Beschikking van de Commissie

van 13 oktober 1999

waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard

(Zaak nr. IV/M.1439 - Telia/Telenor)

(C(1999) 3314)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

(2001/98/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,

Gelet op het besluit van de Commissie van 15 juni 1999 om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden,

Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen betreffende de door de Commissie gemaakte bezwaren kenbaar te maken,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties(3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 28 april 1999 werd een aanmelding ontvangen overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89, hierna de "concentratieverordening" genoemd, waarin de Zweedse en de Noorse regering aankondigen dat zij de gezamenlijke zeggenschap, in de zin van de Europese concentratieverordening, zouden verwerven over een nieuwe onderneming, Newco, waarin de aandelen van Telia AB, hierna "Telia" genoemd, en Telenor AS, hierna "Telenor" genoemd, worden ondergebracht.

(2) Op 25 mei hebben de aanmeldende partijen bepaalde verbintenissen voorgesteld die afhankelijk waren van de vaststelling door de Commissie van een beschikking overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder b), van de concentratieverordening.

(3) Na onderzoek van de aanmelding kwam de Commissie tot de conclusie dat de aangemelde transactie binnen het toepassingsgebied van de concentratieverordening viel en aanleiding gaf tot ernstige twijfel over de verenigbaarheid daarvan met de gemeenschappelijke markt, omdat er een machtspositie zou ontstaan of worden versterkt, waardoor de mededinging op de gemeenschappelijke markt of in een groot deel daarvan en in het gebied dat onder de EER-overeenkomst valt aanzienlijk zou worden belemmerd. De Commissie besloot derhalve op 15 juni 1999 overeenkomstig artikel 6, lid 1 onder c), van de concentratieverordening de procedure in te leiden.

I. DE PARTIJEN

(4) Telia is het grootste telecommunicatiebedrijf in Zweden en is volledig in het bezit van de Zweedse overheid. Bovendien is het de moedermaatschappij van de Telia-groep. Telenor is het grootste telecommunicatiebedrijf in Noorwegen en is volledig in het bezit van de Noorse overheid. Beide ondernemingen leveren binnen hun respectieve landen het volledige assortiment aan zowel telecom- als televisiediensten; daarnaast bieden zij deze diensten elders in de noordse regio en op internationale schaal aan.

II. DE TRANSACTIE EN DE CONCENTRATIE

(5) Ingevolge de aangemelde transactie zal een nieuwe onderneming naar Zweeds recht, Newco, worden opgericht, die alle aandelen Telia en Telenor van de respectieve regeringen zal overnemen. In ruil ontvangen de regeringen van Zweden en Noorwegen aandelen ter waarde van respectievelijk 60 % en 40 % van het aandelenkapitaal van Newco.

(6) De Zweedse en de Noorse regering hebben een aandeelhoudersakkoord gesloten, gedateerd 30 maart 1999. Volgens de overeenkomst hebben beide regeringen het recht van veto ten aanzien van het groepsondernemingsplan en de geconsolideerde begroting van Newco, belangrijke strategische aankopen en verkopen, de benoeming en machtiging van commissies binnen het bestuur van Newco en de benoeming van de raad van bestuur van Telia en Telenor (als dochterondernemingen van Newco). Beide regeringen hebben dan ook de mogelijkheid een beslissende invloed over Newco uit te oefenen en derhalve hebben de regeringen gezamenlijk zeggenschap over de onderneming. Aangezien Newco de twee telecom- en televisiebedrijven erft die voorheen in het bezit waren van de twee respectieve staten, zal zij de taken uitvoeren die normaal worden uitgevoerd door een telecommunicatiebedrijf. Bijgevolg kan worden aangenomen dat de onderneming duurzaam alle functies van een zelfstandige economische eenheid vervult.

III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(7) De wereldwijde omzet van de Telia-groep lag in 1998 iets boven de 5600 miljoen EUR en de omzet in de Gemeenschap lag iets boven de [...](4) miljoen EUR. De wereldwijde omzet van Telenor lag iets boven de 3400 miljoen EUR en de omzet in de Gemeenschap was in de orde van [ > 250](5) miljoen EUR. Telia heeft meer dan tweederde deel van haar omzet in de Gemeenschap in Zweden behaald; Telenor daarentegen behaalt in geen enkele lidstaat meer dan tweederde deel van haar omzet. Zowel Telia als Telenor behalen meer dan tweederde deel van hun omzet in de EVA in Noorwegen en de gecombineerde omzet van de betrokken ondernemingen in de EVA-staten komt overeen met 25 % of meer van de totale omzet binnen het EER-gebied. Bijgevolg dient de aanmelding in het kader van de EER-samenwerking te worden behandeld.

IV. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT

I. TELEFONIE EN AANVERWANTE DIENSTEN

Inleiding tot telefoon- en telecomdiensten

(8) Dit is de eerste zaak in het kader van de concentratieverordening waarbij het een fusie van twee bestaande nationale exploitanten in Europa betreft. Er zijn eerdere zaken geweest met betrekking tot de fusie (of mogelijke fusie) van Europese telecombedrijven, maar daarbij was telkens een van beide bedrijven buiten Europa gevestigd (bijvoorbeeld BT/MCI(II)(6)). Ook zijn er uit hoofde van Verordening nr. 17/62 overeenkomsten aangemeld waarbij geen volledige integratie van alle telecomactiviteiten(7) van beide partijen tot stand kwam. De huidige zaak gaat echter een stap verder, waardoor er kwesties aan de orde komen die in deze eerdere zaken niet tot in detail behandeld hoefden te worden. Deze situatie vraagt om een inleidend overzicht van de marktafbakening.

(9) Voordat de algemene beoordeling en individuele productmarkten in detail worden behandeld, kan het nuttig zijn een globale uiteenzetting te geven van hoe de bedrijfstak functioneert, en daarnaast duidelijkheid te verschaffen over enkele essentiële principes met betrekking tot deze zaak.

Structuur en exploitatie van telefoonnetten met geschakelde circuits

(10) In de meeste Europese landen heeft de telefoonsector het grootste deel van deze eeuw een structuur van - meestal openbare - verticaal geïntegreerde nationale monopolisten gekend. Deze publieke telecommunicatiebedrijven boden de eindgebruikers ("abonnees") primaire spraakdiensten. Dergelijke primaire spraakdiensten omvatten een verbinding met andere abonnees in eigen land en toegang tot het internationale openbare telefoonnet op grond van internationale afspraken met andere publieke telecommunicatiebedrijven.

(11) In de afgelopen decennia zijn er in een aantal landen inspanningen geleverd om de nationale telefoonmarkten vrij te maken door mededinging in te voeren. Daarbij gaat men er in het algemeen van uit dat nationale telefoonnetten zijn opgebouwd uit drie duidelijk te onderscheiden segmenten: het lokale net of aansluitnet, dat in wezen het net vormt tussen de abonnees en het punt van verbinding(8) bij de plaatselijke telefooncentrale; interlokaal, het net van kabels en schakelapparatuur dat de plaatselijke centrales verbindt met hogere schakelniveaus, ook wel bekend als doorgangscentrales; en internationaal, het net van kabels en de bijbehorende schakelapparatuur waarmee telefoonverkeer vanuit het internationale netverbindingspunt (vaak een grote stad of een belangrijk netknooppunt), via "terugvoerkabels" naar de internationale kabelafsluiting of het landingspunt, en van daaruit het land uit richting publieke telecommunicatiebedrijven in andere landen wordt geleid.

(12) Een abonnee van dergelijke spraaktelefoniediensten verkrijgt toegang tot het net door abonnementsgeld te betalen. Doorgaans dekt dit abonnementsgeld de kosten van de exploitant voor het leveren van de infrastructuur, in het bijzonder de vaste lijn vanuit de plaatselijke telefooncentrale naar het pand van de abonnee. De lijn zelf bestaat doorgaans uit twee op een bepaalde manier gevlochten koperen draden die een getwist aderpaar of gevlochten paar worden genoemd. De fysieke vorm van de twee draden tussen abonnee en centrale kan worden gezien als een doorlopende lus die bestaat uit een lang stuk draad dat begint bij de hoofdverdeler en vandaar naar de abonnee loopt, verbonden is met het telefoontoestel en via de retourdraad weer terugloopt naar de hoofdverdeler, alwaar alle lussen vanuit dat schakelpunt zijn verbonden.

(13) Wanneer er een oproep plaatsvindt, moet er een volledig spraakpad(9) tot stand komen door het net van de bellende abonnee te verbinden met dat van de beoogde ontvanger. Als de opgeroepene op dezelfde centrale als de bellende abonnee is aangesloten, kunnen de twee bellers op die plaatselijke centrale worden verbonden.

(14) Een oproep bestemd voor een abonnee die is aangesloten op een op grotere afstand gelegen telefooncentrale kàn direct naar de betrokken telefooncentrale worden gestuurd. Dit is echter ongebruikelijk. Normaal zal de oproep naar een of meerdere "doorgangscentrales"(10) worden gestuurd, waarvandaan deze dan neerwaarts over het net wordt teruggeleid naar de desbetreffende plaatselijke telefooncentrale en vandaar naar de abonnee.

(15) Wanneer de oproep wordt gedaan, moet er op iedere relevante brug c.q. telefooncentrale een juiste verbinding worden gemaakt zodat er een volledig spraakpad van oproeper naar ontvanger tot stand kan komen. Zodra dit is gebeurd, moet het circuit voor de duur van het gesprek in stand blijven, ongeacht de hoeveelheid spraakverkeer die er tijdens het gesprek over en weer gaat.

(16) Een internationale oproep gaat eerst naar een gemakkelijk bereikbare centrale of netverbinding ("gateway"), waarna deze via een internationale verbinding (kabels, satelliet of radioverbindingen) wordt doorgestuurd naar de netwerkexploitant in het land van ontvangst. Als er geen directe verbinding tussen de netten aanwezig is, wordt de oproep doorgeleid via de netten van andere exploitanten.

(17) Voor de monopolistische publieke telecommunicatiebedrijven was het uitwisselen van internationaal telefoonverkeer de enige reden om een interconnectie tot stand te brengen. De fysieke aansluiting tussen de twee netten werd gewoonlijk tot stand gebracht met behulp van een internationale kabel die in elk van de betrokken landen over een afsluiting beschikte. De relatie tussen exploitanten werd in het algemeen als een evenredige relatie gezien. Bij een dergelijke relatie werden de kosten van telefoonverkeer tussen de twee landen bepaald tegen een vaste prijs per minuut, bekend als het verrekeningstarief(11).

Verschillende methoden voor nieuwe exploitanten om toegang te verkrijgen tot het lokale newerk

(18) In principe zouden nieuwkomers op de markt hun eigen net kunnen opzetten. Alle bestaande lokale netten zijn echter gedurende langere perioden opgebouwd en gefinancierd in tijden dat de betrokken telefoonmaatschappijen nog deel van de openbare sector uitmaakten. Voor een nieuwkomer die zich geplaatst ziet tegenover een zittende onderneming vormen de hoge kosten van het opzetten van een nieuw net een aanzienlijke economische belemmering om aldus de markt te betreden.

(19) Wanneer er een machtige bestaande onderneming is, heeft de potentiële nieuwkomer te maken met een aantal basisproblemen. Het eerste probleem is potentiële klanten die thans een abonnement bij de zittende onderneming hebben, te overreden over te schakelen op de toetredende onderneming als de aanbieder van hun keus. Een tweede probleem is dat abonnees waarschijnlijk fysiek op de zittende onderneming blijven aangesloten en dat het nodig kan zijn telefoonverkeer door een deel van het net van de zittende onderneming te leiden om het van en naar het net van de nieuwe onderneming te krijgen. Een derde probleem is dat het overgrote deel van de uitgaande oproepen van de nieuwe abonnees nog steeds voor het net van de zittende onderneming bestemd zal zijn en dat de nieuwkomer in staat moet zijn deze oproepen naar het net van de zittende onderneming door te leiden zonder dat deze hiervoor kosten in rekening brengt die de concurrentiepositie van de nieuwkomer in gevaar brengen.

