*****

BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE

van 2 december 1981

inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag

(IV/25.757 - Hasselblad)

(Slechts de teksten in de Deense, de Duitse, de Engelse en de Franse taal zijn authentiek)

(82/367/EEG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE

GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, en met name op artikel 85,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962 (1), en met name op de artikelen 3 en 15, lid 2,

Gezien de op 2 juli 1965 door de vennootschap Victor Hasselblad Aktiebolag, Goeteborg, Zweden, conform artikel 4 van Verordening nr. 17 aangemelde standaard-alleenverkoopovereenkomst en wel de versie van 6 maart 1978,

Gezien de door de Britse alleenverkoper Hasselblad (GB) Limited, Wembley, Verenigd Koninkrijk, op 25 januari 1980 aangemelde standaardovereenkomst betreffende de afzet van Hasselblad-produkten in het Verenigd Koninkrijk (Dealer Agreement),

Gezien de klacht van de detailhandelaar Camera Care Limited, Belfast, Verenigd Koninkrijk, van 6 juli 1979, tegen Victor Hasselblad Aktiebolag en Hasselblad (GB) Limited,

Gezien de resultaten van de op 30 juni 1980 bij Hasselblad (GB) Limited, Ilford (Ireland) Limited, Dublin, Ierland, en Télos S.A., Levallois-Perret, Frankrijk, uit hoofde van een beschikking van de Commissie van 17 juni 1980 verrichte verificaties,

Gezien de besluiten van de Commissie van 13 oktober 1980 en 18 november 1980 om de procedure in te leiden,

Gehoord de betrokken ondernemingen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 juncto Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 (2),

Gezien het door het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities conform artikel 10 van Verordening nr. 17 op 17 september 1981 uitgebrachte advies;

Op grond van de volgende overwegingen:

DE FEITEN

A. HET VERKOOPSYSTEEM VAN VICTOR HASSELBLAD

I. Verkooporganisatie en marktpositie

(1) Victor Hasselblad Aktiebolag (hierna Victor Hasselblad te noemen) met zetel te Goeteborg, Zweden, is de leidende fabrikant van éénogige 6 × 6 spiegelreflex fotocamera's voor rolfilms. Het produktieassortiment omvat vier verschillende cameramodellen en bijna 300 toebehoren.

(2) Victor Hasselblad is onderdeel van de Zweedse Saefvean-groep, die werkzaam is op het gebied van de financiering, de handel en de industriële produktie. De totale omzet van het Saefvean-concern beliep in 1980 meer dan 400 miljoen Ecu. Voor de fabricage en de afzet van fotografische produkten treedt Victor Hasselblad grotendeels zelfstandig op.

(3) Victor Hasselblad voert ongeveer 97 % van zijn produktie uit. Het grootste deel van de export gaat naar de Europese Gemeenschap (ongeveer 40 %). De afzet van Hasselblad-camera's in de Europese Gemeenschap geschiedt via zelfstandige alleenverkopers in iedere Lid-Staat (met uitzondering van Luxemburg). De alleenverkopers op wie deze beschikking betrekking heeft zijn:

- Hasselblad (GB) Limited, Wembley, Verenigd Koninkrijk (hierna Hasselblad (GB) te noemen),

- (tot 31 december 1980) Ilford (Ireland) Limited, Dublin, Ierland (hierna Ilford te noemen),

- Nordic Im- und Export Handelsgesellschaft m.b.H., Hamburg, Duitsland (hierna Nordic te noemen),

- James Polack aps, Birkeroed, Denemarken (hierna Polack te noemen),

- Prolux S.p.r.l., Brussel, België (hierna Prolux te noemen),

- Télos S.A., Levallois Perret, Frankrijk (hierna Télos te noemen).

Een speciaal afzetsysteem in het groot- of detailhandelsstadium bestaat, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, niet. Er worden de handelaren volstrekt geen verplichtingen voor de wederverkoop opgelegd.

(4) Victor Hasselblad voorziet elk van zijn hoofdprodukten (dat wil zeggen camera's, lenzen en magazijnen) van een produktienummer en houdt een register bij van zijn verkopen aan de alleenverkopers. Aan de hand van een nummercontrole kan Victor Hasselblad nauwkeurig vaststellen aan wie hij welke Hasselblad-produkten heeft geleverd en wanneer.

(5) Hasselblad-camera's behoren tot de duurste spiegelreflexcamera's op de wereldmarkt; zij genieten ten aanzien van kwaliteit, afwerking, levensduur en prestatievermogen alsmede hun buitengewoon rijk aanbod aan toebehoren een voortreffelijke reputatie. Naast beroepsfotografen gebruiken in de regel alleen vergevorderde amateurfotografen dergelijke camera's. Het jaarlijks geproduceerde aantal eenheden (ongeveer . . . (1) apparaten) moge in verhouding tot de jaarlijks in de gehele wereld gefabriceerde eenogige spiegelreflexcamera's gering zijn, in de marktsector waar Victor Hasselblad optreedt - camera's die gewoon rolfilmformaat gebruiken - is dit aantal aanzienlijk.

(6) Victor Hasselblad schatte bij een omzet in het boekjaar 1980 van ongeveer . . . miljoen Ecu, het marktaandeel van de Hasselblad-camera's op de markt voor eenogige spiegelreflexcamera's met gewoon rolfilmformaat in Denemarken en Ierland op . . . %, in Frankrijk op . . . %, en in het Verenigd Koninkrijk en in Duitsland op . . . %.

II. De aangemelde alleenverkoopovereenkomsten

(7) Victor Hasselblad heeft op 2 juli 1965 bij de Commissie een standaard-alleenverkoop- overeenkomst voor de afzet van Hasselblad-produkten in de Europese Gemeenschap aangemeld, welke hij sinds 1 januari 1958 geleidelijk in de Gemeenschap had ingevoerd. Deze standaardovereenkomst bevatte in artikel 1, lid 2, de verplichting voor de alleenverkoper, buiten zijn contractgebied »rechtstreeks noch indirect Hasselblad-camera's te verkopen of aan te bieden". Bovendien bepaalde artikel 8 dat de alleenverkoper rekening moest houden met aanbevelingen van de fabrikant inzake verkoopbeleid, prijzen en rabatten.

(8) De Commissie deelde Victor Hasselblad in haar brief van 23 december 1976 mede dat het verbod van artikel 1, lid 2, in strijd was met het vrije verkeer van goederen binnen de gemeenschappelijke markt en dat deze bepaling moest worden geschrapt. Bovendien werd in de brief erop gewezen dat artikel 8 in strijd was met de concurrentieregels van het Verdrag. In zijn brief van 10 februari 1977 deelde Victor Hasselblad aan de Commissie mede, dat hij de aanwijzingen van de Commissie bij de nieuwe redactie van de standaard-alleenverkoopovereenkomst zou volgen. Op 6 maart 1978 legde Victor Hasselblad de aangekondigde nieuwe versie van de alleenverkoopovereenkomst over, met de mededeling dat hij de overeenkomst thans conform de aanbevelingen van de Commissie had gewijzigd. Volgens artikel 1 van de overgelegde nieuwe versie is het de alleenverkoper verboden, buiten zijn contractgebied actief verkopen te bevorderen of tot stand te brengen, met name voor de contractprodukten klanten te werven, vestigingen op te richten en depots aan te houden. De Commissie heeft aan Victor Hasselblad in haar brief van 20 februari 1979 medegedeeld dat de alleenverkoopovereenkomst op grond van de door Victor Hasselblad naar voren gebrachte feiten viel binnen het toepassingsgebied van Verordening nr. 67/67/EEG (2)

(Generieke vrijstelling van alleenverkoopovereenkomsten). Deze alleenverkoopovereenkomst vormt de rechtsgrondslag voor de relaties tussen Victor Hasselblad en zijn alleenverkopers in de Gemeenschap.

(9) Met de alleenverkoper voor het Verenigd Koninkrijk, Hasselblad (GB), heeft Victor Hasselblad op 2 december 1975 een op enkele punten van de bij de Commissie aangemelde alleenverkoopovereenkomst afwijkende afspraak (»Agreement") gesloten, die op 20 november 1977 werd gewijzigd en aangevuld, en die op 25 januari 1980 bij de Commissie werd aangemeld.

III. De praktische toepassing van de alleenverkoopovereenkomsten

1. Prijs- en concurrentiesituatie voor Hasselblad-produkten

(10) Binnen de Europese Gemeenschap bestaat bij fotoartikelen een prijsconcurrentie, ook bij een zelfde produkt. Bij Hasselblad-produkten komt daar nog bij dat de kopers een goed overzicht over de markt bezitten en zich prijsbewust gedragen. Er bestaat voor groot- en detailhandelaren derhalve een sterke drang om Hasselbladprodukten tegen gunstige prijzen - ook over de grenzen der Lid-Staten - in te kopen en met doorberekening van het prijsverschil aan hun klanten te verkopen. Victor Hasselblad factureert zijn verkopen aan de alleenverkopers binnen de Gemeenschap op grond van een uniforme internationale prijscourant en alleen in Duitse mark. Schommelingen in de koers van de betrokken valuta ten opzichte van de Duitse mark hebben derhalve voor de alleenverkoper en zijn inkoopprijzen rechtstreeks gevolg. Dit geldt met name voor het Britse pond sterling dat tussen 1978 en februari 1981 koersveranderingen ten opzichte van de Duitse mark van meer dan 20 % heeft ondergaan.

Alle Hasselblad-alleenverkopers verlenen hun grote afnemers hoeveelheidsrabatten, hoeveelheidsbonussen of andere reducties. Deze handelaren hebben er economisch gezien een sterk belang bij, hun verkoopcijfers te verhogen om in het genot van deze voordelen te komen en zijn derhalve zonder meer bereid ook te exporteren, hetgeen een prijsverlagende invloed op de cameramarkt in de andere Lid-Staten kan uitoefenen.

(11) In een verkoopstrategiememorandum van Hasselblad (GB) uit begin 1980 (titel: A policy for Europe, punten 3.6 en 5.1) wordt geschreven dat enkele alleenverkopers er klaarblijkelijk de voorkeur aan geven, de prijzen van de anderen te onderbieden. Dit zou ertoe leiden dat deze handelaren op kosten van de anderen hun omzet aan Hasselblad-produkten verhogen. Door nevenimport door detailhandelaren zou het prijsniveau van de detailhandel zoals de alleenverkoper zich dat wenst, ineenstorten. De nevenimport zou ertoe leiden dat alleenverkopers die een politiek voeren van hoge reclamekosten en hoge winstmarges, hun kosten moeten verlagen om met geïmporteerde Hasselbladprodukten te kunnen concurreren en dat is, aldus het strategiedocument, uiteindelijk schadelijk voor het gehele afzetsysteem van Hasselblad. Deze conclusies gelden vooral voor Hasselblad (GB) en het territorium Londen, waarover een medewerker van de buitendienst van Hasselblad (GB) zich op 23 mei 1979, toen hij nevenimport door enkele handelaren ontdekte, in een nota aan de bedrijfsleiding van Hasselblad (GB), beklaagde. Als een van de voornaamste storende factoren wordt daarin de firma Camera Care aangeduid. Dezelfde problemen met nevenimport van Hasselblad-produkten door detailhandelaren en de daarmee samenhangende bedreiging van het prijsniveau ondervinden volgens eigen mededeling ook Prolux en Nordic.

