Beschikking van de Commissie

van 26 juli 2000

betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde steunmaatregelen en staatssteun ten gunste van het SICAN-concern en zijn projectpartners

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2000) 2466)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/46/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 62, lid 1, onder a),

Gelet op Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag(1), inzonderheid op artikel 7,

Gelet op het besluit van de Commissie van 11 maart 1998(2), tot inleiding van de procedure overeenkomstig artikel 88, lid 2, betreffende steunmaatregel C 20/98,

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken(3),

Overwegende hetgeen volgt:

I. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 30 september 1996 ontving de Commissie een klacht betreffende een bedrag van 150 miljoen EUR dat als staatssteun zou zijn toegekend aan SICAN, een onderneming uit Hannover (Nedersaksen).

(2) Bij schrijven van 4 november 1996 verzocht de Commissie Duitsland om inlichtingen over deze zaak, welke de Duitse autoriteiten verstrekten bij schrijven van 20 maart 1997. Samen met deze informatie deden zij de Commissie drie afzonderlijke mededelingen toekomen, waarin zij haar ervan in kennis stelden dat overheidssteun was uitbetaald.

(3) Op 2 december 1997 vond een bijeenkomst plaats tussen vertegenwoordigers van de Bondsregering en de Commissie. Op deze vergadering verstrekten de Duitse autoriteiten aanvullende informatie.

(4) Bij schrijven van 26 mei 1998 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit tot inleiding van de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag ten aanzien van deze steun.

(5) Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen(4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betrokken steunmaatregel te maken. De Commissie heeft geen opmerkingen terzake ontvangen.

(6) In aansluiting op het schrijven middels welke Duitsland in kennis is gesteld van de inleiding van de procedure, heeft Duitsland de Commissie op 21 juli 1998, 14 september 1998, 24 november 1998, 11 januari 1999, 17 februari 1999, 3 maart 1999, 27 april 1999, 15 juni 1999 en 16 juni 1999 aanvullende informatie verstrekt.

(7) Op 30 september 1998 en op 20 mei 1999 zijn tussen vertegenwoordigers van Duitsland en de Commissie besprekingen gevoerd.

(8) Op 2 februari 2000 heeft de Commissie om aanvullende informatie verzocht. De Duitse autoriteiten hebben deze bij schrijven van 15 maart 2000 verstrekt.

II. GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN DE VERMEENDE STEUN

(9) Op basis van de informatie waarover de Commissie bij de inleiding van de procedure beschikte, kan het volgende gesteld worden(5).

A. HET CONCERN

(10) In 1989 besloot de regering van de deelstaat Nedersaksen om in het kader van het Europese JESSI-project samen met de Bondsregering SICAN uit te bouwen tot een strategisch competentiecentrum (Kompetenzzentrum) voor de basistechnologie micro-elektronica en voor de toepassing daarvan in de industrie en de dienstensector, teneinde de Nedersaksische ondernemingen in de sectoren telecommunicatie, consumentenelektronica, datatechnologie, machinebouw en elektrotechniek bij de toepassing van micro-elektronica te ondersteunen en verder te ontwikkelen, door met en voor deze ondernemingen onderzoeksprojecten uit te voeren. In de daaropvolgende jaren werd het SICAN-concern gereorganiseerd en kreeg het de structuur die het tot 1998 behield. De ondernemingen van het concern hadden weliswaar de rechtsvorm van een GmbH (besloten vennootschap), maar zij werden, volgens de Duitse autoriteiten, opgericht om voor de overheid de hierboven beschreven opdracht uit te voeren. Ook oefent de overheid controle uit via de toezichtorganen van de moedermaatschappij.

(11) Het SICAN-concern bestaat uit de managementholding SICAN Beteiligungs-GmbH (hierna: SIBEG), de beide operationele dochters SICAN GmbH (hierna: SICAN) en SICAN F & E-Betriebs-GmbH (hierna: SIBET) en een onderneming die de activa van het concern bezit, SICAN Anlagen Verwaltungs-GmbH (hierna: SIAG). SIBEG is overwegend in handen van Duitse en Amerikaanse ondernemingen. SICAN was een volledige dochteronderneming van SIBEG. De aandelen van SIBET waren voor 51 % in handen van SIBEG en voor 49 % in handen van Nord/LB en enkele Duitse deelstaten. Alle aandelen van SIAG waren in handen van Nord/LB, hetgeen betekent dat SIAG indirect in handen van de overheid was.

(12) SICAN voerde van 1990 tot en met 1998 in opdracht van particulieren meer dan 500 projecten uit op het gebied van de precommerciële ontwikkeling. SIBET zou overwegend geen op winst gerichte activiteiten ontplooien en bovendien niet op de markt actief zijn. SIBET voert eveneens onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten uit, die echter meestal tot het stadium van het industriële onderzoek te rekenen zijn, in samenwerking met industriële partners en met onderzoekinstellingen. SIAG ontplooide geen op winst gerichte activiteiten en was eigenaar van de activa van alle SICAN-ondernemingen (gebouwen, materiaal, software en andere uitrusting). Het liet deze activa door SIBET en SICAN gebruiken en leverde met zijn personeel ook diensten aan deze ondernemingen.

B. DE VERMEENDE STEUN

a) Uitgekeerde bedragen

(13) De inleiding van de procedure vond plaats in de veronderstelling dat het SICAN-concern van 1990 tot en met 1998 meer dan 100 miljoen EUR aan overheidsmiddelen toegewezen had gekregen. Het merendeel daarvan ging naar SIAG voor de financiering van de activa en ter dekking van de exploitatiekosten.

(14) Het concern heeft sinds 1990 meer dan 100 miljoen EUR aan overheidsmiddelen ontvangen van federale en deelstaatinstanties. Het merendeel daarvan ging naar SIAG voor de financiering van de activa van het concern (57,5 miljoen EUR of 113,74 miljoen DEM) en ter dekking van de exploitatiekosten (5,92 miljoen EUR of 11,71 miljoen DEM). SIBET kreeg 31,76 miljoen EUR (62,79 miljoen DEM) voor investeringen en onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten. SICAN ontving 13,64 miljoen EUR (26,97 miljoen DEM) voor de aanloopkosten in 1990/1991 en behoeft sindsdien geen steun meer.

b) Steun aan projectpartners van SIBET en SICAN

(15) Wat het direct verlenen van steun betreft, ontving SIBET 5,11 miljoen EUR (10,11 miljoen DEM) als steun voor projecten waaraan het met partners samenwerkt (onderzoeksinstellingen en wetenschap). De maximale steunintensiteit voor industriële partners bedroeg 50 %. Volgens de Duitse autoriteiten hebben de projectpartners geen directe projectsteun van SICAN ontvangen.

(16) Wat betreft indirecte voordelen voor partijen waarmee SIBET een overeenkomst had, hebben de Duitse autoriteiten verklaard dat SIBET en SICAN hun diensten, zoniet tegen marktprijzen, dan toch minstens tegen de volledige kostprijs hebben geleverd en dat geen indirecte voordelen werden doorgegeven aan andere ondernemingen.

c) Steun aan SICAN en SIBET

(17) Wat de steun aan SICAN en SIBET betreft, werden naast de in overweging 15 vermelde directe steun ook voordelen voor SIAG doorgegeven aan SICAN en SIBET doordat de diensten van SIAG in rekening werden gebracht. SIAG mag dan SICAN en SIBET al de personeelskosten volledig in rekening gebracht hebben, toch hebben de Duitse autoriteiten verklaard dat de vergoedingen die werden betaald voor het gebruik van de SIAG-activa noch de afschrijvingskosten, noch de door SIAG ontvangen 5,92 miljoen EUR (11,71 miljoen DEM) omvatten die SIAG heeft gekregen om de exploitatiekosten te dekken.

d) Standpunt van de Bondsregering

(18) De Duitse autoriteiten zijn van mening dat de steun voor projecten van SICAN en SIBET in overeenstemming is met de communautaire O & O-kaderregeling(6), omdat de gemiddelde steunintensiteit nooit de in die kaderregeling toegestane intensiteiten overschreed.

(19) Daarnaast heeft de Bondsregering bij schrijven van 20 maart 1997 drie "NN-aanmeldingen" ingediend die in de mededeling betreffende de inleiding van de procedure uitvoerig aan bod kwamen.

