Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over bepaalde Gemeenschapsmaatregelen ter bestrijding van discriminatie

(1999/C 369/03)

1. INLEIDING

De Europese Unie is gegrondvest op de beginselen van vrijheid, democratie, eerbiediging van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, en van de rechtsstaat, welke beginselen de lidstaten gemeen hebben(1).

Het Recht op gelijkheid voor de wet en de bescherming van een ieder tegen discriminatie is een fundamenteel recht en is van essentieel belang voor de goede werking van democratische samenlevingen. Doordat dit beginsel de economische en sociale cohesie versterkt, draagt het ook bij tot de verwezenlijking van andere communautaire doelstellingen, zoals de bevordering van de economische en sociale vooruitgang en van een hoog werkgelegenheidsniveau. In juni 1997 hebben de staatshoofden en regeringsleiders in Amsterdam erkend dat het nog nooit zo belangrijk is geweest deze beginselen te onderstrepen. Ze hebben besloten tot een versterking van de bevoegdheid van de Europese Unie om op dit gebied maatregelen te nemen en hebben daartoe artikel 13 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap ingevoegd dat de Gemeenschap specifieke bevoegdheden verleent om maatregelen te nemen ter bestrijding van discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid. Maatregelen ter bevordering van gelijke behandeling en ter bestrijding van discriminatie zijn belangrijk voor de burgers en voor hun betrokkenheid bij de idealen van de Unie. Het is evenwel belangrijk dat, ook in de context van de uitbreiding, duidelijk wordt gemaakt dat het wat deze beginselen betreft niet bij woorden mag blijven.

Het doel van de in deze mededeling vervatte voorstellen is gevolg te geven aan de bij artikel 13 aan de Gemeenschap verleende nieuwe bevoegdheden.

2. ACHTERGROND: DE INTERNATIONALE, NATIONALE EN COMMUNAUTAIRE CONTEXT

Het recht van personen om niet op willekeurige gronden te worden gediscrimineerd, is reeds sinds geruime tijd erkend door internationale organisaties, de Europese Unie en haar lidstaten.

2.1. De internationale context

Onder andere de VN-convenanten inzake civiele en politieke rechten en inzake economische, sociale en culturele rechten, de VN-verdragen inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen en tegen rassendiscriminatie, het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en, wat werk en werkgelegenheid betreft, ILO-verdrag nr. 111, erkennen het recht niet te worden gediscrimineerd als een autonoom recht of als een recht dat verbonden is met de uitoefening van andere fundamentele rechten(2).

Hoewel alle EU-lidstaten deze internationale overeenkomsten, met uitzondering van het VN-verdrag inzake rassendiscriminatie en ILO-verdrag nr. 111, ofwel hebben ondertekend, ofwel hebben bekrachtigd, betekent dat nog niet dat individuele personen over een wettelijk afdwingbaar verhaalrecht beschikken. Het betekent wel dat de staat zich ertoe heeft verbonden de eerbiediging van het recht op non-discriminatie in zijn rechtsgebied te waarborgen.

2.2. De nationale dimensie

De wettelijke en grondwettelijke bepalingen in de lidstaten met betrekking tot het recht van gelijkheid en het verbod op discriminatie lopen vrij sterk uiteen(3).

2.2.1. Grondwetsbepalingen

Alle lidsaten, behalve één, beschikken over grondwetsbepalingen die diverse vormen van discriminatie buiten de wet stellen. Het Verenigd Koninkrijk heeft geen geschreven grondwet, maar zijn ongeschreven grondwet verbiedt discriminatie.

De formulering van die grondwetsbepalingen varieert van lidstaat tot lidstaat. In sommige gevallen wordt expliciet een limitatieve opsomming gegeven van verboden factoren van discriminatie. In andere lidstaten bevat de grondwet een niet-limitatieve lijst met residuele bepalingen die discriminatie in algemene termen verbieden en daarbij verwijzen naar "elke andere situatie of persoonlijke of sociale omstandigheid" of "elke andere overweging".

De grondwetten van de meeste lidstaten hebben uitdrukkelijk betrekking op de volgende discriminatiegronden: ras of etnische afstamming, godsdienst of levensovertuiging, en in toenemende mate discriminatie op grond van een handicap(4). Ofschoon veel lidstaten normale wetgeving kennen die leeftijdsdiscriminatie verbiedt, verwijst slechts één lidstaat daar in zijn grondwet naar, terwijl het constitutionele hof van een andere lidstaat heeft verklaard dat deze discriminatiegrond impliciet in zijn grondwet besloten ligt(5). De rechtbanken van drie lidstaten(6) hebben hun drie nationale grondwetten zodanig uitgelegd dat deze discriminatie op grond van seksuele geaardheid verbieden.

In de meeste lidstaten zijn de grondwetsbepalingen inzake antidiscriminatie of gelijkheid wettelijk afdwingbaar. In andere lidstaten kunnen individuele personen niet volledig op de grondwetsbepalingen inzake gelijkheid vertrouwen wanneer ze voor de nationale rechtbanken verschijnen. Die bepalingen zijn echter beginselen die de overheid ertoe moeten aanzetten maatregelen te nemen; in bepaalde gevallen kunnen ze worden ingeroepen om een gewone wet wegens ongrondwettigheid aan te vechten.

2.2.2. De gewone wetgeving

De rechtsstelsels van alle lidstaten bevatten in hun gewone wetgeving regels met betrekking tot gelijke behandeling en non-discriminatie in tal van facetten van de arbeidsverhoudingen, zoals bijvoorbeeld inzake de toegang tot werk en de bezoldiging en de arbeidsvoorwaarden van dat werk.

In veel lidstaten zijn gelijkheid en non-discriminatie vastgelegd in de vorm van algemene of residuele bepalingen waarbij wordt verwezen naar "alle fasen van het werk in dienstverband", "alle arbeidsvoorwaarden" of "de andere voorwaarden". In sommige gevallen wordt verwezen naar specifieke aangelegenheden zoals werktijd, bezoldiging of bevordering. In bepaalde lidstaten verklaart het rechtsstelsel sommige bepalingen of regels ook nietig of onwerkzaam wanneer ze discrimineren of tot discriminerende behandeling leiden.

Algemeen gesproken beschikt een aantal lidstaten niet over allesomvattende wetgeving (anders dan afzonderlijke bepalingen in het arbeidsrecht of het strafrecht) om discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of levensovertuiging, leeftijd en seksuele geaardheid te bestrijden.