2. Het verhinderen van handel tussen Lid-Staten

De zaak Makro

(12) In 1974 had Prolux ontdekt dat de Belgische firma Makro te Brussel Hasselblad-produkten verkocht zonder dat haar deze door Prolux waren geleverd. Het is duidelijk dat Prolux hierover klaagde bij Victor Hasselblad. Deze laatste richtte daarop op 18 juni 1974 een brief tot Télos waarin hij erop wijst dat hij heeft ontdekt dat in de laatste jaren enkele Hasselblad-detailhandelaren, die over de prijs- en verkoopomstandigheden in de verschillende landen goed geïnformeerd waren, op eigen initiatief Hasselblad-produkten importeerden. Deze »piratenimport" stoorde volgens Hasselblad de markt zeer en dit alles leverde veel ergernis voor de loyale Hasselblad-handelaren op. Ten einde zijn handelaren op de verschillende markten te beschermen, zou Victor Hasselblad zijn best doen om de ontwikkeling van deze handel in de hand te houden. Men zou volgens Hasselblad hebben ontdekt dat een Belgische detailhandelaar (Makro) Hasselblad-produkten tegen veel te lage prijzen had verkocht en dat deze produkten in januari 1974 aan Télos waren geleverd. In de brief staat verder dat Victor Hasselblad ervan overtuigd was dat Télos de handelaar zou ontdekken die deze produkten naar België had geleverd en dat Télos de zaak in het oog zou houden. Bovendien vroeg Victor Hasselblad het standpunt van Télos over deze handelaar. Télos verzekerde in zijn antwoord van 8 juli 1974 dat hij over dit voorval zeer bezorgd was, dat hij de situatie zeker in het oog zou houden (»keep an eye"), hoewel het zeer moeilijk was, dergelijke grijze export (»grey exports") volledig tegen te gaan. Op 6 december 1974 heeft Prolux zich eveneens tot Télos gericht wegens dezelfde export-transactie, erop wijzend hoe onverkwikkelijk dergelijke goedkope verkopen via nevenimport waren en Télos werd verzocht, over dit voorval zijn mening te geven. Télos deelde Prolux daarop in een brief van 27 december 1974 mede dat hij de nevenimporterende handelaar had ontdekt, dat Télos dit geval zeer ongezond (»très malsain") achtte, maar dat er helaas geen remedie tegen bestond en dat Télos daarover grote ergernis voelde.

De zaak Ilford

(13) In april 1978 zocht de eigenaar van de Noordierse fotodetailhandel »The Amateurs Nook Ltd", te Belfast, de Ierse alleenverkoper Ilford in diens zaak in Dublin op om een aanzienlijke hoeveelheid Hasselblad-produkten te kopen. Deze koop werd via correspondentie tussen Ilford en de detailhandelaar op 28 april en 30 mei 1978 bevestigd; de levering van de produkten aan »The Amateurs Nook" geschiedde tussen juni en oktober 1978. Uit deze partij zijn een aantal Hasselbladcamera's aan het te Londen gevestigde verkooppunt van Camera Care doorverkocht.

Door middel van testaankopen door Hasselblad (GB) bij Camera Care en controle van de fabricagenummers heeft Victor Hasselblad ontdekt dat deze produkten oorspronkelijk aan Ilford waren geleverd. Op 13 oktober 1978 richtte Victor Hasselblad zich met een brief tot Ilford, waaruit blijkt dat Victor Hasselblad er zeer geërgerd over was dat Camera Care noch steeds »grijs-geïmporteerde" Hasselblad-produkten tegen een zeer lage prijs verkocht. In de brief staat verder (vertaling): »Wij doen ons best om onze alleenverkopers te beschermen en hen te helpen. Dit is een zeer ernstige aangelegenheid, vooral omdat deze handelaar Hasselblad (GB) reeds een massa problemen heeft bezorgd en geen Hasselblad-handelaar meer is. Gelieve onverwijld deze zaak na te gaan en ons over de levering te berichten.".

(14) Voor Ilford liet deze brief er geen twijfel over bestaan dat Victor Hasselblad verkopen aan handelaren buiten de Ierse Republiek wilde verhinderen. In zijn antwoord aan Victor Hasselblad van 27 oktober 1978 trachtte Ilford echter uiteen te zetten hoe moeilijk het voor hem was om als Iers handelaar te weigeren te verkopen aan Noordierse klanten wanneer dezen op eigen initiatief zijn zaak binnenkwamen; dit temeer omdat Ilford Hasselblad-produkten in voorraad heeft die in Noord-Ierland niet verkrijgbaar zijn en hij buiten zijn contractgebied geen verkoopbevordering bedreef.

(15) Op 15 november 1978 belde Victor Hasselblad vervolgens de Ierse alleenverkoper op en drong er, aldus Ilford - »in de krachtigste bewoordingen" op aan, dat Ilford alleen Hasselblad-produkten zou verkopen aan klanten die in de Republiek Ierland wonen en werken en dat hij deze produkten met name niet zou leveren aan handelaren of fotografen uit het Verenigd Koninkrijk die zijn zaak bezochten. Dit exportverbod is vervolgens in een brief van Victor Hasselblad van 15 november 1978 aan Ilford nog bevestigd. Naast de vermelding, dat de verkoopleider van Victor Hasselblad thans overtuigd was dat Ilford nu begreep hoe ernstig Victor Hasselblad de »grijze import" van Hasselblad-produkten naar het Verenigd Koninkrijk opvatte, staat er verder (vertaling): »Wij kunnen niet gedogen dat U Hasselblad-produkten rechtstreeks levert aan handelaren en fotografen uit Noord-Ierland of Engeland die Uw verkooplokalen bezoeken . . . De reden waarom wij grijze import bestrijden is, dat wij onze alleenverkopers zoveel mogelijk willen beschermen. Een alleenverkoper die een massa geld in een goed Hasselblad-marketing-programma investeert, heeft het recht, door de fabrikant te worden beschermd. Dit is onze filosofie en ik ben er zeker van dat U het daarmee eens bent.".

(16) In een brief van 21 november 1978 stemde Ilford volledig in met deze verkooppolitiek van Victor Hasselblad en verzekerde hij deze firma dat hij van alle export zou afzien en buitenlandse klanten die zijn verkooplokalen bezochten zou afwijzen. Dit exportverbod heeft Ilford tussen 15 november 1978 en augustus 1980 nageleefd.

(17) Onmiddellijk nadat Victor Hasselblad de bevestiging van Ilford had ontvangen meldde Victor Hasselblad dit aan Hasselblad (GB) in een brief van 24 november 1978. Hasselblad (GB) kon er thans verzekerd van zijn dat er in de toekomst uit Ierland geen import van Hasselblad-produkten meer zou plaatsvinden.

(1) PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62.

(2) PB nr. 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63.

(1) In de voor bekendmaking bestemde versie van deze beschikking zijn hierna enige cijfers weggelaten, conform de bepalingen van artikel 21 van Verordening nr. 17 betreffende het niet-prijsgeven van zakengeheimen.

(2) PB nr. 57 van 25. 3. 1967, blz. 849/67.

(18) Hasselblad (GB) was echter met dit aan Ilford opgelegde exportverbod nog niet tevreden. Aangezien Hasselblad (GB) de geïmporteerde Hasselblad-produkten bij Camera Care had opgekocht en nevenimport hem in het algemeen verlies aan inkomsten en winst opleverde verlangde Hasselblad (GB) in een brief van 4 december 1978 van Ilford vergoeding van de kosten die ontstaan waren door het opkopen van de uit Ierland door nevenimport binnengekomen camera's. In dezelfde brief prees de bedrijsleider van Hasselblad (GB) nogmaals Ilford's huidige streven, »aan deze ongezonde handel tussen staten een eind te maken". Aangezien Ilford in zijn antwoord (17 januari 1979) Hasselblad (GB) verzekerde dat hij bereid was al het mogelijke te doen om »aan deze grijze import een eind te maken" en tevens een Noordierse klant die zich tot hem had gericht naar Hasselblad (GB) verwees, zag de laatstgenoemde tenslotte van de verlangde kostenvergoeding af.

De zaak Télos

(19) In mei 1978 bezocht de eigenaar van Camera Care de lokalen van Télos en bestelde een grote hoeveelheid Hasselblad-produkten, waaronder ook Hasselblad-gereedschap. Télos nam deze bestelling aan. Télos besefte echter dat Victor Hasselblad op grond van de controle der fabricagenummers te allen tijde in staat was de herkomst van de Hasselblad-produkten op te sporen. Hij stelde derhalve de voorwaarde, dat de geleverde produkten niet binnen de Gemeenschap zouden worden verkocht. Télos leverde in juni 1978 aan Camera Care de Hasselblad-produkten, maar niet het gereedschap, dat Télos zelf nog bij Victor Hasselblad moest bestellen.

(20) Camera Care verkocht Hasselbladprodukten uit deze partij aan klanten in het Verenigd Koninkrijk. Hasselblad (GB) had de via testaankopen verkregen fabricagenummers aan Victor Hasselblad medegedeeld en via diens nummercontrole vastgesteld dat deze Hasselblad-produkten oorspronkelijk aan Télos waren geleverd. Hasselblad (GB) nam evenwel aan dat een Franse detailhandelaar aan wie door Télos was geleverd de produkten aan Camera Care had verkocht. Hasselblad (GB) stelde zich daarop op 5 juli 1978 telefonisch met Télos in verbinding, schetste het geval van de »grijze import" door Camera Care, en verzocht Télos »de zaak na te gaan".

Zoals uit de notulen van een vergadering van de bedrijfsleiding van Hasselblad (GB) op 18 augustus 1978 blijkt, dienden deze contacten met Télos alleen tot bestrijding van de grijze import naar het Verenigd Koninkrijk. Bij brief van 6 september 1978 herinnerde Hasselblad (GB) Télos aan deze nevenimport en verzocht opnieuw om opheldering. Op 7 september 1978 maande Camera Care Télos aan, de nog uitstaande leveranties van het bestelde gereedschap te doen plaatsvinden. Camera Care verzekerde deze keer, deze leverantie strikt geheim te zullen houden.