(20) Mededinging op het gebied van voormalige monopolies begon doorgaans met nieuwkomers die zittende ondernemingen aanvielen op hun meest winstgevende trajecten, te weten de internationale en interlokale uitgaande oproepen. De eenvoudigste vorm van toetreding tot de markt is wederverkoop, waarbij de intredende onderneming een "end-to-end-dienst"(12) op detailhandelsniveau van de zittende onderneming koopt. De gehele lijn blijft eigendom van en in exploitatie bij de zittende onderneming, maar de nieuwe onderneming "verkoopt" de diensten die door de zittende onderneming worden geleverd. De abonnee blijft aangesloten op de zittende onderneming wat alle technische en praktische doeleinden betreft, met uitzondering van het bestellen van diensten, facturering, merkgerelateerde zaken en klantenservice, en verkoop en marketing. De wederverkoper ontvangt de wederverkochte diensten over het algemeen tegen inkoopprijs of tegen een prijs die lager ligt dan de prijs waartegen de zittende onderneming de diensten levert. De mogelijkheid om winst te maken is afhankelijk van het vermogen van de wederverkoper om zijn overheadkosten (doorgaans voor verkoop en marketing, facturering en een servicecentrum) lager te houden dan de vergelijkbare kosten die de zittende onderneming zou hebben gemaakt.

(21) Een probleem voor de wederverkopers is dat de zittende onderneming zeggenschap blijft houden over het grootse deel van de kosten van het leveren van telefoniediensten. Wederverkopers kunnen uitsluitend diensten opnieuw aanbieden die de zittende onderneming zelf al biedt via het eigen net. Hierdoor ontbreekt de mogelijkheid tot innovatie wat betreft het bieden van nieuwe technische oplossingen die verder voeren dan de diensten die de eigenaar van de infrastructuur zelf wil of kan bieden. Daarnaast is deze situatie alleen winstgevend voorzover de zittende onderneming (of de regelgevende instantie) bereid is de wederverkopers te laten voortbestaan. Als de regelgeving haar niet belet, kan de zittende onderneming te allen tijde de prijzen laten dalen om de concurrentiepositie van de wederverkoper te ondermijnen en intreders te dwingen hun marges zover te laten zakken dat hun activiteiten niet langer winstgevend zijn.

(22) Een volgende vorm van toetreding tot de markt is call-by-call carrier selection (carrier selection per gesprek). Deze vorm vereist van de kant van de intreder meer initiatief op het gebied van netwerkontwikkeling. De eindgebruiker blijft abonnee van de zittende onderneming maar abonneert zich daarnaast op een of meer toetredende exploitanten die concurrerende diensten op het gebied van uitgaande oproepen aanbieden. De abonnee blijft te allen tijde fysiek aangesloten op het net van de zittende onderneming en blijft geabonneerd op diens diensten. Wanneer de abonnee gebruik wenst te maken van de diensten van de mededingende exploitant, voert hij voordat het gewenste nummer wordt gekozen een speciale code in. De telefooncentrale herkent de code als de toegangscode van de mededingende exploitant. De oproep wordt bij het dichtstbijzijnde interconnectiepunt tussen de twee netten overgedragen aan de mededingende exploitant.

(23) Een andere vorm van toetreding, carrier pre-selection, is in essentie hetzelfde als de hierboven beschreven vorm, met dien verstande dat alle uitgaande oproepen automatisch naar de nieuwe exploitant worden omgeleid, behalve als deze omleiding handmatig door de abonnee wordt onderdrukt.

(24) Carrier pre-selection of call-by-call selection worden doorgaans gebruikt bij interlokale of internationale oproepen, waarbij het verschil tussen de prijzen die door zittende exploitanten in rekening worden gebracht en de kosten groot genoeg is om een toetredende exploitant in staat te stellen een mededingende positie in te nemen door telefoonverkeer over zijn eigen net te laten lopen en klanten hiervoor minder in rekening te brengen.

(25) Bij beide soorten carrier selection blijft de abonnee de zittende exploitant abonnementsgeld betalen voor de vaste verbinding. In principe worden door de zittende exploitant geen directe kosten in rekening gebracht wanneer abonnees door middel van carrier pre-selection of call-by-call selection bellen, ook al moet de oproep zich over een deel van het net van de zittende exploitant verplaatsen. In plaats daarvan betaalt de gekozen toetredende exploitant de zittende exploitant voor het gebruik van diens net vanaf de abonnee tot op het punt van aansluiting met het net van de toetredende exploitant. Deze betaling wordt wel vergoeding wegens "originating interconnection" genoemd en de toetredende exploitant zal deze kosten doorgaans als onderdeel van de gesprekskosten verhalen op de abonnee.

(26) De oproepen die door de nieuwe exploitant worden overgenomen, moeten ofwel met het net van de zittende exploitant, ofwel met het eigen net van de nieuwe exploitant of met het net van een derde worden verbonden. Aangezien de meeste abonnees in het betrokken land op de zittende exploitant aangesloten zullen blijven, zal het grootste deel van de binnenlandse oproepen worden verbonden met het net van de zittende exploitant. De nieuwe exploitant zal de zittende exploitant daarom ook een bedrag moeten betalen om de kosten voor het verzorgen van het eindtraject van de onderlinge verbinding ("terminating interconnection") te dekken.

(27) Een belangrijke beperking van deze vormen van markttoetreding is dat zowel carrier pre-selection als call-by-call selection uitsluitend van toepassing zijn op uitgaande oproepen. Een verbindingsbedrijf ("carrier") dat 1 % van de klanten van de zittende exploitant weet aan te trekken is mogelijk in staat de klanten over te halen het bedrijf voor al hun uitgaande oproepen te gebruiken, maar de verbinding van alle binnenkomende oproepen die bestemd zijn voor de betrokken abonnees zal nog steeds op het net van de zittende exploitant tot stand komen. Om die reden zal een markttoetreder die carrier pre-selection of call-by-call selection aanbiedt, niet de inkomsten uit oproepaansluiting kunnen verdienen die een exploitant met volledig beheer over een lokaal net kan verwachten.

(28) Een wezenlijker vorm van markttoetreding is ontbundeling van het lokale aansluitnet (locaal loop unbundling, ook wel LLU genoemd). Hoewel de bijzonderheden kunnen afwijken al naargelang de manier waarop dit wordt uitgevoerd, zal de nieuwe exploitant de kabels direct aansluiten op het getwiste aderpaar van de abonnee op het punt waar dit voordien was aangesloten op de hooofdverdeler van de zittende exploitant. Ontbundeling van het lokale aansluitnet vereist doorgaans dat een of meer nieuwe exploitanten zich in dezelfde telefooncentrale vestigen, hetgeen inhoudt dat de nieuwe exploitant zijn eigen netcentrale opzet om het telefoonverkeer vanaf dat punt over de hevelen naar zijn eigen net.

(29) Voor de betrokken abonnee lijkt het alsof hij zijn kabelaansluiting had overgezet van de ene lokale exploitant op de hoofdverdeler van de andere exploitant (de markttoetreder). Alle contacten van de abonnee lopen via de nieuwe exploitant. De enige vorm van zeggenschap die de zittende exploitant over een afgestaan net behoudt, is dat hij uiteindelijk de eigenaar blijft van het getwiste aderpaar naar de eindgebruiker. Doorgaans moet de toetredende exploitant de zittende exploitant betalen voor de huur van de getwiste koperdraden tussen het pand van de zittende exploitant en de abonnee.

(30) In theorie is er geen reden waarom de nieuwe exploitant niet volledig eigenaar van het getwiste aderpaar zou kunnen worden. In praktijk zijn de draden echter voor een groot deel gevat in kabels waarin ook andere getwiste aderparen zijn opgenomen. Deze kabels blijven bij de zittende exploitant in beheer. Het is dan ook van belang dat het gebruik van het afgestane aderpaar geen onaanvaardbare storing van andere draden in de kabel met zich brengt, zoals overspraak of radiostoring van andere circuits in de kabels in het lokale net van de zittende exploitant. Een kabel waarin diverse specifieke circuits geheel in het bezit zijn van een ander dan de eigenaar van de kabels zou aanleiding kunnen geven tot problemen op het gebied van de toewijzing van de onderhoudsverantwoordelijkheid. Op deze gronden genieten huurovereenkomsten doorgaans de voorkeur.

(31) Er zijn andere mogelijkheden om toegang tot het lokale net (dat wil zeggen vaste toegang tot de uiteindelijke abonnees) te verkrijgen, waarbij het gebruik van de vaste lijnen van de zittende exploitant wordt vermeden. Het meest gangbare alternatief voor het gebruik van de vaste lijnen van de zittende exploitant is het gebruik van de kabeltelevisieaansluitingen.

(32) Kabelnetten zijn doorgaans ontworpen om verkeer in één richting te verzenden en hebben dan ook een structuur van "hoofdlijn plus vertakkingen", oftewel een "cascadestructuur" die niet ideaal is voor telefonie. Ter vergelijking: bij een traditioneel telefoonsysteem heeft iedere abonnee een eigen lokale aansluiting op de plaatselijke centrale, die uitsluitend wordt gebruikt voor het eigen telefoonverkeer. De koperdraden van het telefoonnet zullen minder snel overbelast raken, ongeacht het aantal gebruikers dat gelijktijdig de telefoon gebruikt. Bij traditionele kabelnetwerken bestaat daarentegen de mogelijkheid dat de hoofdverbindingen in het systeem overbelast raken door kerend telefoonverkeer. De netten kunnen echter worden aangepast. De eerste stap is het reserveren van bandbreedte op de kabel om een uitgaand en retourpad voor telefoonverkeer te creëren. Het systeem dient opnieuw te worden geconfigureerd om het op te splitsen in aparte eenheden van ongeveer 500-1000 abonnees, als beveiliging tegen overbelasting tijdens piekuren. Het kan nodig zijn de capaciteit van de belangrijkste hoofdtransmissielijnen te verhogen zodat het systeem al het telefoonverkeer kan verwerken. Dit kan gebeuren door het plaatsen van extra kabels of door de koperen coaxkabels te vervangen door glasvezel. In dat laatste geval zijn er elektronische aanpassingen nodig om de optische vezels in werking te stellen. Aan beide uiteinden van de lijn moeten kabelmodems worden geplaatst. Niet aangepaste kabelnetwerken zijn dan ook geen direct alternatief voor het telecomnet, maar kunnen dat met enige investering wel worden.

(33) In sommige landen (zoals het Verenigd Koninkrijk) zijn kabelnetten aangelegd die niet alleen zijn voorzien van de gebruikelijke coaxkabels voor de levering van televisiediensten, maar ook van een getwist aderpaar met de bedoeling dat deze eventueel voor telefonie zouden kunnen worden gebruikt. In andere landen bestaan de kabelnetten uitsluitend uit coaxkabels. Uiteraard zijn de technische en financiële implicaties van aanpassing van een dergelijk net ten behoeve van telefonie ingrijpender.

(34) Andere alternatieven voor het gebruik van de vaste lijnen van de zittende exploitant brengen de toepassing van relatief nieuwe technologieën met zich, zoals telefoonverkeer dat via de elektriciteitskabels het pand van de abonnee binnenkomt. Omdat deze technologie echter nog niet voor commercieel gebruik is ontwikkeld, biedt zij voor het merendeel van de telefoongebruikers geen direct beschikbaar alternatief.

(35) Er zijn ook methoden ontwikkeld om het gebruik van vaste lijnen geheel te vermijden, zoals radioverbinding. Hiervoor worden radiosignalen met hoge frequentie gebruikt die worden gericht op zend- en ontvangapparatuur die bij de abonnee is geplaatst. Het nadeel van dit systeem is dat er radiosignalen met zeer korte golf worden gebruikt. Hiervoor is direct-zicht nodig, zodat het gebruik van radionetwerksystemen mogelijk beperkt blijft tot landelijke gebieden in plaats van bebouwde gebieden en stadscentra of tot bedrijven die beschikken over hoge gebouwen of zendmasten waarop de ontvangstantenne kan worden geplaatst. Het gebruik van dergelijke radiofrequenties kan leiden tot onaanvaardbare storingen van andere apparatuur. Daarnaast moet er aan de kant van de abonnee aanzienlijk in apparatuur worden geïnvesteerd. Een poging in het Verenigd Koninkrijk tot commerciële exploitatie van radioverbindingen is onlangs mislukt.

(36) Het is belangrijk onderscheid te maken tussen lokale netdiensten waarbij de toetredende exploitant uitsluitend de uitgaande oproepen van de abonnee beheert (zoals carrier pre-selection en call-by-call selection) en technologieën waarbij de nieuwe exploitant een positie verkrijgt die overeenkomt met die van de zittende exploitant (ontbundelde toegang tot het lokale aansluitnet, radioverbinding, toegang via elektriciteitskabels en kabelnetten). De tweede categorie verschaft de exploitant de mogelijkheid om inkomsten te genereren uit zowel binnenkomende als uitgaande oproepen. Mogelijk biedt alleen de tweede categorie, en hiervan op korte termijn alleen de ontbundelde toegang tot het lokale net, mededingers werkelijk de mogelijkheid toe te treden tot de markt onder dezelfde voorwaarden als de zittende exploitant.