(20) Ten slotte beweerden de Duitse vertegenwoordigers tijdens de bijeenkomst van 4 december 1997 dat de steun aan de projectpartners van het SICAN-concern onder een door de Commissie goedgekeurd O & O-programma zou kunnen vallen, zonder echter aan te geven onder welk programma.

III. BESLUIT VAN DE COMMISSIE OVER DE INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(21) De Commissie leidde de formele proefprocedure(7) in, omdat zij op grond van de haar beschikbare informatie betwijfelde of aan de voorwaarden van de communautaire O & O-kaderregeling was voldaan. Wil de steun in aanmerking komen voor een dergelijke beoordeling, dan moet deze onder meer kunnen worden toegewezen aan bepaalde onderzoeksprojecten, waarvan het onderzoeksstadium nader wordt aangegeven en waarvan het totaalbedrag van de toegekende steun kan worden gemeten, zodat de steunintensiteit kan worden berekend en beoordeeld. Voorts moet de noodzaak en het stimulerend effect van de steun worden aangetoond. De Duitse autoriteiten hebben de voor deze beoordeling vereiste informatie niet meegedeeld. Zij hebben met name niet aangegeven dat het SICAN-concern via een systeem van kostenberekening te werk ging dat had kunnen garanderen dat alle diensten van de onderneming tegen marktprijzen of kostendekkend aan derden werden geleverd.

IV. STANDPUNT VAN DE OVERIGE BETROKKENEN

(22) De Commissie heeft geen standpunten van de overige betrokkenen ontvangen.

V. STANDPUNT VAN DE BONDSREGERING

(23) Met het oog op het besluit van de Commissie om de procedure op grond van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden, heeft de Bondsregering gedetailleerde informatie verstrekt, die als volgt kan worden samengevat:

A. DIRECTE STEUN AAN DE PROJECTPARTNERS VAN SIBET

(24) Wat de directe steun aan de projectpartners van SIBET betreft, hebben de Duitse autoriteiten benadrukt dat het doel van de samen met de partners uitgevoerde industriële onderzoeksprojecten was om voor stimulerende effecten te zorgen bij de toepassing van micro-elektronica en om op die manier via concrete onderzoeksprojecten het kwalificatieniveau van de participerende ondernemingen te verhogen. Uit de door de Bondsregering beschikbaar gestelde overzichten blijkt dat SIBET 17 projecten op het gebied van industrieel onderzoek heeft uitgevoerd. Voor deze projecten ontvingen de samenwerkingspartners in totaal 9,73 miljoen DEM (4,97 miljoen EUR). Hiervan ging 2,7 miljoen DEM (1,38 miljoen EUR) naar openbare onderzoeksinstellingen. 15 partners uit de industrie ontvingen 7 miljoen DEM (3,58 miljoen EUR). Nadat de Commissie de Duitse autoriteiten had verzocht deze 15 projecten te omschrijven, deelde de Bondsregering mede dat alle projecten als industriële onderzoeksprojecten beschouwd konden worden. Uit de overzichten van de steunbedragen, die de 15 ondernemingen hebben ontvangen, en de hiervoor gemaakte projectkosten blijkt dat de bovengrens van 50 % voor de projectkosten niet is overschreden.

(25) Volgens de communautaire kaderregeling inzake overheidssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen(8) vielen vijf projectpartners niet onder de definitie van KMO's. In één geval lag het steunbedrag (minder dan 36000 DEM of 18406 EUR) onder de grens volgens de mededeling van de Commissie inzake "de-minimissteun"(9). Voor de andere vier ondernemingen heeft de Bondsregering gegevens verstrekt waaruit moest blijken waarom de steun voor de onderneming een stimulerend effect had voor de uitvoering van het onderzoek in de zin van punt 6 van de O & O-kaderregeling.

(26) Onderstaand worden de 15 projecten beschreven. Wanneer er geen onderneming wordt genoemd, betekent dit dat het gesteunde bedrijf een KMO is zoals omschreven in de definitie van de Gemeenschap.

(27) Project 1005

In het kader van het ontwikkelingsproject is een gegevensverwerkende module voor een sensor ontwikkeld. Deze module beschikt over een groot aantal functiemogelijkheden en heeft uiterst kleine ruimtelijke afmetingen. Hierdoor kunnen nieuwe technische functies worden geïmplementeerd, die ervoor zorgen dat de prestaties van deze gegevensverwerkende module in de machinebouw aanzienlijk worden verhoogd. In dit opzicht betreft het een industrieel onderzoeksproject, waarin door het systematisch onderzoeken van deze technisch nieuwe functies de verkregen kennis kan worden aangewend om de tot dusverre toegepaste technieken in de machinebouw aanzienlijk te verbeteren. Zo kan de ontwikkelde gegevensverwerkende module onder meer in de werktuigbouw worden gebruikt om de mate van slijtage bij slijpstenen van diamanten te bepalen, waardoor deze zeer dure slijpstenen efficiënter kunnen worden ingezet. Bovendien is het via de ontwikkelde elektronica mogelijk - in tegenstelling tot traditionele procédés - om verschillende machinecomponenten en besturingen direct via de CAN-bus aan elkaar te koppelen.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 166000 DEM (84874 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(28) Project 1006

In dit project is een nieuw soort regelsysteem ontwikkeld voor het lassen met CO2-laserstralen. Door het instellen van het laservermogen wordt de kwaliteit van de lasnaad aanzienlijk verbeterd, waardoor het hele lasproces een stuk efficiënter kan worden uitgevoerd. Tot dusverre moesten de optimale bewerkingsparameters via tijdrovende procédés empirisch worden bepaald. De resultaten van dit project dragen direct bij tot de verbetering van het industriële productieproces en de verhoging van de productkwaliteit. In dit opzicht betreft het een industrieel onderzoeksproject, omdat de kennis die door systematisch onderzoek is verkregen, ervoor kan worden gebruikt om de traditionele procédés bij het lassen met CO2-laserstralen aanzienlijk te verbeteren. Tot dusverre was een visuele controle van de behandelde werkstukken doorgaans noodzakelijk. Via bovengenoemde ontwikkeling is een dergelijke controle steeds minder nodig.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 117500 DEM (60076 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(29) Project 1008

Om hoogwaardige audiosignalen in tv-studio's, op podia bij tv-reportages alsmede in concertzalen uit te zenden, worden radiomicrofoons gebruikt. De uitzendkwaliteit van de tot dusverre gebruikte analoge FM-systemen komt overeen met het geluid van de UKW-FM-radio, verbeterd door een compandorsysteem. Dit zal echter niet meer voldoende zijn voor de toekomstige eisen die aan de geluidsweergave worden gesteld (cd-kwaliteit). In het kader van dit industriële onderzoeksproject is een functiemodel ontwikkeld voor een nieuw en technisch baanbrekend, volledig gedigitaliseerd radiomicrofoonsysteem. Hiermee is de basis gelegd voor de serieproductie van een technologisch nieuw product. De op die manier verkregen kennis kan worden aangewend om de bestaande producten aanzienlijk te verbeteren.

Het ontwikkelde uitzendsysteem is voor industrieel gebruik niet verder ontwikkeld; in plaats daarvan hebben de partners kennis over het systeem en andere gedetailleerde knowhow gekregen die beide als basis voor verdere ontwikkelingen dienen.

De industriële samenwerkingspartner Sennheiser werd steun verleend ten bedrage van 362691 DEM (185440 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

Wat het stimulerende effect betreft, verklaarde Duitsland dat men destijds met het project een onbekende weg was ingeslagen. De ontwikkelingsafdeling van Sennheiser had een project met dergelijke hoge technische eisen nooit kunnen uitvoeren zonder de financiële steun van en samenwerking met een hoog gekwalificeerde projectpartner. Omdat de samenwerking met een jong bedrijf dat in de betreffende marktsegmenten weinig ervaring had, een moeilijk in te schatten risico voor Sennheiser vormde (het project was een van de eerste van het SIBET-concern), zou het bedrijf het project zonder de steun zeker niet hebben kunnen uitvoeren. Het met dit project gepaard gaande risico blijkt ook uit het feit dat de ontwikkeling veel meer tijd in beslag heeft genomen dan oorspronkelijk was voorzien.