De specifieke wetgeving ter bestrijding van discriminatie in twee lidstaten heeft geen betrekking op leeftijd en seksuele geaardheid; de wetgeving in twee andere lidstaten heeft geen betrekking op leeftijd en handicaps en de wetgeving in weer een andere lidstaat heeft geen betrekking op leeftijd.

2.3. EU-context

2.3.1. Gemeenschapsrecht

De Europese Gemeenschap zet zich reeds sinds lange tijd in voor gelijke kansen voor en gelijke behandeling van vrouwen en mannen. Ook heeft ze steeds blijk gegeven van haar engagement om alle andere vormen van discriminatie met uiteenlopende instrumenten - gemeenschappelijke verklaringen, resoluties, richtlijnen en actieprogramma's(7) - weg te werken. Het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden van 1989 erkent het belang van de bestrijding van elke vorm van discriminatie om iedereen gelijke behandeling te garanderen.

De Gemeenschap kreeg echter vaak kritiek omdat ze niet méér deed en in het bijzonder wegens het ontbreken van een concrete wettelijke grondslag voor maatregelen die verder gaan dan de gelijke behandeling van vrouwen en mannen op het werk.

Om in afwachting van de IGC de niet-discriminerende toepassing van de Gemeenschapswetgeving te garanderen, zegde de Commissie in haar mededeling van 13 december 1995 over racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme toe waar nodig antidiscriminatiebepalingen in nieuwe communautaire instrumenten en bij de herziening en bijwerking van bestaande communautaire wetgeving op te nemen.

Dientengevolge werden algemene non-discriminatiebepalingen opgenomen in een aantal voorstellen van de Commissie, met name in de gewijzigde herziening van Verordening (EEG) 1612/68 inzake het vrije verkeer van werknemers.

Bovendien bevat artikel 1 bis van het Statuut van de ambtenaren van de Europese Gemeenschappen, zoals gewijzigd in 1998, de bepaling dat niet mag worden gediscrimineerd op grond van ras, politieke, filosofische of godsdienstige overtuiging, geslacht of seksuele geaardheid.

Op de intergouvernementele conferentie van juni 1997 hebben de staatshoofden en regeringsleiders een nieuw artikel 13 in het Verdrag van Amsterdam opgenomen dat de Gemeenschap concrete bevoegdheid verleent om maatregelen te nemen ter bestrijding van discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd en seksuele geaardheid. Op de Europese Raad van Cardiff in juni 1998 keken de staatshoofden en regeringsleiders uit naar nieuwe voorstellen voor gemeenschappelijke actie in aansluiting op de mededeling van de Commissie die een actieplan tegen racisme bevat. De inzet van de Unie voor de bestrijding van discriminatie werd door de Europese Raad van Tampere in oktober 1999 duidelijk bevestigd.

2.3.2. Bepalingen inzake grondrechten

Artikel 6, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie bepaalt dat de Unie de grondrechten eerbiedigt, zoals die worden gewaarborgd door het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. Artikel 14 van het Europees Verdrag behelst een algemeen non-discriminatiebeginsel. Deze bepaling is echter aanzienlijk beperkter dan de voorgestelde maatregelen tot uitvoering van artikel 13 van het EG-Verdrag. Ofschoon het discriminatie verbiedt, creëert artikel 14 van het Europees Verdrag geen onafhankelijke rechten en bovendien legt het alleen verplichtingen op aan de regeringen. Bovendien verwijst artikel 14 in zeer algemene bewoordingen naar het discriminatiebeginsel. De voorstellen tot uitvoering van artikel 13 van het Verdrag daarentegen stellen een door de lidstaten te implementeren rechtskader vast en voorzien in rechtstreeks voor de nationale rechter in te roepen rechtsmiddelen.

Op de Europese Raad van juni 1999 in Keulen besloten de staatshoofden en regeringsleiders dat er een handvest van grondrechten van de Europese Unie moet worden opgesteld. De uitwerking van een handvest van grondrechten door de Europese Unie is in dit opzicht van aanzienlijk belang, ook al betreft het een parallelle oefening. Het is echter nog niet duidelijk of het handvest ook zal voorzien in rechtstreeks in te roepen rechtsmiddelen. Het zou niet juist zijn voorstellen uit hoofde van artikel 13 te laten afhangen van de uiteindelijke goedkeuring van dit handvest.

2.3.3. Overige EU-initiatieven

- Op 15 juli 1996 heeft de Raad op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie een gemeenschappelijk optreden(8) ter bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat goedgekeurd. Het gemeenschappelijk optreden had als belangrijkste doelstelling te zorgen voor effectieve justitiële samenwerking tussen de lidstaten inzake de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat. In die context vestigt het gemeenschappelijk optreden er de aandacht op dat het noodzakelijk is te voorkomen dat de daders van deze misdrijven gebruikmaken van het feit dat deze activiteiten in de verschillende staten niet steeds onder dezelfde categorieën vallen en zich van het ene naar het andere land verplaatsen om te ontkomen aan strafvervolging.

Een verslag over beoordeling van de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk optreden van april 1998 heeft aangetoond dat de in het gemeenschappelijk optreden opgesomde gedragingen reeds als misdrijf strafbaar zijn volgens de wetgeving van bepaalde lidstaten en dat andere lidstaten hun wetgeving aanpassen teneinde de in het gemeenschappelijk optreden opgesomde gedragingen als misdrijven te kunnen behandelen. Er werd evenwel ook opgemerkt dat nog meer zou kunnen worden gedaan, bijvoorbeeld op het gebied van contactpunten om de doeltreffendheid van het gemeenschappelijk optreden te verbeteren. De Raad plant een nieuwe herziening van de tenuitvoerlegging vóór eind juni 2000.

De Commissie zal de noodzaak van nieuwe initiatieven op dit gebied beoordelen, rekening houdend met de nieuwe wetsinstrumenten die door het Verdrag van Amsterdam zijn ingevoerd, alsook met het verslag over het gemeenschappelijk optreden dat voor juni 2000 wordt verwacht.

- In juli 1999 is een mededeling over slachtoffers van misdrijven in de Europese Unie(9) goedgekeurd. De mededeling heeft vooral aandacht voor mensen die het slachtoffer worden van een misdrijf in een andere lidstaat dan de hunne. De mededeling heeft tot doel de discussie op gang te brengen over concrete maatregelen om de situatie van slachtoffers van misdrijven te verbeteren. Het stelt maatregelen voor op het gebied van preventie, bijstand, schadeloosstelling en de positie van de slachtoffers tijdens de strafrechtelijke procedure. De bijzondere kwetsbaarheid van bepaalde categorieën van slachtoffers, zoals slachtoffers van vreemde origine, rechtvaardigt dat bijzondere aandacht wordt besteed aan de bijstand aan die categorieën van slachtoffers en aan de toegang tot die diensten. De conclusies van de Europese Raad van Tampere van 15 en 16 oktober 1999 onderstrepen het belang van een verbetering van de bescherming van slachtoffers en van hun toegang tot de rechter.