Interconnectie: correspondentrelaties en verrekeningstarief

(37) Interconnectie is de mogelijkheid waarmee twee netten van verschillende eigenaren onderling telefoonverkeer uitwisselen. Het systeem van verrekeningstarieven dat hierboven reeds werd genoemd, is een bepaalde vorm van interconnectie. Het is voor iedere telefoonmaatschappij van essentieel belangt om over voldoende interconnectie te beschikken om telefoonverkeer te kunnen versturen naar en te kunnen ontvangen van vrijwel iedere punt op het openbare telefoonnet, inclusief het internationale net.

(38) In het tijdperk van de monopolistische nationale telefoonexploitanten werden oproepen tussen lokale centrales en doorgangscentrales of richting internationale netverbindingen ("gateways") volledig binnen het net van het nationale publieke telecommunicatiebedrijf geschakeld. In die context zou "interconnectie" relatief weinig betekenis hebben. De prijs voor de dienst zoals deze door de abonnee werd betaald - een combinatie van een vaste huurprijs en een gebruikstarief voor individuele oproepen op basis van tijdsduur, bestemming en mogelijk het tijdstip van de dag - was een gecombineerd tarief dat alle benodigde schakelactiviteiten binnen het net dekte.

(39) De financiële betrekkingen tussen internationale exploitanten werden doorgaans (en worden vaak nog steeds) geregeld via een systeem dat het verrekenstelsel wordt genoemd. De twee betrokken nationale telefoonexploitanten spreken een prijs af en de exploitant van het begintraject (de exploitant wiens abonnee het initiatief neemt tot de oproep) betaalt een vooraf vastgesteld percentage, doorgaans 50 % van het verrekeningstarief, aan de andere exploitant voor het leveren of verbinden van de oproep. Aangezien er gewoonlijk sprake is van telefoonverkeer in twee richtingen tussen de twee exploitanten, gaat het verrekenstelsel in de regel vergezeld van een systeem van vergoedingen, waarbij de verkeersstromen per saldo tussen de twee exploitanten gedurende een periode worden opgeteld en er op regelmatige tijdstippen betalingen in de ene of de andere richting plaatsvinden op basis van de bestaande onbalans.

(40) Men gaat ervan uit dat elk van de twee publieke telecommunicatiebedrijven tot aan een theoretisch middenpunt (de gemeenschappelijke landsgrens of halverwege een onderzeese kabel) eigenaar is van een deel van de fysieke kabelstructuur. De abonnee die de oproep plaatst, betaalt zijn exploitant de volledige prijs van de oproep (die in theorie gerelateerd zou moeten zijn aan het verrekeningstarief, maar dat in de praktijk mogelijk niet is), en deze exploitant, op wiens net het begintraject van de oproep heeft plaatsgevonden, betaalt de exploitant van het eindtraject dan doorgaans een vooraf afgesproken deel, meestal 50 % van het verrekeningstarief, voor het eindtraject van de oproep op het ontvangende net. Het feit dat het telefoonverkeer tussen de twee exploitanten grofweg in balans zal zijn en dat de betalingen worden geregeld in een stelsel van vergoedingen, houdt in dat de werkelijke onderlinge betalingen tussen de twee exploitanten relatief gering zullen zijn in vergelijking met de hoeveelheid telefoonverkeer. Er zij op gewezen dat bij dit systeem de prijs van een oproep naar de betrokken telefoonmaatschappijen een weerspiegeling vormt van de overeenkomsten tussen de twee betrokken landen, en dat de exploitant van het eindtraject eenzelfde bedrag ontvangt, ongeacht de afstand die een oproep via zijn net moet afleggen om de beoogde abonnee te bereiken.

Interconnectie op het niveau van de lokale of interlokale oproep

(41) Met de opkomst van de liberalisering ontstond de behoefte om nieuwe mededingende netten die zich op het gebied van een zittende exploitant begaven te verbinden met de zittende exploitant, en uiteraard met elkaar. Vooral voor markttoetreders is een dergelijke interconnectiviteit van groot belang, aangezien het merendeel van hun abonnees waarschijnlijk een verbinding tot stand zal willen brengen met abonnees die op het net van de zittende exploitant zijn aangesloten.

(42) Het model voor landelijke interconnectie wijkt doorgaans in lichte mate af van het verrekenmodel dat bij internationale oproepen wordt gebruikt. De exploitant van het begintraject (het net van herkomst van de oproep) betaalt de ontvangende exploitant naast een minimumtarief voor de totstandbrenging van iedere oproep een tarief per minuut voor het eindtraject van het telefoonverkeer dat via de fysieke contactpunten tussen de twee netten verloopt. Het tarief per minuut kan variëren afhankelijk van de tijd waarop het verkeer wordt verzonden en de afstand die het vanaf het interconnectiepunt moet afleggen op het ontvangende net.

Interconnectiemodellen

(43) De prijsstructuren voor interconnectie kunnen van land tot land verschillen. Een land kan zich opgedeeld in regio's, en de toetredende exploitant zal een beslissing moeten nemen aangaande de regio's waar het een verbinding wil hebben en zal bovendien moeten voldoen aan een aantal minimumnormen die door de zittende exploitant zijn vastgesteld. Zo kan de zittende exploitant bepaalde vaststaande interconnectiepunten binnen de regio hebben aangewezen en/of een bepaald minimumaantal punten binnen de regio hebben vastgelegd. Binnen dit systeem betaalt de toetredende exploitant een bepaald tarief als een oproep de bestemming bereikt in een regio of segment waarin een onderlinge verbinding bestaat, en betaalt de toetreder mogelijk meer als de zittende exploitant de oproep naar een regio moet doorverbinden waarin geen onderlinge verbinding bestaat.

(44) Een alternatief dat afhankelijk van de geografische indeling van het openbare telefoonnet op hetzelfde kan neerkomen, is een systeem waarbij de toetreder interconnectie kan kiezen op diverse niveaus binnen de hiërarchie van de centrale. Zo kan de keuze voor interconnectie op een hoog niveau binnen de hiërarchie leiden tot toegang tot alle landelijke centrales of een aanzienlijk deel daarvan, en kan de keuze voor interconnectie op lokaal niveau leiden tot beperking van de toegang tot de plaatselijke telefooncentrales die door de gekozen centrale worden bediend.

(45) De zittende exploitant zal de prijzen doorgaans baseren op het deel van het net dat door de over interconnectie beschikkende exploitant zal worden gebruikt. Om een bepaalde klant op het lokale net van de zittende exploitant te kunnen bereiken zal de voordeligste interconnectie normaliter bestaan uit een verbinding in of zo dicht mogelijk bij de lokale centrale waar het getwiste aderpaar in kwestie is aangesloten. Als het interconnectiepunt zich in een doorgangscentrale bevindt - hoger in de verbindingshiërarchie - dan zal de oproep over een groter deel van het net van de zittende exploitant moeten reizen om de lokale aansluiting te bereiken. In dat geval kan de toetreder een hoger tarief verwachten dan wanneer dezelfde oproep op een lokaal interconnectiepunt zou worden aangesloten. Vandaar dat individuele interconnecties op lokaal niveau directer en goedkoper zijn, maar zij bieden toegang tot minder klanten. Over het algemeen kan worden gesteld dat hoe minder interconnectiepunten een toetreder tot zijn beschikking heeft, hoe meer deze de zittende exploitant zal moeten betalen voor het eindtraject. Omgerekend geldt dat hoe meer interconnectiepunten een toetreder tot zijn beschikking heeft, hoe minder deze de zittende exploitant zal behoeven te betalen; uiteraard brengt dit wel een verhoging van de kosten voor het opzetten van een eigen net met zich.

(46) In principe kan een toetredend exploitant de kosten zo veel mogelijk beperken door zo laag mogelijk in de hiërarchie zo veel mogelijk interconnectiepunten op te zetten. Dit brengt echter aanzienlijke kosten met zich voor de totstandbrenging van een verbinding met iedere plaatselijke centrale die hij wil bereiken. Daarnaast kan het moeilijk zijn voor een toetredende exploitant om winst te maken als de kosten voor interconnectie hoog zijn in vergelijking met de tarieven waartegen de zittende exploitant zelf diensten levert aan de abonnees. Maar zelfs als de kosten voor interconnectie redelijk zijn, bestaat er nog een mogelijke belemmering voor investeringen in nieuwe netten: indien regelgeving ontbreekt, zijn toetredende exploitanten volledig afhankelijk van de zittende exploitant wat betreft de prijzen waartegen interconnectie wordt geboden. Als de prijs voor interconnectie dusdanig hoog wordt dat de exploitatie van de toetredende exploitant onrendabel wordt, zal investeren in het opzetten van netten weinig zin hebben. Toetredende exploitanten zullen hun kosten dan ook niet graag laten afhangen van de willekeur van de zittende exploitant, behalve als zij ervan overtuigd zijn dat er voldoende regulerende controlemaatregelen zijn ingesteld om de kosten voor interconnectie op een dusdanig laag niveau te houden dat er op concurrerende wijze diensten kunnen worden aangeboden, en om te voorkomen dat de zittende exploitant misbruik maakt van zijn machtspositie.

(47) Voor nieuwe markttoetreders zou de meest wenselijke situatie zijn om op zelfgekozen punten interconnectie tot stand te brengen, ongeacht of dit nu doorgangscentrales of lokale centrales zijn, op basis van de vraag naar welke locatie het meeste verkeer verzonden moet worden. In gebieden waar blijkt dat een nieuwe exploitant veel verkeer moet leveren (bijvoorbeeld aan een bepaalde categorie abonnees in een gebied of stad), wil deze mogelijk interconnectie in specifieke - of misschien zelfs alle - lokale centrales tot stand brengen. In andere gebieden waar weinig verkeer geleverd behoeft te worden, wil de nieuwe exploitant mogelijk alleen op het niveau van de doorgangscentrale interconnectie tot stand brengen, om te voorkomen dat er aanzienlijk moet worden geïnvesteerd in weinig gebruikte capaciteit. Mogelijk kiest de exploitant er zelfs voor in dergelijke regio's in het geheel geen interconnectie tot stand te brengen en accepteert hij dat dit inhoudt dat er hogere interconnectietarieven aan de zittende exploitant betaald moeten worden voor het leveren van verkeer in dergelijke gebieden.

(48) Soms dringen zittende exploitanten erop aan dat interconnectie geschiedt conform bepaalde criteria, waardoor het moeilijk wordt voor de toetredende exploitant om "de krenten uit de pap te halen" oftewel alleen de meest gewilde interconnectiepunten uit de kiezen. Zo is het bijvoorbeeld gangbaar dat een toetredende exploitant een minimumaantal interconnectiepunten realiseert (doorgaans twee) in elke regio waar hij interconnectie wenst. De zittende exploitant kan weigeren interconnecties op het niveau van de lokale centrale toe te staan (in tegenstelling tot de duurdere interconnectie via een doorgangscentrale) als de nieuwe exploitant niet bereid is een verbinding met een minimumaantal centrales, of misschien zelfs met iedere lokale centrale binnen de regio tot stand te brengen. De zittende exploitant kan de netten waarmee interconnectie tot stand komt, beperkingen opleggen.

(49) Ten aanzien van de vraag wie de kosten betaalt, kan worden gesteld dat er doorgaans een eenmalige betaling plaatsvindt voor de totstandbrenging van interconnectie. Daarnaast vinden er periodieke betalingen plaats. De zittende exploitant kan erop aandringen dat de toetreder de kosten voor het opzetten van de benodigde fysieke infrastructuur volledig vergoedt, zelfs als de zittende exploitant voordelen ondervindt van de mogelijkheid zelf op beperkte schaal verkeer over de fysieke verbinding te versturen. Doordat de zittende exploitant het niveau van de investeringen bepaalt die de toetredende exploitant moet maken voordat deze zijn activiteiten kan beginnen, bieden dergelijke strategieën de zittende exploitant een grote mate van zeggenschap over de kosten van de toetredende exploitant. Daarnaast kan de zittende exploitant kwaliteitsverlagende strategieën ten uitvoer brengen.

Levering van capaciteit of gerelateerde producten

(50) Een nationale telefoonexploitant is een belangrijk eigenaar van netwerkinfrastructuur in de vorm van kabels en schakelaars. De meeste van deze exploitanten verhuren een deel van hun ongebruikte capaciteit. Deze verhuur kan op grote schaal (groothandelsniveau) plaatsvinden, waarbij producten aan andere telecomexploitanten of grootgebruikers worden aangeboden, of op kleine schaal (kleinhandelsniveau), waarbij producten op end-to-end-basis worden aangeboden, soms aan leveranciers van telefoniediensten maar ook aan privé-gebruikers, zoals datanetwerkoperators.

