1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 1
Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen
►B RICHTLIJN 97/68/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD
van 16 december 1997
betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake maatregelen
tegen de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes door inwendige verbrandingsmotoren
die worden gemonteerd in niet voor de weg bestemde mobiele machines
(PB L 59 van 27.2.1998, blz. 1)
Gewijzigd bij:
Publicatieblad
nr. blz. datum
►M1 Richtlijn 2001/63/EG van de Commissie van 17 augustus 2001 L 227 41 23.8.2001
▼B
RICHTLIJN 97/68/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN
DE RAAD
van 16 december 1997
betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de
lidstaten inzake maatregelen tegen de uitstoot van verontreinigendegassen en deeltjes door inwendige verbrandingsmotoren die worden
gemonteerd in niet voor de weg bestemde mobiele machines
HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
inzonderheid op artikel 100 A,
Gezien hetvoorst el van de Commissie (1),
Gezien hetadvies van hetEconomisch en Sociaal Comit é (2),
Volgens de procedure van artikel 189 B van het Verdrag (3), gezien de
door hetbemiddelingscomit é op 11 november 1997 goedgekeurde
gemeenschappelijke tekst,
(1) Overwegende datin hetbeleidsplan en act ieprogramma van deEuropese Gemeenschap op hetgebied van hetmilieu en duur-zame ontwikkeling (
4) als een fundamenteel beginsel wordt
erkend datalle personen afdoende moet en worden beschermdtegen erkende gevaren van luchtverontreiniging voor de gezond-
heid en dat het daartoe met name nodig is de uitstoot te
beheersen van stikstofdioxide (NO
2), deeltjes (PT) — zwarte
rook en andere verontreinigingen zoals koolmonoxide (CO); datmet het oog op de preventie van de vorming van troposferischozon (O
3) en heteffectdaarvan op de gezondheid en hetmilieu
de uitstoot van de precursoren stikstofoxiden (NOx) en koolwa-
terstoffen (HC) moet worden verminderd; dat het, gezien de
door verzuring veroorzaakte milieuschade, eveneens nodig zalzijn onder andere de uitstoot van NO
xen HC te beperken;
(2) Overwegende datde Gemeenschap in april 1992 hetVN-ECE-protocol inzake de beperking van vluchtige organische stoffen(VOS) heeft ondertekend en in december 1993 tot het protocolinzake de beperking van de uitstoot van NO
xis toegetreden, die
beide in verband staan met het Verdrag van 1979 betreffende
grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange afstand datin juli 1982 is goedgekeurd;
(3) Overwegende datde beoogde doelst ellingen, namelijk devermindering van verontreinigende emissies door motoren vanniet voor de weg bestemde mobiele machines en de totstand-brenging en werking van de interne markt voor motoren enmachines, niet voldoende door de lidstaten afzonderlijk kunnen
worden verwezenlijkten derhalve bet er kunnen worden verwe-
zenlijktdoor de onderlinge aanpassing van de wet gevingen vande lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen luchtverontrei-niging door motoren die worden gemonteerd in niet voor de wegbestemde mobiele machines;
(4) Overwegende datuitrecent e onderzoeken van de Commissieblijktdatde emissies van mot oren van nietvoor de weg
bestemde mobiele machines een belangrijk aandeel hebben in
de totale door de mens veroorzaakte uitstoot van bepaalde scha-delijke luchtverontreinigingen; dat de categorie motoren met1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 2
(1) PB C 328 van 7.12.1995, blz. 1.
(2) PB C 153 van 28.3.1996, blz. 2.
(3) Advies van hetEuropees Parlementvan 25 okt ober 1995 (PB C 308 van
20.11.1995, blz. 29), gemeenschappelijk standpunt van de Raad van 20
januari 1997 (PB C 123 van 21.4.1997, blz. 1) en besluitvan de Raad van13 mei 1997 (PB C 167 van 2.7.1997, blz. 22). Besluitvan de Raad van 4
december 1997. Besluitvan hetEuropees Parlementvan 16 december 1997.