- In het kader van de opleidings- en uitwisselingsprogramma's op het gebied van justitiële en politiële samenwerking, met name de programma's Grotius en Oisin, heeft de Commissie reeds een aantal projecten gefinancierd die van belang zijn voor het voorkomen en bestrijden van racisme en vreemdelingenhaat. Die projecten hebben tot doel de justitiële samenwerking te bevorderen door de kennis van de wetgeving, de procedures en de instellingen van de stelsels van de lidstaten te vergroten, de opleiding van politiemensen om met etnische minderheden om te gaan te verbeteren en bij te dragen tot de ontwikkeling van nieuwe beleidsprogramma's op het gebied van de werving van politiemensen om tot een politiedienst te komen die een betere weergave is van de verschillende gemeenschappen en minderheden.

De Commissie is bereid op grond van de resultaten van deze projecten nieuwe activiteiten te steunen die de justitiële samenwerking, de rol van de wetshandhavingsautoriteiten en de opleiding van de politiediensten op het gebied van de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat versterken.

3. RAADPLEGINGEN

Reeds lang voordat het Verdrag van Amsterdam werd ondertekend, riepen diverse instellingen en betrokken partijen - met name het Europees Parlement en de NGO's - op tot Europese wetgeving in verband met discriminatiebestrijding. In het bijzonder de behoefte aan wetgeving op het gebied van rassendiscriminatie is in 1997, tijdens het Europese Jaar tegen racisme, algemeen erkend. Ook heeft de Commissie in haar sociaal actieprogramma 1998-2000 aangekondigd dat ze een brede discussie op gang zou brengen over de tenuitvoerlegging van artikel 13, evenals over de mogelijkheid van een kaderprogramma om alle vormen van discriminatie te bestrijden. Na de ondertekening van het nieuwe Verdrag heeft de Commissie op grote schaal met de burgermaatschappij, waaronder de sociale partners, evenals met de lidstaten en het Europees Parlement, over de toepassingssfeer van deze wetgeving overlegd.

Deze raadpleging vond plaats tijdens een formele reeks seminars en conferenties in Oxford, Manchester, Innsbruck, Wenen en Berlijn en op het tweede sociaal-beleidsforum in Brussel in juni 1998. Talrijke vertegenwoordigers van de Europese instellingen, de lidstaten, de burgermaatschappij en de sociale partners bespraken er aangelegenheden die verband houden met de bestrijding van alle vormen van discriminatie die in artikel 13 van het Verdrag worden genoemd. Er is ook verder overleg gepleegd met het Europees Platform van sociale niet-gouvernementele organisaties, alsmede in het kader van de sociale dialoog. Daarnaast heeft het Europees Parlement in januari en december 1998 twee resoluties goedgekeurd die duidelijke standpunten innemen met betrekking tot de toepassing van artikel 13 op het gebied van het racisme, terwijl de Commissie werkgelegenheid en sociale zaken van het Europees Parlement in maart 1999 een werkdocument heeft goedgekeurd dat algemene steun verleent aan een horizontaal bindend rechtsinstrument ter bestrijding van discriminatie. Tot slot zijn de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten geraadpleegd in het kader van de groep op hoog niveau inzake non-discriminatie.

Tijdens deze raadplegingen hebben de sleutelactoren het belang van vier beginselen bevestigd:

- de noodzaak om op een ruim gebied vooruitgang te boeken: communautaire maatregelen die discriminatie over de hele linie bestrijden en tegelijkertijd rekening houden met de verschillen én de gelijkenissen tussen de verschillende vormen van discriminatie werden nodig geacht;

- de noodzaak om rekening te houden met de uiteenlopende niveaus van vooruitgang die de verschillende lidstaten hebben bereikt: terwijl sommige lidstaten uitsluitend op grondwetsbepalingen hebben gesteund om het recht op non-discriminatie te bevestigen, hebben andere lidstaten op bepaalde gebieden zeer specifieke wetgeving ontwikkeld;

- de noodzaak om optimaal gebruik te maken van het elan en de politieke wil van het moment om waar mogelijk op specifieke gebieden een grotere vooruitgang te verzekeren;

- de noodzaak om bij te dragen tot de ontwikkeling van concrete beleidslijnen en het instellen van het recht om niet te worden gediscrimineerd: duale aanpak op grond van bindende wetgeving die door een actieprogramma wordt begeleid en versterkt.

4. HET PAKKET VOORSTELLEN VAN DE COMMISSIE

Bij het uitwerken van haar pakket voorstellen heeft de Commissie ten volle rekening gehouden met deze standpunten en met de meer gedetailleerde opmerkingen die ze heeft ontvangen. Ze heeft ook gebruikgemaakt van de ervaring van de Gemeenschap met het bestrijden van discriminatie op grond van het geslacht. Daar is namelijk gebleken dat wetgeving die discriminatie buiten de wet stelt weliswaar een essentieel onderdeel is van een doeltreffende strategie om attitudes en gedrag te veranderen omdat op die manier duidelijke signalen worden gegeven over wat de samenleving al dan niet aanvaardbaar vindt, maar dat die wetgeving alleen niet volstaat. Ze moet worden ondersteund door concrete actie waardoor mensen van de successen en de fouten van anderen kunnen leren en die lessen kunnen toepassen op hun eigen actie ter bestrijding van discriminatie op lokaal niveau, waar die vaak het doeltreffendst is.

Het Verdrag verleent de Raad de bevoegdheid om passende maatregelen te nemen ter bestrijding van discriminatie. De ervaring met discriminatie op grond van het geslacht heeft uitgewezen dat één van de doeltreffendste manieren om discriminatie te bestrijden erin bestaat de gelijke behandeling te bevorderen en de lidstaten tegelijkertijd de mogelijkheid te bieden om langdurige ongelijkheden ten nadele van groepen die in het verleden geen gelijke behandeling kregen, door positieve actie te compenseren.