(51) Alternatieven voor de levering van ruwe bekabeling kunnen bijvoorbeeld ook worden geboden door nutsbedrijven als spoorweg- en elektriciteitsmaatschappijen die de beschikking hebben over eigen particuliere telefoonsystemen of eigen rechten van overgang waarlangs netten sneller kunnen worden uitgebreid. Dergelijke mogelijkheden kunnen alternatieve "backbones" bieden maar beschikken mogelijk niet over de dekking of "capillariteit" van de netten van de zittende exploitant. Qua bereik en dekking van het fysieke net is de zittende exploitant wellicht beter gepositioneerd dan andere leveranciers.

(52) De prijzen waartegen huurlijnen en gerelateerde producten worden aangeboden houden verband met de prijzen voor interconnectie en toegang tot het lokale net. In de bovenstaande uiteenzetting over interconnectie werd reeds vermeld dat het doorgaans goedkoper was voor een toetredende exploitant om het net van de zittende exploitant bij telefoonverkeer zoveel mogelijk te mijden, en de interconnectie met het net waarop het eindtraject plaatsvindt zo dicht mogelijk bij het punt van ontvangst van het verkeer te plaatsen. Hierbij werd echter aangenomen dat de markttoetreder over voldoende middelen beschikt om zijn netten naar ieder gewenst lokaal verbindingspunt uit te bouwen. Als de toetreder verkiest lijnen te huren en in aanzienlijke mate afhankelijk is van de zittende exploitant voor de levering van dergelijke huurlijnen, dan wordt zijn vermogen om een eventuele vijandige prijsstelling voor interconnectie van de kant van de zittende exploitant uit de weg te gaan nog verder ondermijnd doordat hij voor de huurlijnen zowel financieel als operationeel afhankelijk is van de zittende onderneming. De mogelijkheden van de zittende exploitant om een dergelijke actie te ondernemen worden echter kleiner naarmate er regulerende of andere concurrentiebeperkende maatregelen zijn die de vrijheid om zelf de tarieven voor dergelijke diensten te bepalen, op doeltreffende wijze inperken.

Circuitschakeling versus pakketschakeling

(53) Een van de kenmerken van het hierboven geschetste telefoniemodel is dat er een volledig spraakpad (end-to-end) tot stand moet komen tussen de abonnee die de oproep plaatst en de beoogde ontvanger en dat dit spraakpad tijdens het gesprek intact dient te blijven, ongeacht de hoeveelheid spraak die de lijn in beide richtingen passeert. Er moeten dan ook aanzienlijke hoeveelheden netonderdelen (kabels, schakelapparatuur) exclusief voor individuele gesprekken worden bestemd.

(54) Een alternatief voor de traditionele circuitschakeling is de pakketschakeling. Aanvankelijk werd pakketschakeling gebruikt om computers in staat te stellen data uit te wisselen via telefoonlijn, maar het gebruik van pakketschakeling voor de overbrenging van traditionele spraaktelefonieberichten neemt steeds sterker toe. Bij pakketgeschakelde datacommunicatie wordt de informatie in het bericht opgesplitst in aparte "datapakketjes". De pakketjes worden vanaf de oorspronkelijke terminal verzonden naar een computer die wordt aangeduid als een "router". Deze leest de informatie in de aanhef van het pakketje en stuurt het pakketje door naar de volgende router enz., totdat het de geadresseerde bereikt. Aangezien de verbinding tussen twee kabels alleen opengehouden behoeft te worden gedurende de tijd die één pakket nodig heeft om via het schakelpunt van een kabel naar de volgende over te gaan, worden datapakketsystemen wel verbindingloos(13) genoemd.

(55) De eerste experimentele pakketgeschakelde netwerken waren beperkt tot één locatie, vaak binnen een universiteit en zouden nu worden aangeduid met de term LAN (local area network). De soorten routers en schakelaars die in pakketgeschakelde datanetwerkcommunicatie worden gebruikt, kunnen echter ook bij de knooppunten(14) van traditionele kabelnetten voor telecommunicatie worden geplaatst. Hiermee kunnen datanetwerken gebruikmaken van de onderliggende fysieke kabel- of telecommunicatienetten en aldus van het brede bereik en de brede dekking van de betrokken netten, terwijl het fysieke schakelen bij de knooppunten in een traditioneel circuitgeschakeld net wordt vermeden. Voordeel hiervan is dat hetzelfde fysieke stelsel van schakelingen niet langer per oproep in dienst van één gebruiker hoeft te worden gesteld, maar gebruikt kan worden om gelijktijdig een groot aantal datatransmissies te verwerken.

Pakketgeschakelde datanetwerken in gebruik: zakelijke datacommunicatie en het internet

(56) Een datanetwerk kan worden opgebouwd uit kabels, schakelaars en routers die volledig zijn afgescheiden van het openbare telefoonnet en hier hoegenaamd niet mee verbonden zijn. Veel LAN's (bijvoorbeeld in kantoorgebouwen) kunnen als dergelijke particuliere datanetwerken worden beschouwd. Grote WAN's (wide-area networks), zoals de netwerken die de multinationale locaties van een groot bedrijf verbinden, kunnen gebruikmaken van telecomglasvezels die zijn gehuurd van publieke telecommunicatiebedrijven (zoals particuliere internationale huurlijnen), maar in principe zijn ook dit particuliere netten en hoeven zij niet aangesloten te zijn op een publiek telecommunicatiebedrijf.

(57) Indien het om een gecombineerd spraak- en datanetwerk gaat, kan een directe verbinding met het openbare telefoonnet wel nodig zijn. Als voorbeeld kan een bedrijf met een mondiaal net, een hoofdkantoor in land X en een regionaal kantoor in land Y worden genomen. Als het systeem alleen op het hoofdkantoor in land X is aangesloten op het openbare telefoonnet, zal een werknemer in het regionale kantoor in land Y die een klant wil bellen in land Y een oproep moeten doen die voert via het hoofdkantoor in X, vandaar naar het openbare telefoonnet, en vandaar via een internationale verbinding naar de klant in land Y. De prijs voor het gesprek tussen het hoofdkantoor en de klant is die van een internationaal gesprek tussen X en Y. Als het spraak/datanetwerk van het bedrijf echter over een verbinding met het openbare telefoonnet in land Y beschikt, kan al het verkeer tussen werknemers in het regionale kantoor in land Y en de klant in land Y direct worden doorgeleid naar het openbare telefoonnet in land Y, hetgeen lagere verbindingskosten met zich brengt.

(58) De normale interactie tussen het particuliere datanetwerk en de zittende exploitant zal niet geschieden in de vorm van verzoeken om interconnectie met het openbare telefoonnet als zodanig, maar in de vorm van een vraag om netwerkinfrastructuur (capaciteit). Om het datanetwerk op te zetten is het nodig om - waarschijnlijk van de zittende exploitant - capaciteit te huren of virtuele netwerktransportdiensten als Frame Relay of ATM (asynchronous transfer mode) te kopen die tot op bepaalde hoogte de functie van gehuurde capaciteit kunnen overnemen. Een onderneming die een eigen datanetwerk wil opzetten (of een dergelijk netwerk voor anderen wil opzetten) is dus afhankelijk van de prijzen waartegen dergelijke capaciteitsproducten en gerelateerde apparatuur verkrijgbaar is.

Het internet

(59) In feite is het internet een serie onderling verbonden en elkaar overlappende netwerken die alle hetzelfde protocol, TCP/IP, gebruiken om verkeer uit te wisselen. Internetnetwerken kunnen ofwel horizontaal verbonden zijn in een opstelling die "peering" wordt genoemd, ofwel verticaal, waarbij een netwerk ten behoeve van de verbindingsmogelijkheden cliënt wordt van een ander netwerk. De grootste internetdatanetwerken bieden mondiale dekking terwijl kleinere netwerken mogelijk slechts een regio, een land of een plaatselijk gebied bestrijken. Alle internetnetwerken zijn ISP's (internet service providers), zowel ten opzichte van elkaar als van de eindgebruiker.

(60) Toegang verkrijgen tot het internet betekent toegang krijgen tot een ISP. Dit kan gebeuren door middel van een toegewezen adres, oftewel een gehuurde vaste kabelverbinding tussen de eindgebruiker en de ISP, of door middel van een kiesverbinding via een normale openbare lijn.

(61) Een ISP met abonnees die een kiesverbinding gebruiken, heeft een aansluiting op het openbare telefoonnet nodig om cliënten te bereiken die alleen via dit openbare telefoonnetwerk te bereiken zijn. In dit geval kan een ISP worden beschouwd als zakelijke klant van de telefoonmaatschappij of als andere telefoonmaatschappij.

(62) Wanneer de ISP als (zakelijke) klant wordt beschouwd, zal deze de telefoonmaatschappij net als iedere andere gebruiker van telefoondiensten moeten betalen voor de huur van de lijn. Oproepen van internetgebruikers (klanten van de ISP) aan de ISP worden op exact dezelfde wijze behandeld als iedere andere geschakelde telefoonoproep, met dien verstande dat er aan het eind van iedere lijn een modem is geplaatst (namelijk bij de telefoon van de klant en aan de modempoort van de ISP) om een datastroom te leveren die geschikt is voor verzending via een circuitgeschakeld openbaar telefoonnet. Zowel de eindgebruiker als de ISP betalen voor de huur van de lijn, de eindgebruiker betaalt gebruikstarieven voor het gebruik van het net van het publieke telecommunicatiebedrijf en de eindgebruiker betaalt de ISP voor de levering van internetdiensten.

(63) Wanneer de ISP echter krachtens de nationale wetgeving als telefoonmaatschappij wordt beschouwd, is de relatie anders. In dat geval is de ISP (die over het algemeen meer oproepen zal ontvangen dan zelf plaatsen) de ontvanger van een stroom oproepen afkomstig van het net van het publieke telecommunicatiebedrijf en kan deze wellicht een recht doen gelden de betalingen van het publieke telecommunicatiebedrijf voor het eindtraject van de oproepen. Omdat de oproepen over het algemeen niet door de ISP maar door de klant worden gedaan, is het doorgaans de ISP die financieel voordeel geniet van het verzorgen van het eindtraject voor de zittende exploitant.

(64) Een aantal zogenaamd "gratis" diensten van de ISP worden gefinancierd door vergoedingen van het publieke telecommunicatiebedrijf aan de ISP, waardoor voor de klant de noodzaak verdwijnt de ISP te betalen. Een publiek telecommunicatiebedrijf kan krachtens regulering verplicht zijn de ISP als telefoonexploitant te beschouwen; indien het publieke telecommunicatiebedrijf onderhevig is aan aanmerkelijke mededinging voor zaken op ISP-gebied kan het zich op commerciële gronden geroepen voelen te betalen voor het verbinden van oproepen. Als het publieke telecommunicatiebedrijf dit niet doet, loopt het het risico dat het uitgaand internetverkeer verliest aan een ander verbindingsbedrijf (bijvoorbeeld via een carrier pre-select-regeling).

(65) ISP's hebben dus een verbinding met het openbare telefoonnet nodig. Dit kan ofwel interconnectie betekenen (als zij worden beschouwd als telefoonexploitant) ofwel een verbinding als klant (als dat niet het geval is). Daar waar er weinig mededinging voor toegang tot het lokale net is, kan een publiek telecommunicatiebedrijf erop aandringen dat alle ISP's worden behandeld als reguliere telefoonabonnees. Wanneer het publieke telecommunicatiebedrijf niet over de mogelijkheid beschikt dit te doen, is het misschien wel in staat de verbindingskosten die het aan dergelijke ISP's betaalt zodanig te verlagen dat de ISP nauwelijks beter af is dan wanneer deze een abonnee op kleinhandelsniveau was.

Diensten met hogere bandbreedte (breedband)

(66) De term "bandbreedte" heeft betrekking op de fysieke karakteristieken van telecommunicatiesystemen en verwijst naar de snelheid waarmee informatie kan worden verzonden. In analoge systemen, zoals traditionele circuitgeschakelde telefonie, wordt bandbreedte gemeten in frequentie (in Hertz). In digitale systemen wordt het bepaald aan de hand van het aantal binaire bits per seconde. Hoe hoger de bandbreedte, hoe hoger de snelheid van de lijn, en hoe meer informatie een telecommunicatiesysteem kan verzenden. Een conventioneel spraaktelefoniecircuit, aan beide zijden verbonden met een abonnee door middel van een getwist aderpaar, kan worden gezien als een smalbandverbinding met lage snelheid die slechts over een beperkte datatransmissiecapaciteit beschikt. Moderne toepassingen, zoals het internet en in het bijzonder tv op aanvraag, vereisen transmissie van een veel grotere hoeveelheid informatie en - willen zij bruikbaar zijn voor de eindgebruiker - hebben dan ook breedbandinterconnecties van hoge snelheid nodig.