(21) Wegens het ingrijpen van Hasselblad (GB) weigerde Télos, onder verwijzing naar de alleenverkoopovereenkomst met Victor Hasselblad, bij brief van 11 september 1978 verdere leveringen aan Camera Care. In november 1978 intervenieerde Victor Hasselblad opnieuw om druk op Télos uit te oefenen om exporttransacties in de toekomst na te laten. Victor Hasselblad kon Hasselblad (GB) op 24 november 1978 schriftelijk bevestigen dat hij met Télos aangaande de nevenimport contact had opgenomen en dat Télos de detailhandelaar Camera Care had verboden nog ooit de lokalen van Télos te betreden, omdat Télos niet meer aan buitenlandse detailhandelaren kon leveren.

De zaak Prolux

(22) Het is duidelijk dat Hasselblad (GB) en Victor Hasselblad stappen ondernamen ten einde de Belgische alleenverkoper Prolux te verhinderen om te exporteren. Prolux, evenals Télos beriep zich op zijn overeenkomst met Victor Hasselblad om bestellingen van klanten buiten zijn contractgebied af te wijzen. Zo weigerde Prolux in een telefoongesprek met Camera Care op 29 mei 1979 »wegens zijn overeenkomst met de fabrikant" rechtstreeks Hasselblad-produkten aan Camera Care te leveren. Toen Camera Care zich op 30 mei 1979 schriftelijk tot Prolux richtte, zond Prolux deze brief aan Hasselblad (GB) door, die daarvoor bij brief van 19 juni 1979 bedankte en erop wees dat Victor Hasselblad's verkoopleider aan Prolux had medegedeeld welke toenemende problemen Hasselblad (GB) met grijze import ondervond, welke men vertwijfeld trachtte te bestrijden.

3. Maatregelen tot behoud van de compartimentering der markten

a) Nummercontrole

(23) Volgens artikel 6 van de standaard-alleenverkoopovereenkomst (artikel 8 van de overeenkomst met Hasselblad (GB) moet de alleenverkoper zijnerzijds bij zijn verkopen eveneens het betrokken produktienummer, alsmede naam en adres van de koper registreren,

en Victor Hasselblad desgevraagd te allen tijde inzage in dit register geven. Victor Hasselblad heeft in samenwerking met de Britse, Franse, Belgische en Deense alleenverkopers, de nummercontrole en het inzagerecht gebruikt om de verkooproute en de exporterende handelaren op te sporen. Dit gedrag werd door Victor Hasselblad ook nog voortgezet na ontvangst van een brief van de Commissie gedateerd 23 november 1979 waarin Victor Hasselblad er opnieuw op werd gewezen dat door hem, noch door zijn alleenverkopers exporten in de Gemeenschap verhinderd mochten worden.

(24) In een brief van Victor Hasselblad van 5 februari 1980 aan een Britse detailhandelaar die zich over nevenimport door andere handelaren beklaagde, staat (vertaling): »Wij zorgen uiterst zorgvuldig voor de registratie van het produkt met produktienummers. Op die manier kunnen wij aan het licht brengen wanneer een grotere hoeveelheid camera's, die wij naar een bepaalde markt hebben geleverd, later in een ander verkoopgebied wordt geregistreerd. Wij maken dan een praatje (»small talk") met de betrokken handelaar.".

(25) In de gevallen Makro, Ilford en Télos leverden Prolux en Hasselblad(GB) de fabricagenummers van de bij import betrokken produkten aan Victor Hasselblad waarbij de laatstgenoemde kon nagaan aan wie de produkten oorspronkelijk door hem waren geleverd. Bovendien streefde Hasselblad (GB) er in nauwe samenwerking met Victor Hasselblad in de jaren 1979 en 1980 naar, de bronnen van Camera Care aan de hand van de nummercontrole op te sporen. Daardoor werd ontdekt dat Deense en Nederlandse handelaren Hasselblad-produkten aan Camera Care hadden geleverd.

b) De uitwisseling van lijsten met prijzen en handelsvoorwaarden

(26) Victor Hasselblad en zijn alleenverkopers hebben jarenlang uitwisseling van de in de individuele Lid-Staat geldende lijsten met prijzen en condities doen plaatsvinden. Daarbij waren voor de alleenverkopers en Victor Hasselblad vooral ook de kortingen voor grote klanten, die uit de prijslijsten niet bleken en tot de zakengeheimen moesten worden gerekend, van groot belang.

(27) Victor Hasselblad verzocht in de periode tussen 1977 en 1979 in zijn april-verkoopbrief (»Sales letter") waarbij hij gewoonlijk zijn nieuwe, telkens vanaf 1 juni geldende prijslijst toezond, de alleenverkopers om hun nieuwe prijslijst. Bovendien vroeg Victor Hasselblad in individuele gevallen, waarin, zoals dat in de Hasselblad-terminologie heette, »piratenimport" (»pirate import") of »grijze" import via de nummercontrole bekend was geworden, van de alleenverkoper vanuit wiens contractgebied dergelijke export had plaatsgevonden de prijslijsten op en bovendien gegevens over de door de handelaar verleende kortingen en bonussen. Dit gebeurde in brieven van 18 juni 1974 aan Télos en van 13 oktober 1978 aan Ilford. De beide alleenverkopers zonden Victor Hasselblad hun prijslijsten toe en verklaarden hem welk rabattensysteem zij toepasten. De prijslijst van Ilford zond Victor Hasselblad onmiddellijk aan Hasselblad (GB) (brief gedateerd 1 november 1978).

(28) Prolux richtte zich met brieven van 10 december 1973 en 20 maart 1975 tot Télos, zond deze firma zijn prijslijst toe en verzocht om de Télos-prijslijst, ten einde »een diagram van de op de Europese markt geldende netto-verkoopprijzen te kunnen opstellen" (brief van 20 maart 1975). Op 27 juni 1977 verzocht Prolux opnieuw om de Télos-prijslijst, omdat hij »juist bezig was zijn nieuwe Hasselblad-prijslijst op te stellen". Ook verzocht Prolux om de verdere verkoopcondities van Télos (bonussen, rabatten), en gaf hij zijnerzijds een opgave van zijn bonussen, rabatten, enz. Toen Hasselblad (GB) had vernomen dat er uit Frankrijk nevenimport naar het Verenigd Koninkrijk had plaatsgevonden, richtte de verkoopleider zich op 5 juli 1978 telefonisch tot Télos met het verzoek om opgave van de in Frankrijk geldende lijstprijzen en om de kortingen voor handelaren en beroepsfotografen. Op 31 juli 1978 richtte Nordic zich tot Télos, zond zijn prijslijsten toe, verklaarde welk bonussysteem hij volgde en verzocht om de Télos-prijslijsten en om informatie over rabatten die Télos aan fotohandelaren en fotostudio's verleende. Op 18 augustus 1978 werd volgens de notulen van Hasselblad (GB) tijdens een vergadering van de bedrijfsleiding onder agendapunt 5: »Bestrijding van grijze import", besloten dat de verkoopleider van Hasselblad (GB) om de prijslijsten van Télos zou moeten vragen. In de desbetreffende brief van 6 september 1978 zond Hasselblad (GB) zijn prijslijst toe, verklaarde hij precies wat zijn bonus- en rabatsysteem was en verzocht hij om de Télos-prijslijst, omdat, zoals het heette, Hasselblad (GB) van mening was dat een dergelijke volledige uitwisseling van informatie in het belang van beide partijen was. Op 4 maart 1980 zond Polack, klaarblijkelijk naar aanleiding van een telefonisch verzoek van Hasselblad (GB), aan de laatstgenoemde zijn prijslijsten met een omschrijving van zijn bonus- en rabattensysteem. (29) De uitwisseling van prijslijsten en de wederzijdse informatie over de individuele kortingen tussen Victor Hasselblad en zijn alleenverkopers staan niet in de alleenverkoopovereenkomsten en vielen derhalve niet onder de aanmelding.

c) Discriminatie van via nevenimport binnengekomen waren bij de klantenservice

(30) Volgens artikel 10 van de tussen Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) geldende alleenverkoopovereenkomst (artikel 10 van de in de andere Lid-Staten geldende standaardovereenkomst) verleent de fabrikant 12 maanden garantie. De alleenverkopers verplichten zich om voor dergelijke camera's de garantie te verzorgen.

(31) Hasselblad (GB) heeft met ingang van 1 januari 1979 een nieuw garantiesysteem ingevoerd dat de fabrikantengarantie voor door Hasselblad (GB) geïmporteerde en via het officiële Hasselblad-verkoopnet verkochte camera's tot 24 maanden verhoogt (Silver Service Card-Garantie). De invoering van de Silver Service Card-Garantie vond plaats in een tijd waarin veel Britse foto-importeurs zich beklaagden over »grijze" import en publiekelijk verklaarden dat zij geen garantie gaven op »grijs-geïmporteerde camera's". Met deze speciale garantie streefde Hasselblad (GB) tevens het doel na »grijze import" te bestrijden. Zo verluidt in de marktdoelstellingen 1980 van Hasselblad (GB) (marketing objectives 1980) onder de punten 6 en 7 en onder de titel »Bestrijding van het probleem van grijze import van Hasselblad-produkten uit Europa": »Voortgaande bevordering van de voordelen van het Silver Service-Systeem voor klanten die origineel-geïmporteerde camera's kopen". Hasselblad (GB) heeft in zijn advertenties de aandacht gevestigd op de verlenging van de gebruikelijke fabrikantengarantie van 12 tot 24 maanden en vermeldt tevens (vertaling): »voordelen van de Silver Service Card: preferentiegarantie - reparatieservice met snelle terugzending" (»priority warranty repair service with rapid turn-round") en Silver Service Card-eigenaren zullen steeds eerste prioriteit genieten (»Silver Service Card holders will always have our first priority")". In een brief van 8 december 1980 van de service-manager van Hasselblad (GB) die aan de Commissie werd overgelegd staat dat officieel geïmporteerde Hasselblad-camera's binnen 24 uur gerepareerd zouden worden, hetgeen bij parallel geïmporteerde artikelen niet het geval zou zijn.

