BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 13 juli 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/C/33.833 - Karton) (Slechts de teksten in de Duitse, de Engelse, de Franse, de Italiaanse, de Nederlandse en de Spaanse taal zijn authentiek) (94/601/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal,

Gezien het besluit van de Commissie van 21 december 1992 om op eigen initiatief een procedure in te leiden,

Na de betrokken partijen overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en overeenkomstig Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (2), in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken ter zake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen,

Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,

Overwegende hetgeen volgt:

DEEL I DE FEITEN

A. SAMENVATTING VAN DE INBREUK (1) Deze beschikking, waarbij geldboeten worden opgelegd wegens inbreuk op artikel 85, vloeit voort uit een onderzoek dat door de Commissie in april 1991 is uitgevoerd. Krachtens artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 bezochten ambtenaren van de Commissie de kantoren van een reeks kartonproducenten of hun dochterondernemingen en verkoopagenten in de Gemeenschap. Door middel van de bovengenoemde verificaties en daarop aansluitende verzoeken om inlichtingen ingevolge artikel 11 van Verordening nr. 17 ontdekte de Commissie bewijsstukken, waaruit bleek dat door de volgende ondernemingen een inbreuk op artikel 85 was begaan:

- Buchmann GmbH

- Cascades SA

- Enso-Gutzeit Oy

- Europa Carton AG

- Finnboard-Finnish Board Mills Association

- Fiskeby Board AB

- Gruber & Weber GmbH & Co KG

- Kartonfabriek "De Eendracht" NV, handelende onder de naam "BPB de Eendracht"

- NV Koninklijke KNP BT NV (voorheen Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken NV)

- Laakmann Karton GmbH & Co KG

- Mayr-Melnhof Karton Gesellschaft mbH

- Mo Och Domsjoe AB (MoDo)

- Papeteries de Lancey SA

- Rena Kartonfabrik AS

- Sarrió SpA

- SCA Holding Ltd (voorheen Reed Paper & Board (UK) Ltd)

- Stora Kopparbergs Bergslags AB

- Enso Española SA (voorheen Tampella Española SA)

- Moritz J. Weig GmbH & Co KG.

(2) De inbreuk bestaat uit deelname vanaf medio 1986 tot ten minste april 1991 (in de meeste gevallen) aan een overeenkomst en/of aan een onderling afgestemde feitelijke gedraging waarbij de producenten die in de Gemeenschap karton leveren, in onderlinge afstemming en medeplichtigheid en in strijd met artikel 85:

- regelmatig zijn bijeengekomen in een reeks geheime en geïnstitutionaliseerde vergaderingen om overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk plan voor de bedrijfstak ter beperking van de mededinging;

- voor alle produktkwaliteiten in elk van de nationale valuta's regelmatig prijsverhogingen zijn overeengekomen;

- gelijktijdige en uniforme prijsverhogingen in de gehele Gemeenschap hebben gepland en tenuitvoergelegd;

- een afspraak hebben gemaakt om de marktaandelen van de grote producenten op een vast niveau te houden (met van tijd tot tijd enige wijzigingen);

- onderling afgestemde maatregelen hebben genomen om het aanbod van het produkt in de Gemeenschap te beperken, ten einde de tenuitvoerlegging van de bovengenoemde onderling afgestemde prijsverhogingen te waarborgen;

- ter ondersteuning van de bovengenoemde beperkingen commerciële informatie hebben uitgewisseld (over leveranties, prijzen, stillegging van fabrieken, orderportefeuilles, bezettingsgraad van machines enzovoort).

B. DE BEDRIJFSTAK KARTON 1. Het produkt

(3) Karton, ook wel "bordpapier" genoemd, is een stijf materiaal, dat van houtvezel wordt vervaardigd en voornamelijk wordt gebruikt voor de fabricage van vouwkarton voor de verpakking van levensmiddelen en andere consumptiegoederen. Ook wordt het gebruikt voor de vervaardiging van kaartpapier voor grafische doeleinden.

Karton wordt vervaardigd volgens een aantal procédés, waarbij vezels in een concentratie van 1 % in water worden gedispergeerd en vervolgens in vellen worden gevormd door het water te verwijderen en het achterblijvende vezelvlies te drogen.

Om aan de uiteenlopende behoeften van de eindgebruikers te voldoen is een grote verscheidenheid aan produktkwaliteiten ontwikkeld. De kwaliteit van het materiaal is in aanzienlijke mate afhankelijk van de keuze van de gebruikte vezel en de behandeling daarvan gedurende het produktieproces. Doorgaans wordt karton vervaardigd en verkocht in de vorm van vellen waarin lagen van uit verschillende typen pulp gemaakt materiaal gecombineerd zijn. Het wordt gewoonlijk op de witte zijde gecoat of gelamineerd met diverse materialen om het uiterlijk te verbeteren of om het voor bepaalde toepassingen geschikt te maken. Het basisonderscheid is dat tussen dat uit primaire houtvezels wordt geproduceerd en karton dat van gerecycleerd afvalpapier wordt gemaakt.

(4) De voornaamste in West-Europa geproduceerde kartonkwaliteiten zijn:

- "Folding boxboard" (FBB), vouwkarton, vervaardigd met een witte bovenlaag van gebleekte celstof, en tussenlang van houtpulp of celstof/houtpulp en vaak nog een dunne onderlaag van gebleekte celstof. FBB wordt gewoonlijk gebruikt voor het verpakken van levensmiddelen, kosmetische produkten, sigaretten, farmaceutische produkten enz.

- "White-lined chipboard" (WLC), op het vasteland van West-Europa ook bekend als Duplex of Triplex, op basis van secundaire of gerecycleerde vezels. Dit produkt wordt gemaakt met gebleekte celstof op de bovenzijde en afvalpapier op de achterzijde, en wordt normaal gebruikt voor het verpakken van andere dan voedingsprodukten.

- "Solid Bleached Sulphate board" (SBS), sulfaatkarton, is een volledig wit, meerlagig produkt, gemaakt van gebleekte celstof. Dit produkt wordt hoofdzakelijk gebruikt als hoogwaardige verpakking van levensmiddelen, kosmetische produkten, farmaceutische produkten en sigaretten.

Ook bepaalde andere kartonsoorten (b.v. grijskarton, dat geheel uit afvalpapier wordt gemaakt) kunnen met kartonmachines worden geproduceerd, maar deze vallen niet onder de algemeen door de producenten zelf gehanteerde definitie van "karton" en zijn geen voorwerp van de onderhavige procedure.

De standaardproduktbenamingen en -afkortingen die in Duitsland worden gebruikt zijn in de bedrijfstak in geheel West-Europa gangbaar:

- de FBB-kwaliteiten met en zonder deklaag worden aangduid als respectievelijk "GC" en "UC";

- de aanduidingen "GD" en "UD" staan voor WLC (of "duplex"-karton) met, respectievelijk zonder deklaag, terwijl "GT" en "UT" de overeenkomstige "triplex"-soorten zijn;

- SBS-soorten met en zonder deklaag worden aangeduid als "GZ", respectievelijk "UZ".

Binnen deze categorieën kunnen verdere onderverdelingen worden gemaakt. GC 1, bij voorbeeld, wordt onderscheiden van GC 2 vanwege de verschillende achterlaag die wordt gebruikt, GD 1 van GD 2 wegens het uiteenlopend specifiek volume ervan, enzovoort. Gemakshalve wordt de gehele primaire vezelsector dikwijls aangeduid als de "GC-kwaliteiten", en alle gerecycleerde kwaliteiten als "GD-kwaliteiten". Dit is, waar nodig, ook in de onderhavige beschikking gedaan.

2. Omvang en waarde van de markt

(5) Ten gevolge van, onder meer, overlappende produktdefinities kunnen ramingen van de omvang van de kartonmarkt verschillen.

Voor de doeleinden van deze procedure heeft de Commissie de classificatie gevolgd die door de bij deze procedure betrokken producenten ten behoeve van hun eigen systeem van uitwisseling van statistieken werd gebruikt (zie punt 61).

De totale kartonproduktie van de Westeuropese producenten bedroeg in 1990 (het laatste gehele jaar waarvan bekend is dat de inbreuk werd voortgezet) bijna 4,2 miljoen ton, waarvan ongeveer één zesde naar overzeese markten werd geëxporteerd.

In de Gemeenschap werd rond 2 400 000 ton geproduceerd, waarvan 70 % uit GD-karton bestond. De Noordse landen produceren 1 300 000 ton (vrijwel in totaliteit GC en SBS) terwijl in Oostenrijk rond 340 000 ton GD-karton werd geproduceerd.

In West-Europa (Gemeenschap en EVA) bedroeg het kartonverbruik (alle kwaliteiten) in 1990 ongeveer 3,5 miljoen ton. Het aandeel van GC-karton daarin beliep 1,3 miljoen ton (37 %), dat van GD-karton 1,9 miljoen ton (54 %) en dat van SBS 0,3 miljoen (9 %).

Het kartonverbruik in de twaalf Lid-Staten van de Gemeenschap bedroeg in 1990 ongeveer 3 090 000 ton, waarin GC en GD een aandeel van 1 150 000 respectievelijk 1 700 000 ton hadden. Frankrijk, Duitsland, Italië en het Verenigd Koninkrijk nemen meer dan 80 % van het kartonverbruik in de Gemeenschap voor hun rekening.

De invoer uit EVA-landen, in hoofdzaak uit Zweden en Finland, beliep 30 % van de communautaire markt.

Nadere gegevens over produktie, verkoop en verbruik voor 1990 worden in tabel 1 gegeven.

De kartonmarkt van de Gemeenschap had in 1990 een waarde van ongeveer 2,5 miljard ecu.

(6) De Westeuropese kartonmarkt is de afgelopen dertig jaar sterk gegroeid. Op jaarbasis lag de groei van de kartonproduktie in Europa gewoonlijk boven de groei van de industriële produktie als geheel: in de jaren tachtig kende de kartonsector in West-Europa bij voorbeeld een jaarlijkse gemiddelde groei van 3 %, tegenover slechts 1,5 % groei voor de industriële produktie.

In de periode van vier jaar van 1987 tot en met 1990 nam het kartonverbruik met 18,6 % toe. In 1991 viel echter en neerwaartse tendens waar te nemen en daalde de vraag met 2,2 %.

In de tweede helft van de jaren tachtig groeide de vraag naar GC-karton (primaire vezel) bijna drie keer zo snel als die naar (gerecycleerd) GD-karton.

In 1990 werd de trend naar GC-karton omgebogen, toen de GD-afzet in de Gemeenschap ten opzichte van 1989 met ongeveer 11 % toenam, terwijl de afzet van GC-karton met 1 % afnam.

De aanzienlijke terugkeer in 1990 naar GD-karton werd aan verschillende factoren toegeschreven: een groter milieubewustzijn bij het grote publiek, een toename van het prijsverschil tussen GC- en GD-karton eind 1989, toen de prijzen van GC wel en die van GD niet werden verhoogd, en een verbetering in het uiterlijk van sommige kwaliteiten GD-karton, waardoor zij meer op een GC-produkt gingen lijken.

3. De producenten

(7) Belangrijke leveranciers op de markt van de Gemeenschap zijn Europese producenten van GC-karton buiten de Gemeenschap, in het bijzonder in Zweden en in Finland, gevestigd zijn.

De GC-sector wordt beheerst door de verschillende grote Noordse bosbouwproducenten wier kartonproduktiecapaciteit thans na de recente herstructurering en overnames in de bedrijfstak in aanzienlijke mate in de Gemeenschap gevestigd is. De grootste Europese producent van GC-karton is de Zweedse Stora-groep met een jaarlijkse produktie van ongeveer 450 000 ton. Twee derde van Stora's GC-produktie is afkomstig van de Kopparfors-fabrieken in Zweden en de rest van het vroegere Feldmuehle dat in 1990 door Stora werd overgenomen (Feldmuehle produceerde ook GD-karton). Een andere belangrijke Zweedse producent, de MoDo-groep, produceert 200 000 ton GC-karton, vrijwel geheel in zijn fabriek te Workington, Cumbria (Verenigd Koninkrijk). De produktie van MoDo in Zweden bestaat vrijwel geheel uit SBS. De vier (in 1991) Finse GC-kartonproducenten - Metsae-Serla, Kyro, Tampella en United Paper Mills - hebben te zamen een produktie van bijna 500 000 ton (volledig in Finland geproduceerd) en verkopen het produkt uitsluitend via hun gemeenschappelijke Finnboard-verkooporganisatie (3) in de Gemeenschap en op andere exportmarkten.

(8) In de GD-sector nemen twee grote producenten, Mayr-Melnhof, hierna "M-M" genoemd, en Sarrió, op het ogenblik de helft van de Europese produktiecapaciteit voor hun rekening. M-M is in Wenen gevestigd, maar heeft ook fabrieken in Duitsland, Zwitserland (deelneming van 66 %), Nederland en (sinds 1991) het Verenigd Koninkrijk. De M-M-groep had al in 1990 een produktiecapaciteit van meer dan 600 000 ton GD- en 90 000 ton GC-karton. In 1991 werd in Duitsland een nieuwe GD-machine (160 000 ton/jaar) in bedrijf genomen (en een bestaande machine werd naar verluidt buiten bedrijf gesteld). Eind 1992 nam M-M nog een Duitse producent over, waardoor de totale kartonproduktiecapaciteit van de groep thans meer dan 850 000 ton bedraagt. Sarrió (onderdeel van de Italiaanse Saffa-groep) is met fabrieken in Italië met een totale capaciteit van 400 000 ton GD-karton (en 26 000 ton GC-karton) de op één na grootste Europese producent van gerecycleerde kwaliteiten. Deze onderneming heeft tevens twee fabrieken in Spanje (Sarrió, Prat). Tot de andere belangrijke GD-producenten in de Gemeenschap behoren Stora (het vroegere Feldmuehle-bedrijf), Cascades, Weig en Buchmann. Europa Carton is niet alleen een kartonproducent, doch ook de grootste verwerker in Duitsland. Het Zweedse Fiskeby is de enige Noordse producent van gerecycleerd karton.

