INHOUD

Paragraaf

1.Inleiding 1.1 - 1.9

Het kernfusieonderzoek in de wereld 1.1

Het Europese programma 1.2

Het JET-Project 1.3 - 1.5

Doelstellingen van de controle 1.6 - 1.9

2.Het beheer van het wetenschappelijk programma van JET 2.1 - 2.35

De wetenschappelijke achtergrond en doelstellingen van het JET-Project 2.5 - 2.15

De verlenging tot 1992 2.16 - 2.20

De verlenging tot 1996 2.21 - 2.29

Rekening en verantwoording 2.30 - 2.31

Conclusies inzake het beheer van het wetenschappelijk programma van JET 2.32 - 2.35

3.JET en de toekomst 3.1 - 3.6

De laatste fase van het wetenschappelijke programma van JET 3.1 - 3.4

JET en de "Next Step" 3.5 - 3.6

4.Het administratief beheer van JET 4.1 - 4.20

Samenvatting van de bevindingen van de Kamer naar aanleiding van de jaarlijkse controles 4.1 - 4.5

Het buiten bedrijf stellen van de JET 4.6 - 4.7

Het personeel van het Project 4.8 - 4.12

Het begrotingsmechanisme 4.13 - 4.16

JET en de Partners - Contracten krachtens artikel 14 4.17 - 4.20

5.Conclusies 5.1 - 5.6

Algemeen 5.1

Lering voor Next Step 5.2

Elementaire kwesties 5.3 - 5.6

Bladzijde

Antwoord van de Directeur van JET en opmerkingen van de Commissie van de Europese Gemeenschappen 16 - 19

EVALUATIE VAN HET BEHEER VAN JET Studie bij het jaarverslag over de financiële staten 1990 van de Gemeenschappelijke Onderneming, vergezeld van het antwoord van de Directeur van JET en de opmerkingen van de Commissie van de Europese Gemeenschappen (92/C 41/01)

1. INLEIDING

Het kernfusieonderzoek in de wereld

1.1. Beheerste thermonucleaire fusie wordt algemeen beschouwd als een energiebron die belangrijke mogelijkheden voor de toekomst inhoudt. In de hele wereld wordt uitgebreid onderzoekswerk verricht dat, indien met succes bekroond, rond het midden van de volgende eeuw kan leiden tot met kernfusie aangedreven elektriciteitscentrales op commerciële schaal. De grootste programma's worden uitgevoerd in de Verenigde Staten, Europa, Japan en de Sovjet-Unie. In tabel 1 wordt een vergelijking gegeven van de omvang van die programma's, qua uitgaven en wetenschappelijk personeel(1)

.

Tabel 1: Vergelijking van de grootste programma's voor fusie-onderzoek

Programma 1989

Uitgaven (Mio ECU) Gespecialiseerd personeel

VS 494 2 150

Europa 431 1 750

Japan 285 1 195

USSR 254 1 225

Het Europese programma

1.2. Het Europese programma wordt uitgevoerd door een associatie van Euratom met openbare organen in Zweden, Zwitserland en de EG-Lid-Staten (de Partners). De associatie houdt zich bezig met het onderzoek in de laboratoria van de Partners en bij de gemeenschappelijke onderneming van het JET-project; de kosten van dit onderzoek worden gedeeld. De Partners en de Leden van de JET-Gemeenschappelijke Onderneming zijn opgenomen in Bijlage 1. In Bijlage 2 worden voor 1989 de bronnen en de besteding van de middelen van de Associatie aangegeven. Deze gemeenschappelijke werkzaamheden gingen in 1959 van start. Het Programma heeft een strategie op lange termijn voor de uiteindelijke doelstelling, namelijk een commercieel prototype van een fusiereactor; deze strategie omvat drie fasen en loopt tot in de volgende eeuw (zie tabel 2):

a)de "Joint European Torus" (JET) en andere installaties om bepaalde aspecten van de wetenschappelijke haalbaarheid van kernfusie te demonstreren;

b)een "Next Step"-installatie om de demonstratie van de wetenschappelijke haalbaarheid te voltooien en om sommige aspecten van de technische haalbaarheid te onderzoeken. Dit wordt dan de "Next European Torus" (NET) ofwel een "Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor" (ITER), waarvoor zal worden samengewerkt met Japan, de VS en de USSR.

c)demonstratiemodellen en prototypes van reactors, ter evaluatie van de commerciële haalbaarheid van kernfusie.

Het JET-Project

1.3. Het JET-project wordt beschouwd als het vlaggeschip van de gemeenschappelijke Europese werkzaamheden. Er wordt algemeen erkend dat het Project een grote bijdrage heeft geleverd aan het onderzoek inzake beheerste thermonucleaire fusie. JET werd opgericht(2)

voor een duur van twaalf jaar, ingaande op 1 juni 1978, en is gevestigd te Culham (VK). In 1988 werd de looptijd van het Project met eenendertig maanden verlengd tot 31 december 1992(3)

. Een voorstel om het JET-Project verder te verlengen tot eind 1996 werd in oktober 1990 aan de Raad van Ministers voorgelegd(4)

.

1.4. Het aandeel van Euratom in de begroting van JET bedraagt 80 %. Het Bureau voor Kernenergie van het Verenigd Koninkrijk (UKAEA), de gastheer van het Project, draagt 10 % van de kosten. De resterende 10 % worden bijgedragen door de Partners van het Europese Programma. De orde van grootte van de totale kosten voor JET(5)

, sinds de aanvang van het project en tegen prijzen van december 1990, staat aangegeven in tabel 3.

1.5. De Partners werken als leden mee aan de Gemeenschappelijke Onderneming, maar bovendien steunen zij JET door onderzoek en ontwikkeling in hun eigen laboratoria, overeenkomstig de bepalingen van artikel 14 van de JET-Statuten(6)

. De Partners dragen zelf vijfenvijftig procent van de kosten van deze activiteiten; de rest wordt gedekt door de begroting voor het algemene

Tabel 3: Indicatieve kosten van JET tegen prijzen van 1990

Mio ECU (omgerekend naar prijzen van december 1990)

Raming voor beëindiging op 31. 5. 1990 1 296*

Raming voor beëindiging op 31. 12. 1992 1 531*

Raming voor beëindiging op 31. 12. 1996 1 840*

* Plus aanvullende bijdrage van de Partners - zie paragraaf 1.5.

fusieprogramma van de Gemeenschap. Eind 1990 beliepen de algemene uitgaven voor werkzaamheden uit hoofde van artikel 14, tegen prijzen van 1990, 65 Mio ECU, waarvan 29 Mio ECU werden bijgedragen door Euratom. Voorts wordt bijgedragen in de vorm van detachering van personeelsleden van de Associatie naar JET voor uiteenlopende perioden, maar doorgaans voor een jaar. Bij deze formule betaalt de Associatie het salaris van de gedetacheerde en wordt door JET een ontheemdingstoelage betaald. Sedert 1985 werden aldus jaarlijks ruim 30 manjaren bijgedragen.

Doelstellingen van de controle

1.6. In overeenstemming met artikel 12 van de JET-Statuten onderzoekt de Kamer jaarlijks de rekeningen, de balans en het financieel beheer van de JET. De jaarlijkse verslagen over dit onderzoek worden toegezonden aan de leden van de Gemeenschappelijke Onderneming, de Raad van de Europese Gemeenschappen en het Europese Parlement.

Tabel 2: Europees kernfusieprogramma - Planning op lange termijn

OS = ontwerpstudies TS = technische studies

a) JET Functionering

b) Next Step OS TS Constructie Functionering

|| || ||

c(I) Demonstratie- reactor OS TS Constructie Functionering

|| || ||

c(II) Commercieel prototype OS TS

||

Indicatief tijdschema 1990 2000 2010 2020 2030

1.7. Het JET-Project moest oorspronkelijk in juni 1990 worden afgerond. Gelet op de verlenging ervan tot 1992 en op het voorstel voor een nieuwe verlenging tot eind 1996 acht de Kamer de tijd rijp voor een verslag over de evolutie van het Project en een onderzoek van enige aspecten betreffende de begroting en het beheer. Aangezien reeds de eerste voorbereidselen worden getroffen voor de "Next Step", heeft de Kamer getracht ook de systemen die het JET-Project voor wetenschappelijk en administratief beheer heeft ingevoerd te onderzoeken en daaruit lering te trekken voor de "Next Step" en voor eventuele latere fasen van het Europese fusieprogramma.

1.8. In hoofdstuk 2 van dit verslag worden de systemen voor wetenschappelijk beheer van het JET-programma onderzocht. In hoofdstuk 3 worden het wetenschappelijk programma voor de toekomst en het verband tussen JET en de Next Step behandeld. In hoofdstuk 4 wordt het administratieve beheer van het Project onderzocht en hoofdstuk 5 bevat de conclusies en de elementaire kwesties.