(32) Deze gedragslijn van Hasselblad (GB) is in het Verenigd Koninkrijk algemeen bekend. Zo staat in nr. 58 van AFAEP-Magazin (1) (vertaling): »Detailhandelaren in het Verenigd Koninkrijk die belangstelling hebben voor het verlenen van klantenservice, kunnen alleen bij officiële alleenverkopers kopen, aangezien anders de alleenverkopers de klantenservice aan de camera zonder meer kunnen weigeren. Zo hebben wij Hasselblad, die kortgeleden zijn »Silver Card"-klantenservice heeft ingevoerd, hetgeen bijna zeker een manier is om een betere klantenservice voor in het Verenigd Koninkrijk gekochte camera's te bieden en in het buitenland gekochte camera's er voor een langzamere reparatiedienst uit te halen.".

B. DE VERKOOPBINDING VOOR HASSELBLAD-PRODUKTEN IN HET VERENIGD KONINKRIJK

I. Dealer Agreement van Hasselblad (GB)

(33) In 1974 besloot Group I & E Ltd, die de Hasselblad-produkten sinds 1957 in het Verenigd Koninkrijk op de markt bracht, een afzetsysteem voor Hasselblad-produkten in te voeren. Vanaf dat moment werden slechts detailhandelaren die het standaard-Dealer Agreement ondertekenden toegelaten als »erkende Hasselblad-handelaren" (authorized Hasselblad-dealer") en door de alleenverkoper bevoorraad. Op 29 december 1975 veranderde Group I & E zijn naam in Hasselblad (GB) Limited. Op 1 januari 1979 wijzigde Hasselblad (GB) het bestaande Dealer Agreement op enkele punten. Dit gewijzigde Dealer Agreement heeft Hasselblad (GB) op 25 januari 1980 bij de Commissie aangemeld.

Volgens artikel 6, sub a), van het Dealer Agreement is het de detailhandelaar onder alle omstandigheden verboden, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Hasselblad (GB), Hasselblad-produkten aan andere foto- handelaren te leveren, ongeacht of deze hun zetel hebben in het Verenigd Koninkrijk dan wel in het buitenland.

Artikel 23, sub c), verplicht de handelaar onder andere alle eigen advertenties of reclame waartegen Hasselblad (GB) schriftelijk bezwaar heeft gemaakt, in te trekken en niet te herhalen.

Volgens artikel 28 heeft Hasselblad (GB) het recht het Dealer Agreement onmiddellijk op te zeggen indien de handelaar zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Hasselblad (GB) zijn handelslokalen verplaatst. Over zulk een verhuizing moet de handelaar Hasselblad (GB) onverwijld inlichten.

(34) Hasselblad (GB) behaalde in 1978 een omzet van . . . £ en een netto . . . van . . . £; in 1979 een omzet van . . . £ en een . . . van . . . £. Hij zou in het boekjaar 1980 bij een omzet van . . . £ een . . . van . . . £ hebben.

II. De praktische uitvoering van de afzetbinding van Hasselblad (GB)

1. Toelating tot het afzetsysteem

(35) Met ongeveer 100 van de ongeveer 2 000 fotohandelaren in het Verenigd Koninkrijk heeft Hasselblad (GB) een Dealer Agreement gesloten. Het behoort tot de afzetpolitiek van Hasselblad (GB), niet alle geschikte handelaren te laten beschikken over Hasselblad-produkten. Indien Hasselblad (GB) van mening is dat een bepaald gebied »verzadigd" is met Hasselblad-handelaren, dan zal hij daar geen nieuwe handelaren meer toelaten. Wanneer een erkende handelaar zijn zaak daarheen verhuist, verliest hij zijn erkenning.

Bovendien verklaarde Hasselblad (GB) op 15 februari 1980 aan de Commissie dat hij een detailhandelaar, die Hasselblad-produkten parallel importeert, niet tot het afzetsysteem kan toelaten, omdat in een dergelijk geval Hasselblad (GB) geen controle op de ingevoerde produkten zou hebben en de detailhandelaar ook de Silver Service Card-garantie niet zou kunnen geven op de produkten.

2. Invloed op de verkoopprijzen

(36) Reeds in augustus 1973 verklaarde een vertegenwoordiger van de toenmalige Hasselblad-alleenverkoper Group I & E (zoals Hasselblad (GB) toen heette) op een seminarium over de »gevolgen van de cash- and carryhandel voor de beroepsdetailhandel", dat zijn firma in geval van prijsreducties bij detailhandelaren van ongeveer 10 % zelfs de leveranties aan individuele handelaren staakte en op 1 december 1975 dreigde Group I & E zijn detailhandelaren, die de door Group I & E uitgegeven detailhandelsprijscouranten niet als minimumverkoopprijzen beschouwden, met verwijdering uit het kredietsysteem. Hasselblad (GB) informeerde zijn detailhandelaren op 24 maart 1980 in een rondschrijven dat het geen zin heeft om een prijspolitiek te voeren die schade toebrengt aan de winstmarge, omdat het moeilijk is die schade te herstellen.

3. Het geval Camera Care

(37) Camera Care was op 7 januari 1976 door Hasselblad (GB) in het afzetsysteem opgenomen. Camera Care was en is een fotodetailhandelaar die met geringe winstmarges werkt. De prijzen van Camera Care voor Hasselblad-produkten lagen gemiddeld ongeveer . . . tot . . . % lager dan de detailhandelsprijzen die door Hasselblad (GB) aan zijn detailhandelaren werden aanbevolen. Na de opneming in het Hasselblad-afzetsysteem steeg de totale omzet van Camera Care van . . . pond sterling in 1974 tot . . . pond sterling in 1977. Het Hasselblad-aandeel daarin steeg van . . . tot . . . % terwijl het Hasselblad-aandeel in de totale omzet van een gemiddelde Hasselblad-Handelaar ongeveer . . . tot . . . % bedraagt. Voor zijn buitengewoon goede Hasselblad-verkopen werd aan Camera Care in de lente van 1978 een onderscheiding van Hasselblad (GB) toegekend.

(38) In een brief van 13 februari 1978 zegde Hasselblad (GB) met een opzeggingstermijn van drie maanden het Dealer Agreement met Camera Care op. Hasselblad (GB) motiveerde de opzegging met twee advertenties van Camera Care in twee vaktijdschriften. De essentiële inhoud van deze beide advertenties luidde (vertaling): »Zweedse massage door Victor Hasselblad verbetert Uw foto's. Hasselblad en Camera Care, een liefdesaffaire". Voorts heet het in de advertentie dat Camera Care Hasselblad-produkten koopt, verkoopt, inruilt, verhuurt, in leen geeft, beleent, repareert, exporteert en: »Camera Care neemt het tegen iedere andere detailhandelsverkoopprijs op".

(39) Hasselblad (GB) had tegen het eerste verschijnen van deze advertentie mondeling bezwaar gemaakt. In besprekingen met Hasselblad (GB) die aan deze advertentie voorafgingen, had Camera Care op verlangen van de alleenverkoper afgezien van de slagzin: »wij onderbieden iedere detailhandelsprijs". Hasselblad (GB) had zelfs verzocht iedere verwijzing naar andere detailhandelsprijzen achterwege te laten. In een brief van 25 januari 1978 aan haar toenmalige advocaat, die Hasselblad (GB) zelf aan de Commissie heeft overgelegd, staat dat vooral de tweede advertentie van Camera Care het ongenoegen van Hasselblad (GB) heeft opgeroepen wegens de gepubliceerde verkoopprijzen (»strictly on prices").

(40) Wegens de mondelinge bezwaren van Hasselblad (GB) tegen de eerste advertentie had Camera Care getracht, de publikatie van de tweede advertentie te verhinderen, maar dit was om technische redenen niet meer mogelijk. Camera Care deed na ontvangst van de opzeggingsbrief, aan Hasselblad (GB) het aanbod om zijn toekomstige advertenties ter goedkeuring aan Hasselblad (GB) voor te leggen, echter zonder succes.

(1) Association of Fashion, Advertising and Editorial Photographic Magazine (1979) - Editorial: »Grey import".

(41) Na de beëindiging van het Dealer Agreement trachtte Camera Care van andere handelaren in Groot-Brittannië produkten te verkrijgen. Deze Britse handelaren weigerden echter, soms onder referte aan artikel 6 van het Dealer Agreement en uit angst voor represailles van Hasselblad (GB), op het verzoek van Camera Care in te gaan (Johnson Photographics). In het geval Life Photographics intervenieerde Hasselblad (GB) rechtstreeks door deze detailhandelaar te dreigen met opzegging van het Dealer Agreement indien hij aan Camera Care zou leveren. Tot op heden is het Camera Care niet mogelijk van andere erkende Britse Hasselblad-handelaren Hasselblad-produkten te verkrijgen.

Sinds de beëindiging van het Dealer Agreement heeft Hasselblad (GB) voortdurend Camera Care's handel in Hasselblad-produkten in het oog gehouden. Zo bediende de alleenverkoper zich van een detective-firma om in de periode van 13 oktober 1978 tot 10 december 1979 Camera Care ten aanzien van onder andere zijn mogelijkheden tot levering en zijn prijspeil te controleren.

JURIDISCHE BEOORDELING

TOEPASSELIJKHEID VAN ARTIKEL 85 VAN HET

EEG-VERDRAG

A. AFGESTEMDE VERDELING VAN DE MARKT

(42) Zoals het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in zijn arrest van 16 december 1975 in de zaken 40 tot 48, 50, 54 tot 56, 111, 113 en 114/73 (Suikerunie - Jur. 1975, blz. 1663) heeft vastgesteld, omvat het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging een vorm van cooerdinatie tussen ondernemingen die bewust een praktische samenwerking in de plaats stelt van de met risico's verbonden concurrentie en die leidt tot concurrentieomstandigheden die niet in overeenstemming zijn met de normale omstandigheden op de markt. Neemt een onderneming klachten van een andere onderneming over dat zij de laatstgenoemde door de afzet van haar produkten aan concurrentie blootstelt, dan is dit of blijkt daaruit een onderling afgestemde feitelijke gedraging.

(43) Victor Hasselblad heeft de klachten van zijn alleenverkopers Prolux en Hasselblad (GB) over nevenimport overgenomen en heeft contact opgenomen met Télos, Ilford, en voor wat de import door Camera Care betreft ook Prolux. Hij heeft zijn algemene afzetpolitiek, gericht op bescherming van de alleenverkopers tegen import, aan hen duidelijk uiteengezet en in de praktijk toegepast. Victor Hasselblad heeft Ilford uitdrukkelijk verboden om te exporteren en aan Télos gevraagd de aangelegenheid in het oog te houden. Hij heeft klaarblijkelijk ook contact opgenomen met Prolux omtrent de exporthandelingen.