(9) Sommige groepen, waaronder met name Stora, M-M en Cascades, zijn belangrijkste producenten van zowel CG- als GD-karton.

De twee belangrijkste Europese SBS (GZ, UZ)-producenten zijn MoDo (via Iggesunds Bruk in Zweden) met een produktie van ongeveer 225 000 ton in 1990 en het Finse Enso-Gutzeit met 125 000 ton.

Volgens een studie (op basis van de capaciteit) (4) beschikte de Stora-groep in 1990 over ongeveer 14 % van de totale Westeuropese capaciteit, gevolgd door M-M (13 %), de Finnboard-fabrieken (11 %), MoDo/Iggesund (10 %), Sarrió/Saffa (8 %), Cascades (7 %), Enso-Gutzeit (3 %) en Weig (2 %). Tien producenten bezaten derhalve ongeveer 70 % van de kartonproduktiecapaciteit (alle kwaliteiten).

Volgens een andere studie (ditmaal op basis van de totale produktie) (5) was M-M in 1991, na nog meer overnames en capaciteitsuitbreidingen met 19,3 % nummer één, gevolgd door Stora (14,2 %), Finnboard (12,4 %) en Sarrió/Saffa (10 %).

4. De verbruikers

(10) De voornaamste kartonverbruikers in de Gemeenschap zijn de producenten van kartonnen vouwdozen (de "verwerkers"), die ongeveer 60 % van het kartonverbruik voor hun rekening nemen. Enkele kartonproducenten hebben verwerkende bedrijven in hun onderneming geïntegreerd.

De verwerkers kopen karton in vellen en produceren kartonnen vouwdozen volgens de specificaties van hun afnemers, die voornamelijk producenten van voedingsmiddelen en andere consumptiegoederen zijn.

De eindverbruikers van kartonnen vouwdozen in West-Europa behoren in een verhouding van 54:46 tot de levensmiddelen- en niet-levensmiddelensectoren. Er zijn in de belangrijkste landen van de Gemeenschap ongeveer 1 500 verwerkers. De tien grootste daarvan vervaardigen ongeveer een vierde van de totale produktie, waaruit wel blijkt dat de markt aan de afnemerszijde nogal gefragmenteerd is, hoewel gezegd moet worden dat in het recente verleden sprake was van een tendens tot grotere concentratie.

Tot de andere belangrijke kartonverbruikers behoren de drukkerijen, die het produkt voor grafische doeleinden gebruiken.

5. Herstructurering van de bedrijfstak

(11) De afgelopen tien jaar vonden in de kartonindustrie grote structurele veranderingen plaats. In 1980 was het overgrote deel van de Europese kartonproduktie afkomstig van onafhankelijke ondernemingen, die slechts één produkt fabriceerden en uitsluitend in de kartonindustrie actief waren. In 1990 daarentegen namen gespecialiseerde kartonbedrijven slechts de helf van de beschikbare capaciteit voor hun rekening. De rest was in handen van grote conglomeraten in de papierindustrie met gespreide belangen.

- In 1990 nam Stora, Zwedens grootste bosbouwproduktengroep en eigenaar van Kopparfors, een van de grootste kartonproducenten, de Duitse papiergroep Feldmuehle-Nobel over. Feldmuehle had in 1988 al een belang van 50 % in de voornaamste Franse kartonproducent Papeteries Béghin-Corbehem verworven en verwierf de overige 50 % in 1989. De totale gezamenlijke omzet van de nieuwe Stora/Feldmuehle-groep bedraagt ongeveer 6,5 miljard ecu. De vroegere kartonbedrijven "Kopparfors" en "Feldmuehle" zijn nu geïntegreerd en vormen de Billerud-divisie van Stora.

- M-M, oorspronkelijk een in Oostenrijk gevestigde middelgrote producent, is op het ogenblik de grootste Westeuropese GD-kartonproducent, na in 1984 eerst het Duitse FS-Karton en later het Nederlandse KNP-Vouwkarton te hebben overgenomen en een controlerend belang in Deisswil in Zwitserland te hebben verworven. In oktober 1991 verwief M-M eveneens de Colthrop Board Mill, de enige GD-kartonproducent in het Verenigd Koninkrijk, die voorheen van de Reedpack-groep deel uitmaakte. Voorts werd eind 1992 de Duitse producent Laakman overgenomen.

- AB Iggesunds Bruk, een van de grootste Europese SBS-producenten, nam op 1 januari 1988 de Thames Board Mill, hierna "TBM" genoemd, te Workington in het Verenigd Koninkrijk over, een belangrijke producent van GC-karton, en werd aan het eind van dat jaar zelf volledig geïntegreerd in de MoDo-papiergroep, die tot dan toe iets minder dan 50 % van het aandelenkapitaal bezat. (Een "nieuwe MoDo"-groep werd gevormd door drie voorheen zelfstandige groepen: MoDo, Iggesund en Holmen.)

- De Canadese Cascades-groep nam in 1985-1986 twee Franse kartonfabrieken over (Blendeques en La Rochette), later ook Duffel, de enige Belgische producent (thans gesloten) en in 1989 Djupafors in Zweden.

- Reedpack Ltd, dat in 1988 tot stand kwam via een "management buy-out" van de produktiebedrijven van Reed International PLC (onder meer Reed Paper & Board (UK) Ltd, hierna "Reed P & B" genoemd, eigenaar van de Colthrop Board Mill), werd zelf in juli 1990 overgenomen door SCA, een grote Zweedse bosbouwproduktengroep. SCA behield de meeste van de vroegere Reedpack-activiteiten, waaronder Reed P & B, maar verkocht in mei 1991 de Colthrop Mill aan een ander, via een "management buy-out" ontstaan bedrijf (de Field Packaging-groep). Op zijn beurt verkocht Field in oktober 1991 de Colthrop-fabriek aan M-M.

- Saffa, de belangrijkste Italiaanse producent, fuseerde in 1990 zijn kartondivisie met het Spaanse Sarrió (waarbij de naam van de kartondivisie in Sarrió gewijzigd werd) en nam in 1991 Prat Carton, een andere Spaanse producent, over.

- Aussedat-Rey, een van de voornaamste Franse papiergroepen en eigenaar van de Papeteries de Lancey, werd in 1989 zelf overgenomen door International Paper, 's werelds grootste pulp- en papieronderneming.

- Enso-Gutzeit, de op een na grootste Finse bosbouwproduktengroep en een belangrijke producent van SBS-karton, verwierf de zagerijprodukten, papier- en kartonbedrijven van Tampella Oy, ook een Fins industrieconcern dat GC-karton produceerde en begin 1993 een van de leden van Finnboard was.

- Fiskeby AB, de enige Scandinavische producent van GD-karton, werd op 1 juni 1990 overgenomen door de Amerikaanse onderneming Manville Forest Products.

- KNP (Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken), een grote Nederlandse papierproducent, nam per 31 december 1986 de Duitse verpakkingsproducent Herzberger Papierfabrik Osthushenrich GmbH (met inbegrip van Badische Kartonfabrik) over. Vervolgens verkocht KNP per 1 januari 1990 zijn kartonactiviteiten in Nederland, KNP Vouwkarton, aan M-M. KNP zelf fuseerde begin 1993 met twee andere Nederlandse papierfabrieken tot de NV Koninklijke KNP BT NV.

- Tot de activiteiten van Europa Carton AG, dat in handen is van Stone Container Corporation uit de Verenigde Staten, behoorde zowel de produktie van karton als die van vouwdozen. Op 17 februari 1993 kwamen Europa Carton AG en de grote Franse verwerker FCP overeen hun activiteiten in de dozenproduktie in een gemeenschappelijke holdingonderneming samen te voegen. Als onderdeel van deze operatie bracht Europa Carton AG zijn dozenproduktie, met inbegrip van de kartonfabriek, onder in een nieuwe onderneming, Europa Carton Faltschachtel GmbH, die eigendom is van de gemeenschappelijke onderneming ( "joint venture").

6. Handel tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap

(12) Hoewel het grootste deel van het op de belangrijkste markten van de Gemeenschap geïmporteerde karton uit de Noordse landen komt, bestaat er tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap een aanzienlijke handel in karton. In 1990 werd van de op de gemeenschappelijke markt geproduceerde 2 400 000 ton karton 620 000 ton (25 %) verhandeld in de vorm van rechtstreekse verkopen door de kartonproducenten van één Lid-Staat naar een andere. Er bestaat ook een aanzienlijke handel tussen de Lid-Staten in karton door handelaren, en omdat de grotere verwerkers sterker Europees geïntegreerd zijn, zijn zij geneigd geweest leveringen aan hun concerns te gaan betrekken van diegenen bij wie de gunstigste voorwaarden kunnen worden bedongen. De invoer in de Gemeenschap uit de Noordse EVA-landen (Zweden, Noorwegen, Finland) bedroeg 770 000 ton en bestond bijna geheel uit GC- en SBS-karton. Een aanzienlijke hoeveelheid (135 000 ton) GD-karton werd uit Oostenrijk in de Gemeenschap ingevoerd.

Wat het voornaamste eindprodukt (vouwdozen) betreft, wordt 11 % van de Westeuropese produktie uitgevoerd.

7. Capaciteitsbezetting

(13) De kartonproduktie is een sterk geautomatiseerd en kapitaalintensief proces. Om rendabel te zijn moet een nieuwe kartonfabriek over een capaciteit van 150 000 à 200 000 ton beschikken; de bouw daarvan kost rond 250 miljoen ecu. Dit was het geval bij de nieuwe M-M/FS-Karton-fabriek, die in Duitsland eind 1990 in bedrijf werd gesteld.

De kartonproducenten zijn van mening dat in de ideale bedrijfsvoering de machines 350-355 dagen per jaar 24 uur per dag op volle capaciteit draaien. Voor een economisch gebruik dienen grote machines gedurende langere produktieperiodes te draaien met minimale produktwijzigingen. Iedere produktieperiode wordt toegesneden op de behoeften van de individuele afnemer of van een aantal afnemers te zamen. Min of meer al het in West-Europa geproduceerde karton wordt voor specifieke orders geproduceerd: het is in het algemeen niet uitvoerbaar om op voorraad te produceren. Het aantal dagen of weken dat overeenstemt met de orderportefeuille, is dus een goede indicator van de omvang van de vraag. Als de orderportefeuille terugloopt tot minder dan 2-3 weken, zullen de grote producenten het in het algemeen nodig achten de produktie tijdelijk stil te leggen ( "downtime") om de produktieplanning te verbeteren en de produktkwaliteit op peil te houden. Kleine fabrieken zijn ietwat flexibeler.

(14) Gedurende verscheidene jaren tot en met 1983 achtten de producenten de bezettingsgraad van de machines in West-Europa onvoldoende (1980: 83 %, 1981: 85 %, 1982: 84 %, 1983: 91 %).

In 1984 trok de vraag weer aan en was men van oordeel dat bij een bezettingsgraad van 96 % van de capaciteit "goed gebruik" werd gemaakt. In 1985 daalde de vraag enigzins, hetgeen een enigszins lagere bezettingsgraad tot gevolg had.

De kartonindustrie was van mening dat 1986, met een toename van 2 % van de afzet en lagere grondstoffenprijzen en energiekosten, een redelijk goed jaar was.

(15) Tussen 1983 en 1986 zorgden de Finse producenten (Finnboard in de GC-kartonsector en Enso-Gutzeit in de SBS-sector) voor een aanzienlijke verhoging van de produktiecapaciteit door vernieuwing van de machines en het wegwerken van knelpunten, hetgeen de Westeuropese produktiecapaciteit met zo'n 150 000 ton deed toenemen. Deze capaciteitsverhoging werd echter door de aanzienlijke stijging van de vraag naar karton in de jaren tachtig weer geneutraliseerd.

In 1987 werd door de producenten een nieuwe berekeningsmethode voor de capaciteitsbezetting gebruikt en bleek er in de kartonindustrie in werkelijkheid geen overcapaciteit te zijn.

In de daaropvolgende drie tot vier jaar draaide de kartonindustrie op haar volledige of bijna volledige capaciteit, hoewel de grotere producenten zich gedurende 1990 steeds meer tot machinestilstand ( "downtime") genoopt zagen.

8. Kosten, prijzen en winstgevendheid

(16) Het voornaamste bestanddeel van de grondstoffenkosten in de kartonproduktie is de prijs van houtpulp (bij GC-karton) en afvalpapier (bij GD).

De houtpulp voor GC-karton wordt gewoonlijk in Scandinavië of in Noord-Amerika ingekocht en beloopt in het algemeen ongeveer 30 % van de kosten van karton. (In het geval van enkele belangrijke producenten van GC-karton bevinden hun kartonfabrieken zich naast hun houtpulpfabrieken en worden zij in grote mate bedrijfsintern bevoorraad.) Het overgrote deel van de pulpproduktie wordt namelijk gebruikt om papier te maken en naar schatting slechts 5 % van het totale pulpverbruik is voor de produktie van GC-karton bestemd.