(30) Project 1009

Het doel van het project was de ontwikkeling van een sensorsysteem dat te hoge ozonconcentraties registreert die kunnen ontstaan door luchtdesinfecterende apparaten respectievelijk apparaten voor de reukneutralisatie. Dit systeem is ontwikkeld met behulp van een halfgeleider-gassensoreenheid die bestaat uit een nieuwe uit microstructuren opgebouwde halfgeleider-gassensor, een microcontrollerschakeling en een sturing voor de spanning van luchtdesinfecterende apparaten. Dergelijke systemen worden momenteel niet op de markt aangeboden. Het systeem dat ozonconcentraties regelt, wordt op dit moment gebruikt voor langetermijnmetingen bij airconditioninginstallaties. Dit systeem biedt een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de in de handel zijnde systemen. Hierdoor kan de kennis die door dit industriële onderzoeksproject is verkregen, ervoor worden gebruikt om de meetprocedure en het meetsysteem aanzienlijk te verbeteren.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 142500 DEM (72859 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(31) Project 1010

Op het gebied van de breedbandcommunicatietechniek is de "synchrone digitale hiërarchie" (SDH) de wereldwijde communicatiestandaard geworden. Door het gebruik van de SDH-techniek is het mogelijk om vooral beeldcommunicatie, bijv. videoconferenties en de koppeling aan lokale computernetwerken, te realiseren. De hiervoor gebruikte ATM-procedure maakt het mogelijk om een breedband-ISDN-netwerk op te zetten waarmee de netwerkklant alle huidige en toekomstige diensten via glasvezel kan worden aangeboden. In het onderhavige ontwikkelingsproject zijn onder meer sleutelcomponenten voor een ATM-systeem ontwikkeld. De onderzoeksresultaten van dit project zijn dusdanig dat ATM-toepassingen en -systemen aanzienlijk kunnen worden verbeterd. Zo vormen bijvoorbeeld de ontwikkelde hard- en softwarecomponenten de basis voor innovatieve producten op het gebied van multimediatoepassingen.

De industriële samenwerkingspartner Ericsson Eurolab werd steun verleend ten bedrage van 1822398,92 DEM (931777 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

Wat het stimulerende effect betreft, verklaart Duitsland dat Ericsson Telekom GmbH bij aanvang van het project en bij de steuntoezegging ongeveer 185 werknemers in dienst had. Het bedrijf is als joint venture van Ericsson en FUBA opgericht, waarbij FUBA 49 % van de aandelen bezit.

Via het in grote lijnen geplande onderzoeksproject werd zowel SIBET als de projectpartner in de sector micro-elektronica geïntroduceerd, die voor beide onbekend terrein was (deep submicron). In het kader van het project verwierven de projectpartners in eerste instantie vakkennis die zij indirect konden aanwenden voor verdere ontwikkelingsactiviteiten. De ontwikkelde producten konden daarentegen niet direct in de industrie worden gebruikt; hun enige doel was in feite de uitvoerbaarheid van de beoogde doelstellingen te bewijzen.

De industriële partner zou het project onder de gestelde technische eisen en met een aandeel in de kosten van ca. 3,6 miljoen DEM niet hebben uitgevoerd, indien als stimulerend effect geen steun ten bedrage van 1,8 miljoen DEM was verleend. Ericsson Eurolab had te weinig praktijkervaring met een dergelijk project.

Het project zorgde ervoor dat er extra arbeidsplaatsen voor gekwalificeerde ingenieurs op O & O-gebied werden gecreëerd. Zij waren vooral aangetrokken om de verworven kennis tijdens het project verder te ontwikkelen.

(32) Project 1013

Bedrijven die zich op het gebied van de weegtechnologie op de wereldmarkt willen vestigen, worden gedwongen een groot scala aan producten aan te bieden om de uiteenlopende weegorders van hun verschillende klanten optimaal te kunnen verwerken. Het doel van het onderhavige project was om door de modulaire opbouw van de elektronica ontwikkelingstijden te verkorten en de logistieke kosten te verlagen. Door het gebruik van een multichip-moduletechnologie en ASIC-ontwikkelingen kon een nieuwe productgeneratie van weeg- en meetprocédés worden ontwikkeld. De kennis die tijdens dit project is verworven, draagt ertoe bij dat de tot dusverre toegepaste systemen en procédés aanzienlijk zijn verbeterd. Bovendien kan deze knowhow worden gebruikt voor de ontwikkeling van nieuwe producten in dit marktsegment.

De industriële samenwerkingspartner Sartorius werd steun verleend ten bedrage van 679677,01 DEM (347513 EUR). De steunintensiteit lag onder de 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken (1,4 miljoen DEM).

Wat het stimulerende effect betreft, verklaarde Duitsland dat in het kader van het project nieuwe technologieën (modulaire opbouw van elektronica, multichip-moduletechnologie en ASIC-ontwikkelingen) zijn ontwikkeld bij het gebruik van elektronische weegprocédés. Het doel van het project ging verder dan de O & O-competentie waarover Sartorius beschikte en maakte daarom geen deel uit van de normale activiteiten op de O & O-afdeling. Zonder de steun zou de industriële partner op dit gebied nooit aan een dergelijk uitgebreid O & O-project hebben deelgenomen, omdat de investeringen te hoog en de risico's te groot waren.

Voor het project zijn bij Sartorius wetenschappers ongeveer 10000 uur werkzaam, hetgeen overeenkomt met zeven manjaren.

(33) Project 1014

De opmars van de mobiele telefonie leidt tot een snelle generatiewissel bij eindapparaten en hardware voor netwerken (basisstations, antennen en repeaters), terwijl tegelijkertijd het dekkingsgebied groter wordt. Repeaters overbruggen afstanden waarbij er geen direct radiocontact mogelijk is tussen basis en ontvanger. In het beschreven project diende met gebruikmaking van nieuwe opbouw- en verbindingstechnieken een goedkoop repeatersysteem te worden ontwikkeld. Op alle te ontwikkelen functionele eenheden zouden, naast een verscheidenheid aan ontwerpen, ook de mogelijkheden worden onderzocht om de kosten zowel bij de ontwikkeling als bij de productie voor het hele systeem te verlagen. Door het gebruik van nieuwe technologieën en ontwikkelingsmethoden was het mogelijk om met betrekking tot bovengenoemde aspecten het prestatieniveau in technisch opzicht aanzienlijk te verbeteren, zodat er tijdens dit industriële onderzoeksproject niet alleen kennis werd verkregen over nieuwe methoden voor de ontwikkeling van de benodigde componenten, maar er ook resultaten werden behaald die voor de ontwikkeling van nieuwe systemen kunnen worden gebruikt.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 701664,50 DEM (358755 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(34) Project 1015

In het kader van dit project is een goedkoop en onderhoudsvriendelijk meet- en besturingssysteem ontwikkeld dat continu de waterkwaliteit in rioleringsnetwerken regelt. Door het gebruik van nieuwe, intelligente signaalverwerkende algoritmen (fuzzy-logica en kunstmatige neuronale netwerken) is het probleem van de waterkwaliteitsbepaling teruggebracht tot gemakkelijk te meten eenheden. Met deze benadering is een innovatieve procedure ontwikkeld om de detentiereservoirs voor het regenwater te regelen, waardoor er aanzienlijk kostenbesparend kan worden gebouwd of aanbouw niet nodig is. Dit betekent dat de kennis die tijdens dit industriële onderzoeksproject is verworven, kan worden aangewend om bestaande en in aanbouw zijnde detentiesystemen voor regenwater aanzienlijk te verbeteren.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 411615,10 DEM (210455 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(35) Project 1016

In de toeleveringsindustrie voor auto-onderdelen worden sensorsystemen met zeer specifieke eigenschappen gebruikt die in de handel meestal niet of slechts tegen vrij hoge prijzen verkrijgbaar zijn. De trend gaat tegenwoordig duidelijk in de richting van geïntegreerde sensor- en systeemoplossingen die met behulp van massatechnologie voor halfgeleiders kunnen worden geproduceerd. Geschikte overbrengingstechnieken voor signalen en het regelen van de sensorafstemming zijn hierbij belangrijke aspecten voor het gebruik van deze sensoren. In het betrokken project is een sensor-signaalversterker ten behoeve van motorvoertuigen ontwikkeld die aan sensorelementen kan worden aangepast; het ontwerp is verkleind om ruimte te sparen. Via de ontwikkelde module kan een willekeurig sensorelement met een weerstandsbrug snel, betrouwbaar en goedkoop worden afgestemd. Tot dusverre geschiedt de sensorafstemming met behulp van afzonderlijke weerstanden met een kleine toegestane afwijking, die achteraf handmatig in het elektronische systeem worden gesoldeerd. Door het gebruik van de in dit project ontwikkelde modules en procédés kon er een duidelijke kosten- en kwaliteitsverbetering worden gerealiseerd in vergelijking met het gebruik van traditionele sensor-afstemmingsmethoden. De kennis die tijdens dit industriële onderzoeksproject werd verkregen, is volledig aangewend om de beschikbare procédés te optimaliseren en nieuwe te ontwikkelen.