(44) Ilford heeft zich daarop schriftelijk en mondeling jegens Victor Hasselblad verplicht het exportverbod in acht te nemen en Télos heeft beloofd de export in de gaten te houden en zelf niet meer te leveren aan Camera Care. Prolux weigerde bestellingen te aanvaarden vanuit het Verenigd Koninkrijk. Dezelfde belofte heeft Télos ook jegens Prolux in december 1974, respectievelijk Hasselblad (GB), tussen juli tot september 1978 gedaan. Dienovereenkomstig hebben Télos, Ilford en Prolux exporten naar het Verenigd Koninkrijk gestaakt. Daarmee reageerden Télos, Ilford en Prolux ook op de respectieve klachten van de andere alleenverkopers en namen die uitdrukkelijk (Ilford en Télos) of stilzwijgend (Prolux) over.

(45) Naast Victor Hasselblad, die als fabrikant bij het uitstippelen van dit beleid van afscherming der markten een grote rol speelt, hebben Hasselblad (GB) en Prolux deze onderlinge afstemming tussen de alleenverkopers bewust en gewild opgelegd. Door dit gedrag hebben de hierbij betrokken alleenverkopers (Hasselblad (GB), Ilford, Télos, Prolux en Polack) zich ook onderling afgestemd om niet te exporteren naar andere Lid-Staten van de gemeenschappelijke markt. Zij zijn daardoor de hun medegedeelde algemene afzetpolitiek van Victor Hasselblad, te weten een zo volstrekt mogelijke gebiedsbescherming voor de alleenverkopers, nagekomen. Door deze cooerdinatie hebben zij de normale marktomstandigheden, zoals die zich via vrij goederenverkeer zouden hebben ontwikkeld, uitgesloten.

(46) Voor de toepassing van artikel 85, lid 1, is het niet nodig vast te stellen of het aan Ilford opgelegde exportverbod gelijk staat aan een overeenkomst. Het is voldoende maatgevend dat Victor Hasselblad en zijn alleenverkopers zich verbonden om een politiek van marktsafscherming toe te passen.

(47) Het betoog van Télos en Ilford, dat zij slechts formeel op het exportverbod zouden zijn ingegaan (Télos) of het exportverbod van de fabrikant slechts onder uiterste pressie zouden zijn nagekomen, is voor de vraag of er van een onderling afgestemde gedraging sprake is, irrelevant. Voor zulk een gedraging volstaat het wanneer een zelfstandige onderneming wetens en autonoom haar gedrag aan de wensen van

een andere onderneming aanpast; om de beweegredenen of het bewustzijn van de onrechtmatigheid gaat het niet.

(48) Bovendien hebben zowel Victor Hasselblad als Hasselblad (GB), Ilford, Télos, Prolux en Polack het voorschrift in de alleenverkoopovereenkomsten, dat bij verkopen de produktienummers alsmede naam en adres van de koper moesten worden geregistreerd en op verlangen aan Victor Hasselblad moesten worden medegedeeld, gebruikt om de exportkanalen in de Gemeenschap op te sporen. Dergelijke systematische controles waren duidelijk geen incidentele maatregelen, maar een onderdeel van een algemeen systeem van marktafscherming. Alle bovengenoemde exportbronnen werden opgespoord door middel van nummercontrole. Dit laatste levert derhalve een onrechtmatig gebruik op van een op zichzelf rechtmatige contractbepaling.

(49) De uitwisseling van prijslijsten en zakengeheimen tussen Victor Hasselblad, Hasselblad (GB), Ilford, Télos, Prolux, Nordic en Polack was een ander hulpmiddel om van een marktafscherming verzekerd te zijn. Gewoonlijk bestaat er onder de concurrentieregels geen bezwaar tegen, dat de fabrikant bij zijn alleenverkopers de prijslijsten opvraagt en zich laat informeren omtrent hun verkoopcondities (reducties, bonussen, enz.). Victor Hasselblad heeft de verkregen informatie echter gebruikt om de alleenverkopers over de prijzen van de andere alleenverkopers in te lichten. Zoals uit de brief van Victor Hasselblad van 18 juni 1974 aan Télos en van 13 oktober 1978 aan Hasselblad (GB) blijkt, had deze uitwisseling van informatie juist ten doel om export (»piratenexport") te verhinderen en iedere neiging daartoe weg te nemen. Het zelfde oogmerk lag duidelijk ten grondslag aan de uitwisseling van prijsinformatie tussen Prolux en Télos en tussen Hasselblad (GB) en Télos. Door Polack werd de prijsinformatie opgevraagd op een tijdstip dat nevenimport vanuit Denemarken naar het Verenigd Koninkrijk zich uitbreidde. De uitwisseling van informatie tussen Télos en Nordic vond zonder opgave van redenen plaats, maar bevatte nauwkeurige informatie omtrent het prijs- en kortingssysteem, en wel in een tijd waarin eveneens nevenimport plaatsvond.

(50) Het Hof van Justitie in zijn arrest van 17 oktober 1972 (Cementhandelaren - Jur. 1972, blz. 977) en de Commissie in een aantal beschikkingen (Cobelpa/VNP van 8 september 1977, PB nr. L 242 van 21. 9. 1977, blz. 10; Plantaardig perkament van 23 december 1977, PB nr. L 70 van 13. 10. 1978, blz. 54) hebben erop gewezen dat de wederzijdse mededeling van prijzen en tot de zakengeheimen te rekenen condities voor rabatten, bonussen, reducties enz. onder concurrenten een maatregel kan zijn die in de zin van artikel 85, lid 1, in strijd is met de vrije mededinging. Dit geldt zeker wanneer, zoals gewoonlijk het geval is, dergelijke informatie wordt gevraagd of gegeven met een oogmerk dat met de mededinging in strijd is, of met de mededinging strijdige gevolgen heeft (arrest van het Hof van Justitie in de zaak »Suiker Unie", Jur. 1975, blz. 1965 e.v.). De betrokkenen hebben hun informatie inderdaad uitgewisseld om de concurrentie in de vorm van nevenimporten uit te schakelen.

(51) Het gemeenschappelijke betoog van de betrokkenen als zouden zij in geen geval hun prijzen hebben verhoogd tot het peil van een andere alleenverkoper, maar veeleer hun prijzen naar beneden hebben aangepast, kan aan de hierboven gegeven beoordeling niets wijzigen. Ten eerste blijkt eruit dat in dit geval het systeem van informatieuitwisseling het marktgedrag van de deelnemers heeft beïnvloed, en ten tweede dat de prijsverlagingen zonder de uitwisseling van informatie zoals die in het onderhavige geval werd toegepast een grotere omvang zouden hebben aangenomen. Het gemeenschappelijk betoog als zouden de prijslijsten »algemeen bekend" zijn, klopt niet voor de geheime prijsvoordelen en bonussen. Anderzijds kan het feit dat de omstandige en tijdrovende mogelijkheid bestond om met behulp van derden (bij voorbeeld via detailhandelaren) aan de prijslijsten te komen niets veranderen aan de vaststelling dat de uitwisseling van prijsinformatie resulteert in een kunstmatige verandering van de concurrentieomstandigheden (zie beschikking van de Commissie inzake plantaardig perkament).

B. DE INVLOED VAN DEZE MAATREGELEN OP DE ALLEENVERKOOPOVEREENKOMSTEN

(52) Alleenverkoopovereenkomsten vallen niet onder de generieke vrijstelling krachtens artikel 3, sub b), van Verordening nr. 67/67/EEG wanneer de contractpartijen rechtstreeks of indirect trachten een bescherming van het contractgebied tot stand te brengen of op andere wijze nevenimport trachten te verhinderen.

(53) Noch voor Victor Hasselblad, noch voor de alleenverkopers opende zich in het kader van de bestaande overeenkomsten een rechtens toelaatbare mogelijkheid de wederverkoop van Hasselblad-produkten, buiten de via Verordening nr. 67/67/EEG verleende vrijstelling om, te controleren en eventueel van de wederverkopers te verlangen dat dezen de produkten alleen zouden leveren aan handelaren die hunnerzijds eveneens door de Hasselblad-alleenverkopers worden bevoorraad. (54) Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft in zijn arrest van 1 oktober 1975 (zaak 25/75 - Van Vliet/Dalle Crode - Jur. 1975, blz. 1103) uiteengezet dat een alleenverkoopovereenkomst er niet toe mag leiden dat import uit andere Lid-Staten wordt verhinderd, die buiten de »officiële" verkooproute wordt afgewikkeld. Daarmee heeft het Hof het voortdurende streven van de Commissie bevestigd, de bevoorrading met de betrokken contractprodukten niet door alleenverkoopovereenkomsten te laten beperken en de markten niet te laten verdelen.

(55) De alleenverkoopovereenkomsten tussen Victor Hasselblad en de alleenverkopers Hasselblad (GB), Ilford, Télos, Prolux, Polack en Nordic vallen derhalve in de toegepaste vorm niet onder de generieke vrijstelling van artikel 1, lid 1, van Verordening nr. 67/67/EEG; artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag blijft op hen van toepassing vanwege hun exclusiviteit.

(56) Er kan van een concurrentiebeperkende maatregel sprake zijn, wanneer de alleenverkoper aan via nevenimport binnengekomen apparaten geen of een langzamere of kwalitatief minderwaardige reparatie verricht. De Commissie heeft er herhaaldelijk op gewezen, dat de koper van via nevenimport binnengekomen waren financieel, technisch, dan wel ten aanzien van de toegang tot de klantenservice ten opzichte van de koper van op regelmatige wijze binnengekomen waren niet mag worden benadeeld (zie beschikking van de Commissie inzake Zanussi van 23 oktober 1978, PB nr. L 322 van 16. 11. 1978, blz. 36). Dit betekent niet dat de alleenverkoper voor door hem geïmporteerde en doorverkochte waren geen extra garantieprestaties mag verrichten. Via nevenimport binnengebrachte produkten mogen echter niet worden benadeeld voorzover de fabrikantengarantie en de garantie van de alleenverkoper elkaar dekken. De garantie van de alleenverkoper mag dan onder geen voorwaarde bij de snelheid waarmee de reparatie wordt verricht, voorrang hebben. De onmiddellijke reparatie maakt deel uit van iedere garantie, temeer wanneer het, zoals in dit geval, gaat om produkten die grotendeels voor beroepsdoeleinden worden gebruikt en derhalve de snelheid van de garantie- en reparatiewerkzaamheden een wezenlijk criterium van de klantenservice uitmaakt.

(57) Hasselblad (GB) repareert de »normaal" geïmporteerde camera's sneller en benadeelt daarmee de kopers van via nevenimport binnengekomen Hasselblad-produkten. Dit vormt een concurrentiebeperkende maatregel. Dit gedrag van Hasselblad (GB) valt onder artikel 3, sub b), punt 2, van Verordening nr. 67/67/EEG omdat dit gedrag tot doel heeft de verkopers of consumenten af te houden van aankoop elders op de gemeenschappelijke markt.