Gesteld wordt dat de door kartonproducenten betaalde pulpprijs derhalve wordt bepaald door de situatie van de papierindustrie in het algemeen, veeleer dan door de marktsituatie voor GC-karton. Bij gerecycleerd afvalpapier echter wordt ongeveer 70 % gebruikt voor karton en slechts 30 % voor papier: voor GD-kwaliteiten kan er een rechtstreekser verband zijn tussen de karton- en de grondstoffenprijs dan in het geval van GC en houtpulp. Uiteindelijk werkt een stijging van de prijs van houtpulp echter ook door in de prijs van gerecycleerd afvalmateriaal. Volgens de producenten volgen de grondstoffenkosten voor de kartonindustrie over het algemeen de houtpulpprijzen op de internationale markt; deze stegen tussen 1986 en 1989 met bijna 30 %, alvorens in 1990 te dalen en in 1991 vrijwel tot het peil van 1986 terug te vallen. Bij de andere afzonderlijke kostenbestanddelen blijken echter uiteenlopende tendensen. Vanaf 1982 bleven de energie- en arbeidskosten (die 20-25 % van de totale kosten uitmaken) stijgen, in zekere mate gecompenseerd door een daling van de grondstoffenkosten.

Gedurende de periode 1986-1991 nam het rendement van de kartonbedrijven per eenheid produkt in reële termen met 4 % toe met bij benadering tweemaal het bedrag van hun produktiekosten.

Volgens een marktstudie waartoe door verschillende van de producenten opdracht werd gegeven voor deze procedure (zie punt 110), beliep de gemiddelde winstmarge van de Westeuropese producenten op hun kartonbedrijf in de periode 1986-1991 162 ecu per ton in prijzen van 1991 (= ongeveer 20 %) (6).

(17) Er is een aanzienlijk prijsverschil tussen GD- en GC-karton: gerecycleerd GD-karton wordt gewoonlijk verkocht tegen zo'n 70 % van de prijs van GC 2-karton. (Ruw geschat en uitgaande van GC 2=100, zijn de comparatieve prijsniveaus GD: 70; GT: 80; GC 2: 100; GC 1: 110 en SBS: 120.)

Voor veel toepassingen zijn GD en GC echter onderling vervangbare produkten. Het uiterlijk van gerecycleerd karton is aanzienlijk verbeterd, waardoor het voor bepaalde hoogwaardige toepassingen aanvaardbaar wordt. Anderzijds kan het gebruik van GC in plaats van GD voor bepaalde doeleinden tot een gewichtsbesparing met 20 % op het gebruikte karton leiden, waardoor het prijsvoordeel van gerecycleerd karton in aanzienlijke mate wordt gecompenseerd.

(18) Tot 1990 voerden de kartonproducenten gewoonlijk tweemaal per jaar een prijsverhoging door, in april en in oktober. Prijsverhogingen worden altijd verscheidene maanden van te voren aangekondigd. De producenten stellen de afnemers (voornamelijk producenten van bedrukt karton of "verwerkers") normalerwijze per circulaire van het bedrag van de komende verhoging van de catalogusprijs in kennis. Opmerkelijk in deze sector was het verschijnsel van prijsinitiatieven over de gehele bedrijfstak, waarbij alle producenten op elke Westeuropese nationale markt gelijke of vrijwel gelijke verhogingen van de catalogusprijzen bekendmaakten die op dezelfde datum moesten ingaan. De grote producenten kondigden allen hun prijsverhogingen enkele dagen of weken na elkaar aan. Hoewel de Noordse producenten dikwijls als eersten een prijsstijging aankondigden, was het patroon niet steeds hetzelfde en konden ook andere producenten - bij voorbeeld Feldmuehle en M-M - een prijsinitiatief "leiden". De kleinere producenten pasten onveranderlijk dezelfde catalogusprijsverhogingen toe als de grote groepen.

Afgezien van een algemene prijslijst bedienen de meeste grote producenten zich van speciale afzonderlijke prijslijsten voor hun grote afnemers, waarbij van een lagere basisprijs kan worden uitgegaan. De basisprijs wordt gewoonlijk gehanteerd voor hoeveelheden van 10 of 15 ton van hetzelfde "grammage" (gramgewicht). Daarenboven worden hoeveelheidskortingen of tonnageaftrekken verleend. De standaardprocedure is de inkennisstelling van alle afnemers van dezelfde forfaitaire prijsverhoging (bij voorbeeld 13 DM/100 kg voor GC- en 11 DM/100 kg voor GD-karton) en degenen, waarover speciale regelingen bestaan, afzonderlijk in kennis te stellen van de gevolgen die de algemene verhoging van de basisprijzen voor hun eigen eindprijs zal hebben.

(19) De kartonproducenten hebben gewoonlijk getracht een voorgestelde prijsverhoging tegenover hun afnemers te rechtvaardigen door te wijzen op de toegenomen grondstoffen-, energie- en transportkosten, enzovoort. Over het algemeen verwachtten de afnemers van de verwerkers (die merendeels tot de levensmiddelensector behoren) dat hun leveranciers zelf kleine verhogingen in de kartonprijs voor hun eigen rekening nemen. Om de verwerkers een verhoging van de kartonprijs aan hun afnemers te kunnen laten doorberekenen, moest de verhoging daarom minstens 5 % bedragen. Anderzijds is er in de praktijk een bovengrens aan het bedrag van een prijsverhoging dat unilateraal door de kartonproducenten aan de verwerkers kan worden opgelegd. De verwerkers hebben zich bij sommige gelegenheden tegen een prijsverhoging verzet, omdat hun afnemers op hun beurt een verhoging van de verpakkingsprijs zouden weigeren: het karton is de grootste kostenpost (ongeveer 50 %) in de uiteindelijke prijs van een bedrukte kartonverpakking. Derhalve bedroeg de gebruikelijke omvang van de door de kartonproducenten bij iedere gelegenheid overwogen verhoging van de catalogusprijzen 6 tot 10 %.

9. Prijsinitiatieven

(20) Begin 1986 kondigden de kartonproducenten prijsverhogingen voor zowel GC- als GD-karton aan op alle Westeuropese markten met ongeveer 8 % (120 DM/ton, respectievelijk 100 DM/ton) doch deze stap had slechts beperkt succes. Vanaf ongeveer het laatste kwartaal van 1986 bleven de marktprijzen stabiel of brokkelden zij zelfs af, waarbij de nettoprijzen van GC-karton in 1987 op de meeste markten zelfs daalden. (Begin 1987 was er echter een prijsverhoging met 9 % in het VK wegens de lage koers van het pond ten opzichte van de valuta's van het Westeuropese vasteland, waardoor de prijzen in het VK gelijk werden getrokken met die in de rest van de Gemeenschap.)

Daarentegen werden vanaf 1988 overal in West-Europa de kartonprijzen regelmatig, in een reeks zogenaamde "prijsinitiatieven", door alle producenten verhoogd. Prijsinitiatieven hielden gewoonlijk verhogingen op alle nationale markten in voor zowel primaire vezel- als voor gerecycleerd-kartonkwaliteiten, waarbij de stijgingen voor SBS over het algemeen (doch niet altijd) die van de GC-kwaliteiten volgden.

- In het eerste prijsinitiatief van 1988, dat tussen februari en april doorgevoerd werd, werden de prijzen van GC-, GD- en SBS-karton met 7-8 % (in sommige gevallen 10 %) verhoogd. Deze nieuwe prijzen moesten tot 30 september gelden.

- Een tweede prijsverhoging van ongeveer 7 % in 1988, opnieuw voor GC-, GD- en SBS-karton, ging in op 1 oktober en gold tot februari 1989. In het Verenigd Koninkrijk was deze verhoging niet van toepassing, omdat de prijzen daar destijds 10 % boven het prijsniveau op het vasteland van West-Europa lagen.

- In 1989 werden de prijzen van GC- en SBS-karton opnieuw tweemaal verhoogd, de prijzen van GD-karton slechts één maal.

De eerste verhoging bedroeg ongeveer 10 % voor GC-karton en 6 % voor GD-karton, en ging in op 1 april.

- De tweede prijsverhoging van 1989 (op 1 oktober in de meeste landen) was alleen op GC- en SBS-karton van toepassing en bedroeg opnieuw 8-10 % van de catalogusprijzen. Dit vergrootte het prijsverschil tussen GC en GD en leidde daardoor tot een verschuiving van de vraag ten gunste van GD-karton.

- In april 1990 vond een prijsverhoging plaats voor GC-, GD- en SBS-karton met 6 tot 10 %, al naar gelang het land. Deze verhoging moest gevolgd worden door een tweede prijsverhoging op 1 oktober 1990, maar ten gevolge van het samengaan van de inbedrijfstelling van nieuwe produktiecapaciteit en een verwachte terugval van de economische groei werd de tweede verhoging uitgesteld tot januari 1991.

- De verhoging van 6-7 % ging in januari 1991 in, maar werd op sommige markten voor grote afnemers die tegen het tijdstip van de verhoging bezwaar hadden gemaakt, tot april uitgesteld.

(21) Volgens de cijfers van de producenten had de reeks prijsinitiatieven tussen 1988 en 1991 tot gevolg dat de catalogusprijzen in West-Europa (in nationale valuta) met gemiddeld 42 % opgetrokken werden (in absolute bedragen). De feitelijk betaalde gemiddelde nettoprijzen (dit wil zeggen na alle kortingen en aftrekken) stegen ook, doch iets minder. Volgens de marktstudie waartoe verschillende van de producenten opdracht gegeven hadden, stegen de feitelijke nettoprijzen in de nationale valuta's met gemiddeld 30 % (in absolute termen), alvorens halverwege 1991 te dalen.

Reëel en omgerekend in ecu, ten einde rekening te houden met fluctuaties wegens wisselkoersschommelingen, beliep de stijging van de aangekondigde prijzen gedurende deze periode in West-Europa gemiddeld 26 %, terwijl de feitelijke prijzen met 19 % stegen, alvorens in de tweede helft van 1991 enigszins te dalen.

Er is natuurlijk enig onderscheid tussen de verschillende producenten, kwaliteiten en nationale markten. Over het algemeen stegen de GC-prijzen sterker dan die van de gereclycleerde kwaliteiten (zie punt 20).

Om een indicatie te geven: de nettoprijs van GC-kwaliteiten in Duitsland van een grote producent steeg van ongeveer 1 500 DM/ton in januari 1988 tot 2 000 DM/ton medio 1991 (+ 33 %), terwijl de prijs van GD-kwaliteiten van 1 200 DM/ton tot 1 450 DM/ton in dezelfde periode steeg (+ 21 %). De prijsstijgingen in België in deze periode lagen aanzienlijk boven het Westeuropese gemiddelde en die in Italië tamelijk ver onder het gemiddelde.

C. PROCEDURE 1. Onaangekondigde verificaties krachtens artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17.

(22) Op 23 en 24 april 1991 voerden ambtenaren van de Commissie ingevolge artikel 14, lid 3, tegelijkertijd en onaangekondigd, verificaties uit bij verscheidene ondernemingen en brancheverenigingen in de kartonsector. In sommige gevallen, te weten die waarin het hoofdkantoor van de vermoede deelnemer aan de inbreuk buiten de Gemeenschap was gevestigd, vonden de verificaties plaats bij een of meer dochtermaatschappijen of handelsagenten.

De verificaties volgden op een informele klacht (dit wil zeggen niet een op grond van artikel 3 van Verordening nr. 17 ingediende klacht) van de British Printing Industries Federation, hierna "BPIF" genoemd, een branchevereniging die de meerderheid van kartonbedrukkers in het Verenigd Koninkrijk vertegenwoordigt.

In haar brief van 22 november 1990 beweerde de BPIF dat de kartonproducenten die in het Verenigd Koninkrijk leverden, een reeks gelijktijdige en uniforme prijsstijgingen hadden doorgevoerd, en verzocht zij de Commissie te onderzoeken of de communautaire mededingingsregels waren geschonden.

Tegelijkertijd (doch zonder de Commissie daarvan in kennis te stellen) gaf de BPIF een persmededeling uit om ervoor te zorgen dat haar initiatief in de gespecialiseerde pers publiciteit kreeg. Over de klacht werd bericht in "This Week", een door "Pulp and Paper International" uitgegeven nieuwsbrief van 10-14 december 1990.

Bij een aantal kartonproducenten of hun handelsagenten werden exemplaren van dit persbericht (of zelfs ook de klacht van de BPIF) aangetroffen: Cascades, MM Pegg (M-M) - die het van Feldmuehle had ontvangen -, Finboard en SCA.

Op 12 december 1990 diende de Fédération française de cartonnage, een branchevereniging die de Franse kartongebruikers vertegenwoordigt, ook een informele klacht in bij de Commissie, waarbij in soortgelijke bewoordingen als in die van de BPIF beschuldigingen werden geuit in verband met de Franse kartonmarkt.

(23) De Commissie trof bij een aantal ondernemingen en verenigingen documenten aan, waaruit bleek dat de kartonindustrie zich volledig bewust was van de mogelijkheid dat als gevolg van de klacht van de BPIF overeenkomstig artikel 14, lid 3, een verificatie zou worden ingesteld. In ten minste één geval waren externe juridische adviseurs ingeschakeld om in de kantoren van een onderneming een schijnonderzoek of "dummy run" te verrichten; in aansluiting daarop deelden zij mede dat bepaalde documentatie "voor nader onderzoek" uit de kantoren was verwijderd (hoewel de bewuste onderneming en haar juridische adviseurs tegenover de Commissie hebben ontkend dat inderdaad documenten zijn verwijderd).