1.9. Bij de uitvoering van haar werkzaamheden werd de Kamer voor de wetenschappelijke en technische aspecten geadviseerd door twee onafhankelijke adviseurs(7)

. Er zij op gewezen dat de Kamer niet heeft gepoogd zich een oordeel te vormen over de wetenschappelijke verdiensten van het JET-Project of het Europese fusieprogramma. Tevens werden de wetenschappelijke of technische beschrijvingen in de volgende paragrafen beperkt tot het minimum dat voor het begrip van de voornaamste aspecten van het beheer van het project nodig is; deze beschrijvingen kwamen tot stand met behulp van talrijke documenten die de Kamer ter beschikking werden gesteld en met de hulp van externe adviseurs.

2. HET BEHEER VAN HET WETENSCHAPPELIJK PROGRAMMA VAN JET

2.1. De organen van de JET zijn de JET-Raad en de Directeur van het Project.

2.2. De JET-Raad, samengesteld uit vertegenwoordigers van elk lid van de Gemeenschappelijke Onderneming, is belast met het beheer van het Project. Dit lichaam neemt de fundamentele beslissingen voor de tenuitvoerlegging van het Project, houdt algemeen toezicht op de uitvoering ervan en rapporteert aan de leden. Bij het vervullen van deze functies wordt de JET-Raad ter zijde gestaan door een Uitvoerend Comité, dat verantwoordelijk is voor financiële zaken, personeel en contracten. Voor wetenschappelijke en technische kwesties kan de JET-Raad advies vragen aan de Wetenschappelijke Raad JET, die door de JET-Raad wordt benoemd maar los staat van het eigenlijke Project.

2.3. De Directeur van het Project is de voornaamste uitvoerder en is de Raad verantwoording verschuldigd voor de uitvoering van een jaarlijks bijgewerkt ontwikkelingsplan. Hij dient de Raad en zijn nevenorganen alle nodige informatie te verschaffen voor de uitvoering van hun functies.

2.4. In aanvulling op deze formele structuur heeft de Raad af en toe ad hoc-werkgroepen opgericht om hem te adviseren over bijzondere aangelegenheden. Zo heeft ook de Directeur multidisciplinaire "task forces" ingesteld voor de oplossing van specifieke problemen.

De wetenschappelijke achtergrond en doelstellingen van het JET-Project

2.5. Het doel van elk programma voor beheerste thermonucleaire fusie is het gecontroleerd verhitten van geïoniseerd gasvormig plasma tot dermate hoge temperaturen (ongeveer 100 miljoen graden Celsius), dat de ionen versmelten en energie afgeven - aanvankelijk in de vorm van "snelle neutronen" - die kan worden opgevangen. Het uiteindelijke commerciële doel, dat - naar de Kamer werd medegedeeld - waarschijnlijk niet voor het midden van de volgende eeuw kan worden bereikt, is economisch rendabele elektriciteitsproduktie.

2.6. De fusiereactie kan het gemakkelijkst tot stand worden gebracht in een deuterium/tritium (D-T)-plasma, dat een alfa-deeltje en een "energetisch" neutron oplevert. De produktie van D-T plasma is het doelwit van de eindfase van JET. Tritium geeft echter straling af op de apparatuur en vergt speciale behandelingstechnieken, en daarom werd tot dusver bij JET meestal gewerkt met het minder reactieve deuterium-plasma.

2.7. Wegens de dichtheid en de hoge temperatuur van fusieplasma's moeten ze gescheiden worden gehouden van de wanden van de reactievaten. Elk contact maakt namelijk onzuiverheden vrij waardoor het plasma afkoelt en energie verloren gaat.

2.8. Het JET-Programma had oorspronkelijk de volgende doelstellingen:

"Verwezenlijking en bestudering van een plasma met afmetingen en onder omstandigheden die de waarden benaderen welke nodig zijn voor een fusiereactor. In het kader van deze doelstellingen worden werkzaamheden verricht op vier hoofdgebieden:

i)Schaalwetten die het gedrag van het plasma beschrijven naarmate de parameters daarvan die van een reactor benaderen;

ii)wisselwerking tussen plasma en wand onder deze omstandigheden;

iii)bestudering van de verhitting van het plasma;

iv)bestudering van de produktie en opsluiting van de a-deeltjes, alsmede van de hierop volgende verhitting van het plasma(8)

."

2.9. Met de verlenging van het Project tot eind 1992 werden deze doelstellingen niet gewijzigd. In het voorstel tot verlenging tot 1996 werd echter een vijfde doelstelling opgenomen, die nauw aansluit bij de tweede:

(v)een doeltreffende beheersing van onzuiverheden onder omstandigheden welke die van de Next Step benaderen(9)

.

2.10. Het in 1975 voltooide model van JET is een torus, gebaseerd op het oorspronkelijk in de USSR ontwikkelde type van de Tokamak met toroïdale magnetische opsluiting. Het heeft de vorm van een grote autoband. De opsluiting komt tot stand door sterke magnetische velden die worden opgewekt door externe spoelen en hoge inductiestromen rond de torus.

2.11. In ontwerp was JET de grootste proefinstallatie voor fusieonderzoek ter wereld, die tot in de jaren '90 effectief zou kunnen functioneren. Het ontwerp was gemakkelijker aan te passen dan, bij voorbeeld, dat voor de TFTR-installatie (Princeton, VS). Deze ingebouwde aanpasbaarheid van JET was nodig voor de lange periode van proefnemingen en bleek een groot voordeel te zijn omdat, naarmate er meer ervaring werd opgedaan, belangrijke veranderingen konden worden aangebracht.

2.12. Het eerste doel van het fusie-onderzoek is het bereiken van de "plasma-break-even", waarbij de door het plasma afgegeven hoeveelheid energie gelijk is aan de hoeveelheid die werd verbruikt voor verhitting en opsluiting. De vorderingen die bij deze en volgende doelstellingen worden gemaakt, worden doorgaans gemeten met behulp van een indicator die het "gecombineerd fusieprodukt" wordt genoemd. Dat is het produkt van de dichtheid, de ionisatietemperatuur en de energieopsluitingstijd (maateenheid voor de afkoelingssnelheid van het plasma wanneer de verhitting wordt stopgezet). In de periode 1980-1990 is het gecombineerd fusieprodukt bijna 30 maal groter geworden en in 1989 was JET dicht bij de waarde, vereist voor de plasmabalans van D-T-plasma. Voor een operationele reactor moet het produkt ongeveer vijf maal groter zijn dan dat van de waarde voor de plasmabalans.

2.13. Volgens de adviseurs van de Kamer is JET wegens de hierboven in het kort beschreven(10)

combinatie van wetenschappelijke, technische en bouwkundige problemen die zich bij opsluiting van zeer onstabiel fusieplasma voordoen, een der moeilijkste wetenschappelijke projecten die tot dusver zijn opgezet, want voor elk van de belangrijkste technische aspecten wordt de meest geavanceerde kennis en techniek vereist.

2.14. De resultaten van de eerste dertig maanden JET-exploitatie, tot eind 1985, werden uit technisch en wetenschappelijk oogpunt bemoedigend geacht. Men haalde recordcijfers in de globale tijden voor energieopsluiting en goede resultaten inzake de ionisatietemperatuur en het gecombineerd fusieprodukt. In deze fase had de plasmastroom de geplande maximumwaarde van 4,8 miljoen ampère reeds overtroffen.

2.15. Reeds in een vroeg stadium van de experimentele fase werd bij JET het verschijnsel van de opsluitingsdegradatie opgemerkt. Dit ook elders aangetroffen verschijnsel wordt gekenmerkt door een vermindering van de energieopsluitingstijd wanneer extra wordt verhit. Aangezien extra verhitting van essentieel belang was voor het welslagen van het Project, was het voor JET cruciaal dit probleem te kunnen oplossen. Dit vormde de achtergrond voor de verlenging tot 1992.

De verlenging tot 1992

2.16. Begin 1985 werden argumenten aangevoerd om het JET-Project te verlengen tot eind 1992, en deze mondden uit in een voorstel dat door de JET-Raad tijdens de 28e vergadering in maart 1986 werd aangenomen, na grondige bestudering door de Wetenschappelijke Raad JET. De verlenging werd in juli 1988(11)

goedgekeurd door de Raad van Ministers.

2.17. Sedert 1982 met de ASDEX-installatie (Garching, D) uitgevoerde experimenten wezen uit dat de opsluitingstijden en het gecombineerd fusieprodukt aanzienlijk konden worden verbeterd door met een andere configuratie te werken: de zogenaamde "H-mode" plasma's en "X-point" magneetvelden. Om deze alternatieve configuratie bij JET te kunnen toepassen, moest er extra apparatuur worden ontworpen en gebouwd en moesten er wijzigingen in de installatie worden aangebracht.