(58) Daarbij is irrelevant dat het gaat om een eenzijdige maatregel, want ook eenzijdige maatregelen volstaan voor de toepassing van artikel 3 van Verordening nr. 67/67/EEG, zoals blijkt uit de negende overweging van die verordening. Om dezelfde reden valt de alleenverkoopovereenkomst tussen Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) niet onder de generieke vrijstelling van artikel 1, lid 1, van Verordening nr. 67/67/EEG.

C. DE IN HET VERENIGD KONINKRIJK BESTAANDE VERKOOPBINDING EN HAAR TOEPASSING IN DE PRAKTIJK

I. De voorwaarden in het Dealer Agreement

(59) Omdat artikel 6 de export verhindert, valt deze bepaling zonder meer onder artikel 85, lid 1. De Commissie heeft in een aantal beschikkingen gewezen op het mededingingsbeperkende karakter van dergelijke bepalingen en het Hof van Justitie heeft dat ook gedaan in talrijke arresten. Het verbod van onderlinge leveringen beperkt de mededinging omdat de economische vrijheid van erkende handelaren ernstig wordt beperkt en omdat het leidt tot een afhankelijkheid van de erkende handelaren (zie beschikkingen van de Commissie inzake Deutsche Philips van 5 oktober 1973, PB nr. L 293 van 20. 10. 1973, blz. 40, en inzake Omega van 3 juni 1975, PB nr. L 159 van 21. 6. 1975, blz. 22).

(60) Het recht, vervat in artikel 23, om toezicht te houden op dagbladadvertenties en andere reclame staat gelijk met een recht voor Hasselblad (GB) tot nacensuur. Dit omvangrijke recht tot ingrijpen biedt aan Hasselblad (GB) de mogelijkheid om actief concurrerende en prijsbrekende detailhandelaren, in het bijzonder diegenen die zelf importeren buiten de Hasselblad-verdeler om, af te houden van het maken van reclame voor hun activiteiten, temeer omdat Hasselblad (GB) geen redenen voor zijn censuurmaatregelen behoeft op te geven.

(61) Het doel van het in artikel 28 genoemde recht de overeenkomst te ontbinden indien een detailhandelaar zijn zaak verplaatst is onder andere om concurrenten uit het »verkoopgebied" van erkende handelaren te weren, de laatstgenoemden gebiedsbescherming te verlenen en daarmee de concurrentie te beperken. Deze beperking van de concurrentie weegt des te zwaarder, indien bij de verplaatsing van de zaak ook reeds toegelaten handelaren uit het afzetsysteem worden verwijderd, hoewel zij wellicht in aanzienlijke omvang in Hasselblad-produkten hebben geïnvesteerd. (62) Artikelen 6, 23 en 28 beperken derhalve de mededinging zoals bepaald in artikel 85, lid 1.

II. De feitelijke toepassing van het afzetsysteem

1. Beperking van de toegang tot het verkoopsysteem

(63) Zoals het Hof van Justitie in zijn arrest van 25 oktober 1977 in zaak 26/76 (Metro, Jur. 1977, blz. 1875) heeft uiteengezet, vormen de selectieve verkoopsystemen een bestanddeel van de concurrentie dat met artikel 85, lid 1, in overeenstemming is, indien de keuze van de wederverkopers geschiedt aan de hand van objectieve aspecten van kwalitatieve aard, die betrekking hebben op de vakbekwaamheid van de wederverkoper, zijn personeel en zijn uitrusting, en mits deze voorwaarden uniform voor alle in aanmerking komende wederverkopers zijn vastgesteld en zonder discriminatie worden toegepast. Daaruit volgt, dat selectieve verkoopsystemen met toelatingsvoorwaarden die verder gaan dan louter een objectieve keuze van kwalitatieve aard gewoonlijk de mededinging beperken (Hof van Justitie, arrest van 10 juli 1980, Zaak 99/79 - Parfums, Jur. 1980, blz. 2511).

Het Hof van Justitie heeft bij de beschouwing van selectieve verkoopsystemen in relatie tot artikel 85, lid 1, ook vastgesteld dat rekening gehouden dient te worden met de economische en juridische samenhang waarin de systemen worden toegepast en met alle relevante juridische en feitelijke omstandigheden (arrest van 11 december 1980 in zaak L'Oreal, Jur. 1980, blz. 3775).

(64) Hasselblad (GB) laat handelaren niet tot het afzetnet toe om redenen welke niet zijn vastgelegd in het Dealer Agreement, en hij houdt handelaren van dit net verwijderd die aan alle voorwaarden voor de verkoopbinding voldoen. Daardoor wordt een mogelijke concurrentie binnen het »verkoopgebied" van de toegelaten handelaren verhinderd. De selectie van de wederverkopers geschiedt derhalve niet op grond van objectieve aspecten van kwalitatieve aard maar op grond van een kwantitatieve keuze van Hasselblad (GB). Dit is het beleid achter artikel 28.

2. De kwestie Camera Care

(65) De kwestie Camera Care en de andere maatregelen om de prijzen te beïnvloeden tonen dat Hasselblad (GB) het Dealer Agreement gebruikte om een door deze laatste gekozen prijsniveau voor de kleinhandel vast te stellen. Dat is het beleid achter artikel 23. Uit de context van het Dealer Agreement blijkt dat detailhandelaren niet vrij waren om prijzen in rekening te brengen die te grote verschillen vertoonden met de aanbevolen prijzen. De prijzenpolitiek van Camera Care was ook de belangrijkste reden voor de opzegging van diens Dealer Agreement. Het was de bedoeling om een concurrent op kleinhandelsniveau die had getoond in staat te zijn om Hasselblad-produkten in grote hoeveelheden en tegen lage prijzen te verkopen, uit te sluiten van het verkoopsysteem. Hasselblad (GB) maakte dus duidelijk dat verdere leveringen onder het Dealer Agreement afhingen van het aanhouden van de aanbevolen prijzen. De door Hasselblad (GB) in het Verenigd Koninkrijk door middel van het Dealer Agreement en in geheel Europa samen met Victor Hasselblad en de andere alleenverkopers geprobeerde boycot van Camera Care en het systematisch schaduwen van deze firma (punt 41) beoogde eveneens, de via het Dealer Agreement nauw met Hasselblad (GB) verbonden handelaren tegen mededinging te beschermen.

(66) Hasselblad (GB) stoort dus de vrijheid van de toegelaten detailhandelaren hun prijzen vast te stellen, door gebruikmaking van de vrees van laatstgenoemden voor de beëindiging van het Dealer Agreement als een middel om prijsconcurrentie tussen toegelaten dealers te belemmeren. Er is een beperking van de mededinging vallend onder artikel 85, lid 1, voorzover het beleid van Hasselblad (GB) met betrekking tot de uitvoering van het Dealer Agreement de toegankelijkheid van gekwalificeerde detailhandelaren tot Hasselblad-produkten door middel van kwantitatieve selectie beperkt, en voorzover Hasselblad (GB) zijn positie volgens het Dealer Agreement gebruikte om de detailhandelsprijzen te beïnvloeden.

D. BEÏNVLOEDING VAN DE HANDEL TUSSEN LID-STATEN

I. Onderling afgestemde feitelijke gedragingen en alleenverkoopovereenkomsten

(67) De onderling afgestemde feitelijke gedragingen, zoals hierboven beschreven, en de in het kader van de alleenverkoopovereenkomsten getroffen maatregelen hadden voornamelijk ten doel en ten gevolge dat het vrije verkeer van goederen op de gemeenschappelijke markt werd verhinderd. De alleenverkoopovereenkomsten en daarmee verbonden exportverboden beperken de handel tussen Lid-Staten aangezien dat zuiver nationale overeenkomsten zijn, gebaseerd op gebiedsbescherming.

(68) Deze invloeden zijn merkbaar. Hasselblad-produkten zijn dure precisieapparaten die gemakkelijk vervoerd kunnen worden en die in alle Lid-Staten dezelfde specificaties hebben en waarmee de handel over de landsgrenzen heen lonend is. Vanwege de redenen uiteengezet in de randnummers 10 en 11 hebben handelaren er een sterk economisch belang bij, om die produkten te exporteren. Bovendien kan het wegens de relatief geringe produktiecijfers van Victor Hasselblad tijdelijk tot schaarsteperioden in bepaalde Lid-Staten komen, welke de handelaren via nevenimport trachten op te vangen.

II. Het afzetsysteem in het Verenigd Koninkrijk

(69) Het Dealer Agreement is een aanvulling op het afzetsysteem van Victor Hasselblad dat tot doel had het prijsniveau in iedere Lid-Staat te handhaven door middel van de afscherming van de nationale markten. In het Verenigd Koninkrijk was deze marktafscheiding gerealiseerd op het kleinhandelsniveau door middel van het Dealer Agreement en de toepassing ervan in de praktijk. De uitsluiting van parallelimporterende detailhandelaren, de verbodsbepalingen in artikel 6 om te exporteren of te leveren aan andere handelaren, de uitsluiting van prijsbrekende detailhandelaren, de kwantitatieve selectie, de gebiedsbescherming voor detailhandelaren (artikel 23), de indirecte invloed op verkoopprijzen, de indirecte invloed op prijzen aan de hand van artikel 28 en het gebruik van het Dealer Agreement als een basis voor de boycot van Camera Care dienden alle als middel voor de handhaving van de prijverschillen tussen het Verenigd Koninkrijk en de andere Lid-Staten. Deze clausules en maatregelen zijn alle onderling verbonden en moeten niet apart in beschouwing worden genomen. Bovendien zijn de mededingingsbeperkende bepalingen in het Dealer Agreement geschikt om detailhandelaren, die misschien Hasselblad-produkten geëxporteerd zouden hebben, af te houden van toegang tot het systeem. Detailhandelaren die bereid zijn Hasselblad-produkten naar andere Lid-Staten te leveren, maar daarvoor geen toestemming krijgen van Hasselblad (GB), worden daardoor verhinderd te exporteren naar afnemers in die landen (zie beschikking van de Commissie in zaak Deutsche Philips; en in zaak BMW van 13 december 1974, PB nr. L 29 van 3. 2. 1975, blz. 1). Die handelaren en handelaren zoals Camera Care, die de prijzen wensen te verlagen, zijn gedwongen over te gaan tot parallelimport indien zij ook Hasselblad-produkten willen verkopen. Deze beperkingen zijn derhalve ook geschikt om de handel tussen Lid-Staten ongunstig te beïnvloeden.