(
4) Resolutie van de Raad van de Europese Gemeenschappen en van de Verte-
genwoordigers van de regeringen der lidstaten, in het kader van de Raad
bijeen, van 1 februari 1993 (PB C 138 van 17.5.1993, blz. 1).
▼B
compressie-ontsteking waarop deze richtlijn van toepassing is
een aanzienlijk gedeelte van de luchtverontreiniging door NOxen PT veroorzaakt, met name in vergelijking met de verontreini-
ging die door hetwegvervoer wordtveroorzaakt ;
(5) Overwegende dat de uitstoot van niet voor de weg bestemde
mobiele machines die op de grond werken en van een motormet compressie-ontsteking zijn voorzien, in het bijzonder de
uitstoot van NO
xen PT, een belangrijke bron van zorg op dat
gebied zijn; dat in de eerste plaats voor die bronnen voor-schriften moeten worden opgesteld; dat het evenwel wenselijkis later het toepassingsgebied van deze richtlijn uit te breidentot de beheersing van de uitstoot uit andere motoren, met name
benzinemotoren, van niet voor de weg bestemde mobiele
machines, met inbegrip van vervoerbare generatoraggregaten opbasis van passende proefcycli; datwellichteen aanzienlijkevermindering van de uitstoot van CO en HC kan worden bereiktmetde beoogde wijziging van deze richt lijn aangaande deuitbreiding van het toepassingsgebied tot benzinemotoren;
(6) Overwegende dater zo spoedig mogelijk voorschrift en voor debeheersing van de emissies van landbouw- en bosbouwtrekkersmoeten worden ingevoerd die een niveau van milieubeschermingwaarborgen dat gelijkwaardig is aan het bij deze richtlijn vastge-
stelde niveau, met normen en eisen die volledig met deze
richtlijn in overeenstemming zijn;
(7) Overwegende dat, wat de certificatieprocedures betreft, isgekozen voor de typegoedkeuring die als Europese methodehaar deugdelijkheid heeftbewezen voor de goedkeuring van
wegvoertuigen en onderdelen daarvan; dat daaraan een nieuw
onderdeel is toegevoegd in de vorm van de goedkeuring vaneen oudermotor die een groep motoren (motorfamilie) vertegen-woordigtdie metgebruikmaking van soort gelijke onderdelenvolgens soortgelijke constructiebeginselen zijn gebouwd;
(8) Overwegende dat motoren die in overeenstemming met de voor-schriften zijn geproduceerd, van een desbetreffend merktekenmoeten worden voorzien en dat deze gegevens aan de keurings-instanties moeten worden medegedeeld; dat, teneinde de
administratieve lasten zoveel mogelijk te beperken, niet is voor-
zien in directe controle van de keuringsinstantie op demotorproductiegegevens die verband houden met de verscherptevoorschriften; dat deze vrijheid voor de fabrikanten de verplich-ting schept de voorbereiding van steekproeven door dekeuringsinstantie te vergemakkelijken en op gezette tijdstippen
relevante productieplanninggegevens ter beschikking te stellen;
dat absolute overeenstemming met de volgens deze proceduregedane kennisgeving nietverplichtis, maar een hoge mat e vanovereenstemming het voor de keuringsinstanties gemakkelijkerzou maken hun beoordelingen te plannen en zou bijdragen toteen versterkt vertrouwen tussen de fabrikanten en de keuringsin-
stanties;
(9) Overwegende datgoedkeuringen die worden verleend overeen-
komstig Richtlijn 88/77/EEG (1) en VN-ECE-reglementnr. 49,
serie 02, zoals vermeld in bijlage IV, aanhangsel II, van Richt-
lijn 92/53EEG (2), gelijkwaardig worden geachtmetde
krachtens deze richtlijn in haar eerste fase vereiste goedkeu-ringen;1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 3
(1) Richtlijn 88/77/EEG van de Raad van 3 december 1987 inzake de onder-
linge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten met betrekking tot de
maatregelen die moeten worden genomen tegen de emissie van gasvormige
verontreinigingen door dieselmotoren, bestemd voor het aandrijven van
voertuigen (PB L 36 van 9.2.1988, blz. 33). Richtlijn laatstelijk gewijzigdbij Richtlijn 96/1/EG (PB L 40 van 17.2.1996, blz. 1).