2.18. De adviseurs van de Kamer hebben verklaard dat, hoewel er nog steeds geen algemeen aanvaarde verklaring voor het verschijnsel van de opsluitingsdegradatie bestaat, de door het Project uitgevoerde experimenten hebben gezorgd voor een belangrijke verbetering van de opsluiting, en dat zelfs duidelijk was geworden welke belemmeringen de opsluitingsdegradatie zal inhouden voor JET en voor toekomstige installaties.

2.19. Toen de JET-installatie werd ontworpen was de omvang van het probleem met de opsluitingsdegradatie niet voorzien - en kon ook niet worden voorzien. De oorspronkelijke doelstellingen van JET konden slechts worden gerealiseerd als dat probleem werd opgelost. En het schijnt naar behoren te zijn aangepakt, want alle beschikbare gegevens en informatie bij JET en bij andere projecten werden geregistreerd en geanalyseerd. De vereiste wijzigingen aan de installatie werden ook efficiënt aangebracht en geïntegreerd in andere aspecten van het programma voor ontwikkeling en experimenten. De verlenging die hiervoor nodig was veroorzaakte een - onvermijdelijke - stijging van de totale kosten van het Project: ongeveer 235 Mio ECU uitgedrukt in prijzen van 1990.

2.20. De adviseurs hebben erop gewezen dat de ingebouwde aanpasbaarheid van het oorspronkelijke ontwerp van de installatie een belangrijke factor is geweest om de "X-point"-configuratie te kunnen realiseren en aldus JET een reputatie op dit gebied te bezorgen. Pogingen in de VS en in Japan om met andere installaties tot vergelijkbare verbeteringen van de resultaten te komen, vergden aanzienlijke verbouwingen.

De verlenging tot 1996

2.21. De wetenschappelijke en technische besprekingen in verband met de verlenging tot 1996 waren vooral gericht op de noodzaak de JET te voorzien van een pomp divertor.

2.22. De wetenschappelijke motivering was gebaseerd op waarnemingen uit 1988 en 1989 toen bleek dat JET bij werking op volle kracht bijna de break-even waarden kon bereiken, maar slechts kortstondig, gedurende ongeveer een seconde. Vervolgens veroorzaakte de toenemende hoeveelheid onzuiverheden een sterke rendementsdaling. Een "passieve" beheersing van de zuiverheid door de oppervlakken die met het plasma in aanraking konden komen te bekleden met beryllium, had reeds goede resultaten opgeleverd. Maar experimenten bij hoger vermogen wezen uit dat dit slechts korte tijd doeltreffend was. Aldus waren er sterke argumenten voor een "actieve" beheersing van de zuiverheid teneinde het plasma van JET te optimaliseren in voorbereiding van de uiteindelijke D-T-fase en oplossingen te vinden voor de "Next Step"-installatie.

2.23. Een pomp divertor dient voor het tegenhouden of verwijderen van onzuiverheden die loskomen van de wanden en andere oppervlakken die met het hete plasma in aanraking komen. Dit geschiedt door de magnetische velden zo te richten dat zij de onzuiverheden van het plasma wegdrijven en ook weg houden. Met de reeds ter sprake gekomen "X-point"-configuratie kunnen de deeltjes wel worden verwijderd maar kan de terugvloeiing ervan niet worden verhinderd.

2.24. Het besluit in het debat over de pomp divertor viel pas in de periode 1988-1989, maar de mogelijkheid werd bij JET reeds sinds het einde van de jaren '70, zij het niet intensief, bestudeerd. Het was een min of meer rechtstreeks alternatief voor de pomp limitter, een optie die sedert het begin van de jaren '80 de voorkeur had. Het debat over de twee opties werd nog aangewakkerd door deresultaten van proeven met de Textor-installatie (Juelich, D) die lieten vermoeden dat de limitter misschien niet aan de gestelde eisen had kunnen voldoen. Volgens informatie over D III (San Diego, VS) leek het voorts mogelijk dat JET een pomp divertor kon ontwerpen die in de installatie paste, terwijl bij de andere installaties een aparte ruimte nodig was. Dit vergt extra spoelen om de optimale configuratie te verkrijgen, alsmede een pomp om onzuiverheden af te drijven.

2.25. Onzuiverheden vormen de grootste oorzaak van rendementsverlies bij Tokamak-installaties. Volgens de adviseurs van de Kamer had JET belangrijke vorderingen gemaakt op de weg naar twee van de doelstellingen (zie (i) en (iii) in paragraaf 2.8) en waren er sterke aanwijzingen dat de divertor de beste oplossing zou bieden voor het probleem van de onzuiverheden (doelstelling ii) en tevens zou bijdragen tot de voor de Next Step benodigde kennis en ervaring.

2.26. Men erkende dat de wisselwerking plasma-wand (oorspronkelijk het tweede doelwit van het JET-programma) en het onderzoek van het gebruik van een pomp divertor voor de beheersing van de zuiverheid van groot belang waren voor de Next Step. Het dossier werd in oktober 1988 voorgelegd aan de JET-Raad en vormde tijdens een aantal vergaderingen aanleiding tot uitgebreide en geanimeerde discussies. Ten slotte werd het voorstel voor verlenging tot 1996 door de JET-Raad in oktober 1989 met eenparigheid van stemmen goedgekeurd.

2.27. Op wetenschappelijk gebied, was de voorbereiding van het voorstel voor verlenging tot 1996 veel ingewikkelder dan dat voor de verlenging tot 1992, waarbij niet mag worden vergeten dat de verlenging tot 1992 pas in juli 1988 werd bevestigd.

2.28. De periode waarin de verlenging tot 1996 werd voorbereid alvorens ter goedkeuring te worden voorgelegd aan de JET-Raad was kort. Nadat de Raad van Ministers de verlenging tot 1992 had goedgekeurd, gingen de werkzaamheden van start en de JET-Raad, de Wetenschappelijke Raad en het Project - met de speciaal samengestelde Divertor Task Force - richtten zich onverwijld op de ontwikkeling van het divertor-plan, waarvan de technische aspecten intern reeds jaren werden bestudeerd. Op het eerste gezicht lijken de openbare besprekingen over deze optie pas vrij laat op gang te zijn gekomen. Maar JET achtte het niet wenselijk om met deze bespreking te beginnen voordat de verlenging tot 1992 definitief was goedgekeurd.

2.29. De extra kosten van de verlenging tot 1996 bedragen ongeveer 309 Mio ECU uitgedrukt in prijzen van 1990; daarvan zijn 264 Mio ECU bestemd voor nieuwe activiteiten zoals de pomp divertor. De overige 45 Mio ECU moeten de kosten dekken van een extra jaar bij de laatste D-T-fase (zie hoofdstuk 3).

Rekening en verantwoording

2.30. In het kader van het algemene toezicht op het fusieprogramma wordt JET regelmatig geëvalueerd door onafhankelijke Controleraden. De conclusies van de meest recente bijeenkomst daarvan werden in juli 1990 bekendgemaakt(12)

. Van de rapporten van de raden worden afschriften naar de begrotingsautoriteiten gezonden. Het fusieprogramma en het JET-Project stellen de begrotingsautoriteiten echter voor speciale problemen omdat de betrokken fysica en technologie zo ingewikkeld zijn en tevens door de uiterst lange looptijd van het onderzoek tot ver in de volgende eeuw. Voor deze problemen moet het Programma in overleg met de begrotingsautoriteiten oplossingen blijven zoeken.

2.31. Een initiatief om de verantwoording te verbeteren is het project voor evaluatie van wetenschappelijke en technische opties (STOA) van het Europees Parlement. Dit project bood de afgevaardigden een forum waar zij informatie kunnen inwinnen over de wetenschappelijke en technische mogelijkheden waarop zij hun beleidskeuze kunnen baseren. Zo ondersteunen de STOA-activiteiten het politieke proces omdat ze een duidelijk inzicht geven in ingewikkelde technologische aangelegenheden. Het Europese fusieprogramma was een van de domeinen die door STOA in behandeling zijn genomen.

Conclusies inzake het beheer van het wetenschappelijk programma van JET

2.32. In 1975 had het JET-Project vier doelstellingen en toen in 1988 het voorstel werd gedaan voor een tweede verlenging, werd daar een vijfde doelstelling aan toe gevoegd, waarin een van de vier oorspronkelijke doelstellingen was ondergebracht.