De Gemeenschap is reeds actief in de bestrijding van discriminatie, in het bijzonder op sociaal gebied en op het gebied van de werkgelegenheid. De Commissie heeft met die ervaring rekening gehouden bij het uitwerken van voorstellen voor een reeks initiatieven die op een combinatie van verschillende rechtsinstrumenten zijn gebaseerd. Die bouwen op deze inspanningen voort, erkennen dat discriminatie niet alleen op de arbeidsmarkt voorkomt en pleiten voor een geïntegreerde benadering. In zijn geheel zal dit pakket discriminatie helpen bestrijden, onder meer door de gelijke behandeling te bevorderen.

De door de Commissie voorgestelde ontwerp-richtlijnen laten het in de nationale grondwetten en in het Gemeenschapsrecht verankerde gelijkheidsbeginsel onverlet. Zij zijn enkel bedoeld om de nationale wetgevende maatregelen tot implementatie van het gelijkheidsbeginsel aan te vullen en te versterken.

De eerste maatregel die de Commissie voorstelt, is een richtlijn ter bestrijding van discriminatie op de arbeidsmarkt op elk van de in artikel 13 genoemde gronden, met uitzondering van discriminatie op grond van het geslacht. Daarvoor bestaat namelijk reeds een aanzienlijke Gemeenschapswetgeving die al sinds de jaren zeventig bestaat en gebaseerd is op een specifieke rechtsgrond voor maatregelen op de arbeidsmarkt, met name op artikel 141 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap. Dit voorstel voor een richtlijn pakt de problemen aan op het gebied waar discriminatie op elk van de verschillende gronden het duidelijkst is en vaak ook zeer nadelig is voor de kansen van individuele personen om in de maatschappij te slagen.

De tweede maatregel die de Commissie voorstelt, is een richtlijn ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming die niet alleen geldt voor de arbeidsmarkt. Deze richtlijn houdt rekening met de ervaring die de Gemeenschap tijdens het Europees Jaar tegen racisme heeft opgedaan en in het bijzonder met de sterke politieke wil om maatregelen te nemen om zo veel mogelijk vormen van rassendiscriminatie te bestrijden. Bij het uitwerken van deze voorstellen heeft de Commissie rekening gehouden met de maatregelen die tot nu toe op verwante gebieden zijn genomen en in het bijzonder met de ervaringen inzake de bestrijding van discriminatie op grond van het geslacht zoals vastgelegd in Richtlijn 76/207/EEG (gelijke behandeling) en de daaropvolgende Richtlijnen en in Richtlijn 97/89/EG (bewijslast). De Commissie heeft eveneens rekening gehouden met internationale rechtsinstrumenten op het gebied van discriminatie.

Er dient op gewezen dat de materiële toepassingssferen van de twee ontwerp-richtlijnen in die mate samenvallen dat beide ontwerp-richtlijnen betrekking hebben op discriminatie op grond van ras of etnische afstamming op het werk. De reden daarvoor is dat de voorstellen ondanks hun vergelijkbaar concept als losstaande rechtsinstrumenten zijn bedoeld. Indien de Raad de ene richtlijn vóór de andere zou goedkeuren, zou het andere voorstel dienovereenkomstig worden gewijzigd.

De derde maatregel die de Commissie voorstelt, is een actieprogramma dat wetgevingsvoorstellen moet aanvullen door de inspanningen van de lidstaten ter bestrijding van discriminatie te steunen en te vervolledigen. Deze maatregel zal betrekking hebben op discriminatie op elk van de in artikel 13 van het Verdrag vermelde gronden, met uitzondering van discriminatie op grond van het geslacht. In het licht van de ervaring die de Gemeenschap heeft verworven met maatregelen die ze eerder op dit gebied heeft genomen en van het specifieke belang dat andere bepalingen van het Verdrag - met name de artikelen 2, 3 en 141 EG-Verdrag - aan het beginsel van gelijkheid van vrouwen en mannen hechten, zal discriminatie op grond van het geslacht worden opgenomen in een nieuw programma voor de gelijkheid van vrouwen en mannen waaraan de Commissie op het ogenblik werkt. Overeenkomstig de nieuwe bepalingen van de artikelen 2 en 3 van het EG-Verdrag zal de Commissie er evenwel op toezien dat het aspect gelijkheid van vrouwen en mannen werkelijk is geïntegreerd in alle maatregelen en activiteiten waarin in het kader van het programma ter bestrijding van discriminatie op alle andere gronden wordt voorzien.

De Gemeenschap beschikt over heel wat ervaring op het gebied van de ondersteuning van praktische maatregelen om bijstand te verlenen aan andere groepen personen die vaak het slachtoffer zijn van discriminatie - herkenbare minderheden, ouderen, gehandicapten. Die ervaring betrof grotendeels maatregelen die individuele personen in de samenleving moeten integreren, veeleer dan maatregelen om de discriminatie waarvan die personen het slachtoffer zijn, aan de bron te bestrijden. Het concept en de structuur van het voorgestelde actieprogramma en in het bijzonder de nadruk die het actieprogramma legt op het betrekken van gediscrimineerde groepen bij de tenuitvoerlegging ervan, houden niettemin rekening met deze ervaring.

Deze drie voorstellen vormen samen een brede actiebasis doordat ze voorzien in wettelijke minimumrechten om niet te worden gediscrimineerd en worden ondersteund door praktische maatregelen om de daadwerkelijke toepassing van die rechten in de praktijk te bevorderen.

Deze voorstellen zijn evenwel niet het enige wat de Gemeenschap onderneemt. Het is van vitaal belang dat discriminatiebestrijding de rode draad is door alle relevante activiteiten op het niveau van de Gemeenschap én van de lidstaten. De Gemeenschap heeft een reeks maatregelen gelanceerd die met de noodzaak rekening houden.

In de eerste plaats verbinden de werkgelegenheidsrichtsnoeren de lidstaten ertoe de bestrijding van vrouwendiscriminatie bij al hun maatregelen met betrekking tot de arbeidsmarkt tot een prioriteit te maken. Ze verplichten hen ook bijzondere aandacht te besteden aan de behoeften van gehandicapten, etnische minderheden en andere groepen of personen die op de arbeidsmarkt, onder meer door discriminatie, eventueel worden benadeeld.

In de tweede plaats komen deze groepen in aanmerking voor de gewone steun van de structuurfondsen. Bovendien zal het Europees Sociaal Fonds via het nieuwe Gemeenschapsinitiatief Equal problemen aanpakken die verband houden met uitsluiting, discriminatie en ongelijkheid in de mate waarin ze met werkgelegenheid in wisselwerking staan. De aandacht gaat vooral naar thematische prioriteiten die de lidstaten en de Commissie samen bepalen en die in verband staan met de vier peilers van de Europese werkgelegenheidsstrategie. Het gemeenschappelijk actieprogramma zal geen steun verlenen aan acties die in aanmerking komen voor financiering in het kader van Equal.