(
2) Richtlijn 92/53/EEG van de Raad van 18 juni 1992 tot wijziging van Richt-
lijn 70/156/EEG inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van
de lidstaten betreffende de goedkeuring van motorvoertuigen en aanhangwa-
gens daarvan (PB L 225 van 10.8.1992, blz. 1).
▼B
(10) Overwegende dat het moet zijn toegestaan motoren die aan de
voorschriften voldoen en onder het toepassingsgebied vallen, in
de lidstaten in de handel te brengen; dat deze motoren niet aanandere nationale emissievoorschriften mogen worden onder-worpen; datde lidst aatdie goedkeuringen verleentde nodigecontrolemaatregelen moet nemen;
(11) Overwegende dat het bij de vaststelling van de nieuwe testproce-dures en grenswaarden noodzakelijk is rekening te houden met
de specifieke gebruikspatronen van deze typen motoren;
(12) Overwegende dathetraadzaam is deze nieuwe normen in t evoeren volgens hetbeproefde beginsel van een t weefasenaanpak;
(13) Overwegende dat een substantiële vermindering van de uitstootgemakkelijker lijkt voor motoren met een groter vermogen, daar
gebruik kan worden gemaakt van bestaande technologie die voormotoren van wegvoertuigen is ontwikkeld; dat op grond daarvanin een gespreide tenuitvoerlegging van de voorschriften is voor-zien, te beginnen met de hoogste van drie vermogensgroepen
voor fase I; datditprincipe eveneens geldtvoor fase II met
uitzondering van een nieuwe vierde vermogensgroep die niet infase I voorkomt;
(14) Overwegende datvoor deze sect or van nietvoor de wegbestemde mobiele machines die nu aan voorschriften is onder-worpen en die buiten de landbouwtrekkers de belangrijkste isindien wordtvergeleken metde emissies afkomst ig van het
wegvervoer, een aanzienlijke vermindering van de uitstoot kan
worden verwacht door de tenuitvoerlegging van deze richtlijn;dat, gezien de doorgaans zeer goede prestatie van dieselmotorenwat de uitstoot van CO en HC betreft de marge voor verbete-ringen met betrekking tot de totale uitstoot zeer gering is;
(15) Overwegende datprocedures zijn opgenomen waarbij fabri-kanten kunnen worden vrijgesteld van de uit deze richtlijn
voortvloeiende verplichtingen, teneinde rekening te kunnen
houden met uitzonderlijke technische of economische omstan-digheden;
(16) Overwegende dat de fabrikanten, teneinde de overeenstemmingvan de productie te waarborgen wanneer goedkeuring voor eenmotor is verleend, daartoe strekkende maatregelen zullen moetennemen; dat voor het geval dat tekortkomingen worden geconsta-
teerd bepalingen zijn opgenomen betreffende
informatieprocedures, correctieve maatregelen en een samenwer-kingsprocedure aan de hand waarvan eventuele geschillen tussenlidstaten met betrekking tot de overeenstemming van gecertifi-ceerde motoren kunnen worden opgelost;
(17) Overwegende datdeze richt lijn nietvan invloed is op hetrechtvan de lidstaten voorschriften uit te vaardigen die waarborgendatde werknemers beschermd zijn t ijdens hetgebruik van niet
voor de weg bestemde mobiele machines;
(18) Overwegende datde t echnische bepalingen in bepaalde bijlagen
van deze richtlijn moeten worden aangevuld en zo nodig aange-past aan de technische vooruitgang volgens eencomitéprocedure;
(19) Overwegende datbepalingen moet en worden opgenomen diemoeten waarborgen dat de motoren worden beproefd in overeen-stemming met de regels van goede laboratoriumpraktijken;
(20) Overwegende datde wereldhandel in deze sect or moetwordenbevorderd door de emissienormen in de Gemeenschap zoveel
mogelijk in overeenstemming te brengen met de in derde landen
gehanteerde of geplande normen;
(21) Overwegende datderhalve gedachtmoetworden aan de moge-lijkheid de situatie te heroverwegen op basis van debeschikbaarheid en de economische haalbaarheid van nieuwetechnologieën, rekening houdend met de vooruitgang die isgeboekt bij de tenuitvoerlegging van de tweede fase,1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 4
▼B
(22) Overwegende datop 20 december 1994 t ussen hetEuropees
Parlement, de Raad en de Commissie een „modus vivendi” is
overeengekomen betreffende de maatregelen ter uitvoering vande besluiten die zijn vastgesteld volgens de procedure van artikel189 B van hetEG-Verdrag (
1),
HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
Artikel 1
Doelstellingen
Het doel van deze richtlijn is, de wetgevingen van de lidstaten inzake
emissienormen en typegoedkeuringsprocedures voor motoren die
worden ingebouwd in nietvoor de weg best emde mobiele machinesonderling aan te passen. Zij draagt bij tot de goede werking van deinterne markt en beschermt tegelijkertijd de volksgezondheid en hetmilieu.