2.33. De doelstellingen van JET zijn duidelijk en worden door alle betrokkenen goed begrepen; in de Statuten van JET worden de bevoegdheden afgebakend en de interne verantwoordingsprocedures vastgelegd. Door combinatie van deze factoren werden de resultaten regelmatig gerapporteerd en beoordeeld in het licht van de doelstellingen.

2.34. Reeds vóór de verlenging tot 1992 bestonden er doeltreffende systemen om problemen tijdig op te sporen en er een adequate oplossing voor te vinden.

2.35. Over het feit of JET de problemen rond de verlenging tot 1996 wel even snel heeft aangepakt als bij de verlenging tot 1992 bestaat nog enige twijfel. Bij de voorbereiding van het voorstel werd echter rekening gehouden met belangrijke factoren zoals de parallelle wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen zowel bij JET als elders.

3. JET EN DE TOEKOMST

De laatste fase van het wetenschappelijke programma van JET

3.1. De deuterium-tritium (D-T)-fase van JET heeft van meet af aan deel uitgemaakt van het programma en wordt beschouwd als een essentieel element voor de afronding ervan. Volgens de adviseurs is deze fase wetenschappelijk gezien het hoogtepunt van het JET-Project. Dit onderdeel moet aan het einde van het programma aan de orde komen omdat ingrijpende wijzigingen en onderhoud niet meer mogelijk zullen zijn als de D-T-fase volledig op gang komt en de installatie radioactief wordt.

3.2. Het experimentele programma voor deze fase is nog niet in detail opgesteld, doch er werden duidelijke wetenschappelijke prioriteiten vastgesteld en het Project beschikt reeds over de ervaring en de mechanismen om het programma te gaan beheren zodra de tijd rijp is. De duur van de D-T-fase werd echter niet bepaald aan de hand van de wetenschappelijke eisen van het programma maar door de tijd die tussen het einde van de voorgaande fase en de einddatum van het Project beschikbaar blijft. Gedurende de hele looptijd van het Project varieerde de voor de D-T-fase beschikbare tijd naarmate de duur van andere programmagedeelten werd aangepast, zoals in tabel 4 wordt weergegeven.

Tabel 4: Duur van de D-T-fase op verschillende planningsdata

Plannings- datum D-T-fase - Duur (maanden)

Van tot

Januari 1981 6/88 6/90 24

Juni 1983 6/89 12/90 18

Maart 1985 9/89 12/90 15

Maart 1986 6/91 12/92 18

Maart 1989 1/92 12/92 12

Juni 1989 1/95 12/96 24

Bron: Ontwikkelingsplannen JET-Project.

3.3. Indien het Programma in 1992 wordt beëindigd, heeft men voor de D-T-fase slechts twaalf maanden tijd, en daarvan nemen de voorbereidingen vier maanden in beslag. JET heeft de Kamer ervan in kennis gesteld dat er in dit tijdsbestek slechts onderzoek op beperkte schaal mogelijk is en dat het programma, zo er nog minder tijd zou overblijven niet meer de moeite waard zou zijn. De maximale looptijd zal door de installatie zelf worden aangegeven, omdat ernstige gebreken niet gemakkelijk meer kunnen worden gecorrigeerd vanaf het moment dat tritium wordt gebruikt. Volgens de schatting van JET zou de installatie gedurende ongeveer dertig maanden betrouwbaar kunnen functioneren, inclusief de zes maanden die door de voorbereidingen en het onderhoud in beslag zullen worden genomen.

3.4. De voorbereidingen voor het gebruik van tritium vergden aanzienlijke investeringen. De speciale outillage voor D-T-werkzaamheden en afstandsbediening kostte, uitgedrukt in prijzen van 1990, circa 49 Mio ECU; de JET-installatie en het gebouw waarin deze is ondergebracht zijn zo ontworpen dat er in een radioactieve omgeving kan worden gewerkt. Tegen 1995 zal de JET-installatie zelf tegen prijzen van 1990 circa 740 Mio ECU hebben gekost. Om het project in 1997 nog enkele maanden te laten doorlopen zouden ongeveer 5 à 6 Mio ECU per maand nodig zijn. Daar dit bedrag minder dan 1 % van de investering voor de installatie uitmaakt, wekt het wellicht verwondering dat in het voorstel van de JET-Raad aan de Commissie betreffende de verlenging tot 1996 een vaste einddatum werd aangegeven. Bij een meer flexibele benadering, waarbij het experimentele programma nog enkele maanden langer kan worden voortgezet als dit, gezien de kosten, uit wetenschappelijk oogpunt gerechtvaardigd is, zouden de mogelijkheden van de installatie waarschijnlijk beter kunnen worden benut.

JET en de "Next Step"

3.5. Het werk aan de opvolger van JET nam in 1984 vaste vorm aan toen het NET-Team van het Max-Planck Institut fuer Plasmaphysik (IPP) te Garching in Duitsland met de ontwerpen voor NET begon. Dit NET-Team vormt het Europese element in de samen met Japan, de VS en de USSR ondernomen werkzaamheden voor het ontwerp van het ITER-concept.

3.6. Het Europese fusiebeleid op lange termijn is opgebouwd in fasen (zie tabel 2), waarbij de resultaten van elke fase bepalend zijn voor de volgende. De opgedane kennis en met name de resultaten van het wetenschappelijk programma van JET, worden overgedragen aan het "Next-Step"-personeel langs de gebruikelijke weg van publikaties, symposia, enz. Maar voor een efficiënte overdracht van ervaring en vakbekwaamheid zouden een aantal andere mechanismen in het werk kunnen worden gesteld zoals, vooral, rechtstreeks persoonlijk contact en betrokkenheid. Vele NET-medewerkers hebben al eens voor JET gewerkt en onlangs werden twee personen voor langere tijd uitgewisseld tussen JET en NET. Voorts werd in juli 1990 overeenstemming bereikt over administratieve regelingen waardoor NET bepaalde werkzaamheden die bijdragen tot de voorbereiding van de Next Step bij JET kan financieren. Tot dusver heeft JET hierdoor één contract ter waarde van 37 000 ECU gekregen.

4. HET ADMINISTRATIEF BEHEER VAN JET

Samenvatting van de bevindingen van de Kamer naar aanleiding van de jaarlijkse controles

4.1. De jaarlijkse rekeningen van JET worden elk jaar door de Rekenkamer onderzocht. Via deze jaarlijkse controles en verslagen heeft de Kamer het administratief beheer van het JET-Project van nabij gevolgd en met haar opmerkingen en adviezen heeft zij het Project geholpen de systemen voor het financieel beheer te verbeteren.

4.2. De Kamer heeft eveneens regelmatig de contractprocedures voor de bevoorrading onderzocht. Bij het Project wordt strikt de hand gehouden aan het beginsel dat een contract moet worden gegund aan de goedkoopste inschrijver die aan de relevante wetenschappelijke en technische eisen kan voldoen. Europese ondernemingen, ongeacht hun nationaliteit, kunnen inschrijven. De financiële bijdrage van de Leden heeft geen rol gespeeld bij het verlenen van de contracten. Achtennegentig procent van de 776,6 Mio ECU voor contracten ging naar Europese leveranciers. Door deugdelijke beheersprocedures voor contracten was het Project in staat problemen op te sporen en te verhelpen.

4.3. De Kamer besteedde in het bijzonder aandacht aan de betrekkingen tussen JET en de organisatie waarbij het Project is ondergebracht (de UKAEA). Dit had tot resultaat dat in 1987 werd onderhandeld over een verduidelijking van de "Host Support Agreement" die in 1988 door de JET-Raad werd aangenomen. Sindsdien zijn talrijke diensten die vroeger op grond van voornoemde "Agreement" werden verleend, op commerciële basis verricht via openbare inschrijvingen.

4.4. Een derde punt waarop de Kamer JET heeft aangespoord tot verbeteringen, is het beheer van de middelen. Naar aanleiding van aanbevelingen die de Kamer op grond van haar regelmatige controles heeft gedaan, heeft JET nu regelingen met banken, die aan de behoeften van het Project voldoen en tevens zonder onnodig risico voldoende rente opbrengen.

4.5. De Kamer vestigt de aandacht op vier andere aspecten van administratief beheer die zij belangrijk acht voor de toekomst: het buiten bedrijf stellen van de JET, het personeel van het Project, het begrotingsmechanisme en de contracten krachtens artikel 14.

Het buiten bedrijf stellen van de JET

4.6. Volgens de bepalingen van artikel 21, lid 3, van de Statuten van JET(13)

, moet de ontvangende organisatie UKAEA bij opheffing van de Gemeenschappelijke Onderneming zorgen voor het buiten bedrijf stellen van de JET-installatie en de kosten daarvan dragen. De ramingen van deze kosten werden de Kamer niet ter inzage gegeven, doch zij heeft vernomen dat er sprake is geweest van een bedrag van ongeveer 150 Mio ECU.