Ondanks de waarschuwing vooraf ontdekten de ambtenaren van de Commissie bij de verificaties een aantal uiterst bezwarende documenten (met name bij Cascades en FS-Karton, de dochteronderneming van M-M), waaruit bleek dat gedurende een aantal jaren regelingen tot vaststelling van de prijzen en beperking of beheersing van het aanbod van karton bestonden, onder dekking van een als de "Product Group Paperboard" of "PG Paperboard" bekend staand lichaam.

Deze documenten zijn in deel E van deze beschikking nader beschreven.

2. Verzoeken uit hoofde van artikel 11 van Verordening nr. 17

(24) Na haar verificaties op grond van artikel 14, lid 3, zond de Commissie aan alle kartonproducenten tot wie deze beschikking is gericht, verzoeken om inlichtingen uit hoofde van artikel 11.

De verzoeken hadden betrekking op de activiteiten van de PG Paperboard en de deelname van elk van de ondernemingen aan de vergaderingen en comités daarvan.

Daarnaast werden aan Cascades en M-M verzoeken om inlichtingen gezonden, die in het bijzonder betrekking hadden op verwijzingen in de documenten die in hun kantoren (of in die van hun dochtermaatschappijen) waren gevonden.

Tevens werd alle bij de onderhavige procedure betrokken ondernemingen verzocht alle documentatie te verschaffen waarover zij in verband met de vergaderingen van de PG Paperboard beschikten. De meeste van die ondernemingen gaven de officiële notulen van vergaderingen, maar met uitzondering van Rena werden geen eigen aantekeningen of memoranda verstrekt, behalve die welke reeds gedurende de verificaties waren aangetroffen.

De Commissie verzocht ook Fides, de in Zwitserland gevestigde organisatie die technische diensten voor de PG Paperboard verrichtte (zie punt 27), en de branchevereniging van de Scandinavische producenten om bepaalde relevante documentatie, die echter niet verstrekt werd.

3. De mededeling van punten van bezwaar en de hoorzitting

(25) De mededeling van punten van bezwaar werd in het onderhavige geval aan de ondernemingen toegezonden bij brief van 21 december 1992, te zamen met:

1. voor iedere afzonderlijke geadresseerde, een mededeling van de specifieke gegevens ter indicatie van zijn rol in het vermoede kartel en ter beschrijving van de voornaamste bewijsstukken voor zijn betrokkenheid bij de inbreuk;

2. bijlagen met in de mededeling van punten van bezwaar aangehaalde bewijsstukken, genummerd 1 tot en met 157;

3. volledige documentatie met betrekking tot alle zeven geconstateerde prijsinitiatieven (A tot en met G), met inbegrip van alle relevante interne prijsinstructies van iedere producent en een overzichtstabel;

4. alle relevante verzoeken ingevolge artikel 11 en de antwoorden daarop;

5. alle bij producenten, hun dochterondernemingen of verkoopagenten gevonden documentatie met betrekking tot de klacht van de BPIF;

6. alle prijsinstructies van concurrenten die bij producenten werden gevonden of door deze laatsten werden verstrekt, enzovoort;

7. alle persberichten in het bezit van producenten enzovoort, met betrekking tot prijsverhogingen;

8. een overzicht van de dossiers in het bezit van de Commissie te zamen met een verklarende nota over de identificatie en oorsprong van de documenten.

Daarenboven stelde de Commissie aan elke geadresseerde van de mededeling van punten van bezwaar ter inzage beschikbaar:

1. alle documentatie die ingevolge artikel 11 of artikel 14 van de onderneming, haar dochterondernemingen of agenten was verkregen;

2. de volledige notulen en andere verslagen van de PG Paperboard.

Voorts werd aan ondernemingen die werden vertegenwoordigd door dochterondernemingen of agenten in de beide brancheverenigingen in het Verenigd Koninkrijk (de PAA en de ACBM, zie punten 94-99), inzage toegestaan in alle door de Commissie verkregen materiaal met betrekking tot de organisatie waarij zij vertegenwoordigd waren, voor zover dit niet bij de mededeling van punten van bezwaar was gevoegd.

(26) De tijdslimiet voor de indiening van schriftelijke opmerkingen met betrekking tot de door de Commissie aan de orde gestelde punten van bezwaar werd gesteld op veertien weken na de datum van de ontvangen van de mededeling van punten van bezwaar. Alle geadresseerden dienden schriftelijke opmerkingen in, maar slechts ongeveer de helft verzocht hun argumenten mondeling naar voren te mogen brengen. Op 7-9 juni 1993 werd een hoorzitting gehouden, waarop de volgende ondernemingen en mondelinge toelichting gaven op hun zaak: Enso-Gutzeit, Europa Carton, Gruber & Weber, Kartonfabriek de Eendracht, Laakmann, M-M, MoDo, SCA Holding en Weig.

De opmerkelijkste aspecten van de inbreuk worden in de volgende delen (D en E) van deze beschikking beschreven.

D. ORGANISATIE, STRUCTUUR EN DOEL VAN DE VERSCHILLENDE WERKGROEPEN VAN DE "PRODUCT GROUP PAPERBOARD" 1. De "PG Paperboard"

(27) In 1955 richtten de kartonproducenten die destijds op de Westeuropese markt actief waren, een vereniging op met de naam "Section Cartonboard" ( "Section Carton"/ "Sektion Karton"), die naar het schijnt werkzaam was onder de hoede van Fides Treuhandgesellschaft. Fides ist een te Zuerich gevestigde trustmaatschappij die (naast andere werkzaamheden) systemen voor gegevensuitwisseling voor verschillende bedrijfstakken beheert. Er zijn echter weinig gedetailleerde gegevens beschikbaar over de werkzaamheden van de "Section Cartonboard".

In 1980-1981 besloten de kartonproducenten de "Section Cartonboard" om te vormen tot een speciale produktgroep van het European Paper Institute ( "EPI"), een organisatie die hoofdzakelijk voor technische en statistische doeleinden was opgericht (7). De groep werd in het vervolg aangeduid als de "Product Group (of "PG") Paperboard".

De PG Paperboard hield zijn eerste algemene jaarvergadering op 12 juni 1981 te Wolfheze (Nederland).

(28) Van de PG Paperboard waren de verscheidene nationale verenigingen van kartonproducenten in West-Europa, alsmede afzonderlijke producenten uit België, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Spanje en Zwitserland lid. De Scandinavische producenten namen ieder afzonderlijk deel, te zamen met hun branchevereniging Scanpapp (later "Nordic Paperboard Institute" of "NPI" genoemd).

Het produkt waarop de werkzaamheden van de PG Paperboard betrekking hadden, werd omschreven als: "Alle soorten machinaal karton met of zonder deklaag, van 200 gr/m² meer.".

(Karton voor de verpakking van vloeistoffen, behangsel-basispapier en bepaalde andere kartonprodukten waren uitdrukkelijk uitgesloten van het werkterrein van de PG Paperboard. Enkele typen hoogwaardig GC-karton met een "materiaalgehalte" van slechts 160 gr/m² zijn ontwikkeld voor grafisch gebruik, maar de verkoop van die typen is verwaarloosbaar klein.)

Binnen de PG Paperboard bestond een afzonderljike groep voor "grijskarton" (GK), dat niet als echt karton wordt aangemerkt en waarop deze beschikking geen betrekking heeft.

Fides Treuhandgesellschaft, die reeds bij de Section Cartonboard betrokken was geweest, werd als secretariaat van de nieuwe PG Paperboard aangesteld.

2. De comités van de PG Paperboard vóór 1986

(29) Binnen de PG Paperboard bestond een aantal comités of groepen. Deze lichamen omvatten, afgezien van de jaarlijkse Algemene Vergadering, de zogenoemde "President Conference", het "Economic Committee" en het "Technical Committee". In 1984 werd een "Marketing Committee" ingesteld.

De "President Conference" kwam, evenals het "Economic Committee", zo'n drie- tot zesmaal per jaar bijeen.

Het lidmaatschap van de "President Conference" stond open voor de algemeen directeuren en commercieel directeuren van alle bij de PG Paperboard aangesloten ondernemingen.

De vergaderingen van het "Economic Committee" werden bijgewoond door de marketing- en/of verkoopmanagers; het Comité bracht over de marktsituatie in de diverse landen verslag uit aan de "President Conference".

Later werd het "Marketing Committee" ingesteld om de door het "Economic Committee" verstrekte informatie te analyseren en zijn beoordeling van de markt aan de "President Conference" mede te delen. Dit comité kwam ongeveer drie- tot vijfmaal per jaar bijeen.

(30) De officiële notulen van zowel de "President Conference" als van het "Economic Committee" werden door Fides bewaard en zijn voor de gehele betrokken periode beschikbaar. Hieruit blijkt dat in deze lichamen gesproken werd over zaken als de stand van de binnenkomende orders, de capaciteitsbezetting, het evenwicht tussen vraag en aanbod en de voorgestelde machinestilstanden. De officiële notulen geven echter de indruk dat dergelijke besprekingen steeds in algemene termen werden gevoerd en als uitwisseling van informatie waren bedoeld, zonder dat de afzonderlijke producenten over hun eigen posities nadere inlichtingen gaven, dan wel tot overeenstemming of een besluit kwamen.

Van het "Marketing Committee" waren echter in het geheel geen notulen beschikbaar; de producenten hebben verklaard dat deze nooit werden opgesteld.

3. De wijzigingen in de structuur van de PG Paperboard in 1986-1987

(31) De structuur van de PG Paperboard onderging in 1986 en 1987 aanzienlijke wijziging. Ten eerste werd medio 1986 een kleinere "Presidents Working Group", hierna "PWG" genoemd, opgericht, die uit leidinggevende personen van de ongeveer acht grootste kartonproducenten bestond. De taak van deze werkgroep was ogenschijnlijk het "voorbereiden" van de "President Conference" met het oog op aangelegenheden zoals de ontwikkeling van de kosten, de vraag en de afzetprognoses. Met vijf tot acht vergaderingen per jaar kwam de PWG regelmatig bijeen.

Na de instelling van de nieuwe PWG kwam de "President Conference" zelf minder vaak bijeen. In het voorjaar vond een vergadering plaats ter gelegenheid van de jaarlijkse algemene vergadering van de PG Paperboard, waarop vrijwel alle producenten vertegenwoordigd waren, en in de winter een vergadering in november, die gewoonlijk slechts door een of twee producenten uit elk land werd bijgewoond.

(32) Iets later (1987) werd het "Marketing Committee" gereorganiseerd (exacte details hiervan zijn niet duidelijk) en vanaf dat moment stond het bekend als "Joint Marketing Committee", hierna "JMC" genoemd. Alle producenten waartoe deze beschikking is gericht (met uitzondering van Enso-Gutzeit), woonden vergaderingen van dit orgaan bij, sommigen evenwel vaker dan anderen. Finnboard schijnt zowel het NPI als haar vier eigen fabrieken, Kyro, Metsae-Serla, Tampella en United Paper Mills, te hebben vertegenwoordigd. Het JMC begon eind 1987 of begin 1988 onder zijn nieuwe naam bijeen te komen.

In het begin kwam het JMC zo'n twaalfmaal of meer per jaar bijeen, en, hoewel dit in 1989 werd teruggebracht tot ongeveer acht vergaderingen, werden voor GC- en GD-kwaliteiten afzonderlijke vergaderingen gehouden. Het JMC nam kennelijk enige niet nader aangeduide functies van het "Economic Committee" over. Dit laatstgenoemde comité bleef echter bijeenkomen tot begin 1991 en verstrekte informatie aan het JMC over de marktsituatie in de diverse landen.

4. Het ontbreken van notulen of andere verslagstukken

(33) Terwijl van de "President Conference" en het "Economic Committee" steeds gedetailleerde notulen werden opgesteld en aan de deelnemers toegezonden, was er geen officieel verslag van welke aard dan ook van een van de vergaderingen van de PWG vóór februari 1990 of van het JMC tot na de datum van de verificaties van de Commissie. Er waren zelfs geen uitnodigingen of presentielijsten. In antwoord op gedetailleerde en aanhoudende verzoeken van de Commissie ingevolge artikel 11, verklaarden de deelnemers meestal dat gezien de "informele" aard van de vergaderingen geen verslag werd gemaakt. Eveneens hielden vrijwel alle ondernemingen vol dat hun vertegenwoordigers destijds noch gedurende de vergaderingen persoonlijke notities hadden gemaakt, noch daarop aansluitend verslagen hadden opgesteld om anderen binnen hun eigen organisaties van hetgeen geschied was, op de hoogte te stellen. Fides, dat het secretariaat voor de PG Paperboard verzorgde, was op alle vergaderingen daarvan aanwezig. De Commissie heeft niet de indruk dat Fides in deze hoedanigheid geen aantekeningen van welke aard dan ook van zowel de PWG als JMC bijhield, zoals zij ook voor de andere comités deed. In antwoord op herhaalde verzoeken van de Commissie heeft Fides echter nooit notulen of andere schriftelijke verslagen verstrekt.

5. De verklaringen van Stora

(34) In antwoord op de verzoeken om informatie ingevolge artikel 11 die tot hen werden gericht, gaven vrijwel alle ondernemingen slechts een vage en weinig zeggende beschrijving van doel en werkwijze van de verschillende comités van de PG Paperboard.