In de derde plaats zullen de nieuwe onderwijs-, opleidings- en jeugdprogramma's de integratie van achtergestelde groepen, met inbegrip van personen die aan discriminatie op verschillende gronden zijn blootgesteld, als één van hun horizontale prioriteiten blijven bevorderen.

In de vierde plaats werkt de Commissie zoals hierboven reeds aangegeven aan een nieuw communautair actieprogramma voor de gelijkheid van vrouwen en mannen dat moet voortbouwen op de waardevolle vooruitgang die is geboekt door het huidige communautair programma dat op 31 december 2000 afloopt.

Tot slot werkt de Commissie op grond van artikel 137 ook aan een actieprogramma ter bestrijding van sociale uitsluiting. Discriminatie kan sociale uitsluiting natuurlijk mee helpen veroorzaken. Het programma voor sociale integratie zal de beleidsgeoriënteerde samenwerking op Gemeenschapsniveau bevorderen met de bedoeling de inspanningen van de lidstaten ter voorkoming en bestrijding van sociale uitsluiting te ondersteunen. Het actieprogramma zal vooral maatregelen bevatten ter ondersteuning van inspanningen van de lidstaten ter bevordering van de integratie van groepen die zijn of dreigen te worden uitgesloten, terwijl het programma dat is opgenomen in dit op artikel 13 gebaseerde pakket maatregelen vooral de doeltreffendheid van de maatregelen van de lidstaten ter bestrijding van discriminatie moet ondersteunen en verbeteren.

Daarnaast wil de Commissie gebruikmaken van de nieuwe mogelijkheden die de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam biedt en die worden belicht in de conclusies van de buitengewone Europese Raad van Tampere. Het verwerpen van elke vorm van discriminatie, en in het bijzonder van racisme en vreemdelingenhaat, is namelijk een essentiële voorwaarde voor de instandhouding en de ontwikkeling van de Europese Unie als een ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid zoals bepaald in artikel 2 van het EU-Verdrag.

Dit basisbeginsel werd reeds vermeld door de Commissie in haar mededeling van juli 1998(10), werd herhaald in de brief van voorzitter Prodi aan de Finse premier Lipponen van 23 september 1999, werd ondersteund door de resolutie van het Europees Parlement van 16 september 1999 en werd ondubbelzinnig bevestigd door de staatshoofden en regeringsleiders. Wat nu nodig is, is de tenuitvoerlegging van dat beginsel.

Bovendien zal het ook de taak van de Commissie zijn om haar actie inzake discriminatiebestrijding voort te zetten door gebruik te maken van haar initiatiefrecht met betrekking tot nieuwe maatregelen die onder titel VI van het EU-Verdrag (waarvan artikel 29 een uitdrukkelijke verwijzing bevat naar de preventie van racisme en vreemdelingenhaat) en onder titel IV van het EG-Verdrag (in het bijzonder inzake asiel en immigratie) vallen.

5. ECONOMISCHE IMPACT

Gegevens uit de lidstaten tonen aan dat groepen personen die het vaakst het slachtoffer zijn van discriminatie waarschijnlijk de grootste problemen ondervinden wat hun maatschappelijke integratie en in het bijzonder hun toegang tot de arbeidsmarkt betreft. Doordat de twee ontwerp-richtlijnen discriminatie in uiteenlopende situaties bestrijden, bevorderen ze een ruimere participatie in de maatschappij en in het bijzonder een ruimere inzetbaarheid op de arbeidsmarkt en ondersteunen ze het vermogen van de mensen om zich in economisch en sociaal opzicht te ontplooien. Tezelfdertijd zorgen ze ervoor dat de samenleving en de bedrijven in staat zijn optimaal gebruik te maken van het menselijke potentieel waarover ze beschikken. Daartoe zullen bepaalde bedrijven in lidstaten waar antidiscriminatiemaatregelen momenteel beperkt of niet-bestaand zijn, tijdelijk kosten moeten maken om zich aan de nieuwe voorwaarden aan te passen (bijvoorbeeld voor opleiding van het betrokken personeel).

Dit aspect wordt voor de twee richtlijnen meer in detail behandeld in de effectbeoordelingsformulieren die bij elk voorstel zijn gevoegd.

6. SUBSIDIARITEIT EN PROPORTIONALITEIT: VERANTWOORDING EN TOEGEVOEGDE WAARDE

Door het nieuwe artikel 13 in het Verdrag op te nemen hebben de staatshoofden en regeringsleiders erkend dat de Gemeenschap maatregelen dient te nemen ter bestrijding van discriminatie. Discriminatiebestrijding is evenwel geen exclusieve Gemeenschapsbevoegdheid en conform artikel 5 treedt de Gemeenschap dan ook alleen op indien en voorzover de doelstellingen van het overwogen optreden niet voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt en derhalve vanwege de omvang of de gevolgen van het overwogen optreden beter door de Gemeenschap kunnen worden verwezenlijkt.

De drie voorstellen die bij deze mededeling zijn gevoegd, voldoen aan de voorwaarde.

Subsidiariteit

De meeste lidstaten hebben in hun constitutionele en/of rechtsorde bepalingen opgenomen die het recht bevestigen om niet te worden gediscrimineerd. Niettemin verschillen de toepassingssfeer en de afdwingbaarheid van die bepalingen - en de toegang tot de rechter - sterk van lidstaat tot lidstaat.

In de ontwerp-richtlijnen zouden een reeks beginselen inzake gelijke behandeling worden vastgelegd met betrekking tot belangrijke kwesties, waaronder bescherming tegen intimidatie, de mogelijkheid voor positieve actie, passende rechtsmiddelen en handhavingsmaatregelen. De beginselen zouden in alle lidstaten moeten worden toegepast, om zo individuen zekerheid te verlenen over het gemeenschappelijk niveau van bescherming tegen discriminatie dat ze kunnen verwachten. Gemeenschappelijke normen op Gemeenschapsniveau kunnen alleen door gecoördineerde maatregelen tot stand worden gebracht.

Evenredigheid

Europese wetgeving is noodzakelijk om de doelstellingen van het Verdrag te bereiken, maar mag niet verder gaan dan nodig is om die doelstellingen te bereiken.

In het licht van de nog steeds bestaande verschillen in de gewone wetgeving van de lidstaten moeten er gemeenschappelijke beginselen worden vastgesteld om gevolg te geven aan artikel 13.