Artikel 2
Definities
In deze richtlijn wordt verstaan onder:
—niet voor de weg bestemde mobiele machine: mobiel werktuig,
vervoerbare industriële uitrusting of voertuig met of zonder carros-serie, nietbest emd voor personen- of goederenvervoer over de weg,
waarin een inwendige-verbrandingsmotor als omschreven in bijlage
I, deel 1, is gemonteerd;
—typegoedkeuring: de procedure waarbij door een lidstaat wordt
verklaard dat een type inwendige-verbrandingsmotor of een motor-familie, wat het niveau van de uitstoot van verontreinigende gassenen deeltjes uit de motor(en) betreft, aan de desbetreffende techni-sche voorschriften van deze richtlijn voldoet;
—motortype: alle tot een categorie behorende motoren die niet van
elkaar verschillen voor wat betreft de essentiële motorkenmerken
vermeld in bijlage II, aanhangsel 1;
—motorfamilie: een door de fabrikantbepaalde groep van mot oren
die vanwege hun ontwerp naar verwachting vergelijkbare uitlaat-
emissie-eigenschappen hebben en die aan de voorschriften vandeze richtlijn voldoen;
—oudermotor: een motor die zodanig uit een motorfamilie is geselec-
teerd dat hij voldoet aan de voorschriften van de punten 6 en 7 vanbijlage I;
—motorvermogen: het nettovermogen als omschreven in bijlage I,
punt2.4;
—productiedatum van de motor: de datum waarop de motor aan het
einde van de productielijn de eindcontrole passeert. In dit stadium
is de motor gereed voor levering of opslag;
—in de handel brengen: hetbeschikbaar st ellen van een onder deze
richtlijn vallend product op de communautaire markt, al dan niet
tegen betaling, met het oog op distributie en/of gebruik ervan inde Gemeenschap;
—fabrikant: de persoon of organisatie die tegenover de keuringsin-
stantie verantwoordelijk is voor alle aspecten van detypegoedkeuringsprocedure en instaat voor de overeenstemmingvan de productie. Het is niet noodzakelijk dat deze persoon of orga-
nisatie rechtstreeks betrokken is bij alle fasen van de bouw van de
motor;
—keuringsinstantie: de bevoegde instantie(s) van een lidstaat die
verantwoordelijk is (zijn) voor alle aspecten van de typegoedkeu-ring van een motor of een motorfamilie, voor het afgeven enintrekken van goedkeuringsformulieren, het fungeren als contact-punt voor de keuringsinstanties van de andere lidstaten en het1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 5
(1) PB C 102 van 4.4.1996, blz. 1.