Deze komen in grote lijnen overeen met de officiële beschrijving van hun activiteiten in de jaarverslagen van de PG Paperboard.

Stora, die Zweedse bosbouwproduktengroep waartoe reeds Kopparfors behoorde en die kort daarvoor Feldmuehle had overgenomen, deed de Commissie op 19 augustus 1991 echter een brief toekomen, waarin het bedrijf toeg af dat ". . . de ondernemingen binnen de Stora-groep een aantal gedragslijnen en praktijken hebben gevolgd, die waarschijnlijk inbreuken op de mededingingsregel vormen" (vertaling).

Stora gaf vervolgens (op 30 augustus 1991) een gedetailleerd antwoord op het verzoek van de Commissie om informatie betreffende de PG Paperboard en de activiteiten daarvan. Dit werd aangevuld door meer gedetailleerde antwoorden van Stora op het verzoek krachtens artikel 11, met name door dat van oktober 1991, hierna "de tweede verklaring van Stora" genoemd.

6. De doelstellingen en activiteiten van de PG Paperboard en het lidmaatschap van de verschillende comités daarvan

a) De PG Paperboard tot 1986

(35) Volgens Stora (in haar tweede verklaring, blz. 2) hebben de kartonproducenten "sinds 1975 gepoogd orde te scheppen op de . . . markt. Leden van de PG Paperboard of zijn voorganger (vóór 1981) zijn bijeengekomen om het prijsbeleid en de marktaandelen in die periode te bespreken" (vertaling). Vóór 1986-1987 had de "President Conference" - zij het ook kennelijk in vrij algemene termen - een aantal voorstellen besproken en een aantal pogingen gedaan om de prijzen te verhogen en voor overcapaciteit een regeling te treffen. Het in 1984 ingestelde "Marketing Committee" ging na of de markt een prijsverhoging al dan niet zou accepteren en bracht verslag uit aan de "Presidents". Stora verklaarde dat pogingen in deze richting merendeels niet met succes waren bekroond wegens de endemische overcapaciteit in de bedrijfstak gedurende die periode.

De pogingen van de "President Conference" gedurende deze periode om discipline in te voeren op de kartonmarkt werden klaarblijkelijk ook belemmerd door het ontbreken van voldoende gedetailleerde technische informatie. Deze onderkende belemmering voor een daadwerkelijke heimelijke verstandhouding werd grotendeels uit de weg geruimd door de oprichting van de PWG in 1986, waarvan de doeltreffendheid verder werd verbeterd met de instelling van het nieuwe JMC eind 1987 of begin 1988.

b) De PWG

(36) De PWG bestond uit vertegenwoordigers van de ongeveer acht leidende kartonproducenten; de leden ervan waren algemeen directeuren, commercieel directeuren of personen met een vergelijkbare positie in hun ondernemingen.

Lid van de PWG waren Cascades, Papeteries Béghin-Corbehem en Feldmuehle (thans beiden onderdeel van Stora), Finnboard, KNP (tot medio 1988), M-M, Saffa (later bekend als Sarrió), TBM (thans onderdeel van MoDo), en vanaf 1988 Weig.

De vergaderingen van de PWG werden voorgezeten door de gekozen voorzitter van de PG Paperboard: gedurende de betrokken periode werd het voorzitterschap achtereenvolgens uitgeoefend door hoofddirecteuren van KNP, Finnboard en M-M.

De oorspronkelijk leden van de PWG vertegenwoordigden te zamen vrijwel alle GC-produktiecapaciteit en twee derde (een gedeelte dat later door overnames toenam) van de GD-capaciteit in West-Europa.

(37) De jaarlijkse "activity reports" van de PG Paperboard, die op de algemene vergadering werden ingediend, geven de indruk dat die PWG tot taak had de "President Conferences" voor te bereiden door de bespreking van algemene aangelegenheden, zoals de ontwikkeling van kosten, vraag en aanbod, en prognoses voor de afzetsituatie.

In werkelijkheid was de geheime taakomschrijving ervan duidelijk specifieker.

Volgens Stora "kwam de PWG vanaf 1986 bijeen om de invoering van discipline op de markt te ondersteunen". Het werkelijke doel ervan omvatte "bespreking van en onderlinge afstemming over markten, marktaandelen, prijzen, prijsverhogingen en capaciteit" (tweede verklaring van Stora, blz. 4-5) (vertaling).

Vrij kort na de oprichting ervan "bereikte [de PWG] overeenstemming en nam hij de algemene beslissingen betreffende zowel het tijdstip als de omvang van door kartonproducenten door te voeren prijsverhogingen" (tweede verklaring van Stora, blz. 6) (vertaling).

In verband met maatregelen tot verhoging van de prijzen werden in de PWG gedetailleerde besprekingen gevoerd over de marktaandelen in West-Europa van de nationale groepen en de afzonderlijke producenten. Deze resulteerden in het bereiken van overeenstemming tussen de deelnemers over hun marktaandelen, met als doel ervoor te zorgen dat de onderling afgestemde prijsverhogingen niet in gevaar werden gebracht door overaanbod. De grote producentengroepen kwamen feitelijk overeen hun marktaandelen te handaven op het niveau dat voor elk jaar bleek uit de jaarcijfers over produktie en verkoop, die via Fides in definitieve vorm in maart van het daaropvolgende jaar beschikbaar kwamen. Op elke vergadering van de PWG werd de ontwikkeling van de marktaandelen geanalyseerd op basis van de maandelijkse Fides-cijfers; als daaruit aanzienlijke schommelingen bleken, werd van de onderneming die daarvoor verantwoordelijk geacht werd, uitleg gevraagd.

(38) De PWG bracht verslag uit aan de voltallige "President Conference". Zijn rol bestond onder meer uit:

"het voor de President Conference beoordelen en verklaren van de precieze situatie van vraag en aanbod op de markt, alsmede van de maatregelen die genomen moesten worden om orde op de markt tot stand te brengen" (tweede verklaring van Stora, blz. 5) (vertaling).

De PWG kwam altijd vóór de geplande "President Conference" bijeen, en daar beide vergaderingen werden voorgezeten door dezelfde persoon, werden de resultaten van de besprekingen in de PWG zonder twijfel door hem medegedeeld aan anderen van de zogeheten "Presidents", die niet tot de kerngroep behoorden.

Indien onmiddellijk na de zitting van de PWG geen "President Conference" werd gehouden lichtten de deelnemers de kleinere producenten in hun nationale organisatie in over hetgeen was besloten (antwoord van Stora ingevolge artikel 11 van 17 september 1991). Voor Duitsland was het niet echt noodzakelijk voor GC deze procedure te volgen, omdat vrijwel alle produktie voor rekening kwam van leden van de PWG. Wat GD betreft daarentegen, werden de onafhankelijke producenten, zoals Buchmann en Laakmann, van tijd tot tijd ingelicht door Feldmuehle of M-M. Buchmann geeft toe dat het over voorgenomen prijsverhogingen "vrij vaak" van Feldmuehle gegevens ontving (land, datum en bedrag).

De Scandinavische producenten (allen lid van het NPI) werden gewoonlijk door Finnboard over de resultaten ingelicht. Dit gold bij voorbeeld voor Kopparfors vóór de fusie met Feldmuehle in 1990. Stora gelooft dat voor Rena en Enso-Gutzeit dezelfde praktijk werd gevolgd, hetgeen grotendeels bevestigd wordt door de weergave van Rena (zie punten 79 en 80). Het ligt ook in de lijn van de positie van Finnboard in de PWG als vertegenwoordiger van het NPI en als zelfstandig deelnemer (zie ook de punten 58, 79 en 83).

Voor Frankrijk deelden Cascades of Béghin Corbehem, hierna "CBC" genoemd, Papeteries de Lancey mede wat de PWG had besloten.

Deze communicatiekanalen waren echter niet geformaliseerd, aangezien de betrokken producenten, afgezien van Enso-Gutzeit, allen leden waren van het JMC dat regelmatig bijeenkwam en normalerwijze door de voorzitter van dat lichaam werden ingelicht over hetgeen in de PWG-vergadering (die hij eveneens had bijgewoond) was besloten.

(39) DE PWG kwam ieder jaar verscheidene malen bijeen. In de periode van juni 1986 tot mei 1987 waren er vier vergaderingen, in de periode 1987-1988 acht, in 1988-1989 vijf en in 1989-1991 ten minste tien vergaderingen.

Voor zover bekend werden de vergaderingen van de PWG onder meer op de volgende data gehouden:

"" ID="1">10 november 1986 > ID="2">Zuerich "> ID="1">12 december 1986 > ID="2">Zuerich "> ID="1">18 maart 1987 > ID="2">Zuerich "> ID="1">20 mei 1987 > ID="2">Graz "> ID="1">12 oktober 1987 > ID="2">Zuerich "> ID="1">4 december 1987 > ID="2">Zuerich "> ID="1">10 maart 1988 > ID="2">Zuerich "> ID="1">25 mei 1988 > ID="2">Barcelona "> ID="1">17 november 1988 > ID="2">Zuerich "> ID="1">10 februari 1989 > ID="2">Zuerich "> ID="1">5 april 1989 > ID="2">Zuerich "> ID="1">17 mei 1989 > ID="2">Nice "> ID="1">18 oktober 1989 > ID="2">Zuerich "> ID="1">28 november 1989 > ID="2">Zuerich "> ID="1">6 februari 1990 > ID="2">Zuerich "> ID="1">23 mei 1990 > ID="2">Helsinki "> ID="1">26 november 1990 > ID="2">Gothenburg "> ID="1">1 februari 1991 > ID="2">Zuerich "> ID="1">12 april 1991 > ID="2">Zuerich "> ID="1">27 mei 1991 > ID="2">Zuerich "> ID="1">5 juni 1991 > ID="2">Montreal ">

(niet alle data van de vergaderingen zijn bekend).

(40) Een vertegenwoordiger van KNP was van 1984 tot 1988 voorzitter van de "President Conference" en zat in die hoedanigheid ook de vergaderingen van de PWG voor. Toen hij in 1988 als voorzitter aftrad, was KNP niet langer lid van de PWG.

De Franse producent CBC bleef individueel deelnemen aan de vergaderingen van de PWG, ook nadat Feldmuehle - reeds voor de helft eigenaar - in 1989 de resterende 50 % van de aandelen verworven had.

De eerste door Weig bijgewoonde vergadering van de PWG vond in mei 1988 plaats; nadien begon Weig eerst in het voorjaar van 1989 regelmatig vergaderingen bij te wonen.

Behalve Cascades en Weig hebben de leden van de PWG weinig details medegedeeld over hun deelname aan de afzonderlijke vergaderingen van de PWG vóór eind 1989 of begin 1990. De deelneming van elke producent sedert 28 november 1989 blijkt uit tabel 2.

c) De President Conference

(41) De "President Conferences", die inmiddels slechts tweemaal per jaar plaatsgevonden, werden altijd voorafgegaan door een vergadering van de PWG. Zoals door Stora werd uiteengezet, was een van de taken van de PWG, de "President Conference" in te lichten over de maatregelen die nodig waren om orde op de markt te scheppen (zie punt 38). Op deze wijze werden de algemeen-directeuren die de "President Conferences" bijwoonden, ingelicht over de door de PWG genoemen besluiten en over de aanwijzingen die aan hun verkoopdivisies moesten worden gegeven ter uitvoering van de overeengekomen prijsinitiatieven. Dit betekende ook dat de marketing-managers die de JMC bijwoonden en de overeengekomen prijsverhogingen ten uitvoer legden (punten 44 en 45, hierna) wisten dat hun algemeen-directeuren het besluit van de PWG zouden ondersteunen. De officiële notulen van de "President Conference" vermelden deze contacten met de PWG niet. Ook wordt in de officiële notulen geen gewag gemaakt van de besprekingen over prijsstelling of prijsinitiatieven.

Integendeel, de notulen bleven de volledig misleidende indruk wekken dat eventuele besprekingen over gevoelige punten, zoals de marktsituatie, capaciteitsbezetting, orderportefeuille, machinestilstand, enzovoort, van tamelijk algemene aard waren, zodanig dat nooit gegevens van afzonderlijke producenten bekendgemaakt werden.

Een interne notitie van een "President Conference" van 10 november 1986, die werd aangetroffen bij de handelsagent van M-M in het VK (MM PEGG), bevestigt het door Stora toegegeven feit dat tijdens de "President Conference" wel dergelijk besprekingen zijn gevoerd over heimelijke prijsafspraken:

"Prijszetting in het VK

Op de laatste vergadering van Fides verklaarde de vertegenwoordiger van Weig dat volgens hen 9 % (8) te hoog was voor het VK en dat zij akkoord gingen met 7 %! Grote teleurstelling, omdat dit neerkomt op een "onderhandelingsniveau" voor alle anderen" (vertaling).

(42) Alle ondernemingen waartoe deze beschikking is gericht, waren in de "President Conference" vertegenwoordigd. Hoewel enige van de kleinere producenten betrekkelijk onregelmatig kwamen, waren de grote producenten (die eveneens allen lid waren van de PWG) op iedere "President Conference" vrijwel steeds aanwezig.