(67) De levering van breedbanddiensten aan eindgebruikers kent twee moeilijkheden. De eerste is de bandbreedtebeperking van het getwiste aderpaar. Veel telefoonexploitanten hebben hun interlokale en internationale capaciteit gemoderniseerd met behulp van glasvezelkabels om zodoende optimaal gebruik te kunnen maken van de technologie van de pakketschakeling. Binnen het net vormt de traditionele circuitschakeling van het lokale net echter een obstakel voor het gebruik van breedbandtechnologieën. De aanzienlijke kosten voor vervanging van de infrastructuur van het lokale net vormen een struikelblok, zelfs voor de zittende exploitant, om de verbindingen te moderniseren. De uitdaging is dan ook manieren te vinden om de diensten via bestaande faciliteiten te leveren.

(68) Breedbanddiensten kunnen via de bestaande getwiste aderparen worden geleverd wanneer deze zijn gekoppeld aan zogenoemde "ontsluitende" technologieën zoals een van de "xDSL-technologieën" (Digital Subscriber Line(15). Met xDSL-technologieën kan een getwist aderpaar op doeltreffende wijze worden omgebouwd tot digitale hogesnelheidslijn, waardoor de technische beperkingen van het traditionele lokale net worden omzeild. Gewoonlijk moet de technologie in de hoofdverdeler van de lokale centrale worden aangebracht, zowel aan de kant van de zittende exploitant als aan die van de klant.

(69) Concurrerende exploitanten die met behulp van xDSL-technologieën breedbanddiensten willen leveren aan klanten die nog zijn aangesloten op de zittende exploitant, krijgen doorgaans te maken met drie problemen. Allereerst moeten zij wachten totdat de aanvrager de technologie heeft aangebracht; hun technisch aanbod wordt dan ook beperkt door de apparatuur die door de zittende exploitant wordt geplaatst. Ten tweede moeten zij iets verderop op de telefoonlijn (verder verwijderd van de hoofdverdeler) interconnectie tot stand brengen en zij kunnen dan ook verwachten dat het gebruik van een groter deel van het net van de zittende exploitant zal leiden tot hogere interconnectietarieven. Ten derde zijn markttoetreders afhankelijk van het beleid van de zittende exploitant wat betreft prijsstelling en/of de kwaliteit van de interconnectie. Als de zittende exploitant de prijzen voor interconnectie verhoogt of de kwaliteit verlaagt kan de concurrentiepositie van een mededinger die xDSL aanbiedt, worden verzwakt.

Interconnectie tussen vaste en mobiele netten

(70) De hierboven beschreven beginselen gelden ook bij interconnectie met mobiele netten. In de regel zijn de interconnectietarieven voor mobiele netten echter iets hoger. Dit zou gerechtvaardigd zijn omdat de exploitant van een mobiel netwerk meer inspanningen moet verrichten om de klant te lokaliseren opdat oproepen gericht aan die klant naar het juiste punt binnen het netwerk kunnen worden verzonden. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar ("het antwoord") voerden de partijen aan dat de tarieven hoger zijn omdat voor een mobiel netwerk hogere kosten worden gemaakt in vergelijking met een vast netwerk en omdat de mobiele structuur zich nog in de "opbouwfase" bevindt.

(71) "Roaming" is de mogelijkheid van de gebruiker van een mobiele telefoon om zich met de telefoon buiten het gebied te begeven van de maatschappij waarbij hij een abonnement heeft op mobieletelefoondiensten, en de telefoon te gebruiken in het dekkingsgebied van een andere mobieletelefoonexploitant. Om dit mogelijk te maken moet er een roaming-overeenkomst tussen de twee maatschappijen zijn. Een roaming-overeenkomst bevat in de regel de volgende algemene kenmerken: Een abonnee van net X die in het gebied van net Y komt, wordt behandeld als abonnee van net Y. Exploitant Y factureert exploitant X voor eventuele oproepen die de klant doet terwijl deze zich in het gebied van Y bevindt. De factuur geeft het tarief weer dat exploitant Y de eigen klanten in rekening brengt, plus een toeslag voor het feit dat de beller geen abonnee van exploitant Y is. Exploitant X brengt op zijn beurt bij zijn klant kosten in rekening voor de oproepen, verhoogd met een toeslag voor de bijkomende administratiekosten.

(72) Roaming kan op zowel nationale schaal (wanneer een abonnee van een mobieletelefoonexploitant het gebied van een andere exploitant binnengaat) als internationale schaal (wanneer een gebruiker van een mobiele telefoon de telefoon in een ander land gebruikt en de oproep wordt verwerkt door een dienstverlener in dat land) plaatsvinden.

A. RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(73) In hun aanmelding noemden de partijen zeven relevante productmarkten voor hun diensten op het gebied van telefonie en aanverwante zaken: vaste geschakelde telefoniediensten; datacommunicatie voor bedrijven; internettoegang (inclusief kleinhandel en kiesverbinding); PABX-distributie; plaatselijke telefoonboeken - lokaal; zakelijke telefoongidsen; mobiele telefonie.

Markten binnen het segment vaste geschakelde telefonie

(74) De door de partijen voorgestelde relevante productmarkten voor vaste geschakelde telefonie omvatten lokale oproepen, interlokale oproepen (binnen één en hetzelfde land), internationale oproepen en oproepen bestemd voor mobiele telefoons. De Commissie is van oordeel dat zowel vanuit het oogpunt van de vraag als vanuit het oogpunt van het aanbod, het activiteitspakket dat onder deze definitie valt, diensten omvat die niet als economisch substitueerbaar kunnen worden aangemerkt. Er is dan ook een beoordeling nodig op basis van een nadere segmentering.

Nadere segmentering

(75) Bij het marktonderzoek van de Commissie waren veel ondervraagden het ermee eens dat er definities dienden te worden gebruikt die beter aansloten op eerdere zaken, waarmee de primaire telefoniediensten zouden worden opgedeeld in afzonderlijke segmenten. Voorbeeld van een dergelijke segmentatie is een verdeling in lokaal, interlokaal en internationaal. Toegang tot het lokale aansluitnet is echter zowel voor abonnees van belang, als voor exploitanten die interconnectie willen. Er kan ook een dienstig onderscheid worden gemaakt tussen ondersteunende infrastructuur en de feitelijk geboden diensten.

Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van toegang tot het lokale aansluitnet

(76) Voordat een abonnee zich toegang kan verschaffen tot telefoniediensten op hoger niveau, moet hij of zij fysiek zijn aangesloten op het openbare telefoonnet. Dit geschiedt doorgaans door hem of haar een getwist aderpaar richting dichtstbijzijnde plaatselijke centrale toe te wijzen. Bijgevolg bestaat er onder abonnees en toetredende telecomexploitanten behoefte aan lokale aansluiting.

Verschaffing van infrastructuur ten behoeve van toegang tot het interlokale en internationale net

(77) De lokale centrales binnen een land moeten met elkaar verbonden zijn. Daarnaast moet er een mogelijkheid zijn om telefoonverkeer van en naar de internationale netverbindingen en -schakelingen te versturen. Voor deze diensten is een fysiek netwerk van kabels nodig, plus een onderlinge schakelmogelijkheid. In het verleden waren de telefoonmaatschappijen zelf de voornaamste leveranciers van dergelijke infrastructuur, maar de laatste jaren zijn er op dit gebied nieuwe mogelijkheden ontstaan, met name geboden door nutsbedrijven zoals gas- en elektriciteitsmaatschappijen en spoorwegmaatschappijen die bereid zijn een deel van de capaciteit op hun particuliere netten te verhuren.

(78) Met betrekking tot de vraag geldt dat het verschaffen van transport over lange afstand niet alleen relevant is voor toetredende publieke telecommunicatiebedrijven maar ook voor bedrijven die privé-netwerken in hun beheer hebben, zoals ISP's, leveranciers van netwerkdiensten ten behoeve van de datacommunicatie voor bedrijven, en voor ondernemingen die door het opbouwen van eigen datanetwerken zelf in toegang willen voorzien. In bepaalde dienstverleningsgebieden hebben al deze typen actoren behoefte aan maximale toegang tot volledige netten. Daarnaast bestaat er mogelijk behoefte aan interconnectie met de zittende exploitant om telefoonverkeer uit te kunnen wisselen afkomstig uit of bestemd voor het betrokken land.

(79) Met betrekking tot dergelijke netwerkinfrastructuur dient er onderscheid te worden gemaakt tussen afname op "groothandelsniveau", geboden door een exploitant aan een exploitant, en afname op "kleinhandelsniveau", geboden aan eindgebruikers (doorgaans bedrijven) en in de regel bestaand uit privé-lijnen.

(80) Het is mogelijk dat de koper van netwerkinfrastructuur in principe onverschillig staat tegenover de vraag of het product afkomstig is van een telefoonexploitant of een willekeurige andere mededingende leverancier van netwerkinfrastructuur. De aanschaf van een gebundeld product bij een telefoonmaatschappij (een maatschappij die interconnectie vanzelfsprekend vindt) kan voordelen met zich brengen, maar als de prijs, in vergelijking met het aanbod van mededingers, teveel stijgt, wordt de koper er mogelijk toe verleid dark fibre (ongebruikte en niet-aangesloten glasvezel) aan te schaffen, deze zelf aan te sluiten en er een interconnectieregeling voor te zoeken. De diensten van leveranciers als nutsbedrijven kunnen derhalve, vanuit de optiek van de koper van toegang tot dergelijke infrastructuur, een alternatief vormen voor de diensten die van oudsher door publieke telecommunicatiebedrijven worden geboden.

(81) Het is mogelijk dat wanneer de verhuurder een dominante telefoonmaatschappij is, deze onderscheid maakt tussen klanten die als andere telefoonmaatschappijen worden aangemerkt, waaraan niet alleen glasvezel maar ook interconnectie worden aangeboden, en overige klanten (bv. bedrijven die een datanetwerk willen opzetten of toetredende exploitanten), waaraan geen interconnectie wordt aangeboden. Verder kan een dominant publiek telecommunicatiebedrijf weigeren interconnectie te bieden (of besluiten interconnectie van lagere kwaliteit te bieden) wanneer er glasvezel wordt gehuurd van een concurrent (die geen publiek telecommunicatiebedrijf is). Aldus kan een dominante telefoniemonopolist de voordelen van mededingende diensten beperken door simpelweg te weigeren (of het voor markttoetreders moeilijker te maken) interconnectie te realiseren indien zij glasvezel gebruiken van een andere leverancier dan de zittende exploitant.

(82) Vanuit de optiek van telefoonmaatschappijen die op zoek zijn naar infrastructuur kan er dan ook sprake zijn van één markt die niet alleen de diensten van andere telefoonmaatschappijen bestrijkt, maar daarnaast ook die van alternatieve leveranciers. Nochtans is de aanbodmarkt voor netwerkinfrastructuur vanuit het gezichtspunt van particuliere kopers zoals datanetwerkleveranciers mogelijk beperkter indien interconnectie met de zittende exploitant noodzakelijk is; zij zien zich immers mogelijk gedwongen te huren van de zittende exploitant.

(83) Desondanks is voor deze beoordeling het bestaan van afzonderlijke markten voor zowel interlokale als internationale netwerkinfrastructuur als uitgangspunt genomen en worden deze markten geacht alle leveringen van netwerkinfrastructuur te omvatten, ongeacht of deze nu wel of niet worden geleverd door telefoonmaatschappijen.

Toegang van abonnees tot telefoondiensten: (lokaal, interlokaal en internationaal)

(84) Zodra de fysieke verbinding met het net tot stand is gebracht, kunnen er diensten over de lijnen worden verzonden. Primaire telefonie bestaat uit binnenkomende en uitgaande oproepen. Deze kunnen op hun beurt worden onderverdeeld in lokaal (begin- en eindtraject op hetzelfde lokale net), interlokaal (verzonden vanuit of naar een andere locatie in hetzelfde land), of internationaal (verzonden vanuit of naar een ander land)(16).

(85) Ongeacht welke aanvullende vormen van segmentatie verder worden toegepast, dringt de vraag zich op of er voor binnenkomende en uitgaande oproepen aparte markten zouden moeten worden gedefinieerd. Dit is vooral relevant met betrekking tot de behandeling van diensten die alleen van toepassing zijn op uitgaande oproepen, zoals carrier pre-selection en call-by-call selection.