De industriële samenwerkingspartner Wabco GmbH werd steun verleend ten bedrage van 666739 DEM (340898 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

Wat het stimulerende effect betreft, verklaarde Duitsland dat het project voor de ontwikkeling van een procédé was bedoeld, waarbij door het gebruik van intelligente schakelingen het dure kalibreren van sensoren zou worden vermeden. De resultaten van het onderzoek moesten in een functioneel ASIC-model worden omgezet.

De technologische eisen die aan het project werden gesteld, lagen een stuk hoger dan de O & O-afdeling van de Wabco GmbH aankon. Bij dit project nam SIBET voor het eerst technische verplichtingen op zich met betrekking tot de ontwikkeling van bepaalde geïntegreerde schakelcircuits die in motorvoertuigen worden ingebouwd. Aan deze circuits worden zeer hoge eisen gesteld vanwege de extra moeilijkheden die ontstaan omdat het gebruik ervan zich tot motorvoertuigen beperkt. Dat het technische risico zo groot was, blijkt uit het feit dat de ASIC die is ontwikkeld op basis van de tijdens dit project verworven kennis, nooit klaar voor productie is geweest, niet in gewijzigde of verder ontwikkelde vorm in andere producten van het bedrijf werd gebruikt en dus ook niet direct op een wetenschappelijke manier werd ingezet.

Tegen de achtergrond van deze feiten wordt duidelijk dat men het project niet zo ambitieus had kunnen aanpakken zonder omvangrijke steuntoewijzing aan de projectpartners uit de industrie, en dat het project waarschijnlijk ook nooit tot een goed einde was gekomen wanneer de problemen die zich steeds bij de uitvoering van het project voordeden, niet waren opgelost. Hieruit kan meteen worden geconcludeerd dat de kennis die voor verdere ontwikkeling belangrijk is, en de knowhow die tijdens het project is verworven, pas later - als dat al het geval is - zouden kunnen worden aangewend.

Wat de kwalificatiemaatregelen betreft, was te verwachten dat het project een behoorlijk deel van de capaciteit zou vergen van de elektronische ontwikkelingsafdeling bij de industriële partners.

(36) Project 1019

Het testen van geïntegreerde schakelingen tijdens de ontwikkeling en vóór de montage in het eindproduct wordt steeds belangrijker voor de kwaliteit en de kosten. De snelle ontwikkeling van de micro-elektronica vereist voortdurend verbeteringen en uitbreidingen van de tester-hardware. De ontwikkeling van testkoppen die continu moeten worden aangepast aan het toenemend aantal frequenties van uit te testen componenten is van essentieel belang bij de ontwikkeling en het testen van de op dit gebied concurrerende componenten voor de micro-elektronica. In het kader van dit project is een hoogwaardige testkop ontwikkeld op basis van moderne montagetechnologie en contacteringsprocédés. Daarnaast is een geïntegreerde schakeling ontwikkeld die een verviervoudiging van de momenteel in de handel verkrijgbare testerprestatie mogelijk maakt. De belangrijkste gebruikers van deze testkop kunnen met optimale testprocédés werken en zo de capaciteit van hun onderzoeks- en productdivisies verbeteren. Hierdoor kan zowel de ontwikkelingstijd worden verkort als het afkeurpercentage worden teruggebracht. Wat dat betreft, kan de kennis die tijdens het onderzoeksproject is verworven, ervoor worden aangewend om de tot dusverre toegepaste procédés en systemen te optimaliseren. Hierdoor wordt er tegelijkertijd aan de voorwaarden voldaan die aan een industrieel onderzoeksproject zijn verbonden.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 423950 DEM (216762 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(37) Project 1023

In het onderhavige project is een module ontwikkeld voor een raambedieningsmechanisme in motorvoertuigen waardoor er een klembescherming ontstaat, met name bij automatisch sluitende ramen. Naast dit klembeschermingsmechanisme is de ontwikkelde besturingsmodule in staat om de positie van de ruit te bepalen. Dit gebeurt via het meten van de elektrische voeding van de motor zonder dat hierbij een apart sensorsysteem wordt gebruikt. Dit betekent een lagere kostprijs per eenheid en minder kosten bij de montage. De huidige ontwerpen kunnen niet zonder meer met een klembescherming worden uitgerust die aan alle voorwaarden voldoet, omdat de sturing via relais en mechanische eindschakelaars te eenvoudig is opgebouwd of omdat er een extra sensorsysteem nodig is. Hierdoor kan het product dat tijdens dit project werd ontwikkeld, als een aanzienlijke verbetering worden gezien in vergelijking met de bestaande systemen. Conform de eisen die aan een industrieel onderzoeksproject worden gesteld, kunnen de opgedane ervaringen en verkregen resultaten ervoor worden gebruikt om bestaande methoden aanzienlijk te verbeteren. Bovendien kunnen ze tegelijkertijd als basis dienen voor een volledig nieuwe technologie op het gebied van raambedieningsmechanismen in motorvoertuigen.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 549495,82 DEM (280952 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(38) Project 1024

Het bewaken van de hersendruk bij zogenaamde "patiënten met een waterhoofd" (hydrocefalusbehandeling) is een belangrijk aspect in de neurochirurgie bij de behandeling van patiënten na operaties en de nabehandeling van slachtoffers van ongevallen. In het onderhavige project is een druksensor met signaalverwerking ontwikkeld om de hersendruk tussen hersenhuid en schedelbeen te meten. Dit sensorsysteem wordt met een implanteerbare, telemetrische gegevens- en energieoverbrengingsinrichting aangevuld. Daarnaast dient in een verder stadium van het project de telemetrische drukmeeteenheid te worden voorzien van een actief instelbare klep die ervoor zorgt dat de afvloeiing van de hersenvloeistof in de buikholte wordt gecontroleerd. Het medisch-technisch product dat met dit project wordt nagestreefd, vormt voor de arts en de patiënt een aanzienlijke verbetering en vereenvoudiging ten opzichte van de huidige toegepaste bewakings- en meetmethoden. De kennis die tijdens het project is verworven, kan worden aangewend om de bestaande hersendrukmetingsmethoden aanzienlijk te verbeteren en tegelijkertijd nieuwe producten op medisch-technisch gebied te ontwikkelen, hetgeen de classificatie van dit project als industrieel onderzoeksproject rechtvaardigt.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 477003 DEM (234887 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(39) Project 1025

Met de voortschrijdende integratie van micro-elektronische schakelingen en systemen worden multichip-modules (MCM's) steeds belangrijker. Multichip-modules bevatten verschillende elektronische componenten (chips en sensoren) die zeer dicht bij elkaar op een substraat zitten. De vergelijkenderwijs grote waarde van een MCM vereist niet alleen een functiecontrole, maar ook een foutdiagnose voor de reparatie van defecten. Het testen van MCM's is momenteel alleen met speciale oplossingen mogelijk. Het doel van het genoemde project is om het testen van MCM's op beschikbare testsystemen mogeljik te maken en om speciale testmethoden te ontwikkelen die de kosten van het testen verlagen. De beschikking over de ontwikkelde software en mechanische componenten opent een geheel nieuw productveld. Uit dit industriële onderzoeksproject resulteren software- en hardwarecomponenten die als aanvulling voor de commerciële testsystemen dienen en die het financieel zinvol maken om ook samengestelde analoge/digitale systemen te testen. Bovendien kunnen zij worden gebruikt om de tot dusverre toegepaste methoden aanzienlijk te verbeteren en vormen zij tegelijkertijd de basis voor de ontwikkeling van nieuwe methoden en systemen op dit gebied. Wat dit betreft, wordt er aan de voorwaarden voldaan die aan een industrieel onderzoeksproject zijn verbonden.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 236683,26 DEM (121014 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(40) Project 1026