Tijdens het uitvoerige overleg met alle betrokken partijen hebben zowel de lidstaten als de NGO's evenwel benadrukt hoe belangrijk het is de verschillende tradities van de lidstaten te eerbiedigen, zowel om een flexibele tenuitvoerlegging mogelijk te maken, als om conflicten met de reeds in sommige lidstaten bestaande goede praktijken te voorkomen. Daarom zullen de voorstellen slechts een beperkt aantal eisen bevatten, gebaseerd op een aantal algemene beginselen en laten zij de lidstaten een aanzienlijke vrijheid bij de implementatie daarvan. Hierbij wordt rekening gehouden met de verschillende tradities en omstandigheden in de lidstaten en bovendien staat het de lidstaten vrij verder te gaan. Deze benadering is bovendien niet nieuw, aangezien voor de Gemeenschapswetgeving inzake gelijkheid van vrouwen en mannen reeds voor die aanpak is gekozen.

Het ontwerp besluit tot vaststelling van het actieprogramma maakt multilaterale samenwerking tussen actoren in de lidstaten mogelijk, waardoor het beleid en de praktijken ter bestrijding van discriminatie in de hele Gemeenschap doeltreffender moeten worden. Een dergelijke samenwerking vereist coördinatie op Europees niveau, zowel om de doeltreffendheid te garanderen als om overlapping met andere Gemeenschapsinitiatieven te voorkomen. Het programma is uitgewerkt op grond van een uitvoerige evaluatie ex ante die duidelijk moest maken op welke manieren de Gemeenschapssteun het best een toegevoegde waarde kan inhouden voor de bestaande praktijken in de lidstaten.

CONCLUSIE

De Commissie heeft lang aan dit pakket gewerkt als gevolg van uitvoerig overleg met de lidstaten, de NGO's, de sociale partners en het Europees Parlement. De aan de orde gestelde vraagstukken liggen bijzonder gevoelig omdat zij direct van invloed zijn op het maatschappijbeeld.

De Commissie volgt een redelijke, geleidelijke en pragmatische aanpak. Het actieprogramma is gericht op de bewustmaking omtrent discriminatie in het algemeen, die een aanzienlijk aantal mensen direct of indirect treft. De twee richtlijnen bevatten een beperkt aantal eisen, en laten de lidstaten de nodige vrijheid bij de toepassing daarvan.

De twee voorgestelde richtlijnen zijn bedoeld om gevolg te geven aan artikel 13 van het Verdrag. De eerste richtlijn stelt een algemeen kader vast voor gelijke behandeling op de arbeidsmarkt, door discriminatie op de diverse in artikel 13 genoemde gronden te verbieden. De tweede richtlijn is een reactie op de vele oproepen tot bestrijding van racisme op andere gebieden dan de arbeidsmarkt en verbiedt discriminatie op andere terreinen die onder de bevoegdheid van de Gemeenschap vallen. Om deze redenen is de Commissie, na de oproep tot actie van de Europese Raad in Tampere en onverminderd de opstelling van een Europees Handvest van grondrechten, van mening dat er nu vorderingen moeten worden gemaakt.

Het Gemeenschapsoptreden is een duidelijk signaal dat discriminatie in de Europese Unie niet aanvaardbaar is.

(1) Zie bijlage I betreffende EU-verklaringen en andere relevante documenten inzake mensenrechten en fundamentele vrijheden die door de instellingen van de Europese Gemeenschap en de lidstaten zijn goedgekeurd.

(2) Zie de bijlagen III en IV betreffende de mensenrechteninstrumenten van de VN en de Raad van Europa en de ILO-verdragen.

(3) Zie de bijlagen V en VI over de wettelijke en grondwettelijke bepalingen in de lidstaten ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid.

(4) België, Frankrijk, Luxemburg en Zweden kennen geen grondwetsbepalingen die op deze discriminatiegronden betrekking hebben; de Spaanse rechtbanken hebben artikel 14, dat bepaalt dat "Spanjaarden gelijk zijn voor de wet, zonder enige discriminatie op grond van geboorte, ras, geslacht, godsdienst, levensovertuiging of enige andere persoonlijke of maatschappelijke omstandigheid" zodanig uitgelegd dat dit ook betrekking heeft op handicaps; de Italiaanse rechtbanken hebben geoordeeld dat deze discriminatiegrond impliciet in de artikelen 3, 4 en 38 van de grondwet besloten ligt; en de Nederlandse rechtbanken hebben artikel 1 van de grondwet: "Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan" zodanig uitgelegd dat daar ook handicaps onder verstaan moeten woden.

(5) Artikel 14 van de Spaanse grondwet.

(6) De grondwettelijke bepalingen van alle drie voorzien in een impliciet verbod van discriminatie: Spanje - artikel 14; Nederland - artikel 1; en Finland - S5(2), zoals bedoeld in de preambule.

(7) Zie bijlage II over relevante door EU-instellingen opgestelde documenten met betrekking tot handicap, ras of etnische afstamming, leeftijd en seksuele geaardheid.

(8) PB L 185 van 24.7.1996, blz. 5.

(9) COM(1999) 349 def.

(10) COM(98) 459 def. van 14.7.1998.

BIJLAGEN

I. EU-verklaringen en andere relevante documenten van de instellingen van de Europese Gemeenschappen en van de lidstaten met betrekking tot mensenrechten en fundamentele vrijheden

II. Relevante documenten van de instellingen van de Europese Unie over handicap, ras of etnische afstamming, leeftijd en seksuele geaardheid

III. Tabel: De belangrijkste mensenrechteninstrumenten van de Verenigde Naties en de Raad van Europa waarbij de EU-lidstaten geen partij zijn

IV. Tabel: Een aantal relevante ILO-verdragen

V. Tabel: Grondwetsbepalingen ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid

VI. Tabel: Statutaire bepalingen, andere dan strafbepalingen ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd af seksuele geaardheid

BIJLAGE I

EU-verklaringen en andere relevante documenten van de instellingen van de Europese Gemeenschappen en van de lidstaten met betrekking tot mensenrechten en fundamentele vrijheden

- Verklaring van de top van Parijs (19 en 20 oktober 1972)

- Document over de Europese identiteit (top van Kopenhagen, 14 december 1973)

- Gemeenschappelijke verklaring over de fundamentele rechten (Europees Parlement, Raad en Commissie, 5 april 1977)

- Verklaring over de democratie (Europese Raad te Kopenhagen, 8 april 1978)

- De Europese Akte (februari 1986)

- Verklaring over de mensenrechten (de ministers van Buitenlandse Zaken, in het kader van de Europese politieke samenwerking en van de Raad bijeen, 21 juli 1986)