4.7. In juli 1990 publiceerde de Evaluatieraad van het fusieprogramma zijn verslag. Een der aanbevelingen in het geval van de JET is dat:

"de ontmanteling van mogelijk met tritium besmet materiaal wordt beschouwd als een onderdeel van het programma, ten einde in het fusieprogramma van de Gemeenschap ervaring op te doen op een belangrijk gebied waarover het publiek zich grote zorgen maakt"(14)

.

Naar aanleiding van deze aanbeveling heeft het Britse Ministerie van Energie inleidende besprekingen gevoerd met de diensten van de Commissie. In hoeverre de buiten werking stelling en de daaraan verbonden kosten voor rekening van het Programma komen, is nog niet vastgesteld. De verantwoordelijkheid voor deze taken is echter duidelijk beschreven in de Statuten van JET. Juridisch gezien is de Gemeenschap momenteel dan ook geenszins verplicht meer te betalen dan de kosten die rechtstreeks voortvloeien uit bijkomend onderzoek. De Kamer wenst de Commissie hierop te wijzen en doet een beroep op haar om de belangen van de Gemeenschap op dit terrein te verdedigen en aldus te beletten dat uitgaven zonder rechtsgrondslag ten laste van de communautaire begroting worden gebracht.

Het personeel van het Project

4.8. Hoewel het merendeel van het personeel van JET wordt betaald uit de JET-begroting, heeft het geen rechtstreeks dienstverband met JET. Bepaalde functies kunnen worden vervuld door personeel dat ter beschikking van de Directeur van JET wordt gesteld door de ontvangende organisatie, door de andere Leden en door het Directoraat-Generaal XII (Euratom). De personeelsformatie omvat ook een aantal posten voor van particuliere bedrijven afkomstige tijdelijke krachten. Bovendien mag het Project voor functies van het eerste type tijdelijk personeel in dienst nemen als de wervingsprocedures geen resultaat hebben opgeleverd.

4.9. De personeelsformatie per 31 december 1990 wordt weergegeven in tabel 5.

Tabel 5: Personeelsformatie - JET per 31. 12. 1990 (1)

Formatie Bezette posten Open

1. Personeel

UKAEA 260 247 13

Tijdelijk, Euratom (d.w.z. van Leden) 191 180 11

DG XII Euratom 19 8 11

Totaal 470 435 35

2.Op contract 219 218,5* 0,5

Totaal-generaal 689 653,5 35,5

(1) Financiële Staten 1990 van de JET. * Inclusief personeel dat op contractbasis de vacante posten bezet.

Behalve het personeel op de formatieposten, leveren ook fysici die volgens diverse regelingen voor korte tijd naar het Project worden gedetacheerd er een aanzienlijke bijdrage aan. Deze was in 1990 als volgt:

Man- jaren

Door de Partners gedetacheerd personeel 32

Gastfysici 6

JET-beurzen 14

Andere, waaronder studerende assistenten 40

Totaal 92

4.10. De personeelsbehoeften voor JET zijn vastgesteld via grondig onderzoek binnen het Project en moeten door de JET-Raad worden goedgekeurd. De JET-Raad houdt toezicht op de formatie en het personeelsbeleid; onderzoek van de stukken toont aan dat de Raad zich efficiënt van deze taak heeft gekweten. Zo heeft het Project onlangs met enig succes een beleid ingevoerd ter stimulering van het kernfusieonderzoek in Europa via een beroep op jonge fysici en technici.

4.11. Ondanks controle en toezicht hebben zich bij JET problemen voorgedaan. Zo had het Project tot voor kort moeite met het bezetten van de posten. Voor dit probleem en andere problemen van deze aard werden heel wat verklaringen aangevoerd, maar een serieuze poging om ze te analyseren werd nog niet ondernomen.

4.12. Vele huidige personeelsleden van JET hebben bekwaamheden en ervaring die van onschatbare waarde zullen zijn als Next Step operationeel wordt. Er zal echter enige tijd verlopen tussen het einde van JET en de werkzaamheden voor Next Step. Het is dan ook de vraag of die bekwaamheden in deze tussentijd kunnen worden benut. De Kamer verzoekt de Commissie daarom dringend de bij JET opgedane ervaring te gebruiken om de belangrijkste factoren vast te stellen voor een geslaagd personeelsbeleid bij de Next Step.

Het begrotingsmechanisme

4.13. Het fusieprogramma, en dus ook JET, wordt door de Gemeenschap gefinancierd via meerjarige besluiten van de Raad die elkaar overlappen. In deze besluiten worden niet alleen de algemene wetenschappelijke doelstellingen voor de betrokken periode beschreven, maar wordt ook de maximale financiële bijdrage van de Gemeenschap vastgelegd.

4.14. Het systeem van de elkaar overlappende besluiten inzake meerjarige programma's bracht het fusieprogramma stabiliteit en continuïteit. Dit systeem steekt goed af bij een ander kernfusieproject buiten Europa, waarvoor de financiering afhangt van jaarlijkse besluiten en dat bijgevolg lijdt onder onzekerheid. Bij de Europese aanpak werd planning op lange termijn voorgestaan.

4.15. Hoewel het Europese begrotingsmechanisme voordelen heeft, is het niet volmaakt. De besluitvorming verloopt traag: nog nooit werd een besluit uitgevaardigd vóór het begin van het desbetreffende Programma; tabel 6 vormt hiervan een illustratie.

Tabel 6: Voornaamste data van besluiten van de Raad over fusieprogramma's

Begin van het Programma Datum van het besluit van de Raad Einde van vorig programma

1. 1. 1979 13. 3. 1980 (1) 31. 12. 1980

1. 1. 1982 25. 5. 1982 (2) 31. 12. 1983

1. 1. 1985 12. 3. 1985 (3) 31. 12. 1986

1. 1. 1987 25. 7. 1988 (4) 31. 12. 1989

1. 1. 1990 nog niet bekend 31. 3. 1992

(1) Besluit 80/318/Euratom van de Raad van 13 maart 1980 (PB nr. L 72 van 18. 3. 1980).

(2) Besluit 82/350/Euratom van de Raad van 25 mei 1982 (PB nr. L 157 van 8. 6. 1982).

(3) Besluit 85/201/Euratom van de Raad van 12 maart 1985 (PB nr. L 83 van 25. 3. 1985).

(4) Besluit 88/447/Euratom van de Raad van 25 juli 1988 (PB nr. L 222 van 12. 8. 1988).

Ofschoon er door de overlapping van programma-besluiten tot dusver altijd een rechtsgrond voor de activiteiten van JET bestond, veroorzaakte de vertraging bij de besluitvorming toch een aantal budgettaire moeilijkheden. In sommige gevallen moest het Project het aangaan van betalingsverplichtingen uitstellen in afwachting van het nieuwe besluit.

4.16. De Kamer heeft in haar Jaarverslag over het begrotingsjaar 1989(15)

de aandacht gevestigd op de problemen die er bij JET zullen ontstaan als er grote vertraging optreedt bij het besluit over de verlenging tot 1996. Het voorstel werd de Raad van Ministers in oktober 1990(16)

voorgelegd, samen met de voorstellen voor een besluit inzake het programma voor 1990-1994. Het Project voert momenteel twee onderzoekprogramma's tegelijk uit en kan dit slechts korte tijd volhouden. Per 31 december 1990 was JET, met de goedkeuring van de JET-Raad, betalingsverplichtingen aangegaan ten bedrage van circa 9 Mio ECU voor werkzaamheden die na 1992 zullen worden uitgevoerd.

JET en de Partners - Contracten krachtens artikel 14

4.17. Sluiting van contracten krachtens artikel 14 van de JET-Statuten (zie paragraaf 1.5) vormt een van de mechanismen die bijdragen tot de integratie van JET in het Europese fusieonderzoek. Ze sluiten aan bij de Associatie-contracten tussen Euratom en de Partners in het kader van het fusieprogramma van de Gemeenschap.

4.18. De totale waarde van de werkzaamheden krachtens artikel 14, uitgedrukt in prijzen van 1990 en inclusief de kosten voor de Partners, is weergegeven in tabel 7.

Tabel 7: Totale waarde van de werkzaamheden krachtens artikel 14, per jaar (prijzen van 1990)

Jaar Totale waarde van werkzaamheden krachtens artikel 14 (prijzen van 1990) (Mio ECU)

1980 en eerder 5,1

1981 14,9

1982 9,5

1983 8,5

1984 5,2

1985 2,6

1986 2,9

1987 4,7

1988 5,8

1989 2,3

1990 3,5

Totaal 65,0

Daar de Partners vijfenvijftig procent van de kosten van deze contracten moeten dragen (de rest wordt gefinancierd door het algemene fusieprogramma), moet het werk voor hen van belang zijn. Indien voor het betrokken werk geen belangstellende partner kan worden gevonden, mag JET gewone contracten sluiten en alle kosten daarvan ten laste van zijn eigen begroting brengen.