In het onderhavige project is een elektronische regeleenheid ontwikkeld om het vullen van snellopende persluchtverpakkingsmachines te regelen. De gebruikte fuzzy-regeltechniek maakt het mogelijk om moeilijke procédés te sturen. Bij de huidige stand van de techniek veroorzaakt een optimale instelling van de vulprocessen grote problemen bij deze persluchtverpakkingsmachines. De in dit project uitgewerkte oplossing zorgt voor een sneller vullen van de zakken, ook wanneer er verschillende vulstoffen worden gebruikt. Bovendien kunnen de persluchtverpakkingsmachines sneller en automatisch worden ingesteld wanneer zij voor het eerst worden geïnstalleerd, met als voordeel dat de machine een plotselinge wijziging van een eigenschap van het vulmateriaal herkent, de precieze inhoud van het nominale gewicht van de gevulde zakken weet en openspringen van zakken voorkomt. Hiermee blijken het gebruik en de toepassing van de projectresultaten een aanzienlijke verbetering in het productieproces te zijn. De resultaten vormen de basis voor aanmerkelijke verbeteringen in de tot dusverre gebruikte vulautomaten hetgeen de classificatie van dit project als industrieel onderzoeksproject rechtvaardigt.

De samenwerkingspartner uit de industrie werd steun verleend ten bedrage van 258050 DEM (131938 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 50 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken.

(41) Project 1027

De materiaalbewerking via een laser zal in de producerende industrie op veel gebieden steeds meer terrein winnen. Vanwege zijn zeer hoge bewerkingskwaliteit en -snelheid worden hier de voordelen van de laser snel duidelijk. In het kader van het onderhavige project is een on-linefoutdetectie voor het snijden en lassen van platen ontwikkeld. Dit betekent dat de bewerkingstijd van een werkstuk aanzienlijk wordt versneld. Bovendien wordt er een belangrijke bijdrage aan de kwaliteitsgarantie geleverd. De ontwikkelde foutdetectie kan ervoor worden gebruikt om de tot dusverre toegepaste lasersystemen aanzienlijk te verbeteren en zij vormt een beslissende basis voor de ontwikkeling van nieuwe methoden op dit gebied.

De industriële samenwerkingspartner VW AG werd steun verleend ten bedrage van 35261,31 DEM (18028 EUR). De steunintensiteit kwam overeen met 25 % van de projectkosten die de partner heeft moeten maken. De steun valt onder de de-minimisregel(10).

(42) Ten slotte verklaarde Duitsland dat de steun aan de partners niet is toegewezen op grond van een goedgekeurde O & O-steunregeling voor de deelstaat Nedersaksen, zoals op de bijeenkomst van 4 december 1997 werd beweerd.

B. INDIRECTE STEUN AAN KLANTEN VAN SICAN EN SIBET

(43) Een reden om de procedure in te leiden was dat de Bondsregering haar bewering niet had gemotiveerd. Zij had namelijk beweerd dat SICAN en SIBET - voorzover zij op de markt actief waren - hun diensten aan de klanten tegen de volledige kostprijs in rekening hebben gebracht, waarbij alle steun voor het concern werd meegeteld. Duitsland kon met name niet verklaren waarom SICAN over een systeem van kostenberekening beschikte waardoor de onderneming voor ieder afzonderlijk project apart de kosten kon bepalen. Op grond hiervan kon de Commissie niet uitsluiten dat indirecte voordelen, die eveneens als staatssteun zijn te beschouwen, aan de klanten zijn doorgegeven.

(44) In aansluiting op de inleiding van de procedure bevestigde de Bondsregering dat SICAN en SIBET naast de opdracht voor de overheid tegelijkertijd ook marktondersteunende activiteiten uitvoerden. Zo heeft SICAN in opdracht van ondernemingen 793 projecten uitgevoerd op het gebied van de precommerciële ontwikkeling. SIBET hield zich met 233 van dergelijke projecten bezig.

(45) Op basis van de toewijzing van de kosten aan de verschillende werkterreinen worden in de door Duitsland uitgevoerde studie voor elke medewerker van SICAN de kosten per arbeidsuur berekend. Bij het vaststellen van de kosten die SICAN en SIBET hebben gemaakt, wordt de afschrijving van de activa van SIAG meegerekend als voordeel dat SICAN en SIBET hebben gekregen, en eveneens verdeeld tussen de opdracht van de overheid en marktactiviteiten. Op basis van de gecontroleerde overeenkomsten met derden komt men in de studie tot de conclusie dat de diensten ten minste tegen de volledige kostprijs aan derden in rekening zijn gebracht.

C. ADVISERINGSDIENSTEN VOOR ONDERNEMINGEN

(46) De adviseringsdiensten voor ondernemingen zijn kosteloos uitgevoerd. Zij vielen echter onder de de-minimisregel.

D. STEUN AAN HET SICAN-CONCERN(11)

(47) Duitsland verklaarde dat de toegekende steun in totaal 206 miljoen DEM (105 miljoen EUR) bedroeg, waarvan SIBET 74,5 miljoen DEM (38 miljoen EUR) ontving, SIAG 104 miljoen DEM (53 miljoen EUR) en, zoals reeds vermeld, SICAN 26,9 miljoen DEM (14 miljoen EUR).

(48) Met betrekking tot het SICAN-concern benadrukte Duitsland dat de overheidssubsidie voor SICAN geen staatssteun, was omdat het concern weliswaar voor een gedeelte marktondersteunende activiteiten had uitgevoerd, maar voor het grootste deel een opdracht van de overheid had uitgevoerd.

(49) Bij de overheidsopdracht gaat het concreet om de volgende maatregel: de algemene doelstelling was ondernemingen uit de regio te kwalificeren voor deelname aan het JESSI-programma. Het was meer bepaald de bedoeling om afgestudeerden aan een hogeschool in de micro-elektronica op te leiden, zodat zij aan JESSI en dergelijke programma's deel konden nemen. Dergelijke opleidingsmaatregelen werden vanaf 1993 genomen. Zij waren in eerste instantie bedoeld voor afgestudeerden, doctorandi en studenten die micro-elektronica hadden gestudeerd. Tijdens de opleiding waren de deelnemers voor een korte periode in dienst van het SICAN-concern, maar stonden nog niet bij een toekomstige werkgever onder contract. De deelnemers aan de opleiding kregen een op de praktijk gerichte projectopleiding die door vaste medewerkers van het SICAN-concern (meestal van SICAN en SIBET) werd gegeven.

(50) NIGAN e. V. werd in 1993 opgericht met als speciaal doel deelnemers aan de opleiding (doctorandi, studenten) te rekruteren en te kwalificeren alsmede de bijscholing van ingenieurs en wetenschappers in de micro-elektronica te stimuleren. De postuniversitaire opleidingsprogramma's werden door NIGAN op touw gezet en georganiseerd, terwijl het grootste deel van de opleiding, die door middel van projecten plaatsvond, door SICAN en SIBET werd gegeven.

(51) Aantal deelnemers aan de opleiding van het SICAN-concern:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Van 1993 tot en met 1998 namen 831 personen deel aan de opleidingsprogramma's van SICAN en 435 personen aan die van SIBET. Voor SICAN en SIBET alleen waren dat in totaal 1266 deelnemers. Een kleiner aantal deelnemers aan de opleidingen (173) was bovendien bij andere organisatie-eenheden van het concern ingedeeld.

(52) Omdat er bij het systeem van kostenberekening van SICAN in de betreffende periode geen verschil werd gemaakt tussen kosten voor de uitvoering van de overheidsopdracht en de kosten die nodig waren voor marktondersteunende activiteiten, gaf Duitsland een adviesbureau de opdracht om achteraf met behulp van de stukken van het SICAN-concern een dergelijk onderscheid te maken. De kosten voor de verschillende werkterreinen werden afzonderlijk berekend en met de ontvangen overheidsmiddelen vergeleken. Bijzondere aandacht kregen de jaren 1993, 1995 en 1998. In april 1999 kwam Duitsland met de studie over de toewijzing van de kosten en de toewijzing van de verkregen overheidsmiddelen.