- Verklaring van de grondrechten en van de fundamentele vrijheden (Europees Parlement, 12 april 1989)

- Verklaring over de mensenrechten (Europese Raad van Luxemburg, 28 en 29 juni 1991)

- Resolutie over mensenrechten, democratie en ontwikkeling (Raad en vertegenwoordigers van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, 28 november 1991)

- Het Verdrag betreffende de Europese Unie (preambule, gemeenschappelijke bepalingen en specifieke bepalingen betreffende het burgerschap van de Unie, ontwikkelingssamenwerking, een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken)

- Resolutie van 10 februari 1994 overde Grondwet van de Europese Unie (Europees Parlement) (PB C 61 van 28.2.1994, blz. 155). (Bij deze resolutie is een bijlage gevoegd: Ontwerp-grondwet van de Europese Unie van 1994, goedgekeurd door de Commissie institutionele zaken van het EP)

- Resolutie van 6 mei 1994 over de schendingen van de fundamentele rechten van de mens tegenover vrouwen (Europees Parlement)

- Mededeling van de Commissie over de bepalingen inzake de eerbiediging van de democratische beginselen en de rechten van de mens in de overeenkomsten tussen de Gemeenschap en derde landen (COM(95) 216 van 23 mei 1995)

- Mededeling van de Commissie "De Europese Unie en de externe aspecten van het mensenrechtenbeleid: van Rome tot Maastricht en daarna" (COM(95) 567 van 22 november 1995)

- Verslag van de Commisse over de tenuitvoerlegging van de acties ter bevordering van de rechten van de mens en de democratisering (voor het jaar 1995) COM(96) 672 def.

- Resolutie van 12 december 1996 over de mensenrechten in de wereld 1995/1996 en het beleid van de Unie op het gebied van de mensenrechten (Europees Parlement)

- Resolutie over het verslag van de Commissie over de tenuitvoerlegging van de acties ter bevordering van de rechten van de mens en de democratisering (voor het jaar 1995) (Europees Parlement) (C4-0095/97)

- Het Verdrag van Amsterdam (bijvoorbeeld de artikelen 2, 6, 7, 11, 46 en 49 van het EU-Verdrag en de artikelen 12, 13, 17, 136 en 141 van het EG-Verdrag)

- Resolutie van 19 december 1997 over de instelling, binnen de diensten van de Europese Commissie, van een enkele coördinerende dienst inzake mensenrechten en democratisering (Europees Parlement) (A4-0393/97)

- Conclusies van de Europese Raad van Luxemburg op 12-13 december 1997

- Resolutie over de eerbiediging van de rechten van de mens in de Europese Unie (1996) (Europees Parlement (A4-0034/98)

- Conclusies van de Europese Raad van Cardiff op 15-16 juni 1998

- Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement van 12 maart 1998: "Democratisering, rechtsstaat, eerbiediging van de mensenrechten en een behoorlijk bestuur: de inzet van het nieuwe partnerschap tussen de Europese Unie en de ACS" COM(98) 146 def.

- Gemeenschappelijk standpunt van 25 mei 1998 door de Raad bepaald op grond van artikel J.2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, inzake mensenrechten, democratische beginselen, rechtsstaat en behoorlijk bestuur in Afrika

- Verklaring van de Unie van 10 december 1998 ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Universele Verklaring van de rechten van de mens

- Verordening (EG) nr. 975/1999 van de Raad van 29 april 1999 tot vaststelling van de voorwaarden voor de uitvoering van acties op het gebied van de ontwikkelingssamenwerking die een bijdrage leveren tot de verwezenlijking van de algemene doelstelling van ontwikkeling en consolidatie van de democratie en de rechtsstaat, alsmede van de doelstelling van eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden (PB L 120 van 8.5.1999, blz. 8)

- Verordening (EG) nr. 976/1999 van de Raad van 29 april 1999 tot vaststelling van de voorwaarden voor de uitvoering van niet onder de ontwikkelingssamenwerking vallende communautaire acties die binnen het kader van het communautaire samenwerkingsbeleid een bijdrage leveren tot de algemene doelstelling van ontwikkeling en consolidatie van de democratie en de rechtsstaat, alsmede tot de doelstelling van eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden in derde landen (PB L 120 van 8.5.1999, blz. 8)

- Verslag-Barros Moura over de mensenrechten in de wereld, 1997-1998, en het beleid van de Europese Unie inzake de rechten van de mens (A4-0410/98) (Europees Parlement)

- Verslag-Schaffner over de eerbiediging van de rechten van de mens in de Europese Unie (1997) (A4-0468/98) (Europees Parlement)

- Conclusies van de Europese Raad van Keulen (3 en 4 juni 1999) en meer in het bijzonder het besluit van de Europese Raad over de opstelling van een handvest voor de grondrechten van de Europese Unie

BIJLAGE II

Relevante documenten van de instellingen van de Europese Unie over handicap, ras of etnische afstamming, leeftijd en seksuele geaardheid

HANDICAP

Resoluties

Resolutie van de Raad en van de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, van 21 december 1981 inzake de sociale integratie van gehandicapten (PB C 347 van 31.12.1981)

Resolutie van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 31 mei 1990 over de integratie van gehandicapte kinderen en jongeren in het gewone onderwijs (PB C 162 van 3.7.1990)

Resolutie van het Europees Parlement van 14 december 1995 over de mensenrechten van gehandicapten (PB C 17 van 22.1.1996)

Resolutie van het Europees Parlement over de rechten van gehandicapte personen (A4-0391/96)

Resolutie van het Europees Parlement over gelijke kansen voor gehandicapten (A4-0044/97)

Resolutie van de Raad en van de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, van 20 december 1996 betreffende gelijke kansen voor mensen met een handicap (PB C 12 van 13.1.1997)

Resolutie van de Raad van 17 juni 1999 betreffende gelijke kansen op werk voor mensen met een handicap (PB C 186 van 2.7.1999)

Besluiten en beschikkingen

Besluit van de Raad (88/231/EEG) van 18 april 1988 tot vaststelling van een tweede communautair actieprogramma voor gehandicapten (Helios) (PB L 104 van 23.4.1988)

Besluit van de Raad (93/136/EEG) van 25 februari 1993 tot vaststelling van een derde communautair actieprogramma ten behoeve van gehandicapten (Helios II 1993-1996) (PB L 234 van 17.9.1993)

Beschikking van de Raad (93/512/EEG) van 21 september 1993 betreffende een communautair technologisch initiatief ten behoeve van gehandicapten en ouderen (Tide) (1993-1994) (PB L 240 van 25.9.1993)

Aanbevelingen

Aanbeveling van de Raad (86/379/EEG) van 24 juli 1986 betreffende de werkgelegenheid voor gehandicapten in de Gemeenschap (PB L 225 van 12.12.1986)

Verslagen

Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad betreffende de tenuitvoerlegging en de resultaten van het Helios-programma (1988-1991) (SEC/92/1206 def.)