4.19. Artikel 14-contracten zijn voor JET aantrekkelijk omdat ze niet ten laste van de begroting van het Project komen, maar de onderhandelingen ter zake zijn moeilijker, zowel administratief gezien (er zijn meer partijen betrokken bij het sluiten van het contract) als uit wetenschappelijk oogpunt (het werkterrein dat ook voor de Partners van belang is moet in detail worden beschreven). In tabel 8 worden de artikel 14-contracten vergeleken met de andere contracten met de Associatie, die voor 100 % door JET werden gefinancierd.

4.20. Uitgedrukt in hun waarde leverden de artikel 14-contracten tot 1990 een extra bijdrage van vijf procent aan het totale JET-programma. Relatief gezien namen ze in de eerste periode van het programma een veel grotere plaats in: twee derde van de bijdrage vóór 1985. Sindsdien was hun bijdrage slechts 25 % hoger dan die van de rechtstreekse contracten tussen JET en de Partners. Het zou echter onjuist zijn te concluderen dat de artikel 14-contracten niet hebben bijgedragen tot de nauwe betrekkingen tussen JET en de rest van het Europese programma. Vele rechtstreekse contracten hebben betrekking op werk dat voortvloeit uit onderzoek dat voorheen krachtens artikel 14-contracten werd uitgevoerd.

5. CONCLUSIES

Algemeen

5.1. De bouw van de JET-installatie werd binnen de gestelde termijn afgerond en de kosten bleven ruimschoots onder de oorspronkelijke raming. (De bouwfase was geraamd op 416 Mio ECU en heeft uitgedrukt in prijzen van 1990 430 Mio ECU gekost.) Het Project heeft sedert 1983 met deze installatie gewerkt en heeft daarmee, naar de Kamer werd medegedeeld, voor Europa de reputatie verworven van voortrekker op mundiaal niveau.

Lering voor Next Step

5.2. Met behulp van de deskundigen die zij heeft geraadpleegd is de Kamer tot de conclusie gekomen dat met bepaalde factoren die van belang zijn geweest voor de uitvoering van het project, rekening moet worden gehouden bij de bouw van de Next Step-installatie:

a)duidelijke en door iedereen begrepen doelstellingen maakten het alle betrokken partijen mogelijk zich te concentreren op de verwezenlijking ervan;

b)met het systeem voor wetenschappelijk beheer waarin de verantwoordelijkheden duidelijk zijn vastgesteld kon de voortgang van het project regelmatig worden gevolgd en kon problemen onverwijld het hoofd worden geboden;

c)omdat bij de constructie van de JET-installatie in voldoende aanpasbaarheid was voorzien, konden, in geval van problemen, de nieuwste ontwikkelingen in wetenschap en techniek worden toegepast;

d)stricte toepassing van het beginsel van de openbare inschrijving droeg ertoe bij dat bij aankopen "value for money" werd verkregen;

e)het gebruik van de artikel 14-regeling bevorderde de samenwerking tussen JET en de nationale programma's;

f)een deugdelijk begrotingsmechanisme bevorderde de stabiliteit en de planning op lange termijn, ondanks de door de vertraging in de besluiten veroorzaakte moeilijkheden.

Elementaire kwesties

5.3. In verband met het buiten bedrijf stellen van de JET wijst de Kamer erop dat de Commissie de belangen van de Gemeenschap dient te verdedigen en dat zij dient te beletten dat er uitgaven zonder rechtsgrondslag ten laste van de communautaire begroting komen.

Tabel 8: Artikel 14-contracten en andere contracten tussen JET en de Partners

5.4. Het Europese fusieprogramma staat voor een keuze. In het geval de Next Step wordt gebouwd zullen er belangrijke beslissingen moeten worden genomen: een internationale samenwerking via ITER of een voortzetting van de Europese werkzaamheden via NET. ITER stelt een bredere kostenspreiding in het vooruitzicht, doch een deugdelijk beheer en het welslagen van het project zullen slechts mogelijk zijn als duidelijke doelstellingen worden afgesproken.

5.5. Niet alleen moet er worden gekozen tussen NET en ITER maar er moet ook worden bepaald waar de Next Step-installatie moet worden gebouwd. Het feit dat Europa op dit gebied onbetwist het leiderschap voert, pleit sterk voor de plaatsing van een ITER-project op haar grondgebied; maar een Europese vestigingsplaats voor het project moet nog gevonden worden, en elke vertraging kan uitvallen in het voordeel van andere partners. Met de keuze van de vestigingsplaats worden ook de kwesties van de overgang van JET naar Next Step en de overdracht van de met JET opgedane ervaring aan de orde gesteld.

5.6. Ten slotte moet het Programma meer aandacht besteden aan de milieu-aspecten van de fusie. Het Comité dat verantwoordelijk is voor de evaluatie van het fusieprogramma heeft hier onlangs in zijn verslag op gewezen(17)

, en het is nog niet duidelijk in hoeverre het Programma hierin zal slagen.

Deze studie werd door de Rekenkamer als bijlage bij het jaarverslag over de financiële staten 1990 van JET vastgesteld te harer zitting van 7 november 1991 te Luxemburg.

Voor de Rekenkamer Aldo ANGIOI President

ANTWOORD VAN DE JET-DIRECTEUR

Het project wil de Rekenkamer bedanken voor haar studie in bijlage bij het jaarverslag 1990 over de rekeningen van het JET-project.

De studie ondersteunt het project. Zij bevestigt dat "de doelstellingen van JET duidelijk en goed begrepen zijn" en keurt het management van het wetenschappelijk programma van JET, dat gericht is op het bereiken van deze doelstellingen, goed. Zij benadrukt het feit dat JET met de steun van de Associaties "is opgeklommen tot de algemeen erkende wereldleider" in het onderzoek inzake kernfusie met magnetische opsluiting.

De studie schenkt aandacht aan een groot aantal nieuwe uitdagingen voor het Europese fusieonderzoek, onder meer het probleem van de succesvolle overdracht van kennis en deskundigheid naar de Next Step.

Hier volgen de opmerkingen van het project over de bijzonderheden van de studie; de onderverdeling van de Rekenkamer werd gevolgd.

1. INLEIDING

In de inleiding van haar studie geeft de Rekenkamer een historische samenvatting van het project en plaatst ze JET in een ruimer geheel. Meer in het bijzonder benadrukt de studie:

- "beheerste kernfusie wordt algemeen beschouwd als een belangrijke potentiële energiebron voor de toekomst",

- de relatieve omvang van de fusieonderzoekprogramma's in Europa, de VS, Japan en de USSR is vergelijkbaar,

- de totale kostprijs van het project, uitgedrukt in prijzen van 1990, wordt in de veronderstelling dat het project in 1996 wordt afgesloten, geschat op 1 840 miljoen ecu,

- het JET-project is opgeklommen tot de algemeen erkende wereldleider op zijn gebied.

De positie van JET als wereldleider op zijn gebied heeft ertoe geleid dat een grote hoeveelheid wetenschappelijke kennis en deskundigheid werd opgebouwd. Om hiervan ten volle te kunnen profiteren, moet de Europese betrokkenheid bij het fusieonderzoek in de volgende jaren behouden en waar nodig versterkt worden. Het project is van oordeel dat de studie van de Rekenkamer een positieve invloed op het besluitvormingsproces van de begrotingsautoriteiten zal hebben.

Doelstellingen van de audit

1.6 - 1.9. Een van de doelstellingen van de audit-studie was de bestudering van de evolutie van het project en in het bijzonder van de redenen voor de verlenging van het JET-project van de oorspronkelijke einddatum, 1990, tot 1992 en ten slotte tot 1996. In de studie worden ook de systemen voor het wetenschappelijke en administratieve management van het project, het toekomstige wetenschappelijke programma en de verhouding tussen JET en de Next Step geëvalueerd. Ten slotte worden een aantal conclusies getrokken en volgen enkele overwegingen inzake sleutelvraagstukken die van belang zijn zowel voor het project als voor het Europese fusiebeleid.

Het project is tevreden met de doelstellingen van de studie en is het eens met de Rekenkamer dat een studie op dit moment op zijn plaats is.

