie noodzakelijke voorwaarden na te leven, geen aanmeldingsverplichting verlangt voor individuele gevallen van steunverlening in de gevoelige sectoren, noch steun uitsluit ten faveure van gezonde ondernemingen in gevoelige sectoren.

(103) Derhalve is de toepassing van de richtsnoeren, voorzover deze vallen buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de overige relevante de-minimisregelingen, ten faveure van ondernemingen in moeilijkheden of in verband met exploitatiesteun aan gezonde ondernemingen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(104) Volgens vaste beschikkingspraktijk van de Commissie moet steun die, overeenkomstig artikel 87 van het EG-Verdrag, onrechtmatig is verleend en onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, van de begunstigden worden teruggevorderd, voorzover de steun niet door de-minimisregelingen wordt gedekt. Deze praktijk is bevestigd door artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(25). Volgens dit artikel dient de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen te nemen om de steun van de begunstigden terug te vorderen. Om het aantal gevallen waarin de steun moet worden teruggevorderd, sluitend te kunnen vaststellen dient Duitsland volgens de Commissie een lijst op te stellen van alle ondernemingen die buiten het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallen,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

In de richtsnoeren van de deelstaat Thüringen betreffende het werkkapitaalprogramma ("de richtsnoeren") wordt voorzien in staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

In de richtsnoeren wordt niet voorzien in staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag voorzover de steun valt binnen het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 of, voorzover zulks niet het geval is, binnen het toepassingsgebied van de de-minimisregeling die van kracht was ten tijde van de uitvoering van de steunmaatregel, en hij, gecumuleerd met andere de-minimissteun, het toepasselijke de-minimisplafond van Verordening (EG) nr. 69/2001 of van de relevante eerdere de-minimisregeling niet overschrijdt.

In de richtsnoeren wordt niet voorzien in steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag voorzover de steun werd toegekend aan ondernemingen die geen goederen produceren of geen diensten verrichten waarvoor intracommunautair handelsverkeer plaatsvindt.

Voorzover de richtsnoeren onder artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen, voorzien zij in onrechtmatige steun.

Artikel 2

Voorzover in de richtsnoeren wordt voorzien in steun ten faveure van gezonde ondernemingen die buiten de gevoelige sectoren actief zijn, zijn zij verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 3

Voorzover in de richtsnoeren wordt voorzien in reddings- en herstructureringssteun ten faveure van ondernemingen in moeilijkheden, zijn zij onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wanneer zij binnen het toepassingsgebied van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen.

Artikel 4

Voorzover in de richtsnoeren wordt voorzien in exploitatiesteun ten gunste van ondernemingen in de gevoelige sectoren, zijn zij onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wanneer zij binnen het toepassingsgebied van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag vallen.

Artikel 5

Duitsland neemt alle nodige maatregelen om de in artikel 3 en artikel 4 bedoelde en reeds onrechtmatig ter beschikking gestelde steun van de begunstigden terug te vorderen.

De terugvordering geschiedt onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures voorzover deze procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de onderhavige beschikking toelaten. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de steun aan de begunstigden ter beschikking is gesteld tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet welke wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

Artikel 6

Deze beschikking heeft geen betrekking op de gevallen van toepassing van de richtsnoeren die reeds het voorwerp van een andere formele onderzoekprocedure of eindbeschikking van de Commissie uitmaakten. Duitsland stelt een lijst op van de betrokken gevallen.

Artikel 7

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van de ondernemingen die zijn uitgesloten van de sectorale toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 of die, met inaanmerkingneming van het steunelement dat besloten ligt in de garantie ("Haftungsfreistellung") en van andere op het betrokken tijdstip verleende de-minimissteun, het in Verordening (EG) nr. 69/2001 vastgelegde plafond overschrijden.

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van alle niet onder de toepassing van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallende ondernemingen die overeenkomstig de richtsnoeren werden gesteund, en geeft de criteria aan die daartoe werden gehanteerd.

Duitsland werkt in dit verband een methode uit om het steunelement te berekenen dat in de garantie besloten ligt.

Duitsland stelt in het kader van de uitvoering van deze beschikking een lijst op van niet binnen het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 69/2001 vallende ondernemingen die toch geen goederen produceren of diensten verrichten waarvoor geen intracommunautair handelsverkeer plaatsvindt; daarbij vermeldt Duitsland de toegepaste criteria.