(86) Toegang van abonnees tot telefoondiensten wordt in de regel door de zittende exploitant aangeboden op basis van een gebundeld product voor zowel het eind- als het begintraject van oproepen. Een eindgebruiker die alleen oproepen ontvangt maar niet zelf plaatst, betaalt uitsluitend de huur van de lijn. Een eindgebruiker die oproepen plaatst maar niet ontvangt, betaalt kosten die bestaan uit het totaal van de variabele gebruikstarieven vermeerderd met de huur van de lijn. Berekening van de prijzen van de twee onderscheiden diensten wordt bemoeilijkt wanneer één vaste lijn wordt gebruikt voor zowel het ontvangen als het plaatsen van oproepen. Een deel van de huur van de vaste lijn moet namelijk worden beschouwd als kosten voor uitgaande oproepen, en een ander deel als kosten voor binnenkomende oproepen(17). Het deel van de kosten dat kan worden toegewezen aan uitgaande oproepen zal variëren, al naargelang de verhouding tussen gebruik voor binnenkomende en voor uitgaande oproepen. Het is dan ook lastig de afzonderlijke prijselementen van de dienst voor de eindgebruiker te ontkoppelen, waardoor de suggestie ontstaat dat de twee diensten als één geheel zouden moeten worden gezien.

(87) Ondanks het voorgaande kan worden aangevoerd dat het begin- en het eindtraject van oproepen twee verschillende diensten vormen. Een abonnee die wordt geconfronteerd met mededinging op het gebied van lokale toegang zou in theorie namelijk één lijn voor binnenkomende oproepen kunnen huren en een andere voor uitgaande oproepen. Op deze manier kan hij twee verschillende diensten afnemen van twee verschillende dienstverleners. Hij zou echter wel tweemaal in plaats van eenmaal de kosten voor de huur van een vaste lijn moeten betalen en het is onwaarschijnlijk dat deze handelwijze goedkoper zou zijn dan het gebruiken van één lijn voor zowel binnenkomende als uitgaande oproepen. Bij de beoordeling wordt er dan ook van uitgegaan dat zowel binnenkomende als uitgaande oproepen onderdeel uitmaken van de relevante markten.

a) Lokale oproepen

(88) De dienstenmarkten voor primaire telefonie worden vanouds onderverdeeld in lokaal, interlokaal en internationaal. Met betrekking tot de vraag is het de abonnee die beslist of hij of zij een lokale, interlokale of internationale oproep wil plaatsen. Wanneer de diverse lagen binnen de telefoniehiërarchie echter worden gescheiden, kan blijken dat de aanbieder van lokale diensten niet in staat is zijn abonnees direct van dienst te zijn op het gebied van interlokale of internationale oproepen en een dergelijke oproep moet doorsturen naar een andere exploitant. Vanuit die optiek kunnen de lagen dus als afzonderlijke markten worden beschouwd.

b) Interlokale oproepen

(89) Daar waar een publiek telecommunicatiebedrijf een verticaal geïntegreerde exploitant is, bestaat de overgang van lokaal naar interlokaal louter uit het schakelen van verschillende uitwisselingsniveaus. Wanneer de diverse lagen echter gescheiden zijn, zal een interlokale exploitant interconnectie met het lokale net van herkomst tot stand moeten brengen om de oproep aan te kunnen nemen en deze naar elders in het land of de regio te vervoeren. Van daaruit wordt de oproep mogelijk teruggezonden naar het lokale net van de zittende exploitant naar een locatie dichter bij het punt van ontvangst, of overgeschakeld naar een andere exploitant. De vraag naar dergelijke diensten ontstaat ook wanneer lokale exploitanten telefoonverkeer moeten verzenden naar of ontvangen van een internationale netverbinding of een toegangspunt tot een internationaal publiek telefoonnet, en eveneens wanneer er telefoonverkeer naar een mobiel net moet worden gerouteerd.

(90) Het aangeboden product of de aangeboden dienst kan bestaan uit een combinatie van elementen. Het omvat de verzending over glasvezel door de interlokale netwerkexploitant en kan daarnaast aan beide uiteinden interconnectie met het ontvangende net (of de ontvangende netten) omvatten. De verzending kan plaatsvinden via glasvezel van de interlokale exploitant of glasvezel dat door deze is gehuurd van een andere telefoonexploitant. Er zijn ook andere capaciteitsproducten die voor de verzending van interlokaal telefoonverkeer kunnen worden gebruikt. Zo kan de verzending plaatsvinden door op groothandelsniveau schakelminuten van de zittende exploitant te kopen, of zelfs door communicatie te laten plaatsvinden via virtuele netwerken, zoals datanetwerken die op kleinhandelsbasis door een andere exploitant worden geleverd.

(91) De invoering van mededinging bij het doorgeven van interlokale (en internationale) oproepen geschiedt in de regel door middel van wederverkoop, carrier pre-selection en call-by-call selection. Dergelijke diensten worden over het algemeen slechts aangeboden op gebieden waar een hogere marge te behalen valt, zoals interlokale of internationale oproepen, en niet voor uitsluitend lokale oproepen. Zij bieden de klant de mogelijkheid toegang te verkrijgen tot een andere exploitant of wederverkopers die de oproep voor hen verwerkt.

c) Internationale oproepen

(92) In ieder land zal er onder abonnees behoefte bestaan aan de doorgifte van telefoonverkeer naar andere landen. Op dit gebied zullen waarschijnlijk wederverkopers en verbindingsbedrijven die call-by-call selection en carrier pre-selection aanbieden actief zijn.

d) Oproepen van vaste naar mobiele telefoons

(93) Binnen het kader van deze beoordeling kunnen oproepen naar mobiele telefoons als vergelijkbaar met interlokale oproepen worden beschouwd, voorzover er voor deze oproepen toegang tot het net van de zittende exploitant benodigd is voor het begintraject van de oproep, en voorzover zij hieronder niet apart worden behandeld.

Mobiele telefonie

(94) De partijen hebben voorgesteld mobiele telefonie, waaronder wordt verstaan de exploitatie van een mobiel communicatienetwerk, als afzonderlijke relevante productmarkt te beschouwen. De meeste derden die hebben gereageerd op het onderzoek van de Commissie leken voorstander van een marktdefinitie op dit niveau. Verder werd door derden niet geopperd dat er behoefte bestond aan een verdere onderverdeling van de markt (zoals bijvoorbeeld in analoog en digitaal). Met betrekking tot de "convergentie", oftewel de tendens om vastelijntelefonie te vervangen door mobiele telefonie, brachten veel ondervraagden naar voren dat mobiele telefonie vooralsnog niet als vervanging voor vastelijntelefonie kan worden beschouwd, aangezien vaste lijnen bijvoorbeeld voor doeleinden kunnen worden gebruikt waarvoor mobiele telefoons geen gelijkwaardige functionaliteit bieden (bv. internettoegang). Mobieletelefoondiensten worden dan ook als zelfstandig en afzonderlijk product gezien.

Toegang van exploitanten tot netten (lokaal, interlokaal en internationaal)

(95) Gelijk abonnees toegang tot netten moeten hebben om oproepen te kunnen plaatsen, moeten exploitanten toegang hebben om de verbinding met andere netten te verzorgen, of om oproepen te ontvangen ten behoeve van verbinding. Er bestaat op het niveau van de exploitant dus een parallellie met de uiteenzetting hierboven aangaande uitgaande en binnenkomende oproepen.

a) Toegang van exploitanten tot lokale netten

(96) Net zoals een abonnee lokale toegang nodig heeft om uitgaande oproepen te kunnen plaatsen en binnenkomende oproepen te kunnen ontvangen, hebben andere exploitanten interconnectie met lokale netten nodig. Er bestaat dus vraag naar dergelijke toegangsdiensten, en gewoonlijk staat er een contractuele tegenprestatie, in de vorm van een betaling of een wederzijdse dienst tegenover.

(97) In de regel wordt interconnectie geregeld in de vorm van een overeenkomst die veelal terminating interconnection-overeenkomst wordt genoemd. Een dergelijke overeenkomst houdt in dat de exploitant die het verkeer moet overdragen, de exploitant van het eindtraject betaalt voor diens diensten met betrekking tot het afleveren van de oproep. Aldus kan het totaal van de kosten een vooraf vastgesteld tarief voor het begintraject van iedere oproep plus een tarief per minuut omvatten afhankelijk van de afstand die de oproep op het net van de zittende exploitant heeft moeten afleggen om de lokale abonnee te bereiken.

(98) De Commissie is dan ook van mening dat, daar waar deregulering de toetreding van mededingende exploitanten mogelijk heeft gemaakt, er een markt bestaat voor toegang van de exploitant tot het lokale net.

b) Toegang van exploitanten tot interlokale of internationale netten

(99) In praktijk zijn de meeste zittende telefoonmaatschappijen in Europa verticaal geïntegreerd en beschikken zij over voldoende capaciteit om (met uitzondering van internationale oproepen) te kunnen opereren zonder de behoefte aan overdracht aan lokale, interlokale of internationale exploitanten. Markttoetreders die niet beschikken over eigen voorzieningen zullen mogelijk willen gebruikmaken van de diensten van de zittende exploitant of van een andere telefoonmaatschappij die over de mogelijkheid beschikt interlokaal of internationaal telefoonverkeer te verzorgen.

(100) Aangezien de fysieke netten in de meeste landen in het tijdperk van de nationale monopolistische telefoonexploitanten zijn ontstaan, is er doorgaans een beperkt aantal internationale schakelingen die via terugkoppeling zijn verbonden met netverbindingen (internationale landingspunten of kabelafsluitingen). Om die reden moet al het uitgaand telefoonverkeer met internationale bestemming dat in het correspondentstelsel wordt verwerkt (met uitzondering van zelf via correspondenten geregeld verkeer en verkeer via privé-circuits) naar de internationale schakelingen worden gevoerd. Al het binnenkomend verkeer in de richting van een land komt aan bij de internationale schakelingen met het oog op verbinding in dat land.

Datacommunicatie voor bedrijven

(101) Datacommunicatie voor bedrijven bestaat uit diensten waarbij vaak grote hoeveelheden data veilig en snel moeten worden verzonden, zowel nationaal als internationaal. Bij datacommunicatie voor bedrijven wordt het LAN (local area network) van een bedrijf op één bepaalde locatie verbonden met andere LAN's op andere locaties; met deze diensten kunnen ook derden aan een bedrijfsnetwerk worden gekoppeld. De klantenkring voor dit soort diensten bestaat uit bedrijven die hoge eisen stellen op het gebied van communicatie.

(102) Diensten met betrekking tot bedrijfsmatige datacommunicatie vormen een andere markt dan die met betrekking tot traditionele geschakelde spraaktelefonie. Technisch gezien zijn datanetwerken gebaseerd op de fysieke configuratie van het onderliggende telecomkabelnet, maar zij gebruiken een ander soort schakelingen en routers bij de interconnectie- en toegangspunten (de zogenaamde knooppunten). Bij datacommunicatie voor bedrijven wordt vaak gebruik gemaakt van pakketschakeling of een vergelijkbare technologie (zoals Frame Relay of ATM). Bedrijfsmatige datanetwerken worden doorgaans "virtuele" netwerken genoemd. Wanneer een verbinding tot stand moet komen wordt er een "virtueel circuit" gecreëerd en wordt een datastroom in pakketjes verdeeld die daarna over lijnen worden gezonden die met andere stromen worden gedeeld. Het voordeel van deze technologie is dat het niet noodzakelijk is om delen van het net voor een bepaalde verbinding te reserveren. Bovendien wordt de schakeltijd tot een minimum beperkt.

(103) Aanbieders van datacommunicatiediensten voor bedrijven kunnen hun eigen net opzetten, hun eigen infrastructuur combineren met huurlijnen, of netwerktransportdiensten (zoals Frame Relay-diensten) kopen van de telefoonexploitant of in zijn algemeenheid van aanbieders van netwerkinfrastructuur. Aanbieders van datacommunicatie voor bedrijven moeten in ieder geval over lokale toegang beschikken. Voor dit doel kunnen huurlijnen, glasvezel, PSTN en ISDN(18) worden gebruikt. Connectiviteit over lange afstanden kan ook verkregen worden van aanbieders van netwerkinfrastructuur, door middel van huurlijnen en/of netwerktransportdiensten.

(104) Aanbieders van dergelijke datacommunicatiediensten gebruiken deze verschillende elementen om een aanbod samen te stellen en presenteren deze aan de klant als één "naadloos" pakket. Voor veel zakelijke klanten is het voordeel van een dergelijk product daarin gelegen, dat er niet in elk van de landen waarover hun datanetwerk zich uitstrekt zaken op nationaal niveau hoeven te worden gedaan met meerdere telefoonmaatschappijen.