Medewerkers van het NPI woonden gedurende de periode 1986-1991 op één na alle "President Conferences" bij. Vertegenwoordigers van Finnboard (die ook de altijd vooraf gehouden vergaderingen van de PWG bijwoonden) namen onafhankelijk van het NPI deel aan alle vergaderingen van de "President Conference". Soms worden de vergaderingen bijgewoond door afzonderlijke, bij Finnboard aangesloten ondernemingen: Metsae-Serla ging elk jaar naar de plenaire voorjaarsvergadering (maar niet naar de bijeenkomsten van de winter) en United Paper Mills ging naar één vergadering in mei 1989.

(43) Vanaf 1986 werden op de volgende dagen "President Conferences" gehouden:

"" ID="1">29 mei 1986 > ID="2">Alghero (Sardinië) "> ID="1">10 november 1986 > ID="2">Zuerich "> ID="1">20 mei 1987 > ID="2">Graz "> ID="1">4 december 1987 > ID="2">Zuerich "> ID="1">25 mei 1988 > ID="2">Barcelona "> ID="1">17 november 1988 > ID="2">Zuerich "> ID="1">17 mei 1989 > ID="2">Nice "> ID="1">28 november 1989 > ID="2">Zuerich "> ID="1">23 mei 1990 > ID="2">Helsinki "> ID="1">26 november 1990 > ID="2">Gothenburg "> ID="1">5 juni 1991 > ID="2">Montreal ">

Nadere gegevens over het bijwonen van de vergaderingen door elke onderneming zijn opgenomen in tabel 3

d) Het Joint Marketing Committee (JMC)

(44) Het JMC werd eind 1987 opgericht en werd als veel efficiënter beschouwd dan zijn voorganger, het "Marketing Committee". Het JMC bracht verslag uit aan de PWG. Officieel had het tot doel voor de PWG een gedetailleerde analyse van de marktomstandigheden en verkoopprognoses op te stellen. Hiertoe ontving het gegevens van het "Economic Committee".

Vanaf het begin af aan echter was de belangrijkste taak van het JMC

- te bepalen of, en zo ja hoe, prijsverhogingen konden worden doorgevoerd en haar conclusies aan de PWG mede te delen;

- het per land en voor de grote afnemers in detail uitwerken van de door de PWG overeengekomen prijsinitiatieven met het doel een equivalent (dit wil zeggen uniform) systeem van prijzen in Europa tot stand te brengen (eerste verklaring van Stora, blz. 17; tweede verklaring, blz. 8 en volgende).

(45) In zijn tweede verklaring (blz. 8 en 9) heeft Stora gedetailleerd beschreven hoe het JMC te werk ging. Dit comité besprak per markt hoe de door de PWG overeengekomen prijsverhogingen door iedere producent ten uitvoer moesten worden gelegd. De praktische aspecten van de tenuitvoerlegging van de voorgestelde prijsverhogingen kwamen aan de orde tijdens "ronde tafel"-besprekingen, waarin elke deelnemer de kans kreeg over de voorgestelde verhoging opmerkingen te maken.

Van moeilijkheden bij de tenuitvoerlegging van de door de PWG overeengekomen prijsverhogingen of van een incidentele weigering om samen te werken, werd verslag uitgebracht aan de PWG, die dan (zoals Stora zei) "voor de noodzakelijk geachte mate van samenwerking trachtte te zorgen". Het JMC bracht afzonderlijke verslagen uit voor GC- en GD-kwaliteiten. Als de PWG op basis van de van het JMC ontvangen verslagen een prijsbeslissing wijzigde, moesten de voor de tenuitvoerlegging daarvan noodzakelijke stappen op de volgende vergadering van het JMC worden besproken.

Van geen van de vergaderingen van het JMC waren officiële uitnodigingen of notulen beschikbaar. Het is echter overduidelijk dat het JMC gezien zijn complexe taken niet kan hebben gefunctioneerd, zonder dat de deelnemers hun eigen berekeningen maakten en voorstellen deden en zonder dat door de voorzitter of het secretariaat een gedetailleerd verslag van de werkzaamheden werd opgemaakt. Aan de PWG moest verslag worden uitgebracht. Gedurende de hoorzitting gaf een der deelnemers (Gruber & Weber) feitelijk toe dat er een algemene regel gold om belastende notities niet te bewaren.

Niet alle personen die vergaderingen van het JMC bijwoonden, waren echter zo nauwgezet als zij hadden moeten zijn wat het vernietigen of niet bewaren van notities betreft: gedetailleerde persoonlijke aantekeningen van hetgeen op een aantal JMC-vergaderingen was gebeurd, werden gedurende het onderzoek van M-M en van de kleine Noorse producent Rena verkregen: zie de punten 80, 82, 84 en 87.

(46) Het JMC werd in de betrokken periode geleid door dezelfde persoon, een (thans gepensioneerde) hoofddirecteur van Feldmuehle: het succes ervan werd grotendeels toegeschreven aan zijn persoonlijke inspanningen. Hij nam eveneens deel aan de PWG en trad op als verbindingspersoon tussen de beide lichamen. De vergaderingen van het JMC werden bijgewoond door vertegenwoordigers van alle, of bijna alle Europese kartonproducenten. De vier Finse producenten van GC-karton werden in het JMC altijd door Finnboard vertegenwoordigd, dat echter beweert de vergaderingen niet voor eigen verantwoordelijkheid doch alleen namens het NPI bij te hebben gewoond (zie het antwoord van Finnboard op het verzoek om inlichtingen krachtens artikel 11). Het NPI was niet afzonderlijk in het JMC vertegenwoordigd, hoewel dit bij de "President Conference" wel het geval was. (Fiskeby gaf toe dat "bij enige gelegenheden" een vertegenwoordiger van het NPI haar telefonisch inlichtingen had verstrekt over onderwerpen die op vergaderingen van het JMC waarin zij niet vertegenwoordigd was, besproken waren.) Sommige producenten - met name de groteren die ook deel uitmaakten van de PWG - waren vaker op JMC-vergaderingen aanwezig dan andere, maar vanwege het volledig ontbreken van officiële notulen is het niet mogelijk de presentielijst van elke vergadering met zekerheid te reconstrueren. Zeker is wel dat met uitzondering van Enso-Gutzeit alle ondernemingen waartoe deze beschikking gericht is, aan althans enkele vergaderingen van het JMC deelnamen. Voor GC- en GD-karton werden afzonderlijke vergaderingen gehouden, gewoonlijk op opeenvolgende dagen.

Volgens het bewijsmateriaal, met inbegrip van de jaarverslagen van de PG Paperboard, kwam het JMC met de volgende regelmaat bijeen:

"" ID="1">juni 1987-mei 1988: > ID="2">15 vergaderingen "> ID="1">juni 1988-mei 1989: > ID="2">11 vergaderingen "> ID="1">juni 1989-mei 1990: > ID="2">8 vergaderingen (inclusief verscheidene zittingen van twee dagen) "> ID="1">juni 1990-mei 1991: > ID="2">8 vergaderingen (inclusief verscheidene zittingen van twee dagen) ">

(47) Voor zover bekend werden de recentste vergaderingen van het JMC op 3 en 10 juli 1991 in Wenen gehouden, tien weken na da datum van de verificaties van de Commissie.

Gegevens betreffende de toegegeven of vastgestelde deelname van elke onderneming aan het JMC zijn in de tabellen 4 en 5 opgenomen.

In tabel 4 zijn voor elke onderneming de data opgenomen van de JMC-vergaderingen waarop de onderneming naar eigen zeggen aanwezig was, of waarvan bewezen is dat zij daarop aanwezig was. (Deze lijst mag niet als uitputtend beschouwd worden.)

In tabel 5 zijn de deelnemers aan regelmatig gehouden vergaderingen vermeld, volgens opgave van elke producent afzonderlijk.

(48) Als antwoord op herhaalde verzoeken om inlichtingen krachtens artikel 11 verklaarden de producenten in de meeste gevallen dat zij zich niet konden herinneren, wanneer zij voor het eerst vergaderingen van het "Marketing Committee" of van het JMC hadden bijgewoond, bleven hun antwoorden beperkt tot de laatste jaren, of gaven zij anderszins ontwijkende antwoorden.

Het was derhalve niet mogelijk (behoudens een paar uitzonderingen) voor de afzonderlijke producenten met zekerheid de data van met name de vóór 1989 bijgewoonde vergaderingen vast te stellen. Laakmann (welke onderneming geen onderscheid maakte tussen het JMC en zijn voorganger, het "Marketing Committee") verklaarde in een antwoord ingevolge artikel 11 dat Cascades, Europa Carton, KNP, FS-Karton, M-M, Deisswil, Feldmuehle, CBC, Saffa en Laakmann zelf van het begin af aan, met andere woorden vanaf 1984, aan de GD-vergaderingen deelnamen. Buchmann, Gruber & Weber, Prat Carton, Tampella Española en Weig begonnen volgens Laakmann enigszins later dan de andere producenten aan deze vergaderingen deel te nemen, hetgeen erop kan duiden dat zij eerst deelnamen, toen eind 1987 of begin 1988 het nieuwe JMC was opgericht.

e) Het Economic Committee

(49) Het "Economic Committee", waarvan de vergaderingen ondanks de benaming niet door economen maar door marketing- en verkoopmanagers werden bijgewoond, besprak (onder meer) de prijsontwikkelingen op de nationale markten en de orderportefeuilles, en bracht over zijn bevindingen verslag uit aan het JMC (of zijn voorganger, het "Marketing Committee", vóór eind 1987).

Hoewel in dit lichaam volgens Stora de orderportefeuille van de afzonderlijke producenten niet in alle details besproken werd (anders dan in het JMC, waar dat duidelijk wel het geval was), vergeleken de afzonderlijke producenten van tijd tot tijd hun posities met het gemiddelde van de bedrijfstak.

Stora verklaart uitdrukkelijk dat uit de uitwisseling van informatie in het "Economic Committee" in de loop van 1987 bleek dat de orderportefeuille van alle producenten volledig gevuld waren, welk feit de in de bedrijfstak heersende mening bevestigde dat er een evenwicht tussen capaciteit en verbruik tot stand was gekomen.

(50) Het "centrale thema" van de besprekingen van het "Economic Committee" was de analyse en beoordeling van de marktsituatie in de verschillende landen. De aan het "Economic Committee" verstrekte inlichtingen over de marktomstandigheden in elke Lid-Staat lijken afkomstig te zijn geweest van nationale comités, waarin de plaatselijke producenten en de voornaamste importeurs waren vertegenwoordigd (notulen van de "President Conference" van 10 november 1986). De besprekingen over de marktomstandigheden waren niet ongericht: de discussies over de stand van zaken op elke nationale markt moeten gezien worden in het kader van de geplande prijsinitiatieven, met inbegrip van de noodzakelijk geachte tijdelijke stilleggingen van fabrieken ter ondersteuning van prijsverhogingen.

Een particuliere notitie die door de vertegenwoordiger van FS-Karton over de "hoogtepunten" van de vergadering van het "Economic Committee" te Zuerich op 3 oktober 1989 werd gemaakt en aan de algemeen-directeur van M-M werd toegezonden, toont aan dat de vergadering zich behalve met een gedetailleerd overzicht van vraag, produktie en orderportefeuille op elke nationale markt bezighield met:

- een waargenomen sterke weerstand van de afnemers tegen de laatste prijsverhoging voor GC-karton, ingaand op 1 oktober;

- de respectieve situatie van de orderportefeuille van de producenten van GC- en GD-karton, met inbegrip van individuele posities;

- plaatsgevonden hebbende en geplande machinestilstand ( "downtime");

- de bijzondere problemen met betrekking tot de uitvoering van de prijsverhoging in het Verenigd Koninkrijk en de gevolgen daarvan voor het noodzakelijke prijsverschil tussen GC- en GD-kwaliteiten;

- de vergelijking, ten opzichte van de begrote hoeveelheid, van binnenkomende orders voor elke nationale groepering.

Deze aangelegenheden worden niet in de officiële notulen van de vergadering genoemd.

Nadere gegevens over het bijwonen van vergaderingen van het "Economic Committee" vanaf eind 1986 zijn vermeld in tabel 6. De enige geadresseerden van deze beschikking die geen vergaderingen van het "Economic Committee" bijwoonden, waren Enso-Gutzeit, Europa Carton, Gruber & Weber en Weig. (Enso Gutzeit was lid van het NPI dat iedere vergadering van het "Economic Committee" bijwoonde. De andere drie waren leden van het JMC.)

E. DE WIJZE WAAROP PRIJZEN EN HOEVEELHEDEN GECONTROLEERD WERDEN 1. Beheersing van hoeveelheden

a) Het "prijs boven tonnage"-beleid

(51) De kern van het succes van de prijsinitiatieven vanaf 1988 (zoals de producenten zich realiseerden) was de noodzaak tussen produktie en verbruik min of meer een evenwicht te handhaven. Alle leden van de PWG streefden ernaar de hernieuwde prijsinitiatieven niet te laten ondermijnen door aanzienlijke verhogingen van de verkochte hoeveelheden. Dit werd door Stora aangeduid als het "prijs boven tonnage"-beleid (antwoord van Stora ingevolge artikel 11 van 14 februari 1992).

Dit betekende dat de grotere producenten hun prijsverhogingen in de PWG konden overeenkomen met enige zekerheid dat deze succes zouden hebben.

(52) De in 1987 door de PWG bereikte overeenkomst omvatte de "bevriezing" van de Westeuropese marktaandelen van de belangrijkste producenten op het destijds bestaande niveau, waarbij geen pogingen mochten worden gedaan door een agressief prijsbeleid nieuwe afnemers te winnen of de bestaande omzet te vergroten.