2. MANAGEMENT VAN HET WETENSCHAPPELIJK PROGRAMMA VAN JET

De Rekenkamer schenkt aandacht aan het management van het wetenschappelijk programma van JET en merkt op:

- JET is "één van de allermoeilijkste wetenschappelijke projecten die ooit ondernomen werden, waarin op elk technisch gebied oplossingen worden vereist die aan de spits van kennis en techniek staan" (2.13),

- de bij de aanvang voorziene flexibiliteit van de JET-machine heeft toegelaten om naarmate de ervaring groeide belangrijke wijzigingen aan de installatie aan te brengen (2.11), terwijl "andere installaties in de VS en Japan om dergelijke prestatieverhogingen te verkrijgen ingrijpend moesten worden vernieuwd" (2.20),

- er werd gestage vooruitgang geboekt op weg naar break-even condities in JET en "het resultaat uit 1989 nadert zeer dicht dat wat vereist is voor plasma-break-even" (2.12),

- de verlenging van het project tot 1992 "gebeurde met een goed management" (2.19),

- hoewel de discussie over de verlenging tot 1996 kort was (2.28), werd bij het voorstel voor een "pompdivertor" "rekening gehouden met de relevante factoren" (2.35) en gold als basisoverweging dat deze divertor "nodig was voor de Next Step" (2.25),

- JET wordt onderworpen aan periodieke en onafhankelijke evaluaties (2.30).

In haar conclusies bij dit hoofdstuk van de studie (2.33-2.35) spreekt de Rekenkamer een positief oordeel uit over het management van het wetenschappelijk programma van JET. Er wordt algemeen aanvaard dat goed geleide onderzoekprojecten resultaten opleveren, en het project voelt zich dan ook aangemoedigd door de steun van de Rekenkamer.

Het project is van oordeel dat de volgende technische en wetenschappelijke punten uit de studie van de Rekenkamer nadere toelichting en beschouwing vergen.

2.6. Met het oog op doelstelling (iv) van JET zouden de in JET bereikbare D-T-plasma's nader moeten worden omschreven. Om de produktie van alfa-deeltjes en de plasmaverhitting die daarvan het gevolg is te bestuderen, moeten de D-T-plasma's het thermonucleaire gebied bereiken, d.w.z. een temperatuur, dichtheid en opsluittijd hebben waarmee break-even wordt benaderd.

3. JET EN DE TOEKOMST

De eindfase van het wetenschappelijk programma van JET

3.1 - 3.4. In dit hoofdstuk schenkt de Rekenkamer aandacht aan de eindfase van het wetenschappelijk programma van JET, de D-T-fase. Deze fase die als het hoogtepunt van het project wordt beschouwd maakte vanaf het begin deel uit van het programma. De Rekenkamer spreekt er haar tevredenheid over uit dat duidelijke wetenschappelijke prioriteiten (3.2) zijn vastgelegd voor de D-T-fase van het wetenschappelijk programma van JET.

Het project wil er de aandacht op vestigen dat voorafgaande tritium-experimenten vereist zijn om de D-T-fase van het wetenschappelijk programma voor te bereiden. Hierdoor kunnen technische en wetenschappelijke gegevens verzameld en geïnterpreteerd worden ten einde geleidelijk verbeteringen aan te brengen aan de machine vooraleer deze radioactief wordt.

Daarnaast drukt de Rekenkamer er haar verwondering over uit (3.4) dat bij de voorgestelde verlenging van het project tot 1996 een vaste einddatum voorop wordt gesteld, hoewel een verlenging van het experimentele programma met enkele maanden "waarschijnlijk tot een volledigere exploitatie van het potentieel van de machine zou kunnen leiden". Het project zal overwegen of dit voorstel, rekening houdend met de bijhorende kosten, wetenschappelijk is te verantwoorden.

JET en de Next Step

3.5 - 3.6. De Rekenkamer is ervan op de hoogte dat sinds het opstellen van haar verslag betekenisvolle ontwikkelingen inzake ITER hebben plaatsgevonden. "De effectieve overdracht van ervaring en vakkundigheid" naar de Next Step is nu een centrale opdracht van het Europese en het wereld-fusieprogramma. De studie geeft enkele reeds aangewende methoden aan om deze overdracht te regelen, onder meer persoonlijke contacten, personeelsuitwisselingen en de financiering van specifiek werk bij JET door NET voor de Next Step. Het project hecht groot belang aan deze overdracht en overweegt enkele andere methoden om ervoor te zorgen dat de verworvenheden en de expertise van JET maximaal worden benut.

4. HET ADMINISTRATIEVE MANAGEMENT VAN JET

In deze studie en in haar recente jaarlijkse accountantscontroles toont de Rekenkamer zich globaal tevreden over het niveau van het administratieve management binnen het project. Het project waardeert het advies en de hulp van de Rekenkamer, die in de voorbije jaren bijdroegen tot het bereiken van dit niveau.

De Rekenkamer stipt vier bijkomende gebieden van administratief management aan.

Buitendienststelling van JET

4.6 - 4.7. De Rekenkamer merkt op dat volgens de JET-statuten de UKAEA verantwoordelijk is voor de buitendienststelling van de JET-installatie.

Personeel van het JET-project

4.8 - 4.12. De Rekenkamer schetst de ontwikkeling van het personeelsbeleid van JET, geeft aan dat een groot aantal JET-personeelsleden van onschatbaar belang zal zijn als de operationele fase van Next Step doorgaat, merkt op dat er een periode ligt tussen het einde van de JET- en het begin van de Next Step-activiteiten en dringt er bij de Commissie op aan "de sleutelelementen voor een geslaagd personeelsbeleid voor de Next Step aan te wijzen" (4.12).

Het financieringsmechanisme

4.13 - 4.16. De Rekenkamer schenkt aandacht aan het financieringsmechanisme en:

- schetst het systeem van financiering van het fusieprogramma door middel van elkaar overlappende meerjarenbesluiten van de Raad en besluit dat deze benadering "de planning op lange termijn heeft bevorderd" (4.14),

- merkt op dat bovengenoemd systeem niet perfect is en verwijst naar haar jaarverslag betreffende JET voor het boekjaar 1989, waarin erop werd gewezen dat als gevolg van het uitstel van het besluit tot verlenging tot 1996, het project "twee parallelle onderzoekprojecten" uitvoert (4.16).

Het project deelt de bezorgdheid van de Rekenkamer op vele gebieden. Het verslag van de Rekenkamer van 1989 werd besproken op de JET-Raad, en de voorzitter heeft het trage besluitvormingsproces bij de Commissie ter sprake gebracht. De situatie is sindsdien niet verbeterd en JET is voortgegaan met het uitvoeren van twee parallelle onderzoekprojecten. Daardoor komen de middelen van JET onder druk te staan en wordt het vermogen van JET om zijn ontwikkelingsprogramma voort te zetten, beïnvloed.

JET en de Associaties - artikel 14-contracten

4.17 - 4.20. De Rekenkamer merkt op dat dank zij de artikel 14-contracten een extra bijdrage van 5 % tot het JET-programma is verkregen en de banden tussen JET en de rest van het Europese programma zijn bevorderd.

5. CONCLUSIES

In de conclusies van haar studie bevestigt de Rekenkamer dat de JET-installatie volgens tijdschema werd gebouwd, grotendeels binnen de oorspronkelijke kostenschatting bleef en toeliet dat Europa een reputatie opbouwde als wereldleider op het gebied van het onderzoek naar fusie met magnetische opsluiting. De Rekenkamer maakt nog twee opmerkingen:

Lessen voor de Next Step

5.2. De Rekenkamer somt een aantal factoren op waarvan zij meent dat ze hebben bijgedragen tot het succes van het project: duidelijke doelstellingen, goed wetenschappelijk management, flexibiliteit in het ontwerp van JET, aanbestedingen, artikel 14-regelingen en een financieringsmechanisme waardoor lange-termijnplanning bevorderd werd.

De Rekenkamer beveelt aan bij de Next Step met het bovenstaande rekening te houden.

Sleutelvraagstukken

5.3. De Rekenkamer merkt op dat het Europese fusieprogramma op een keerpunt staat. De Rekenkamer is ongetwijfeld op de hoogte van de recente ontwikkelingen in verband met de start van de activiteiten in verband met het engineering-ontwerp voor ITER.

Het project neemt nota van de opmerking van de Rekenkamer dat "Europa goed geplaatst is" om als gastheer op te treden voor de bouwfase van het ITER-project (5.5).

De nadruk die de Rekenkamer legt op de noodzaak om in het fusieprogramma de met kernfusie samenhangende milieuproblematiek aan te pakken, zal onder de aandacht van het Europese fusiemanagement worden gebracht.

Ten slotte wil het project de Rekenkamer bedanken voor de kwaliteit van haar studie. Het project is van oordeel dat deze er de begrotingsautoriteiten vertrouwen in zal geven dat het fusiemanagement en het JET-project tot dusverre in staat zijn geweest problemen op weg naar de constructie van een demonstratiefusiereactor op te lossen en ook in de toekomst op deze taak berekend zullen zijn.