(53) Verwijzend naar de resultaten van de studie, verklaart de Bondsregering dat zij nu concreet kan aangeven dat alle overheidsmiddelen die het SICAN-concern heeft ontvangen, alleen maar zijn gebruikt om de overheidsopdracht te financieren, waardoor zij derhalve geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn.

(54) Een bepaald deel van de arbeidstijd van de werknemers die aan de opleiding meewerkten, werd bij deze opleidingsuitgaven ondergebracht. De arbeidstijd van de deelnemers aan de opleiding werd gedeeltelijk als productieve arbeid voor het SICAN-concern beschouwd en gedeeltelijk als opleiding.

(55) Bij het vaststellen van de kosten die SICAN en SIBET hebben gemaakt, werd de afschrijving voor slijtage van de installaties die SIAG bezat, meegerekend als voordeel dat SICAN en SIBET hebben gekregen, en tussen de overheidsopdracht en de marktactiviteiten verdeeld.

(56) Duitsland bevestigde dat SICAN en SIBET zich weliswaar met een opdracht van algemeen belang bezighielden, maar dat ze ook marktondersteunende activiteiten ontplooiden. Bij SIBET was deze marktactiviteit van minder belang, maar bij SICAN maakte zij al snel het grootste deel van de activiteiten uit.

(57) Volgens Duitsland is het SICAN-concern, voorzover het een overheidsopdracht uitvoerde, als een openbaar, niet op winst gericht onderzoeks- en opleidingsinstituut te beschouwen. De resultaten van het industriële onderzoek van SIBET zijn gepubliceerd en kunnen door ondernemingen worden opgevraagd tegen niet-discriminerende voorwaarden, hetgeen duidelijk wordt uit de door Duitsland verstrekte lijsten en voorbeelden van publicatie.

(58) Volgens de Duitse autoriteiten is het SICAN-concern met betrekking tot zijn niet-marktondersteunende activiteiten als openbare onderzoeksinstelling te beschouwen, zodat de ontvangen overheidsmiddelen niet als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag zijn te beschouwen.

(59) Op verzoek van de Commissie heeft Duitsland inlichtingen over eventuele winsten van SIBET verstrekt. De gedetailleerde berekeningen laten zien dat SIBET geen winst heeft gemaakt. Het totale resultaat van het concern was in evenwicht of enigszins positief, behalve in 1995 en 1997, toen het concern verlies leed.

(60) Duitsland heeft inlichtingen verstrekt op grond waarvan duidelijk werd dat SIBET 17 projecten op het gebied van industrieel onderzoek had uitgevoerd met een totale kostenomvang van 43,2 miljoen DEM (22,09 miljoen EUR). Bovendien voerde SIBET 233 projecten uit op het gebied van de precommerciële ontwikkeling met een totale orderwaarde van 13,3 miljoen DEM (6,80 miljoen EUR).

(61) Duitsland heeft een overzicht gegeven met de 793 projecten die SICAN op het gebied van de precommerciële ontwikkeling had uitgevoerd in opdracht van ondernemingen, waarbij steeds de omschrijving en het ordervolume werden aangegeven. In totaal bedroeg het ordervolume 147 miljoen DEM (75,16 miljoen EUR).

(62) Wat betreft de loopbanen van diegenen die voorheen aan een opleiding in het SICAN-concern hadden deelgenomen, heeft Duitsland op verzoek van de Commissie onderstaande gegevens verstrekt.

(63) Van de 510 ingenieurs die door het SICAN-concern van 1991 tot 1997 in dienst waren genomen, hadden voorheen 195 een opleiding genoten waarvoor NIGAN verantwoordelijk was. In dergelijke gevallen werd de praktijkervaring die de deelnemers van weleer tijdens de betreffende opleiding hadden opgedaan, in het beginsalaris van de werknemers opgenomen. Slechts in een paar gevallen heeft de werknemer aan het project voortgewerkt waarmee hij zich tijdens de opleiding had beziggehouden.

(64) De deelnemers aan de NIGAN-opleiding hadden geen contractuele verplichtingen om na hun opleiding gedurende een bepaalde periode voor het SICAN-concern te werken. De voormalige deelnemers aan de opleiding hebben dan ook bij bedrijven gesolliciteerd die hun mogelijkheden op de arbeidsmarkt boden. Hierdoor zijn de meesten van hen naar ondernemingen gegaan die niet per se in dezelfde regio lagen. Voorzover de Bondsregering kon vaststellen, zijn er zeven voormalige deelnemers naar aandeelhouders van SIBEG gegaan.

E. PRIVATISERING VAN HET CONCERN

(65) In 1998 eindigde de overheidsopdracht en werd het concern geheel geprivatiseerd. Vier geprivatiseerde ondernemingen werden aandeelhouder van SIBEG Holding.

VI. BEOORDELING

(66) Zoals reeds werd vermeld, bevatte de inleiding van de procedure te weinig informatie om met zekerheid te kunnen beoordelen of de betreffende steun verenigbaar was met de geldende regels voor overheidssteun. Op grond van de extra informatie die de Bondsregering in aansluiting op de inleiding van de procedure heeft verstrekt, kan tot de volgende juridische beoordeling worden gekomen.

A. DIRECTE STEUN AAN DE PROJECTPARTNERS VAN SIBET

(67) Wat de steunmiddelen betreft die via het SICAN-concern aan projectpartners van SIBET zijn doorgestuurd, komt de Commissie tot de conclusie dat het SICAN-concern in opdracht van de overheid de verdeling van de steun aan verschillende ondernemingen beheerde. Het ging daarbij om de financiering van industriële onderzoeksprojecten. De steun die de projectpartners van SIBET ontvingen vormt overheidssteun, omdat daardoor de positie van de begunstigde ondernemingen ten opzichte van hun concurrenten werd versterkt. Hierdoor kan de steun gevolgen hebben voor de handel tussen de lidstaten. De steun valt onder artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

(68) In het onderhavige geval kunnen kennelijk alleen het onderzoek en de ontwikkeling in de zin van artikel 87, lid 3, onder c), in aanmerking komen voor een vrijstelling overeenkomstig artikel 87, leden 2 en 3. De steun valt niet onder artikel 87, lid 2. Hij vormt geen regionale steun en draagt er niet toe bij de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen, een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat op te heffen, de ontwikkeling van bepaalde economische activiteiten (behalve onderzoek en ontwikkeling) te vergemakkelijken of de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen. In ieder geval heeft de Bondsregering nooit aanspraak gemaakt op deze uitzonderingsregelingen.

(69) De bewuste maatregelen zouden overeenkomstig artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag derhalve van het verbod op steun kunnen worden vrijgesteld indien aan alle voorwaarden zou zijn voldaan die in de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor O & O(12) zijn vastgelegd. Na evaluatie van de informatie die de Bondsregering in aansluiting op de procedure-inleiding heeft verstrekt, komt de Commissie echter tot de conclusie dat dit niet voor alle projecten in kwestie geldt. Gelet op de subsidiabele kosten van de projecten twijfelt de Commissie er niet aan dat aan de voorwaarden van de O & O-kaderregeling is voldaan. Wat het onderzoeksstadium, de hieruit voortvloeiende toegestane maximale steunintensiteit en het stimulerende effect betreft, kan voor ieder afzonderlijk project het volgende worden meegedeeld.

(70) Project 1005

Wat project 1005 betreft, stelt de Commissie vast dat het bij het project voor een deel om de ontwikkeling van een gegevensverwerkende module ging die in de industrie kan worden toegepast (in de machinebouw). Het project gaat dus verder dan de precommerciële ontwikkeling(13).

Het project kan derhalve niet op het niveau van het industriële onderzoek(14) worden ingedeeld en is ook niet als precommerciële ontwikkeling te beschouwen. De steunverlening was daarom onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(71) Project 1006

De Commissie is van mening dat het project in feite geen industrieel onderzoek was. Volgens de projectomschrijving werden de resultaten van het project direct gebruikt om industriële procédés, in concreto "traditionele procédés bij het lassen met CO2-laserstralen", te verbeteren. Er was sprake van een project tot aan het punt waarop het in de industrie kon worden toegepast. Naar de mening van de Commissie ging het project verder dan het stadium van de precommerciële ontwikkeling(15).