Volgens Stora (tweede verklaring, blz. 11) had de afspraak tussen de belangrijkste producenten over marktaandelen betrekking op het totale marktaandeel in West-Europa van elke belangrijke groep producenten. Het had niet veel zin (volgens Stora) om hun aandelen op afzonderlijke nationale markten te bespreken: als gevolg van grensoverschrijdende fusies van de grote verwerkers wisten de kartonproducenten dikwijls zelfs niet met zekerheid, voor wie hun leveringen uiteindelijk waren bestemd.

(53) Uit documenten die de Commissie bij FS-Karton (onderdeel van de M-M-groep) aangetroffen heeft, blijkt dat eind 1987 in het kader van de twee "Presidents"-werkgroepen overeenstemming was bereikt over de met elkaar verband houdende problemen van hoeveelheidsbeheersing en prijsdiscipline.

In een intern rapport van 28 december 1988, getiteld "Vertrauliche Aktennotiz" ( "vertrouwelijke notitie voor het dossier") en door de marketing-manager die voor de verkoop van de M-M-groep in Duitsland verantwoordelijk was, toegestuurd aan de algemeen directeur van M-M in Wenen, wordt een zeer gedetailleerd overzicht gegeven van de stappen die sinds eind 1987 door de Europese kartonproducenten in de "Presidents"-werkgroepen waren ondernomen om zogenoemde "prijsbeheersing" te bewerkstelligen.

(54) De notitie van M-M bevestigt dat in de loop van 1987 een nieuwe consensus was bereikt waarmee het "prijs boven tonnage"-beleid ten uitvoer werd gelegd. De schrijver van de notitie was evenwel van mening dat deze operatie zowel winnaars als verliezers had.

Alle deelnemers hadden er bij gewonnen, omdat de voortdurende neerwaartse prijsspiraal die de markt had gekenmerkt, in haar tegendeel was verkeerd en in de loop van 1988 in twee duidelijk omschreven stappen tot een trend van stijgende prijzen was omgebogen. (Met de vermelding van de twee stappen wordt duidelijk verwezen naar de twee prijs- "initiatieven" uit 1988.)

Anderzijds had M-M naar de mening van de schrijver relatief bezien verlies geleden, evenals Feldmuehle. Wat M-M betreft, werd de onderneming, nadat zij haar marktaandeel in de zomer van 1987 vergroot had, door andere producenten - zonder twijfel als prijs voor een alomvattende overeenkomst - tot het brengen van bepaalde "offers" gedwongen:

- Het marktaandeel van M-M werd bevroren op het niveau van 1987 en er zijn zeker toezeggingen gedaan aan de andere producenten dat niet zou worden getracht door middel van afzetbevorderende scherpe prijzen de omzet te vergroten.

- Door M-M werden aan de verkoopstaf in Duitsland en in Oostenrijk en aan de verkoopagenten in andere landen strikte instructies gegeven, waarin dit strakke prijsbeleid tot uitdrukking kwam.

Voordien was de enige doelstelling de vergroting van de omzet geweest; nu was zij "absolute Preisdisziplin" (absolute prijsdiscipline) met het risico, de machines stop te moeten zetten om de produktie te doen dalen.

(55) M-M had als een van de eerste producenten de (reeds in december 1987 aangekondigde) prijsverhoging van maart en de tweede verhoging die in oktober 1988 inging, ten uitvoer gelegd. Zij had de van haar verlangde opofferingen gedaan en op de hooggeprijsde markten tonnage verloren. Een aantal regelmatige afnemers was ongelukkig met het harde prijsbeleid van M-M. De marketing-manager vermoedde echter dat niet alle andere producenten de prijsinitiatieven even standvastig ondersteund hadden als M-M. Hun verkooppersoneel gedroeg zich op de markt anders dan op topniveau was overeengekomen. Hij noemde een voorbeeld van een onderbieding van de M-M-prijs bij een grote afnemer door een andere producent met 150 DM/ton, en stelde de retorische vraag hoe een dergelijke gedragslijn in het "overeengekomen systeem" paste. Hij drong derhalve bij zijn chef (die de PWG-vergaderingen bijwoonde) er op aan de andere producenten "vast te leggen" op het in acht nemen van dezelfde strikte regel als die welke aan M-M was opgelegd, dit wil zeggen liever af te zien van omzet dan tegen een lagere dan de overeengekomen prijs te leveren.

De Commissie heeft getracht van M-M nadere gegevens te krijgen over de precieze omstandigheden waaronder in 1987 de overeenkomst tussen de kartonproducenten gesloten werd.

In zijn antwoord op het verzoek krachtens artikel 11 beweerde M-M dat er "in strikte zin" geen overeenkomst bestond en dat het herhaalde gebruik van deze term (en soortgelijke uitdrukkingen) in de betrokken nota door zijn marketing-manager niet "letterlijk moet worden opgevat".

(56) De basisafspraak tussen de voornaamste producenten over de handhaving van hun marktaandelen bleef gedurende de door deze beschikking bestreken periode bestaan.

Oorspronkelijk had de PWG in deze richting voornamelijk ernaar gestreefd de vergroting van de marktaandelen in de Gemeenschap door de EVA-producenten, M-M, Finnboard, Kopparfors en Iggesund, te beperken. De in de EG gevestigde producenten wilden hun eigen grondgebied beschermen, terwijl de Noordse producenten (en M-M) dit als hun natuurlijke exportmarkt beschouwden. Met deze EVA-producenten werden besprekingen gevoerd over de omvang van de marktaandelen waarbij zij bereid zouden zijn niet verder te gaan. Hun werd duidelijk gemaakt dat vergroting van hun marktaandeel ten koste van anderen het evenwicht tussen produktie en verbruik zou verstoren en de onderling afgestemde pogingen om de prijzen te verhogen zou ondermijnen. Later, toen de EVA-producenten zelf produktiebedrijven in de Gemeenschap verwierven, werd het beleid van de anderen om het marktaandeel van niet-EG-producenten in de Gemeenschap te beperken minder relevant. Steeds meer werd ernaar gestreefd een evenwicht tussen de voornaamste concerns te handhaven, ten einde de prijsinitiatieven niet in gevaar te brengen (antwoord van Stora ingevolge artikel 11 van 14 februari 1992).

Als basis voor hun berekeningen namen de producenten het totale verkoopcijfer voor het voorafgaande jaar, dat over het algemeen ongeveer in maart van het daaropvolgende jaar bekend werd.

Aangezien elke producent wist met welk percentage de markt voorspeld werd te groeien, kon hij de omvang van de extra verkoop berekenen die hij het komende jaar kon realiseren zonder zijn marktaandeel te vergroten (en daardoor de markt te destabiliseren).

Alle de besprekingen over maarktaandelen namen de producenten deel die in de PWG waren vertegenwoordigd, namelijk: Cascades, Finnboard, KNP (tot 1988), M-M, MoDo, Sarrió, de twee producenten van de Stora-groep, CBC en Feldmuehle, en (vanaf 1988) Weig.

(57) "De ontwikkeling van de marktaandelen" werd op iedere vergadering van de PWG geanalyseerd op basis van voorlopige statistieken (zie punt 63). De marktaandelen voor West-Europa als geheel werden besproken en in geringere mate de posities in afzonderlijke landen. Volgens Stora "werden schommelingen van betekenis in marktaandelen geanalyseerd en besproken en werd naar verklaringen gezocht voor grote wijzigingen" (vertaling). Een verandering van verkooppatronen kon (bij voorbeeld) worden toegeschreven aan een speciale opdracht op een bijzondere markt of aan een afnemer die zijn totale Europese voorziening uit één land wenst te gaan betrekken.

Het werd echter aan de producenten overgelaten welke nadere maatregelen ieder van hen zou dienen te nemen om zijn marktaandeel op de bestaande niveaus te handhaven. Aangelegenheden als stilstand of de verlegging van overproduktie naar markten overzee werden op de vergaderingen besproken, maar de tenuitvoerlegging van de besproken maatregelen was afhankelijk van de individuele omstandigheden van iedere producent.

De leden van de PWG hoopten en verwachtten dat, door op deze manier de leiding te nemen, zij de kleinere producenten zouden aanmoedigen ook zelfbeperking te aanvaarden.

(58) Hoewel de kleinere kartonproducenten die de JMC-vergaderingen bijwoonden, niet in de details van de PWG-besprekingen over marktaandelen ingewijd waren, waren zij, in het kader van het "prijs boven tonnage"-beleid dat zij allen onderschreven, op de hoogte van de afspraak tussen de belangrijkste producenten om "het aanbod op een constant niveau" te handhaven en ongetwijfeld van de noodzaak om hun eigen gedrag daaraan aan te passen.

Dit wordt bevestigd door een notitie die afkomstig is van de toenmalige algemeen directeur van Rena over een bijzondere vergadering van het NPI op de luchthaven Arlanda bij Stockholm op 3 oktober 1988. De vergadering had meer direct betrekking op de volgende prijsverhoging, die in april 1989 moest gebeuren: de aangegeven doelstelling was de prijzen tegen het einde van 1989 met 15 % verhoogd te hebben.

De schrijver merkt voorts op:

"In moeilijke tijden: produktiebeheersing met machinestilstand voor alle producenten. Voorstel wordt uitgewerkt. Prijzen moeten worden gehandhaafd." (vertaald uit het Noors).

Het is niet zonder betekenis dat destijds de toenmalige algemeen directeur van Finnboard zowel vorzitter van het NPI was (en op de vergadering te Arlanda aanwezig was), als voorzitter van de PG Paperboard, zodat hij ambtshalve voorzitter was van de "President Conference" en van de PWG (zie ook punt 38).

(59) Voor de producenten in de PWG was de regeling inzake bevriezing van marktaandelen afhankelijk van "zelfbeperking" en vormen van wederzijdse aanmoediging. Stora verklaart dat uiteindelijk "of producenten al dan niet aan de afspraken voldeden, afhankelijk was van hun opvatting dat het in hun belang was zulks te doen" (vertaling).

Voor zover bekend bestond er geen formeel mechanisme van strafmaatregelen of compensatie om de afspraak betreffende de marktaandelen af te dwingen maar de producenten waren zich bewust van de mogelijkheid van "vergelding" als een van hen ten koste van een andere zijn omzet op een bepaalde markt aanzienlijk vergrootte (antwoord van Stora ingevolge artikel 11 van 14 februari 1992, blz. 4).

Er bestaan zeker enige aanwijzingen voor dat een producent die uit de pas liep en zijn marktaandeel ten koste van de anderen vergrootte, zou worden aangepakt: dit schijnt met Weig te zijn gebeurd.

(60) De Commissie erkent dat ondanks de afspraak over marktaandelen het aandeel van enkele grote afzonderlijke producenten jaarlijks omhoog kroop. Stora heeft uiteengezet dat de producenten van mening waren dat hun eigen belangen en moeilijkheden zodanig waren, dat niet altijd stappen konden worden genomen om hun afzet te beperken. Ongetwijfeld zouden producenten die op basis van een krachtige positie konden onderhandelen, een groter aandeel van de markt verwachten. Bepaalde producenten werden mogelijkerwijze als minder betrouwbaar dan andere beschouwd. Derhalve zouden de besprekingen over marktaandelen elk jaar worden hervat, waarbij de producenten van een nieuwe grondslag uitgingen.

Het niveau van de marktaandelen werd echter in de PWG voortdurend bezien en de bijzondere problemen en behoeften van individuele leden werden erkend en besproken. De afspraak tussen de producenten over marktaandelen was derhalve niet statisch, maar het onderwerp van periodieke aanpassing en heronderhandeling.

b) De uitwisseling van informatie in het kader van Fides

(61) In het kader van een succesvolle tenuitvoerlegging van de prijsinitiatieven werd het van essentieel belang geacht een samenhangend systeem voor de verslaglegging over en het toezicht op de produktie, de verkochte hoeveelheden en de capaciteitsbezetting te ontwikkelen.

De meeste leden van de PG Paperboard stuurden Fides periodieke verslagen (wekelijks, maandelijks, halfjaarlijks, jaarlijks) over orders, produktie, verkoop en bezettingsgraad:

- wekelijkse verslagen over de binnengekomen orders;

- maandelijkse produktie- en verkoopverslagen;

- maandelijkse produktieprognoses (vanaf april 1991);

- halfjaarlijkse produktieverslagen voor GC- en GD-karton, uitgesplitst naar "materiaal" (dit wil zeggen naar de verschillende gewichtscategorieën);

- jaarlijkse opbrengst van de produktiecapaciteit.

De Scandinavische producenten stuurden de informatie over al deze zaken niet rechtstreeks naar Fides, maar verzonden deze over hun nationale branchevereniging, het NPI.

Het Fides-systeem bestreek geheel West-Europa (Gemeenschap en EVA).

(62) In het Fides-systeem werden de afzonderlijke verslagen centraal samengevoegd en werden de geaggregeerde (en beweerdelijk geanonymiseerde) gegevens aan de deelnemers toegestuurd.

De door Fides aan de deelnemers gestuurde statistieken waren:

- weekstatistieken over de binnengekomen orders;

- maandstatistieken over het verbruik (per land voor elk van de 28 kwaliteiten of groepen kwaliteiten);

- maandstatistieken over produktie en levering (GC-, GD- en SBS-karton naar het land van produktie);

- samenvatting van het GC- en GD-verbruik (op basis van "twaalf lopende maanden" en "jaarprojectie");

- marktstatistieken (zesmaandelijks);

- materiaalopsplitsing (zesmaandelijks);

- jaarlijkse capaciteitsstatistieken;

- machinepark (van tijd tot tijd).