Opmerkingen van de Commissie bij de speciale studie door de Rekenkamer in bijlage bij haar jaarverslag 1990 over de rekeningen van de gemeenschappelijke onderneming JET

1. De Commissie is verheugd over de speciale studie van de Rekenkamer, waarin de Rekenkamer de wetenschappelijke en administratieve managementsystemen van het JET-project heeft onderzocht en heeft aangegeven welke lessen kunnen worden getrokken voor de Next Step en voor eventuele latere stadia van het fusieprogramma. Met het oog op de voortgang van het vierpartijeninitiatief ITER (paragraaf 1.7, 5.2 van de speciale studie) hecht de Commissie aan deze vraagstukken een groot belang. De Commissie heeft in het bijzonder aandacht geschonken aan de conclusie van de Rekenkamer dat de volgende zes factoren van grote betekenis waren voor de succesvolle uitvoering van het project en bij de eventuele bouw van de Next Step-installatie voor ogen dienen te worden gehouden:

a)duidelijke en in brede kring goed begrepen doelstellingen hebben alle betrokken partijen geholpen zich op de verwezenlijking ervan te concentreren;

b)een systeem van wetenschappelijk management met duidelijk gedefinieerde verantwoordelijkheden heeft mogelijk gemaakt de vooruitgang van het project op regelmatige wijze te evalueren en opduikende problemen snel aan te pakken;

c)de in de JET-installatie ingebouwde flexibiliteit heeft toegelaten bij de oplossing van problemen beroep te doen om de meest recente wetenschappelijke kennis en technologie;

d)de strikte toepassing van het principe van aanbestedingen heeft bijgedragen tot een zuinig gebruik van de geldelijke middelen;

e)de artikel 14-overeenkomsten hebben de samenwerking tussen JET en de nationale programma's gestimuleerd; en

f)een geschikt budgettair mechanisme heeft lange-termijnplanning en stabiliteit bevorderd, en dit ondanks de door de trage besluitvorming veroorzaakte moeilijkheden.

De Commissie zal de met JET verworven ervaring gebruiken om de sleutelelementen voor een succesvol personeelsbeleid voor de Next Step aan te geven (paragraaf 4.12 van de speciale studie).

2. De Commissie diende op 30 oktober 1990 een voorstel in bij de Raad van Ministers om de duur van de gemeenschappelijke onderneming JET te verlengen tot 1996. De Commissie is het met de Rekenkamer eens dat een snelle beslissing ter zake belangrijk is (paragraaf 4.13-4.16 van de speciale studie).

3. De Commissie is het ermee eens dat de overdracht van technologie en know-how van JET naar de Next Step-activiteiten essentieel is voor de doeltreffendheid van het fusieprogramma. De Commissie blijft zoeken naar manieren om deze overdracht te vergemakkelijken en uit te breiden, in het bijzonder wat het personeel betreft (paragraaf 3.5, 3.6, 4.12 en 5.5 van de speciale studie).

4. Wat de buitenbedrijfstelling van JET betreft, merkt de Commissie op dat de Rekenkamer van oordeel is dat er op dit moment geen wettelijke basis is op grond waarvan de Gemeenschap, naast de kosten die rechtstreeks betrekking hebben op bijkomende onderzoekactiviteiten, nog andere kosten kan vergoeden. De Commissie bevestigt dat alle onderhandelingen ter zake met de instanties van het Verenigd Koninkrijk op dit principe gebaseerd zullen zijn (paragraaf 4.6, 4.7 en 5.3 van de speciale studie).

5. De Commissie gaat ermee akkoord dat het fusieprogramma zich in de toekomst nog meer dan vroeger op de milieuvraagstukken in verband met kernfusie dient toe te leggen. Dit heeft reeds zijn weerslag gevonden in het voorstel van de Commissie voor het 1990-1994 fusieprogramma [COM(90) 441 def.], waarin als lange-termijndoelstelling de gemeenschappelijke bouw van veilige en milieuvriendelijke prototypes van fusiereactoren wordt aangegeven (paragraaf 5.6 van de speciale studie).

(1)Bron: Verslag van de Evaluatieraad voor het fusieprogramma, CEG, juli 1990, grafiek 1. (2)Besluit 78/471/Euratom van de Raad van 30 mei 1978 (PB nr. L 151 van 7. 6. 1978). (3)Besluit 88/447/Euratom van de Raad van 25 juli 1988 (PB nr. L 222 van 12. 8. 1988). (4)Doc. COM(90) 441 def. (PB nr. C 261 van 16. 10. 1990) - Voorstel voor een besluit van de Raad houdende goedkeuring van wijzigingen van de Statuten van de "Joint European Torus (JET), Joint Undertaking". (5)Per 31 december 1990 bedroeg het totaal der betalingen door JET 1 074 Mio ECU (werkelijke betalingen, dus niet aangepast aan de inflatie). (6)Bijlage bij Besluit 78/471/Euratom van de Raad van 30 mei 1978 (PB nr. L 151 van 7. 6. 1978). (7)Gordon MacKerron van de Science Policy Research Unit, Universiteit van Sussex (V.K.) en Dr. Peter Christiansen van de School of Mathematical and Physical Sciences, Universiteit van Sussex. (8)Het JET-Project: ontwerp-voorstel voor de Joint European Torus. CEG, 1976 (EUR 5516e). (9)Doc. COM(90) 441 def. (PB nr. C 261 van 16. 10. 1990) - Voorstel voor een besluit van de Raad houdende goedkeuring van wijzigingen van de Statuten van de "Joint European Torus (JET), Joint Undertaking". (10)Meer informatie hierover in "STOA Background Briefing on Controlled Thermonuclear Fusion", blz. 7-16, Europees Parlement, Luxemburg, 7 maart 1988 (PE 121.237). (11)Besluit 88/447/Euratom van de Raad van 25 juli 1988 (PB nr. L 222 van 12. 8. 1988). (12)Bron: Verslag van de Evaluatieraad voor het fusieprogramma, CEG, juli 1990, grafiek 1. (13)Bijlage bij Besluit 78/471/Euratom van de Raad van 30 mei 1978 (PB nr. L 151 van 7. 6. 1978). (14)Verslag van de Evaluatieraad voor het fusieprogramma, CEG, juli 1990, blz. 46. (15)PB nr. C 313 van 12. 12. 1990, paragrafen 9.87 - 9.92. (16)Doc. COM(90) 441 def. (PB nr. C 261 van 16. 10. 1990) - Voorstel voor een besluit van de Raad houdende goedkeuring van wijzigingen van de Statuten van de "Joint European Torus (JET), Joint Undertaking". (17)Bron: Verslag van de Evaluatieraad voor het fusieprogramma, CEG, juli 1990, grafiek 1.

BIJLAGE 1

Partners in de Europese Fusie-Associatie en leden van JET

Partners Lid van JET

Euratom Commissie van de EG (CEG) CEG

België België (als zodanig en namens twee laboratoria) België

Denemarken Forskningscenter Risoe (Risoe) Risoe

Frankrijk Commissariat à l'Énergie Atomique (CEA) CEA

B.R. Duitsland Max-Planck Institut fuer Plasmaphysik (IPP) IPP

Forschungszentrum Juelich GmbH (KFA) KFA

Kernforschungszentrum Karlsruhe GmbH (KfK) -

Griekenland - De Helleense Republiek

Ierland - Ierland

Italië Comitato Nazionale per la Ricerca e per lo Sviluppo dell'Energia Nucleare e delle Energie Alternative (ENEA) ENEA

Luxemburg - Het Groothertogdom Luxemburg

Nederland Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM) FOM

Portugal Instituto Superior Técnico (IST) Junta Nacional de Investigaçao Científica e Tecnológica

Spanje Centro de Investigaciones Energéticas Medioambientales y Tecnológicas (CIEMAT) CIEMAT

Zweden Naturvetenskapliga Forskningsraadet (NFR) NFR

Zwitserland De Zwitserse Bondsstaat De Zwitserse Bondsstaat

Verenigd Koninkrijk United Kingdom Atomic Energy Authority (UKAEA) UKAEA

BIJLAGE 2

Europees programma - Bronnen en besteding van de middelen (1989)

Besteding van de middelen Bron van middelen

Euratom Partners Diverse inkomsten Totaal

Algemeen fusieprogramma 20,5 % 51,1 % - 71,6 %

Mobiliteit, bezoekende wetenschappers, enz. 3,3 % - - 3,3 %

JET Joint Undertaking 18,9 % 4,8 % 0,7 % 24,4 %

Artikel 14-contracten (paragraaf 1.5) 0,3 % 0,4 % - 0,7 %

Totaal 43,0 % 56,3 % 0,7 % 100 %