ISP-diensten

(105) ISP's bieden hun klanten verbinding met het internet in ruime zin, dat wil zeggen toegang tot elk punt op het internet waartoe de klant toegang wil verkrijgen. Er bestaat dus vraag naar de levering van diensten met betrekking tot internettoegang. In de onderstaande beoordeling worden de marktaandelen voor kiesverbinding en een vaste huurlijn ("dedicated access") gezamenlijk en apart in cijfers weergegeven. Aangezien er echter bij zowel een gecombineerde als een afzonderlijke definitie mededingingsbezwaren zouden ontstaan, is het tot op heden niet nodig gebleken een keuze tussen de twee te maken.

ISP-diensten op groothandelsniveau

(106) Tot de ISP-diensten op groothandelsniveau behoort de wederverkoop van doorvoer op het internet, hetgeen voor de aanbiedende ISP de verplichting inhoudt de afnemende ISP aansluiting met het gehele internet te bieden. Dit is een wereldomspannende markt. Uit de door de partijen geleverde informatie blijkt dat geen van beide fuserende partijen voldoet aan de definitie van een "top level"-netwerk zoals toegepast in Beschikking 1999/287/EG van de Commissie (WorldCom/MCI)(19) en dat zij voor een deel wederverkopers zijn van doorgang verkregen van dergelijke netwerken. Zoals hieronder wordt aangegeven in het onderdeel internet van de mededingingsbeoordeling is het marktaandeel van Telenor als aanbieder van internetdoorgang bovendien marginaal te noemen; Telia is sterker op Europees niveau maar nog steeds klein op mondiale schaal. Deze markt hoeft dan ook niet nader te worden beschouwd, aangezien de aangemelde transactie geen mededingingsbezwaren op het gebied van ISP-diensten op groothandelsniveau oproept.

Adverteren via het internet

(107) In de beschikking in de zaak Scandinavia OnLine(20), aangaande de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming Scandinavia OnLine ("SOL") tussen Telia, Telenor en de Noorse mediagroep Schibsted, heeft de Commissie onder andere een markt voor adverteren via het internet vastgesteld. Op deze markt beconcurreren aanbieders van internetinhoud elkaar om inkomsten uit reclame. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar zijn de partijen het oneens met de stelling dat er een afzonderlijke markt voor adverteren via het internet bestaat en beweren zij dat het voor bedrijven hoogst ongebruikelijk is om het internet als exclusief marktkanaal te gebruiken en dat deze activiteit beschouwd zou moeten worden als onderdeel van een algemenere markt voor reclame via kranten direct mail, tv en radio, enz. De partijen hebben echter geen bewijzen geleverd waaruit blijkt dat deze andere marketingkanalen het mededingend gedrag van verkopers van advertentieruimte op het internet zouden beperken. Het feit dat de meeste adverteerders hun producten via diverse publiciteitskanalen aanprijzen bewijst niet dat deze andere kanalen alternatieven op het gebied van de vraag zijn. Het toont slechts aan dat adverteerders een gedifferentieerde publiciteitsstrategie volgen, gericht op het bereiken van zoveel mogelijk mensen.

De verkoop van advertentieruimte in lokale telefoonboeken

(108) Net als in veel andere landen worden er in Zweden en Noorwegen een keer per jaar lokale telefoonboeken uitgegeven die gratis worden verspreid onder huishoudens en bedrijven. Uitgevers genereren inkomsten uit de verkoop van advertentieruimte aan verschillende adverteerders, doorgaans grote en middelgrote bedrijven. Zowel Telia als Telenor zijn uitgever en verspreider van lokale telefoonboeken en verkopen advertentieruimte in hun telefoonboeken. De uitgeversactiviteiten van Telia in Zweden vinden plaats onder het merk DinDel; Telenor opereert via dochteronderneming Lokaldelen Sverige AB ("Lokaldelen "). Telia is niet actief in Noorwegen.

(109) De partijen stellen dat adverteren in lokale telefoonboeken geen markt op zich is, maar een segment van de grotere markt voor adverteren via andere media (bv. gratis kranten en radio). De informatie die gedurende het onderzoek van de Commissie is vergaard lijkt er echter op te duiden dat telefoonboeken zich in een aantal opzichten onderscheiden van andere publiciteitsmedia. Om te beginnen worden telefoonboeken eenmaal per jaar uitgegeven. Dit vermindert de kracht van deze reclame en zorgt ervoor dat telefoonboeken een statisch advertentiemedium zijn: de informatie die aan het publiek wordt bekendgemaakt kan niet worden gewijzigd, geïntegreerd of bijgewerkt. De eenmalige uitgave per jaar heeft invloed op de prijs voor advertentieruimte in telefoonboeken in vergelijking met andere gedrukte media. Als men de langere levensduur van het medium in overweging neemt, is adverteren in telefoonboeken vaak goedkoper dan adverteren in dag- of maandbladen. Klanten zullen een kleine maar niet te verwaarlozen prijsverhoging dan ook niet aangrijpen om van advertentiemedium te wisselen. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar stellen de partijen dat het feit dat zakelijke telefoongidsen eenmaal per jaar worden uitgegeven (oftewel het feit dat er voor langere perioden tegelijk, doorgaans twaalf maanden, abonnementen worden genomen), op zich geen reden is deze te onderscheiden van advertentiemedia met een kortere omlooptijd. De partijen stelden dat er andere vormen van reclame waren die op jaarbasis worden verhuurd, zoals reclameborden in voetbal- of ijshockeystadions, of tijdschriften die slechts twee tot zes keer per jaar verschijnen. Op basis hiervan stellen zij voor, de markt waarin telefoonboeken mededingen naar inkomsten uit reclame, zodanig te definiëren dat deze ten minste andere advertentiemogelijkheden op lange termijn bevat. De partijen hebben echter geen bewijzen geleverd waaruit blijkt dat deze andere advertentiemogelijkheden het mededingend gedrag van verkopers van advertentieruimte in lokale telefoonboeken zou kunnen beperken. Zo hebben de partijen bijvoorbeeld niet aangetoond dat er een correlatie bestaat tussen de prijs voor adverteren in lokale telefoonboeken en prijzen voor andere vormen van reclame, noch hebben zij enig ander bewijs geleverd waaruit blijkt dat deze andere producten alternatieven zijn op het gebied van de vraag. De verkoop van advertentieruimte in lokale telefoonboeken kan dan ook als afzonderlijke productmarkt worden beschouwd.

Verkoop van advertentieruimte in zakelijke telefoongidsen

(110) Het verschil tussen zakelijke telefoongidsen en lokale telefoonboeken ligt daarin, dat zakelijke telefoongidsen doorgaans door bedrijven worden gebruikt om te zoeken naar leveranciers van producten en diensten. Aangezien de uitgevers inkomsten genereren uit de verkoop van advertentieruimte worden de gidsen doorgaans gratis verspreid. Beide partijen zijn zowel uitgever als verspreider van zakelijke telefoongidsen. Telia publiceert in Zweden onder de naam Emfas en Telenor publiceert via de Zweedse dochteronderneming Telenor Företagsinfo AB onder de namen Stortele, Sveriges Handelskalender en ISO-guiden. Telia is niet actief in Noorwegen.

(111) De partijen stellen dat uitgevers van dit soort telefoongidsen mededingen naar inkomsten uit advertenties op de algemene markt voor advertenties. De Commissie is echter de mening toegedaan dat adverteren in zakelijke telefoongidsen een afzonderlijke productmarkt is, en wel om dezelfde redenen als hierboven aangegeven. Adverteren in zakelijke telefoongidsen onderscheidt zich eveneens van adverteren in gewone lokale telefoongidsen. Zakelijke telefoongidsen zijn niet algemeen beschikbaar voor het publiek maar zijn gericht op specifieke gebruikers, te weten de zakenwereld. Adverteren in zakelijke telefoongidsen lijkt goedkoper dan adverteren in gewone lokale telefoonboeken. In hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar stellen de partijen dat, net als bij lokale telefoongidsen, het feit dat zakelijke telefoongidsen eenmaal per jaar worden uitgegeven op zich geen reden is deze te onderscheiden van advertentiemedia met een kortere omlooptijd. Dezelfde redenering als hierboven met betrekking tot lokale telefoonboeken is aangevoerd, kan worden toegepast ter verwerping van de argumenten van de partijen met betrekking tot de afbakening van de markt voor zakelijke telefoongidsen. Daarnaast is het duidelijk dat overige vormen van adverteren gericht op het grote publiek (zoals adverteren via bus en tram) door het specifieke karakter van de zakelijke telefoongidsen (toegesneden op de zakenwereld) niet kunnen worden gezien als alternatieven op het gebied van de vraag.

(112) Uit het voorafgaande blijkt dat er een relevante productmarkt bestaat voor de verkoop van advertentieruimte in zakelijke telefoongidsen.

(113) Er dient te worden gewezen op het feit dat de partijen naast een papieren versie ook cd-rom- en internetversies van de zakelijke telefoongidsen uitgeven. De partijen ontvangen ook inkomsten uit advertenties in de cd-rom- en internetversies. Deze inkomsten vormen minder dan [0-10 %](21) van de inkomsten uit de zakelijke telefoongidsen. De partijen beschouwen de cd-rom- en internetversies als onderdeel van dezelfde markt als de papieren versie. De informatie die gedurende het onderzoek door de Commissie is verzameld lijkt dit standpunt te bevestigen. Er dient echter rekening te worden gehouden met het feit dat de internetversie niet in dezelfde lay-out is opgemaakt als de papieren en de cd-rom-versie. In de internetversie zijn de namen en adressen van de bedrijven op een objectieve en gelijkmatige manier opgemaakt. De enige bron van inkomsten zijn reclame in banners rond de internetpagina in kwestie sponsoring. Banners en sponsoring staan los van de tekst van de telefoongids, zijn niet noodzakelijk gerelateerd aan de zakelijke informatie die in de gids wordt getoond, en worden los verkocht aan bedrijven die op de internetpagina willen adverteren. In de papieren of cd-rom-versie kan de informatie over de betrokken bedrijven daarentegen op een vertekende manier zijn weergegeven, of kan deze informatie zijn geplaatst binnen advertentieruimten van verschillende formaten die niet als zodanig zijn afgescheiden van de tekst in de telefoongids. De adverteerders betalen voor een meer in het oog springende vermelding van de bedrijfsnaam of voor advertentieruimte. Aangezien deze activiteiten, ongeacht of adverteren via het internet al dan niet tot de relevante productmarkt wordt gerekend, mededingingsbezwaren oproepen, is het niet nodig dienaangaande een standpunt in te nemen.

PABX

(114) Een ander type infrastructuurproduct is de PABX, al wordt dit product niet als deel van het openbare net maar binnen een organisatie gebruikt. Beide partijen zijn distributeur van PABX-en. Een PABX is in wezen een centrale met de capaciteit om gelijktijdig een aantal telefoonlijnen te verwerken. PABX-en worden door bedrijven en instellingen als interne spraaktelefooncentrale gebruikt. De centrales variëren naargelang het aantal aangesloten lijnen. Een PABX die minder dan honderd lijnen kan verwerken geldt over het algemeen als klein; modellen met een capaciteit van meer dan honderd lijnen gelden als groot.

(115) De partijen zijn van mening dat grote en kleine PABX-en deel uitmaken van dezelfde productmarkt aangezien de functie ongeacht de grootte hetzelfde is en klanten oplossingen zoeken die zowel een grote als een kleine PABX kunnen inhouden. Klanten willen over het algemeen niet te maken hebben met twee verschillende leveranciers voor grote en kleine PABX-en. De informatie die gedurende het onderzoek door de Commissie is verzameld lijkt het standpunt van de partijen te bevestigen. Zoals hieronder wordt aangegeven is het voor deze beoordeling echter niet nodig tot een conclusie te komen met betrekking tot de vraag of kleine en grote PABX-en tot een en dezelfde relevante productmarkt behoren.

(116) Distributeurs van PABX-systemen hebben de neiging zich te richten op de vervolgmarkt, met andere woorden op het leveren van uppgrades voor klanten die al een (groot of klein) PABX-systeem hebben, en onderhouds- en ondersteuningscontracten met klanten na de plaatsing. Diensten na de eigenlijke verkoop ("aftersales") vormen een belangrijk deel van de handel op het gebied van PABX-en. De meeste klanten verwachten al deze diensten af te nemen van het bedrijf dat de aanvankelijke apparatuur heeft verkocht en geïnstalleerd. Zoals hieronder wordt aangegeven is het echter voor de beoordeling in deze zaak niet nodig tot een conclusie te komen met betrekking tot de vraag of de verkoop van diensten na de eigenlijke verkoop tot dezelfde productmarkt behoort als PABX-distributie.

B. RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

Nationale of grotere markten

(117) De partijen zijn van mening dat alle relevante telecommunicatiemarkten waarvoor deze concentratie gevolgen heeft, nationale markten zijn. Men zou echter kunnen aanvoeren dat de markten weliswaar nu nog nationaal zijn, maar dat er door de fusie(22) grotere markten zouden ontstaan, zoals voor vaste telefonie en mogelijk ook voor andere diensten, waardoor er een tweelandenmarkt zou ontstaan die bestaat uit Noorwegen en Zweden. Echter, hoewel dit wel het resultaat van de fusie zou kunnen zijn, is het niet een automatisch gevolg ervan. Bij de beoordeling is uitgegaan van in wezen nationale markten voor vaste en mobiele telefonie.

(118) Onverminderd het bovenstaande, is het moeilijk om algemene conclusies te trekken voor alle mogelijk betrokken telecommunicatiemarkten. Elke markt dient dus afzonderlijk te worden belicht.

Verschaffing van lokale, interlokale en internationale infrastructuur

(119) Deze drie markten zijn nationaal qua omvang. Wanneer het lokale net van een bepaalde exploitant wordt uitgebreid tot een gebied dat groter is dan het nationale grondgebied en wanneer het net een andere configuratie krijgt omdat het geheel onder de controle valt van eenzelfde exploitant, is het geografisch bereik van de markt groter dan strikt nationaal. Het is echter niet nodig dit vast te stellen aangezien er ook mededingingsbezwaren rijzen indien, overeenkomstig de stelling van de partijen, de markt als nationaal wordt aangemerkt.

(120) Met betrekking tot de interlokale en internationale infrastructuur kunnen vergelijkbare principes worden toegepast bij de bepaling van de geografisch omvang van de marktafbakening. Het telecommunicatieverkeer over lange afstand was van oudsher in vrijwel alle landen in handen van de zittende monopoliehouder die, om dezelfde redenen als die gelden voor lokale netten dit in een specifiek afgebakend nationaal gebied aanbood.

Toegang van abonnees tot telefoniediensten (lokaal, interlokaal en internationaal)

(121) De markten voor toegang van abonnees tot telefoniediensten worden, vanuit het standpunt van de abonnee, ook beschouwd als nationale markten. De dienstverlening was in het verleden vrijwel steeds beperkt tot het nationale grondgebied omdat telecommunicatiebedrijven dergelijke diensten niet grensoverschrijdend mochten aanbieden.

Toegang van exploitanten tot netten (lokaal, interlokaal en internationaal)

(122) Dienstverlening voor abonneetoegang dient te worden beschouwd als een nationale markt. Hetzelfde geldt voor de toegang van exploitanten tot het lokale net. In de historische context van een zittend monopoliehoudend telecommunicatiebedrijf was het vraagstuk van de toegang tot lokale netten meestal niet relevant voor een externe exploitant die oproepen had die bestemd waren voor het desbetreffende land. De verantwoordelijkheid voor het eindtraject van de oproep werd overgedragen aan het ontvangende telecommunicatiebedrijf op een denkbeeldig punt halverwege de kabel tussen de twee landen. De oproep kon dan verder worden doorgegeven op het verticaal geïntegreerde net van de zittende exploitant en de bestemming bereiken op het lokale net in de laatste fase van het hele proces.

(123) Internationale oproepen, in de zin van toegang tot internationale oproepdiensten, kunnen als een apart segment worden beschouwd. In bepaalde gevallen kan het nodig zijn ook nadere afgebakende relevante markten, op basis van specifieke "landenpaar" - verhoudingen te onderzoeken, dat wil zeggen de routes die het verkeer tussen de twee landen volgt. In de hierna volgende beoordeling werd de situatie bekeken in termen van een markt voor toegang tot internationale diensten en het effect van de fusie op specifieke landenparen zoals (Noorwegen-Zweden) en Noorwegen of Zweden met Denemarken en Finland.

Mobiele telefonie

(124) Om een aantal redenen gingen de partijen ervan uit dat het nationale markten betrof: de voorwaarden voor het verkrijgen van een vergunning verschillen van lidstaat tot lidstaat; de beschikbaarheid van frequenties beperkt het aantal exploitanten in een land tot 2-4, zodat een exploitant uit een bepaald land niet noodzakelijk een vergunning in alle aangrenzende landen zou kunnen krijgen, en de voorwaarden van de meeste vergunningen verplichten de exploitanten ertoe om infrastructuur aan te leggen in het betrokken geografische gebied. Een andere belangrijke factor vormen de roamingtarieven die worden berekend voor oproepen die worden gemaakt buiten het thuisgebied van de dienstverlener en die het zelden financieel aantrekkelijk maken voor klanten in een bepaald land om hun mobiele diensten permanent te betrekken van een dienstverlener die op een andere nationale markt werkt, met name omdat zij alle binnenlandse oproepen in eigen land als internationale oproepen zouden dienen te betalen.

Datacommunicatie voor bedrijven

(125) De partijen voerden aan dat de relevante markten voor datacommunicatie voor bedrijven nationale markten waren en hebben op grond hiervan cijfers overgelegd. In eerdere vergelijkbare gevallen werd de markt voor datacommunicatiepakketten voor bedrijven groter geacht dan nationaal, namelijk Europees of wereldwijd. Immers, een van de doorslaggevende redenen voor bedrijven om dergelijke diensten te kopen was dat zij wilden vermijden om met een groot aantal nationale telecommunicatiebedrijven te moeten onderhandelen, zoals dat het geval zou zijn indien zij allemaal zelf hun eigen grensoverschrijdende netten hadden aangelegd. Echter op grond van de stelling van de partijen dat de markten voor dergelijke diensten nationaal zijn, is de beoordeling dienovereenkomstig uitgevoerd.

ISP-diensten en reclame

(126) Het is een gangbaar standpunt dat de geografische markt voor ISP-diensten in wezen nationaal is, omdat er een lokaal net of een vaste lijn aanwezig dient te zijn om de abonnees fysiek met hun consumenten te verbinden. Dit beperkt de mate waarin bestaande toegangsmarkten buiten het nationale grondgebied kunnen worden uitgebreid.

(127) Wat betreft reclame op het internet is de Commissie er in de SOL-beschikking (zaak nr. IV/JV.1, zie overweging 107) van uitgegaan dat een dergelijke markt ten minste als nationaal dient te worden beschouwd, mogelijk op taalkundige gronden. Een concurrent heeft gesteld, dat gezien de aanzienlijke taalkundige en culturele gelijkenissen tussen Zweden en Noorwegen, de nieuwe onderneming dezelfde internetinhoud zou kunnen aanbieden in Zweden en Noorwegen en dus zou meedingen naar reclame-inkomsten in beide landen. Vertalen, wat gezien de grote overeenkomsten tussen beide talen snel en goedkoop zou kunnen gebeuren, zou niet altijd vereist zijn aangezien Zweedstaligen gewoonlijk Noors kunnen lezen en Noorstaligen Zweeds. Het resultaat van de fusie zou dus een relevante geografische markt zijn die groter is dan het nationale grondgebied. In hun antwoord voerden de partijen aan dat in Zweden en Noorwegen niet dezelfde internetinhoud zou worden aangeboden aangezien er, ondanks de nabijheid van beide staten en de overeenkomsten tussen hun talen, toch culturele en taalkundige verschillen zijn. Zij beweerden dat deze verschillen aanmerkelijk zijn en er geen bewijzen waren dat adverteerders reclameruimte kopen voor zowel Zweden als Noorwegen samen. Het is echter niet nodig nader op dit vraagstuk in te gaan, aangezien er ook mededingingsbezwaren rijzen indien de markt zo eng mogelijk wordt afgebakend, d.w.z. nationaal.

Lokale en zakelijke telefoongidsen

(128) De partijen zijn van mening dat de relevante geografische markt voor verkoop van reclameruimte in zowel lokale als zakelijke telefoongidsen nationaal is. Zowel hun verkoop- als distributiediensten zijn op nationale leest geschoeid. Verder vermelden zij dat het door de verschillende talen moeilijk is om zich een plaatsje te veroveren op de reclameverkoopmarkt. Derden lijken er over het algemeen mee in te stemmen de relevante geografische markt als nationaal aan te merken. Daarom zal in deze beoordeling de desbetreffende geografische markt als nationaal worden beschouwd.

PABX

(129) De partijen zijn van mening dat de markt nationaal is, onder andere omdat het noodzakelijk is om over lokale verkoop-, service- en marketingafdelingen te beschikken met relevante talenkennis en lokale contacten. De partijen wezen ook op het feit dat een aantal van hun concurrenten aanzienlijk actief was in één land, maar niet in het andere. De bevindingen van de Commissie die uit het onderzoek resulteren spreken de standpunten van de partijen inzake de geografische markt voor PABX niet tegen.

C. BEOORDELING VANUIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING

(130) Voordat specifieke markten aan bod kunnen komen, dient er dieper te worden ingegaan op de algemene effecten van de fusie. De fusie zou twee nationale exploitanten verenigen die vóór de fusie alle telefoniediensten aanboden en die niet alleen zeer sterke posities innemen op markten die het meest tegen concurrentie beschermd zijn (zoals die van de vaste geschakelde telefonie), maar ook relatief sterke posities op markten waar meer concurrentie is toegestaan, zoals het internet en datacommunicatie voor bedrijven. Zij nemen met name een uiterst sterke positie, om niet te zeggen een machtspositie, in op het punt van de infrastructuur voor lokale aansluiting. Deze exploitanten hebben ook redelijk goede toegang tot de Deense en Finse infrastructuur gezien de meer geliberaliseerde bepalingen inzake lokale aansluiting die in deze landen gelden. Bovendien zijn zij elkaars grootste concurrenten. Door de fusie zouden er belangrijke mededingingsbezwaren rijzen: a) het wegvallen van de bestaande en mogelijke concurrentie tussen de partijen; en b) de grotere mogelijkheden en de grotere stimulans voor de nieuwe onderneming om bestaande en mogelijke concurrentie van derden uit te schakelen. Doordat de nieuwe onderneming een veel groter dekkingsgebied zou hebben in de noordse regio, zou die onderneming bepaalde handelsgebruiken kunnen toepassen waarover haar concurrenten niet kunnen beschikken, bijvoorbeeld de bundeling van het productenaanbod afgestemd op de hele noordse regio.

Situatie op het punt van regulering

(131) Een belangrijk element van dit ruimere beeld is het verschil tussen de reguleringsstelsels in Zweden en Noorwegen aan de ene kant en Denemarken en Finland aan de andere kant. De belangrijkste verschillen zijn te vinden in de methodes voor prijsregulering en toegang tot eindgebruikers (door het ontbundelen van de lokale aansluiting en andere middelen zoals bijvoorbeeld wederverkoop en carrier selection). Wat betreft de prijsregulering: toezicht op de interconnectietarieven geschiedt in Noorwegen en Zweden eerder achteraf dan vooraf. Dit houdt in dat de zittende exploitanten buitensporig hoge interconnectietarieven mogen hanteren en ook nog andere concurrentiebelemmerende praktijken mogen toepassen zonder dat hiervoor toestemming bij de regelgevende instanties dient te worden gevraagd. In Noorwegen en Zweden hoeven de zittende exploitanten niet hetzelfde niveau van toegang tot eindgebruikers aan hun concurrenten te bieden als in Denemarken (waar de regulering voorziet in toegang tot eindgebruikers voor concurrenten, met inbegrip van de verplichting om ontbundelde lokale aansluiting aan te bieden, de verplichting om telecommunicatiediensten op groothandelsniveau voor wederverkoop aan te bieden aan concurrenten, collocatie, carrier selection en nationaal roamen) of in Finland (waar de regulering voorziet in toegang tot eindgebruikers voor concurrenten, met inbegrip van de verplichting om ontbundelde lokale aansluiting aan te bieden, de verplichting om telecommunicatiediensten op groothandelsniveau voor wederverkoop aan te bieden aan concurrenten en carrier selection).

(132) In hun antwoord hebben de partijen benadrukt dat bemiddeling over de interconnectievoorwaarden die Telia hanteert steeds mogelijk is. Tijdens het onderzoek hebben concurrenten er echter op gewezen dat de beslechting van een geschil over voorwaarden vaak een tijdrovende aangelegenheid is die wel twee jaar kan duren. In Noorwegen dient een voorbereidende fase in de vorm van een bemiddelingspoging vooraf te gaan aan de beslechting van een geschil door de regelgevende instanties.

(133) Tijdens de hoorzitting stelden de partijen dat in de reguleringsstelsels in Zweden en Noorwegen de belangrijkste restricties op het gedrag van de partijen vervat lagen. Zo beweerden zij bijvoorbeeld dat de interconnectietarieven in Zweden gereguleerd en kostengeoriënteerd zijn. Na