Elke maand stuurde Fides aan de deelnemers de statistieken "produktie en levering" en "verbruik" in "quick"- en "final"-vorm. De "quick"-statistieken, die werden opgestuurd in afwachting van de definitieve cijfers, waren tot op zekere hoogte gebaseerd op ramingen op basis van de gemiddelde cijfers over het voorafgaande jaar.

Ongeveer 75 % van de leden van de PG Paperboard verschafte Fides wekelijkse cijfers betreffende de binnenkomende orders. De verzamelde statistieken werden door Fides de volgende dag verstuurd. Deze statistieken gaven voor de deelnemende producenten, zowel voor de gehele wereld als voor West-Europa, de totale omvang van de openstaande orders.

(63) De gecollationeerde Fides-statistieken die naar de deelnemers teruggezonden werden, waren opgesplitst naar hoofdcategorieën per land naast het wekelijks verslag over de binnengekomen orders dat voor heel West-Europa opgesteld werd.

In de MM-notitie van 28 december 1988 (punt 53) was gesuggereerd dat (ongetwijfeld om het mede mogelijk te maken op het "prijs boven tonnage"-systeem toezicht te houden) iedere producent aan Fides zijn totale produktiecijfers zou opgeven en dan in vijf segmenten zou opsplitsen: thuismarkt, rest van de Gemeenschap, andere Europese landen, overzee en eigen gebruik. Volgens M-M werd het Fides-stelsel nadien min of meer aan de hand van dit voorstel gewijzigd. Het is niet bekend of en in hoeverre de Fides-opgaven van individuele producenten algemener ter beschikking werden gesteld aan de PWG. Zelfs geaggregeerd konden de Fides-statistieken evenwel worden gebruikt als hulpmiddel bij het bepalen en in het oog houden van de marktaandelen van afzonderlijke bedrijven en bij de analyse van de bezettingsgraad (en dit gebeurde ook). De meest accurate analyse werd verricht op grond van de beschikbaarheid van de volledige gegevens over het voorafgaande jaar, normaal in maart. In de loop van het jaar werden gewoonlijk de statistieken in "quick"-vorm gebruikt, hoewel zij wegens schommelingen de positie aan het jaareinde wellicht niet juist konden weergeven en omzichtig moesten worden gehanteerd. De resultaten van deze procedure werden op bijeenkomsten van de PWG behandeld, grafieken werden opgesteld en aan producenten wier marktaandeel aanzienlijk gegroeid was, werd "uitleg" gevraagd (zie hierboven punt 57).

(64) In tal van gevallen was relevante informatie voor het toezicht op de marktaandelen van de verschillende groepen beschikbaar of kon deze gemakkelijk genoeg worden afgeleid uit het verslagleggingssysteem van Fides zelf, zonder aanvullende openbaarmakingen. De "beveiligingen" die Fides in andere produktverslagleggingssystemen gebruikte om het vaststellen van de leveranties van afzonderlijke producenten te voorkomen, werden in het systeem voor de kartonindustrie niet ingebouwd. Een voorbeeld hiervan wordt gegeven door de "produktie en leverings"-statistieken voor Finland. Naast de in Finland geproduceerde hoeveelheden SBS en GC (er was geen GD) geven deze de leveringen voor elk van deze categorieën op elke nationale markt uit Finland aan: zij konden in feite alleen afkomstig zijn van Enso-Gutzeit, respectievelijk Finnboard. Zo bleken uit dezelfde reeks statistieken voor het Verenigd Koninkrijk (GC en GD) de verkopen op elke markt van Iggesund (voorheen Thames Board) en Reed Paper & Board (UK) Ltd: zij zijn de enige nationale producenten van GC-, respectievelijk GD-karton. Dezelfde informatie wordt gedetailleerder in de "verbruiks"-statistieken weergegeven.

c) Capaciteitsverslagen

(65) Vanafde oprichting van de PG Paperboard in 1981 stelde Fides jaarlijks een capaciteitsverslag per land op, evenals een gedetailleerde "machine-inventaris", die beide betrekking hadden op alle kartonsoorten, dit wil zeggen met inbegrip van produkten als grijskarton dat op kartonmachines werd geproduceerd.

Daarenboven legde de marketing-manager van Finnboard de PG Paperboard jaarlijks een studie voor over de bezettingsgraad op de eigenlijke kartonmarkt (waarbij hij een meer beperkte definitie van het produkt hanteerde dan in het capaciteitsverslag en de machine-inventaris van Fides).

Vanwege het feit dat de basis voor de beoordeling verschilde, was het Fides-capaciteitsverslag niet direct vergelijkbaar met de Finnboard-studie. Er werden pogingen in het werk gesteld om de gegevens in de beide verslagen een gelijke basis te geven en vanaf 1985 werden die in het Fides-verslag uitgesplitst in "cartonboard" (specifieke kartonkwaliteiten) en "other types of board" (overige kartonsoorten), hierna het "herziene capaciteitsverslag van Fides" genoemd.

(66) In 1987 werden de leden van de PWG zich ervan bewust dat de vraag naar het produkt zo sterk was toegenomen, dat de overcapaciteit in de bedrijfstak was verdwenen.

Ondanks de uitsplitsing naar specifieke kartonkwaliteiten en overige kartonsoorten bestonden er nog steeds verschillen tussen de studie van Finnboard en het herziene Fides-verslag. Op de algemene vergadering van 1987 stelde Fides voor het herziene capaciteitsverslag van Fides te laten vallen en alleen de machine-inventaris aan te houden. Uiteindelijk besloot de algemene vergadering om het herziene capaciteitsverslag van Fides in de bestaande vorm voort te laten bestaan en het aan te vullen met een nieuw capaciteitsoverzicht, dat alleen op de genoemde specifieke kartonkwaliteiten betrekking zou hebben.

(67) Bij de bekendmaking ervan in 1988 (notulen van de "President Conference" van 25 mei 1988) bevestigde het nieuwe capaciteitsoverzicht hetgeen het "Economic Committee" al ontdekt had, namelijk "dat de vaak genoemde overcapaciteit niet werkelijk bestaat".

In de notulen staat vervolgens:

"De afnemers kunnen hier niet vaak genoeg op worden gewezen" (vertaling).

Op de algemene jaarvergadering van de volgende dag merkte de vertegenwoordiger van Feldmuehle (die het JMC voorzat) op dat "dit praktische en geen theoretische capaciteitscijfers zijn. De gegevens zijn derhalve van het allergrootste belang voor de dagelijkse gang van zaken. Zij kunnen en moeten worden gebruikt om de bij veel afnemers heersende opvatting dat er in de kartonindustrie sprake is van een zeer grote overcapaciteit, tegen te gaan".

Naar aanleiding van een voorstel van Feldmuehle om het verslag te publiceren werd het voor het eerst in het voorjaar van 1989 door het "European Paper Institute" aan afnemers ter beschikking gesteld.

Stora merkt het volgende op

"Het doel van deze publikatie was aan te tonen dat de bedrijfstak zeer dicht tegen zijn maximale capaciteit draaide, de verkoop-/marketing-managers ervan te overtuigen dat er mogelijkheden bestonden om de grote verliezen van de voorgaande jaren goed te maken en de afnemers ervan te overtuigen dat de ruimte voor onderhandelingen over de prijsverhogingen verwaarloosbaar klein was." (Tweede verklaring van Stora, blz. 13).

(68) Het nieuwe capaciteitsoverzicht (dat bekend kwam te staan onder de naam "Green Book") werd door Fides opgesteld op basis van de door de leden van de PG Paperboard jaarlijks in september/oktober verschafte gegevens en omvatte ook een raming van de capaciteit van de leden in het volgende jaar.

Door de gerapporteerde capaciteit te vergelijken met de verbruiksstatistieken van het voorafgaande jaar kon de PG Paperboard de bezettingsgraad van de capaciteit ramen.

Het verslag vermeldt de jaarlijkse "werkelijke produktiecapaciteit" van elke in gebruik zijnde kartonmachine, berekend volgens een standaardformule.

De produktie van elke afzonderlijke machine in het betreffende jaar werd echter niet bekendgemaakt. Het verslag geeft de totale werkelijke produktie in tonnen in de voorafgaande jaren in West-Europa en een prognose voor de totale produktie in het komende jaar. Op basis van deze twee series gegevens wordt voor de bedrijfstak de bezettingsgraad in procenten berekend.

d) Orderportefeuille en machinestilstand ( "downtime")

(69) De wekelijkse orderportefeuille kon worden vergeleken met de beschikbare capaciteit, en in het licht hiervan kon de PWG van de totale omvang van de vraag in de kartonindustrie een beoordeling opstellen.

Indien de openstaande orders van een grote producent onder een bepaald peil dalen, kan zijn produktieprogramma niet efficiënt worden gepland en kan de fabriek tijdelijk moeten worden stilgelegd, ten einde het risico van verslechtering van de produktkwaliteit te voorkomen.

Afgezien van de Fides-procedure met geaggregeerde gegevens was het gebruikelijk dat de producenten op de JMC-vergaderingen hun orderportefeuille aan de concurrenten bekend maakten.

De gegevens betreffende de in dagen uitgedrukte orderportefeuille waren voor twee doeleinden van belang:

- besluitvorming over de vraag of de juiste voorwaarden aanwezig waren voor de invoering van een onderling afgestemde prijsverhoging;

- bepaling van de noodzakelijke machinestilstand om het evenwicht tussen aanbod en vraag te handhaven (Tweede verklaring van Stora, blz 14).

(70) In 1988 en 1989 werd de volledige capaciteit van de bedrijfstak benut en was volgens Stora vrijwel geen machinestilstand noodzakelijk, afgezien van de gebruikelijke stilleggingen in verband met vakantie en onderhoud.

Vanaf het begin van 1990 zagen de leidende producenten in de bedrijfstak zich echter gesteld voor een toegenomen capaciteit en een verminderde vraag en achtten zij het noodzakelijk in het kader van de PWG tot onderlinge afspraken over de noodzaak van machinestilstand te komen. De grote producenten zagen in dat zij de vraag niet konden vergroten door de prijzen te verlagen en dat de handhaving van de produktie op volle capaciteit alleen maar de prijzen zou doen dalen. Met behulp van de capaciteitsverslagen kon in theorie berekend worden hoe lang de machines moesten stilstaan om vraag en aanbod in evenwicht te brengen. Als bij voorbeeld de prognose voor de bezettingsgraad van de machines 92 % was, betekende zulks dat 8 % van de capaciteit niet gebruikt zou worden. In dat geval waren vier weken machinestilstand in de bedrijfstak noodzakelijk om produktie en vraag weer in evenwicht te brengen.

(71) De PWG bepaalde niet formeel voor elke producent voor hoe lang diens machines moesten worden stilgelegd. Volgens Stora bestonden een praktische moeilijkheden bij het vaststellen van een gecooerdineerd plan met betrekking tot een stilstand voor alle producenten. Stora verklaart dat er om deze redenen slechts "een soepel aanmoedigingssysteem bestond" (tweede verklaring van Stora, blz. 15) (vertaling).

Ook hier schijnen met het oog op de handhaving van het prijspeil de voornaamste producenten de last van de vermindering van de produktie op zich te hebben genomen.

De onofficiële notities van twee JMC-vergaderingen, een in januari 1990 (zie punt 84) en de andere in september 1990 (zie punt 87) bevestigen evenals andere documenten (zie punten 94 en 95) echter dat de grote producenten hun kleinere concurrenten in de PG Paperboard nauw en voortdurend op de hoogte hielden van hun plannen om aanvullende stilleggingen in te voeren als een andere oplossing dan verlaging van de prijzen.

2. Prijsinitiatieven

(72) Na de verbetering van het evenwicht tussen vraag en aanbod en de reorganisatie van de verschillende organen zou de heimelijke verstandhouding over de prijsstelling in de PG Paperboard doeltreffender blijken dan in de jaren vóór 1987.

In plaats van het geleidelijk op een natuurlijke wijze laten stijgen van de prijzen in overeenstemming met de marktvoorwaarden hield de gehanteerde methode ter verhoging van het prijspeil in geheel West-Europa de planning en tenuitvoerlegging van onderling afgestemde "prijsinitiatieven" in. De prijs werd verhoogd door een reeks regelmatige en duidelijk omschreven "stappen". Uit het door de Commissie gevonden bewijsmateriaal blijkt duidelijk dat het vraagstuk van de prijsverhogingen en dat van de hoeveelheidsbeheersing twee onlosmakelijk met elkaar verbonden aspecten zijn van wat in wezen hetzelfde plan was. Op basis van de voorbereidende werkzaamheden in het JMC, nam de PWG in beginsel de besluiten over het tijdstip en het bedrag van de verhoging. Gezien de gebruikelijke order- en verbruikspatronen van kartonverbruikers, was de praktijk normalerwijze dat de prijsverhogingen in april en oktober ingingen. Bij gelegenheid en afhankelijk van de marktomstandigheden, kon een prijsverhoging alleen op GC- en niet op GD-kwaliteiten van toepassing zijn: de producenten streefden echter over het algemeen naar handhaving van het prijsverschil (30-40 %) tussen de twee categorieën op ongeveer hetzelfde peil. Ook kon voor een specifieke nationale markt een prijsverhoging worden uitgesteld of zelfs daarop niet van toepassing zijn (van de tweede verhoging van 1988 was bij voorbeeld het Verenigd Koninkrijk uitgesloten, behalve voor SBS).

Het