(70) De invloed van Hasselblad (GB) op de prijzen in het kader van het Dealer Agreement leidde ertoe dat de uitgekozen detailhandelaren in het Verenigd Koninkrijk vrijwel dezelfde prijzen voor Hasselblad-produkten in rekening brachten. De opgelegde verkoopprijspolitiek omvatte alle Hasselblad-produkten, dus ook goederen die uit andere Lid-Staten werden geïmporteerd. Voor wat de toegelaten detailhandelaren betreft, sloot dit de stimulans uit voor en de waarschijnlijkheid van handel binnen de Gemeenschap, hoewel de hoge prijs die Hasselblad (GB) aan de geselecteerde detailhandelaren voor Hasselblad-produkten in rekening bracht het voor hen aantrekkelijk zou maken om aanvoerbronnen te zoeken buiten het Verenigd Koninkrijk. Door de hoge prijzen van Hasselblad-produkten is het zelfs bij kleine procentuele verschillen reeds aantrekkelijk om te trachten aanvoer vanuit de andere Lid-Staten te verkrijgen. Hierdoor richtte het Dealer Agreement een kunstmatige handelsbarrière op tussen het Verenigd Koninkrijk en de andere Lid-Staten.

Bovendien kunnen de gevolgen van het beleid van Hasselblad (GB) tot handhaving van de verkoopprijzen niet los van de gevolgen van de andere inbreuken op artikel 85, lid 1, worden gezien die in deze beschikking worden behandeld. Indien men alle omstandigheden te zamen beziet is de merkbare invloed van de anticoncurrentiële gevolgen van het Dealer Agreement en de toepassing ervan op de handel tussen Lid-Staten duidelijk.

NIET-TOEPASSELIJKHEID VAN ARTIKEL 85, LID 3, VAN HET EEG-VERDRAG

(71) Volgens artikel 4, lid 1, van Verordening nr. 17 moeten overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen waarvoor de deelnemers een vrijstelling conform artikel 85, lid 3, willen verkrijgen, bij de Commissie worden aangemeld. Victor Hasselblad noch de alleenverkopers hebben hun samenwerking tot marktverdeling bij de Commissie aangemeld. Reeds daarom kan een vrijstelling van de onderling afgestemde gedragingen of de alleenverkoopovereenkomsten waarmee die nauw verbonden zijn, niet in overweging genomen worden. Voorts zou geen individuele vrijstelling kunnen worden gegeven met betrekking tot de mededingingsbeperkende bepalingen of de alleenverkoopovereenkomsten, want de daardoor teweeggebrachte afscherming der nationale markten opent voor de betrokken ondernemingen de mogelijkheid, de mededinging bij Hasselblad-produkten uit te schakelen.

De marktverdeling die het doel en het gevolg van het Dealer Agreement vormt en de in relatie daartoe ook toegepaste mededingingsbeperkende bepalingen in het Dealer Agreement schaden de belangen van de concurrenten. Zij leiden tot verstarring van de prijsstructuur en daarmee tot hogere consumentenprijzen, en hiervoor kan in geen enkel geval ontheffing worden verleend.

TOEPASSELIJKHEID VAN ARTIKEL 15, LID 2,

SUB a), VAN VERORDENING Nr. 17

1. Opzettelijke inbreuk

(72) Victor Hasselblad, Hasselblad (GB), Ilford, Télos en Prolux hebben opzettelijk inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1. Zij hebben vrijwillig en met opzet maatregelen genomen ten einde de verschillende markten af te schermen en dus om de mededinging te beperken. Victor Hasselblad heeft de gebiedsbescherming van de alleenverkopers herhaaldelijk aangeduid als een van de oogmerken van zijn afzetpolitiek. Victor Hasselblad kan er zich ook niet op beroepen dat hij per vergissing, te goeder trouw, zou zijn uitgegaan van de toelaatbaarheid van het exportverbod. Over de ontoelaatbaarheid van exportverboden werd Victor Hasselblad in een brief van 23 december 1976 ingelicht. Ook de brief van de Commissie van 20 februari 1979, waarin werd medegedeeld dat de alleenverkoopovereenkomst viel onder Verordening nr. 67/67/EEG, liet op dit punt geen ruimte voor vergissingen, omdat Verordening nr. 67/67/EEG er uitdrukkelijk op wijst dat de mogelijkheid van nevenimport open moet blijven. Victor Hasselblad zelf gaf de Commissie de indruk dat de overeenkomst geen exportverbod bevatte, noch dat het bedoeld was tot zo een verbod te leiden en het was pas in januari 1981 dat Victor Hasselblad er zich op beriep dat hij een dubbelzinnige clausule had aangemeld met daarin een exportverbod. Een onderneming nu kan niet van de voordelen van de aanmelding van een overeenkomst profiteren, wanneer de overeenkomst zelfs in de voor de onderneming meest gunstige interpretatie dubbelzinnig is, ten einde daardoor zowel tegen geldboeten beschermd te zijn als haar duidelijk onrechtmatige gedrag voort te kunnen zetten, doordat zij de Commissie heeft misleid.

Hasselblad (GB) wist en had ook het voornemen dat objectief gezien geschikte verkopers zouden worden verhinderd Hasselblad-produkten te importeren in het Verenigd Koninkrijk en dus om te concurreren op de gemeenschappelijke markt. Ook de maatregelen om de verkoopprijzen te beïnvloeden werden met opzet genomen. Na de uitsluiting van Camera Care aan de hand van diens prijspolitiek werd het Dealer Agreement vanaf juli 1978 met opzet gebruikt als middel en juridische basis om die detailhandelaar te boycotten.

2. Duur van de inbreuken

(73) Victor Hasselblad is in toenemende mate sinds juni 1974 met zijn alleenverkopers Prolux en Télos (juni 1974), Hasselblad (GB) (zomer 1978) en Ilford (november 1978) in onderlinge afstemming overeengekomen, dat hij de verschillende contractgebieden tegen import zou beschermen en dat de alleenverkopers zelf export van Hasselblad-waren achterwege zouden laten en export door de door hen bevoorrade detailhandelaren zouden bemoeilijken. Deze onderlinge afstemming heeft tenminste tot augustus 1980 voortgeduurd. Het onderling uitwisselen van informatie tussen Victor Hasselblad, Hasselblad (GB), Ilford, Télos, Prolux, Polack en Nordic heeft plaatsgevonden tenminste vanaf juni 1974 tussen Victor Hasselblad en Télos, vanaf maart 1975 tussen Télos en Prolux en vanaf april 1977 tussen alle betrokken alleenverkopers en Victor Hasselblad. Hasselblad (GB) heeft met het Dealer Agreement en de feitelijke toepassing daarvan sinds 1 januari 1975 inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1. De maatregelen om de verkoopprijzen te beïnvloeden werden alleen van tijd tot tijd, en indien nodig, toegepast. De onder de randnummers 36 tot en met 41 weergegeven feiten en de zaak Camera Care tonen echter aan dat Hasselblad (GB) deze invloed aanwendde in 1973, 1975, 1978, 1979 en

(74) De overeenkomst ter afscherming van de markten tussen Victor Hasselblad en de alleenverkopers Prolux en Télos van 1974, ontsnapt voor wat de handelingen tot februari 1977 betreft conform artikel 15, lid 5, sub a), van Verordening nr. 17 aan de oplegging van een geldboete. Op 15 februari 1977 deelde Victor Hasselblad de Commissie mede, dat hij het exportverbod zou intrekken. Het systeem van uitwisseling van informatie is nimmer bij de Commissie aangemeld en kan derhalve niet onder de bescherming van artikel 15, lid 5, vallen. Hetzelfde geldt voor de praktische toepassing van de gewijzigde versie van de alleenverkoopovereenkomst, voor de discriminatie door Hasselblad (GB) van detailhandelaren die nevenimport verzorgen met betrekking tot toelating tot het verkoopsysteem en voor de discriminatie bij de klantenservice van goederen die buiten de »officiële" kanalen om zijn geïmporteerd. Hasselblad (GB) is ten aanzien van de mededingingsbeperkende bepalingen in het Dealer Agreement en de kwantitatieve selectie bij de toelating van handelaren vanaf 25 januari 1980 tegen geldboeten gevrijwaard. 3. Zwaarte van de inbreuk

(75) Het afschermen van de markten is een ernstige schending van artikel 85, lid 1. Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) traden op als drijvende kracht bij de pogingen om de handel tussen Lid-Staten en de import in het Verenigd Koninkrijk te verhinderen. Hasselblad (GB) betoonde zich bijzonder ijverig bij het overhalen van de andere alleenverkopers om leveringen naar andere Lid-Staten te controleren en om prijsinformatie uit te wisselen. Hasselblad (GB) heeft bovendien eenzijdig gehandeld bij de toepassing van het Dealer Agreement door het discrimineren van parallelimporterende detailhandelaren en bij de klantenservice door het discrimineren van parallelgeïmporteerde goederen. De introductie van het Dealer Agreement ter versterking van de marktafschermingspolitiek in het detailhandelsstadium vormt een verder element van een ernstige inbreuk, evenals de andere mededingingsbeperkende bepalingen die met het Dealer Agreement verbonden zijn.

(76) Men moet echter aannemen dat dergelijke inbreuken van aanzienlijke invloed zijn op de verbruikersprijzen in de Gemeenschap. De produkten waarop deze procedure betrekking heeft zijn geen massagoederen, maar hebben ieder een hoge waarde en het effect van de inbreuken is derhalve reeds bij een relatief gering aantal afnemers aanzienlijk. Veel gebruikers zijn beroepsfotografen voor wie een Hasselblad-camera een essentieel stuk gereedschap is. Deze fotografen werden zelf geraakt in hun individuele mogelijkheden om met anderen te concurreren. Bij prijsverschillen tussen verschillende landen kan reeds een relatief geringe nevenimport aanzienlijke invloed op het hogere prijsniveau hebben, zoals Hasselblad (GB) zelf verklaarde (zie randnummer 11). Ook het uitsluiten van succesvolle handelaren door Hasselblad (GB) om met de vrije concurrentie strijdige redenen, geschiedde om de prijzen hoog te houden. Behalve door de prijzen werden gebruikers ook benadeeld doordat de feitelijke beschikbaarheid van de produkten werd beperkt.