Het project kan derhalve niet op het niveau van het industriële onderzoek(16) worden ingedeeld en is ook niet als precommerciële ontwikkeling te beschouwen. De steunverlening was daarom onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(72) Project 1008

Er was sprake van een project tot aan het punt waarop volgens de Bondsregering "een functiemodel voor een nieuw en technisch baanbrekend, geheel gedigitaliseerd radiomicrofoonsysteem" is ontwikkeld, waardoor "de basis gelegd" werd om "een technologisch nieuw product in serie te vervaardigen". Blijkbaar kunnen de resultaten van het project dus bijna direct in de industrie worden toegepast. Naar het oordeel van de Commissie valt het project onder het stadium van de precommerciële ontwikkeling. De steunintensiteit van 50 % was derhalve niet gerechtvaardigd(17).

Sennheiser is een van de leidende producenten op het gebied van hoogwaardige microfoons. Sennheiser begon reeds in de jaren vijftig met de ontwikkeling en de exploitatie van draadloze microfoons voor radio en televisie(18). Met het oog op de voortschrijdende overgang van analoge naar digitale technologieën(19) is het zeer waarschijnlijk dat Sennheiser ook zonder overheidssteun een onderzoeksproject over radiomicrofoonsystemen zou zijn begonnen. Tegen deze achtergrond is de Commissie van mening dat de steun niet als stimulerend effect voor de begunstigde onderneming noodzakelijk was om het betreffende project uit te voeren(20). Het samenwerkingsverband tussen Sennheiser en SIBET kan met name niet verantwoorden waarom Sennheiser dit onderzoeksproject niet ook zonder de toegewezen steun zou hebben uitgevoerd. Overeenkomstig punt 6.5 van de O & O-kaderregeling hecht de Commissie bijzonder veel betekenis aan het feit dat het stimulerende effect kan worden bewezen wanneer zij steunmaatregelen beoordeelt voor afzonderlijke marktgerichte onderzoeksprojecten van grote bedrijven, zoals in het onderhavige geval.

De Commissie komt daarom tot de conclusie dat het stimulerende effect van de steun niet naar behoren is aangetoond en bewezen en dat de toewijzing van de steun zodoende overenigbaar was met de gemeenschappelijke markt.

(73) Project 1009

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt(21). Omdat de steun aan een KMO werd toegewezen, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor het bedrijf een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren.

De steuntoewijzing was derhalve verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(74) Project 1010

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt(22). De resultaten van het project zijn toereikend gepubliceerd en het stimulerende effect werd naar behoren verantwoord. De steuntoewijzing was derhalve verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(75) Project 1013

De Commissie is van mening dat dit project de ontwikkeling van nieuwe weeg- en meetprocédés voor producten betrof, waardoor het verderging dan het stadium van de precommerciële ontwikkeling(23). Daarom is de steuntoewijzing niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(76) Project 1014

De Commissie is van mening dat het project niet echt als industrieel onderzoek kan worden gezien. De Commissie komt tot de conclusie dat dit project de ontwikkeling van een in de industrie bruikbaar product betrof ("een goedkoop repeatersysteem"), waardoor het verderging dan het stadium van de precommerciële ontwikkeling(24). De steuntoewijzing is derhalve onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(77) Project 1015

De Commissie is van mening dat het project niet echt als industrieel onderzoek kan worden beschouwd: het is met name niet duidelijk of tijdens het project nieuwe kennis is verkregen die op een zinvolle manier is aangewend om nieuwe producten, processen of diensten te ontwikkelen. Daarom was de steunintensiteit van 50 % niet gerechtvaardigd(25).

Het project omvat echter de ontwikkeling van een nieuw besturingssysteem op basis van nieuwe, relatief complexe signaalverwerkende processen. De Commissie komt tot de conclusie dat de steun als precommerciële ontwikkeling kan worden geclassificeerd(26).

Omdat de begunstigde onderneming een KMO was, zou steunverlening ter hoogte van maximaal 35 % van de projectkosten (principieel 25 % steunintensiteit(27) plus 10 extra procentpunten voor KMO's(28)) zijn toegestaan. Omdat de steun aan een KMO is toegekend, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor de onderneming een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren.

De steun die boven de steunintensiteit van 35 % lag, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(78) Project 1016

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt(29). Het stimulerende effect werd voldoende gerechtvaardigd(30). De steun kan derhalve als verenigbaar worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt.

(79) Project 1019

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt(31). Omdat de steun aan een KMO is toegekend, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor de onderneming een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren. De steuntoewijzing kan derhalve als verenigbaar worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt.

(80) Project 1023

De Commissie is van mening dat het project niet echt als industrieel onderzoek is te beschouwen: de klembeschermingsmodule voor raambedieningsmechanismen in motorvoertuigen werd tot een bepaald stadium ontwikkeld en was blijkbaar nog ver verwijderd van een marktintroductie. De activiteit die in het kader van het project is uitgevoerd, valt daarom niet onder de definitie van onderzoek en ontwikkeling. De steun aan de begunstigde onderneming was daarom onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(81) Project 1024

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt(32). omdat de steun aan een KMO is toegekend, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor de onderneming een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren. De steun kan derhalve als verenigbaar worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt.

(82) Project 1025

De Commissie komt tot de conclusie dat het project onder de definitie van industrieel onderzoek valt. Omdat de steun aan een KMO is toegekend, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor de onderneming een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren. De steun kan derhalve als verenigbaar worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt.

(83) Project 1026

De Commissie is van mening dat het project niet echt als industrieel onderzoek is te beschouwen: zo wordt met name niet duidelijk of er tijdens het project nieuwe kennis is verworven die voor de ontwikkeling van nieuwe producten, processen of diensten bruikbaar zou kunnen zijn. De steunintensiteit van 50 % was derhalve niet gerechtvaardigd(33).

Het project omvat echter de ontwikkeling van een innovatief besturingssysteem op basis van nieuwe en relatief complexe procédés, zoals de fuzzy-logica. De Commissie komt daarom tot de conclusie dat het project als precommerciële ontwikkeling kan worden geclassificeerd(34).

Omdat de begunstigde onderneming een KMO was, zou steunverlening ter hoogte van maximaal 35 % van de projectkosten (principieel 25 % steunintensiteit(35) plus 10 extra procentpunten voor KMO's(36)) zijn toegestaan. Omdat de steun naar een KMO ging, gaat de Commissie op grond van punt 6.4 van de O & O-kaderregeling ervan uit dat de steun voor de onderneming een noodzakelijke stimulans was om het onderzoek uit te voeren.

De steun die boven de steunintensiteit van 35 % lag, is onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

(84) Project 1027

De steuntoewijzing viel onder de de-minimisregel en hoefde derhalve niet te worden aangemeld(37).

B. INDIRECTE STEUN AAN KLANTEN VAN SICAN EN SIBET

(85) Na analyse van de beschikbare informatie komt de Commissie tot de conclusie dat er geen indirecte voordelen aan de klanten van SICAN en SIBET zijn doorgegeven, maar dat de geleverde diensten aan de klanten tegen de volledige kostprijs in rekening zijn gebracht, hetgeen betekent dat niet alleen de directe steunmiddelen, maar ook alle indirecte via SIAG verkregen voordelen bij de betreffende naderhand uitgevoerde kostenberekening zijn meegerekend.

C. ADVISERINGSDIENSTEN VOOR ONDERNEMINGEN

(86) Deze diensten hoefden op grond van de de-minimisregel niet te worden vermeld.

D. STEUN AAN HET SICAN-CONCERN(38)

(87) Duitsland heeft vanaf het begin beweerd dat SICAN is opgericht met het doel een opdracht van algemeen belang uit te voeren. Deze opdracht werd echter in eerste instantie omschreven als één die ondernemingen in Nedersaksen moet ondersteunen en opleiden door samen met hen of ten behoeve van hen onderzoeksprojecten uit te voeren. Omdat er geen nadere informatie werd gegeven, was het niet mogelijk deze opdracht van algemeen belang concreet te omschrijven. Bovendien kon hierdoor niet nader worden verklaard welke andere activiteiten, naast samenwerking als onderzoekspartners, door deze opdracht werden gestimuleerd en welke ter verwezenlijking hiervan zijn uitgevoerd.

(88) Na analyse van de inmiddels verstrekte gedetailleerde gegevens komt de Commissie tot de conclusie dat de activiteiten van het SICAN-concern voor een deel als een opdracht van algemeen belang kunnen worden beschouwd.