Verslag van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over de evaluatie van het derde communautaire actieprogramma ten behoeve van gehandicapten (Helios II 1993-1996) (COM(98) 0015 def.)

Conclusies

Conclusies van de Raad betreffende de werkgelegenheid voor gehandicapten in de Gemeenschap (PB C 173 van 12.6.1989)

Mededelingen

Mededelingen van de Commissie betreffende gelijke kansen voor gehandicapten - Een nieuwe strategie van de Europese Gemeenschap inzake gehandicapten (COM(96) 406 def.)

RAS OF ETNISCHE AFSTAMMING

Resoluties

Resolutie van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, van 29 mei 1990 betreffende de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat (PB C 157 van 27.6.1990)

Resolutie over racisme en vreemdelingenhaat (Europees Parlement, B4-0261/94)

Resolutie over racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme (Europees Parlement, B4-1239/95)

Resolutie van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen van 5 oktober 1995 over de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat op het gebied van werkgelegenheid en sociale zaken

Resolutie van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen van 23 juli 1996 over het Europees Jaar tegen racisme (1997) (PB C 237 van 15.8.1996)

Resolutie van het Europees Parlement over racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme en over de resultaten van het Europees Jaar tegen racisme (1997) (PB C 56 van 23.2.1998)

Verklaringen

De gemeenschappelijke verklaring van 1986 tegen racisme en vreemdelingenhaat van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie (PB C 158 van 25.6.1986)

Verklaring over antisemitisme, racisme en vreemdelingenhaat (Europese Raad van Dublin, 25 en 26 juni 1990)

Verklaring over racisme en vreemdelingenhaat (Europese Raad van Maastricht, 9 en 10 december 1991)

Gezamenlijke verklaring van de sociale partners over de preventie van rassendiscriminatie en vreemdelingenhaat en de bevordering van gelijke behandeling op het werk (oktober 1995)

Verklaring van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen van 24 november 1997 over de strijd tegen racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme bij jongeren (PB C 36 van 5.12.1997)

Verklaring van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen van 16 december 1997 betreffende de eerbied voor het anderszijn en de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat (PB C 1 van 3.1.1998)

Verordeningen

Verordening (EG) nr. 1035/97 van de Raad van 2 juni 1997 houdende oprichting van een Europees Waarnemingscentrum voor racisme en vreemdelingenhaat (PB L 151 van 10.6.1997)

Conclusies van de Europese Raad

Conclusies van de Europese Raad van Korfoe van 24-25 juni 1994 over racisme en vreemdelingenhaat

Conclusies van de Europese Raad van Essen van 9-10 december 1994 over racisme en vreemdelingenhaat

Conclusies van de Europese Raad van Cannes van 25-26 juni 1995 over racisme en vreemdelingenhaat

Conclusies van de Europese Raad van Madrid van 15-16 december 1995 over racisme en vreemdelingenhaat

Conclusies van de Europese Raad van Florence van 21-22 juni 1996 over racisme en vreemdelingenhaat

Conclusies van de Europese Raad van Dublin van 13-14 december 1996 over racisme en vreemdelingenhaat

Mededelingen

Mededeling van de Commissie over racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme en voorstel voor een besluit van de Raad tot aanwijzing van het jaar 1997 als het Europees Jaar tegen racisme COM(95) 653 def.)

Mededeling van de Commissie - Een actieplan tegen racisme (COM(98) 183 def.)

Overige

Gemeenschappelijk optreden van 15 juli 1996 door de Raad aangenomen op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie ter bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat

Verslagen van de Adviescommissie racisme en vreemdelingenhaat (de commissie-Kahn) opgemaakt voor de vergaderingen van de Europese Raad van Essen, Cannes, Madrid en Florence

LEEFTIJD

Aanbevelingen

Aanbeveling van de Raad van 10 december 1982 betreffende de beginselen van een communautair beleid inzake de pensioenleeftijd (PB L 357 van 18.12.1982)

Verslagen

Verslagen van de Commissie aan de Raad over de toepassing van de aanbeveling van de Raad van 10 december 1982 betreffende de beginselen van een communautair beleid inzake de pensioenleeftijd (COM(86) 365 def.)

Verslag van de Commissie over de toepassing in de lidstaten van Aanbeveling 82/857/EEG van de Raad van 10 december 1982 betreffende de beginselen van een communautair beleid inzake de pensioenleeftijd (SEC(92) 2288 def.)

SEKSUELE GEAARDHEID

Resoluties

Resolutie van het Parlement over seksuele discriminatie op de arbeidsplaats (PB C 104 van 16.4.1984)

Resolutie van het Parlement over de discriminatie van transseksuelen (PB C 256 van 9.10.1989)

Resolutie van het Parlement over gelijke rechten voor homoseksuele mannen en vrouwen in de Gemeenschap (PB C 61 van 28.2.1994)

Verklaringen

Verklaring van de Raad van 19 december 1991 inzake de tenuitvoerlegging van de aanbeveling van de Commissie betreffende de bescherming van de waardigheid van vrouwen en mannen op het werk, met inbegrip van de gedragscode om seksuele intimidatie tegen te gaan (PB C 27 van 4.2.1992)

BIJLAGE III

De belangrijkste mensenrechteninstrumenten van de Verenigde Naties en de Raad van Europa waarbij EU-lidstaten geen partij zijn (uit "Leading by Example: A Human Rights Agenda for the European Union for the Year 2000"(1))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(1) Een door de Europese Commissie gefinancierd project van het European University Institute ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Universele Verklaring van de rechten van de mens - oktober 1998.

BIJLAGE IV

Een aantal relevante ILO-verdragen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

ILO-VERDRAGEN

- Verdrag 111 betreffende disciminatie in arbeid en beroep, 1958

- Verdrag 142 betreffende de rol van beroepskeuzevoorlichting en beroepsopleiding bij de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen, 1975

- Verdrag 159 betreffendede beroepsrevalidatie en werkgelegenheid (gehandicapten), 1985

BIJLAGE V

Grondwetsbepalingen ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE VI

Statutaire bepalingen, andere dan strafbepalingen, ter bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid

>RUIMTE VOOR DE TABEL>