Beroepshandelaren dragen ongetwijfeld in het onderhavige geval bij tot de voorspoedige afzet van de betrokken waren. Iedere beperking van de toegang tot deze goederen of iedere inperking van hun economische vrijheid bij de verkoop (voorzover niet voortvloeiend uit kwalitatieve criteria), vormt derhalve een ernstige benadeling van de handel en de mededinging. Bovendien blijft het economische effect van de beperkingen van de toegang of de vaststelling der prijzen niet beperkt tot de omzet van deze waren. De mogelijkheid de zeer dure en kostbare Hasselblad-produkten aan te bieden vormt een wezenlijk element van de zakelijke reputatie van de handelaar. De kopers van Hasselblad-produkten zijn bereid aanzienlijke geldbedragen in fotografische uitrustingen te beleggen. Een handelaar die niet de essentiële Hasselblad-waren kan aanbieden of de prijzen daarvan niet vrij kan vaststellen, wordt daarom ook gehinderd in de verkoop van andere produkten aan Hasselblad-gebruikers.

(77) Het is niet mogelijk de economische gevolgen van de met elkaar samenhangende inbreuken afzonderlijk vast te stellen. Evenmin is het mogelijk redelijkerwijze de winst welke deze twee vennootschappen uit hun inbreuk hebben verkregen of de extra kosten die zij oplegden aan de gebruikers, te meten. Wel staat vast dat detailhandelaren en gebruikers in de Lid-Staten en vooral in het Verenigd Koninkrijk door deze inbreuken werden gehinderd bij het zoeken naar en het benutten van de goedkoopste bron voor Hasselblad-produkten. Dit heeft bij handelaren zoals Camera Care geleid tot aanzienlijke omzetverliezen, die zonder deze inbreuken waarschijnlijk niet waren opgetreden.

Ilford, Télos en Prolux namen actief deel aan de politiek van Victor Hasselblad tot afscherming der markten. Zij hadden vroeger bewezen dat zij tot exporttransacties bereid waren; zij hebben zich slechts aarzelend tot praktische samenwerking bij die politiek bereid verklaard.

(78) Bij de vaststelling van de geldboeten houdt de Commissie ook rekening met de grootte van de respectieve ondernemingen en de noodzaak om de ondernemingen af te brengen van een herhaling van de inbreuken.

(79) In de zaken Nordic en Polack rijst de vraag van een inbreuk alleen met betrekking tot de nummercontrole en de uitwisseling van informatie. Er is geen bewijs dat het optreden van deze ondernemingen rechtstreeks was gericht op het belemmeren van parallelimporten. Een boete is daarom niet op zijn plaats.

TOEPASSELIJKHEID VAN ARTIKEL 3, LID 1, VAN VERORDENING Nr. 17

(80) De verplichtingen volgens artikel 3, lid 1, van Verordening nr. 17 moeten worden aangepast aan de aard van de vastgestelde inbreuk en zij kunnen bestaan in een bevel tot het achterwege laten van bepaalde werkzaamheden. (81) Victor Hasselblad heeft tegenover zijn alleenverkopers betoogd dat hij het recht had, export door deze alleenverkopers te verhinderen en hen te gelasten dergelijke export voor detailhandelaren te bemoeilijken. Aan Victor Hasselblad moet de verplichting worden opgelegd, zijn verkopers in de Europese Gemeenschap erop te wijzen dat export door deze verkopers en door hen bevoorrade detailhandelaren naar andere Lid-Staten verboden is. De Commissie moet daarover binnen een redelijke termijn worden ingelicht.

Hasselblad (GB) moet zijn detailhandelaren mededelen dat zij vrij zijn om hun eigen verkoopprijzen vast te stellen en dat onderlinge leveringen aan andere handelaren en export naar andere Lid-Staten niet verboden zijn. Hasselblad (GB) moet voorts algemeen bekend maken dat zonder discriminatie voor alle Hasselblad-produkten klantenservice onder fabrieksgarantie geboden zal worden. Ook moet hij de Commissie omtrent het voorgaande binnen redelijke termijn inlichten. Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) moeten voorts verplicht worden Camera Care niet te belemmeren of te hinderen bij de aankoop van Hasselblad-produkten.

TOEPASSELIJKHEID VAN ARTIKEL 16 VAN VERORDENING Nr. 17

(82) Het is in het onderhavige geval gewenst vast te stellen dat, volgens artikel 16 van Verordening nr. 17, aan alle betrokken ondernemingen een dwangsom zal worden opgelegd, voor het geval dat zij niet de verplichting nakomen om aan de verschillende inbreuken een einde te maken binnen een termijn van drie maanden na kennisgeving aan hen van deze beschikking,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

De tussen Victor Hasselblad, Hasselblad (GB), Télos, Ilford, Prolux, Polack en Nordic toegepaste onderling afgestemde feitelijke gedraging, waardoor de export van Hasselblad-produkten binnen de Europese Gemeenschap wordt verhinderd, beperkt of ontmoedigd, vormt een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap.

Artikel 2

a) De alleenverkoopovereenkomsten betreffende Hasselblad-produkten tussen Victor Hasselblad en Hasselblad (GB), Télos, Ilford, Prolux, Polack en Nordic vormen, voorzover zij leveringsexclusiviteit toekennen voor Hasselblad-produkten, inbreuken op artikel 85, lid 1, van het Verdrag.

b) Een ontheffing conform artikel 85, lid 3, van het Verdrag met betrekking tot de in artikel 1 en sub a) hierboven genoemde onderling afgestemde feitelijke gedragingen en alleenovereenkomsten, wordt geweigerd.

Artikel 3

a) Het selectieve distributiesysteem toegepast sinds 1974 door Hasselblad (GB) maakt inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag bij wege van de artikelen 6, 23 en 28 van het Dealer Agreement, de kwantitatieve selectie van detailhandelaren en de invloed op de verkoopprijzen.

b) Het verzoek om vrijstelling voor het selectieve afzetsysteem conform artikel 85, lid 3, van het Verdrag wordt hierbij afgewezen.

Artikel 4

De ondernemingen tot welke deze beschikking is gericht, moeten onverwijld aan de in de artikelen 1, 2 en 3 vastgestelde inbreuken een einde maken en mogen in de toekomst geen maatregelen nemen welke hetzelfde doel of dezelfde gevolgen hebben.

Artikel 5

Victor Hasselblad is verplicht zijn alleenverkopers in de Europese Gemeenschap schriftelijk in een met de Commissie overeengekomen vorm binnen drie maanden na de kennisgeving van deze beschikking mede te delen, dat export naar andere Lid-Staten van de Europese Economische Gemeenschap niet verboden is en niet mag worden belemmerd of ontmoedigd. De Commissie moet binnen vier maanden na betekening van deze beschikking door Victor Hasselblad in kennis worden gesteld van de wijze waarop aan dit bevel gevolg is gegeven.

Artikel 6

Hasselblad (GB) is verplicht, binnen drie maanden na de kennisgeving van deze beschikking in een met de Commissie overeen te komen vorm:

a) zijn handelaren mede te delen dat onderlinge leveringen aan andere handelaren en export van Hasselblad-produkten naar andere Lid-Staten niet verboden zijn, en niet mogen worden belemmerd of ontmoedigd door middel van verplichte verkoopprijzen of anderszins, en

b) algemeen bekend te maken, dat hij bij de klantenservice op grond van de fabrikantengarantie alle Hasselblad-produkten zonder discriminatie zal behandelen.

Voorts moet Hasselblad (GB) de Commissie binnen vier maanden na de kennisgeving van deze beschikking inlichten omtrent de wijze waarop aan dit bevel gevolg is gegeven. Artikel 7

Aan Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) wordt de verplichting opgelegd de toegang van Camera Care tot Hasselblad-produkten niet te beletten of te verhinderen.

Artikel 8

Er worden de volgende geldboeten opgelegd:

aan Victor Hasselblad een geldboete van 560 000 (vijfhonderdzestigduizend) Ecu, ofwel 317 815,68 £ (driehonderdzeventienduizend achthonderdvijftien pond sterling en achtenzestig pence);

aan Hasselblad (GB) een geldboete van 165 000 (honderdvijfenzestigduizend) Ecu, ofwel 93 642,12 £ (drieënnegentigduizend zeshonderdtweeënveertig pond sterling en twaalf pence);

aan Ilford, Télos en Prolux ieder een geldboete van 10 000 (tienduizend) Ecu, ofwel 6 903,18 Iers £ (zesduizend negenhonderd drie Iers pond en achttien pence), 61 833,10 Ffr. (éénenzestigduizend achthonderd drieëndertig Franse frank en 10 centiem) en 414 054 Bfr. (vierhonderdveertienduizend vierenvijftig Belgische frank).

Deze geldboeten moeten worden betaald bij de Bank Brussel Lambert, rekening nr. 310.0231000.32 of bij de Société Générale, Parijs, rekening nr. 5.770.006.5 of bij Lloyds Bank Ltd, Overseas Department, 6 Eastcheap, London EC3P 3AB, rekening nr. 108.63.41 of bij AIB, Dublin, rekening nr. 0751.4084 binnen drie maanden na de kennisgeving van deze beschikking aan de ondernemingen tot wie deze is gericht.

In geval van een beroep bij het Hof van Justitie en behoudens andere beslissing van het Hof, mag de partij die in beroep gaaat, binnen drie maanden een doorlopende en onherroepelijke bankgarantie verstrekken voor de betaling van de geldboete, verstrekt door een bank die in de Europese Gemeenschap is gevestigd. Bij gebreke van een dergelijke garantie moet de geldboete op de vastgestelde datum betaald zijn.

Artikel 9

Met betrekking tot de in artikel 5 genoemde verplichting wordt een dwangsom van 1 000 Ecu per dag opgelegd aan Victor Hasselblad en ten aanzien van de verplichting in de artikelen 6 en 7 een dwangsom van 500 Ecu per dag aan Victor Hasselblad en Hasselblad (GB) voor elke dag verwijl, te rekenen drie maanden na de kennisgeving van deze beschikking.

Artikel 10

Deze beschikking vormt conform artikel 192 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap executoriële titel.

Artikel 11

Deze beschikking is gericht tot de volgende ondernemingen:

- Victor Hasselblad Aktiebolag,

Ostra Hamngatan 3,

S-40123 Goteburg;

- Hasselblad (GB) Limited, York House,

Empire Way, Wembley,

GB-Middlesex HA9 0QQ;

- Ilford (Ireland) Limited,

Dundrum Castle,

IRL-Dublin;

- James Polack aps,

Blokken 38,

DK-3460 Birkerod;

- Télos S.A.,

72-76, rue Paul Vaillant Couturier,

F-923000 Levallois-Perret;

- Prolux S.p.r.l.,

Champs Elyséesstraat 75,

B-1050 Brussel;

- Nordic Im- und Export Handelsgesellschaft m.b.H.,

Hufnerstrasse 20,

D-2000 Hamburg 76.

Gedaan te Brussel, 2 december 1981.

Voor de Commissie

Frans ANDRIESSEN

Lid van de Commissie