▼B
verifiëren van de door de fabrikantgenomen maat regelen inzake de
overeenstemming van de productie;
—technische dienst: de organisatie(s) of instantie(s) die tot taak heeft
(hebben) gekregen om als beproevingslaboratorium namens de
keuringsinstantie van een lidstaat proeven of inspecties teverrichten. Deze functie kan ook door de keuringsinstantie zelfworden vervuld;
—inlichtingenformulier: hetformulier bedoeld in bijlage II, waarin
staat vermeld welke gegevens door de aanvrager moeten worden
verstrekt;
—informatiedossier: de map of hetdossier metalle gegevens, t eke-
ningen, foto's enz. die door de aanvrager overeenkomstig deinstructies van het inlichtingenformulier aan de technische dienstof de keuringsinstantie zijn verstrekt;
—informatiepakket: hetinformat iedossier plus alle beproevingsrap-
porten of andere stukken die de technische dienst of dekeuringsinstantie tijdens de uitvoering van hun taken aan het infor-matiedossier hebben toegevoegd;
—inhoudsopgave bij het informatiepakket: hetdocumentwaarin een
opsomming wordtgegeven van de inhoud van hetinformat iepakket
meteen passende nummering of andere t ekens voor een duidelijke
aanduiding van alle bladzijden.
Artikel 3
Aanvraag om een typegoedkeuring
1. De aanvraag om een typegoedkeuring van een motor of een
motorfamilie wordt door de fabrikant ingediend bij de keuringsinstantievan een lidstaat. De aanvraag gaat vergezeld van een informatiedossier,waarvan de inhoud is bepaald in hetinlicht ingenformulier in bijlage II.De technische dienst die verantwoordelijk is voor het uitvoeren van de
goedkeuringsproeven krijgtde beschikking over een mot or die voldoet
aan de in aanhangsel I van bijlage II omschreven motortypekenmerken.
2. Indien in hetgeval van een aanvraag om een t ypegoedkeuring
van een motorfamilie de keuringsinstantie van mening is dat de gese-
lecteerde oudermotor waarop de ingediende aanvraag betrekking heeft
niet ten volle de in bijlage II, aanhangsel 2, beschreven motorfamilievertegenwoordigt, dient een andere en, zo nodig, een extra oudermotorovereenkomstig de aanwijzingen van de keuringsinstantie ter beschik-king te worden gesteld voor goedkeuring overeenkomstig lid 1.
3. Een aanvraag om goedkeuring voor een motortype of motorfa-
milie mag nietin meer dan één lidst aatworden ingediend. Voor iedergoed te keuren motortype en iedere goed te keuren motorfamilie wordteen afzonderlijke aanvraag ingediend.
Artikel 4
Typegoedkeuringsprocedure
1. De lidstaat die de aanvraag ontvangt, verleent typegoedkeuring
voor alle motortypen of motorfamilies die in overeenstemming zijnmet de gegevens van het informatiedossier en aan de voorschriften
van deze richtlijn voldoen.
2. De lidstaat vult alle toepasselijke rubrieken van het goedkeurings-
formulier in van bijlage VI voor ieder motortype of iedere motorfamiliewaarvoor hij goedkeuring verleenten st eltde inhoudsopgave bij het
informatiepakket samen of controleert deze. De goedkeuringsformu-
lieren worden genummerd volgens hetsyst eem van bijlage VII. Hetingevulde typegoedkeuringsformulier en de bijlagen worden aan deaanvrager toegezonden.
3. Indien de goed te keuren motor zijn functie slechts vervult of een
bijzonder kenmerk slechts vertoont in combinatie met andere onder-delen van de nietvoor de weg best emde mobiele machine en daaromde naleving van een of meer voorschriften slechts kan worden geverifi-eerd wanneer de goed te keuren motor in combinatie met anderegesimuleerde of echte onderdelen van de machine functioneert, moet1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 6
▼B
de geldigheid van de typegoedkeuring van de motor(en) dienovereen-
komstig worden beperkt. In het goedkeuringsformulier voor eenmotortype of motorfamilie worden de eventuele beperkingen van het
gebruik vermeld, alsmede eventuele voorwaarden waaraan bij montage
moetworden voldaan.