Artikel 8

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om aan de beschikking te voldoen.

Artikel 9

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 27 november 2002.

Voor de Commissie

Mario Monti

Lid van de Commissie

(1) Thüringer Staatsanzeiger nr. 33/1993, blz. 1415.

(2) PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2.

(3) PB C 203 van 17.7.1999, blz. 3.

(4) Toentertijd golden strengere bepalingen dan thans het geval is, waarbij het de-minimisplafond bij 50000 ECU lag; vgl. PB C 68 van 6.3.1996, blz. 9.

(5) PB C 368 van 23.12.1994, blz. 12.

(6) PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2.

(7) PB C 29 van 2.2.1996, blz. 4.

(8) PB L 60 van 9.3.1999, blz. 61.

(9) Zie voetnoot 2.

(10) PB C 68 van 6.3.1996, blz. 9.

(11) PB L 10 van 13.1.2001, blz. 30.

(12) Overigens is deze communautaire kaderregeling in werking getreden op de dag van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen (PB C 29 van 2.2.1996, blz. 4). In Beschikking 1999/183/EG heeft de Commissie opgemerkt dat nationale steunregelingen van Duitsland onverenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag, wanneer zij niet in overeenstemming zijn met de kaderregeling en de dienstige maatregelen (inzake staatssteun voor investeringen voor de verwerking en de afzet van landbouwproducten) die bij brief SG(95) D/13086 van 20 oktober 1995 aan Duitsland zijn meegedeeld.

(13) Zie voetnoot 5.

(14) Wat niet-aangemelde steun betreft, is in punt 101, onder b), van de communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (Mededeling aan de lidstaten en voorstel voor dienstige maatregelen) van 1999 (PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2) bepaald dat de Commissie de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt van alle reddings- en herstructureringssteun die zonder toestemming van de Commissie wordt toegekend en derhalve in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag wordt toegekend, zal onderzoeken op de grondslag van de ten tijde van de toekenning van de steun geldende richtsnoeren. Bijgevolg heeft de Commissie de richtsnoeren onderzocht op basis van de beschikkingspraktijk zoals die vervat is in het 8e Verslag van de Commissie over het mededingingsbeleid (1979) en de kaderregeling van 1994.

(15) Schrijven SG(89) D/4328 van de Commissie van 5 april 1989 aan de lidstaten.

(16) PB C 71 van 11.3.2000, blz. 14.

(17) Overeenkomstig punt 2.2 van de kaderregeling van 1994 was deze regeling slechts van toepassing voorzover zij in overeenstemming was met de bijzondere voorschriften die golden in de gevoelige sectoren. In de betrokken periode bestonden er bijzondere voorschriften inzake staatssteun in de landbouw, de visserij, de ijzer- en staalindustrie, de scheepsbouw, de textiel- en confectie-industrie, de synthetischevezelindustrie, de automobielindustrie, de vervoersector en de steenkoolindustrie. In de landbouwsector konden de lidstaten, indien zij dat wensten, in plaats van de kaderregeling de bijzondere voorschriften van de Commissie inzake reddings- en herstructureringssteun blijven toepassen op individuele gevallen.

(18) Vgl. punt 101 aldaar.

(19) PB C 31 van 3.2.1979, blz. 9.

(20) PB C 212 van 12.8.1988, blz. 2.

(21) PB C 74 van 10.3.1998, blz. 9.

(22) PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22. (Voor de precieze definities verwijst de Commissie naar de bovengenoemde teksten. De Commissie heeft de steun aan gezonde ondernemingen beoordeeld aan de hand van de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, onder a) en c), op regionale steunmaatregelen. Deze beoordeling zou niet veranderen indien de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van 1998 werden toegepast).

(23) Zie de voetnoten 19 en 20.

(24) Wat de toepasselijkheid van de afwijking van artikel 87, lid 2, onder c), van het EG-Verdrag betreft, verwijst de Commissie naar de verklaringen van het Hof van Justitie met betrekking tot § 52, punt 8, van de Duitse wet op de inkomstenbelasting; zie het arrest van 19 september 2000 in zaak C-156/98, Duitsland/Commissie, Jurispr. 2000, blz. I-6857.

(25) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.