(89) Met name wat de opleiding betreft, waaraan een groot aantal tijdelijke werknemers heeft deelgenomen, is de Commissie van mening dat het commercieel gezien niet in het belang van een onderneming is om zoveel afgestudeerden van een universiteit op te leiden die gemiddeld slechts zes maanden bij een onderneming werkzaam zijn. Met betrekking tot de opleidingsmaatregelen werd ervan uitgegaan dat de deelnemers na de opleiding SICAN weer zouden verlaten. De Bondsregering gaf aan dat een bepaald aantal deelnemers aan de opleiding (195) na de opleiding bij het SICAN-concern werkte. Ondanks het feit dat dit een aanzienlijk aantal nieuwe ingenieurs betekende voor het SICAN-concern, was de Commissie toch van mening dat het aantal deelnemers aan de opleiding, zeker vergeleken met de vaste medewerkers bij het SICAN-concern, veel te hoog lag om de opleiding als bruikbaar selectiemechanisme voor toekomstige werknemers - dat het SICAN-concern een indirect voordeel had opgeleverd - te beschouwen(39).

(90) Het beginsalaris van het personeel kwam in ieder geval overeen met de praktijkervaring die de voormalige deelnemers in het kader van deze opleiding hadden opgedaan. In de meeste gevallen ging de werknemer niet met het project verder waaraan hij in het kader van de opleiding was begonnen. Omdat de cursisten tijdens de opleiding nog niet bij de micro-elektronicabedrijven onder contract stonden, komt de Commissie verder tot de conclusie dat het opleidingsprogramma uiteindelijk niet als doel had voor bepaalde bedrijven, in het bijzonder die welke aandelen in SIBEG hadden, geschikt personeel te vinden. Deze conclusie is mede gebaseerd op het feit dat alleen kon worden vastgesteld dat zeven ex-cursisten naderhand bij aandeelhouders van SIBEG zijn gaan werken. Op grond van het feit dat de meeste deelnemers aan de opleiding naar verschillende werkgevers in diverse regio's zijn gegaan, kan worden geconcludeerd dat de mogelijkheid om voormalige deelnemers aan te werven, niet echt in het voordeel van bedrijven in Nedersaksen is uitgevallen.

(91) Derhalve kan worden geconcludeerd dat de opleiding en de hiermee verbonden organisatorische en administratieve activiteiten in principe het algemeen belang dienden en niet tot de economische werkzaamheden van het SICAN-concern behoorden. Ten aanzien van de opleidingsactiviteit fungeerde het SICAN-concern als opleidingscentrum en voerde het geen marktgerichte activiteit uit. Hieruit volgt dat de stimuleringsmaatregelen van de staat, voorzover deze zijn gebruikt om de uitvoering van de opdracht van algemeen belang te financieren, geen staatssteun vormen.

(92) Omdat het SICAN-concern niet over een systeem van kostenberekening beschikte waarmee een verschil kon worden gemaakt tussen de kosten voor de uitvoering van de opdracht van algemeen belang en de kosten voor marktactiviteiten, doet zich verder de vraag voor of het thans mogelijk is om achteraf de afzonderlijke activiteiten aan één of meer sectoren toe te wijzen. Volgens de Commissie kan dat niet a priori worden uitgesloten. De door het adviesbureau toegepaste methode om achteraf een dergelijk verschil te maken, is aanvaardbaar. Uit gedetailleerde cijfers blijkt dat de verkregen steunmiddelen zich beperkten tot de kosten voor de uitvoering van de overheidsopdracht. Vandaar dat de Commissie van mening is dat de financiering van de opdracht die in algemeen belang is uitgevoerd, geen overheidssteun is en dat de marktactiviteiten van het SICAN-concern niet met overheidsmiddelen zijn gefinancierd.

VII. CONCLUSIE

(93) De Commissie stelt vast dat Duitsland in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag de steun heeft toegekend,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:

Artikel 1

1. De steun aan de projectpartners van SIBET uit de industrie vormt staatssteun. De steun is op onwettige wijze toegekend.

2. De steun die Duitsland aan de projectpartners van SIBET uit de industrie heeft toegekend, is met de gemeenschappelijke markt verenigbaar voorzover het gaat om de projecten 1009, 1010, 1016, 1019, 1024 en 1025.

3. Bij onderstaande projecten is de steun die Duitsland aan de projectpartners van SIBET uit de industrie heeft toegekend, niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt:

project 1005: steun ten bedrage van 166000 DEM,

project 1006: steun ten bedrage van 117500 DEM,

project 1008: steun ten bedrage van 362691 DEM,

project 1013: steun ten bedrage van 679677,01 DEM,

project 1014: steun ten bedrage van 701664,50 DEM,

project 1023: steun ten bedrage van 549495,82 DEM.

Bij project 1015 is de steun die boven een steunintensiteit van 35 % ligt (123484,53 DEM), niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Bij project 1026 is de steun die boven een steunintensiteit van 35 % ligt (85515 DEM), niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

De maatregel die Duitsland ten gunste van het SICAN-concern nam, vormt geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

Artikel 3

1. Duitsland neemt alle noodzakelijke maatregelen om de in artikel 1, lid 3, bedoelde en reeds onwettig ter beschikking gestelde steun van de begunstigden terug te vorderen.

2. De terugvordering geschiedt onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures voorzover deze procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de onderhavige beschikking toelaten. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de steun de begunstigden ter beschikking is gesteld tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan. De rente wordt berekend op grond van de referentierentevoet die wordt gehanteerd voor de berekening van het nettosubsidie-equivalent in het kader van regionale steunregelingen.

Artikel 4

Duitsland deelt de Commissie binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van deze beschikking mee welke maatregelen het heeft genomen om hieraan te voldoen.

Artikel 5

Deze beschikking is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 26 juli 2000.

Voor de Commissie

Pedro Solbes Mira

Lid van de Commissie

(1) PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

(2) PB C 307 van 7.10.1998, blz. 13.

(3) Zie voetnoot 2.

(4) Zie voetnoot 2.

(5) Uitvoerige informatie staat in de mededeling van de Commissie aan de overige lidstaten (inleiding van de procedure in de SICAN-zaak), punt 3.

(6) PB C 45 van 17.2.1996, blz. 5.

(7) Zie voetnoot 2.

(8) PB C 213 van 23.7.1996, blz. 4.

(9) PB C 68 van 6.3.1996, blz. 9.

(10) Zie voetnoot 9.

(11) Met inbegrip van mogelijke steun ten gunste van aandeelhouders van SIBEG door de scholing van toekomstige medewerkers van de aandeelhouders.

(12) Zie voetnoot 6.

(13) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(14) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(15) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(16) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(17) Zie punt 5.5, tweede alinea, van de O & O-kaderregeling.

(18) http://www.sennheiser.com/Image/im1bX001.htm.

(19) www.infowin.org/ACTS/ANALYSYS/PRODUCTS/THEMATIC/MMB/02/digital.htm: "Digital broadcasting is set to displace analogue broadcasting, for both radio and TV, in the coming years" (copyright "ACTS Information Window"-1997; published on the web-site of the Advanced Communications Technology and Services programme, known simply as ACTS, one of the specific programmes of the "Fourth Framework Programme of European Community activities in the field of research and technological development and demonstration (1994 to 1998)").

(20) Zie punt 6.3 van de O & O-kaderregeling.

(21) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(22) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(23) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(24) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(25) Zie punt 5.5 van de O & O-kaderregeling.

(26) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(27) Zie punt 5.5 van de O & O-kaderregeling.

(28) Zie punt 5.10.1 van de O & O-kaderregeling.

(29) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(30) Zie punt 6 van de O & O-kaderregeling.

(31) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(32) Zie bijlage I, tweede streepje, van de O & O-kaderregeling.

(33) Zie punt 5.5 van de O & O-kaderregeling.

(34) Zie bijlage I, derde streepje, van de O & O-kaderregeling.

(35) Zie punt 5.5 van de O & O-kaderregeling.

(36) Zie punt 5.10.1 van de O & O-kaderregeling.

(37) Zie de mededeling van de Commissie inzake de-minimissteun (voetnoot 10).

(38) Waaronder eventuele steun ten gunste van SIBEG-aandeelhouders vanwege de opleiding van toekomstige medewerkers van de aandeelhouders.

(39) Zie overweging 51.