4. De keuringsinstantie van iedere lidstaat
a) zendt maandelijks aan de keuringsinstanties van de overige lidstaten
een lijst(die de in bijlage VIII vermelde gegevens bevat ) van degoedkeuringen van de motortypen en motorfamilies die zij in die
maand heeftverleend, geweigerd of inget rokken;
b) zendt, op verzoek van de keuringsinstantie van een andere lidstaat,
voorts onverwijld
— een kopie van het goedkeuringsformulier met/zonder informatie-
pakket voor ieder motortype en iedere motorfamilie waarvoor zijde goedkeuring heeftverleend, geweigerd dan wel inget rokken,en/of
— de lijst van motoren die zijn geproduceerd in overeenstemming
met de verleende typegoedkeuringen, zoals beschreven in artikel
6, lid 3, metde in bijlage IX vermelde gegevens, en/of
— een kopie van de in artikel 6, lid 4, bedoelde verklaring.
5. De keuringsinstantie van iedere lidstaat zendt jaarlijks, en boven-
dien telkens wanneer daarom wordt verzocht, aan de Commissie eenkopie van hetin bijlage X bedoelde gegevensformulier bet reffende demotoren die sinds de laatste kennisgeving zijn goedgekeurd.
Artikel 5
Wijziging van goedkeuring
1. De lidstaat die de typegoedkeuring heeft verleend, neemt de
nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat hij in kennis wordt gesteld
van eventuele wijzigingen van de gegevens van het informatiepakket.
2. De aanvraag om wijziging of uitbreiding van een typegoedkeu-
ring wordt uitsluitend ingediend bij de keuringsinstantie van delidstaat die de oorspronkelijke typegoedkeuring heeft verleend.
3. Indien bepaalde gegevens van hetinformat iepakketzijn gewij-
zigd, gaat de keuringsinstantie van de betrokken lidstaat als volgt te
werk:
— zij zorgtvoor de nodige herziene bladzijden van hetinformat ie-
pakket; op iedere herziene bladzijde moeten duidelijk de aard van
de wijziging en de datum van de heruitgave zijn aangegeven. Bij
iedere afgifte van herziene bladzijden worden ook in de inhoudsop-gave van hetinformat iepakket(die bij hett ypegoedkeuringsformu-lier is gevoegd) voor de betrokken bladzijden de data van de laatsteherziening vermeld;
— zij verstrekt een herzien typegoedkeuringsformulier (met een
daarbij behorend uitbreidingsnummer) indien de daarin voorko-mende gegevens (de bijlagen buiten beschouwing gelaten) zijn
gewijzigd of indien de voorschriften van de richtlijn sinds de op
de goedkeuring vermelde datum zijn veranderd. Op het herzieneformulier moetduidelijk de reden voor de herziening en de dat umvan afgifte van het herziene formulier worden vermeld.
Indien de keuringsinstantie van de betrokken lidstaat van mening is dat
een wijziging in een informatiepakket reden is voor nieuwe proeven of
controles, stelt zij de fabrikant daarvan in kennis en geeft zij bovenge-
noemde documenten pas af nadat nieuwe proeven of controles metgoed gevolg zijn verricht.
Artikel 6
Overeenstemming
1. De fabrikantbrengtop iedere eenheid die in overeenst emming
methetgoedgekeurde t ype is geproduceerd de in bijlage I, punt3,1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 7
▼B
vastgestelde merktekens aan, met inbegrip van het typegoedkeurings-
nummer.
2. Indien het typegoedkeuringsformulier overeenkomstig artikel 4,
lid 3, beperkingen van het gebruik omvat, verstrekt de fabrikant bij
iedere gefabriceerde eenheid gedetailleerde gegevens over deze beper-
kingen en vermeldt hij eventuele voorwaarden waaraan bij montagemoet worden voldaan. Indien een reeks motortypen aan één machinefa-brikantwordtgeleverd, behoeftaan die fabrikantslecht s ééninlichtingenformulier te worden verstrekt, met een lijst van de
betrokken motoridentificatienummers, en wel uiterlijk op de datum
van levering van de eerste motor.
3. De fabrikant zendt op verzoek aan de keuringsinstantie die de
typegoedkeuring heeft verleend binnen 45 dagen na het einde van iederkalenderjaar en onverwijld na iedere datum waarop gewijzigde voor-schriften van deze richtlijn van kracht worden en onmiddellijk naiedere datum die de bevoegde instantie kan vaststellen, een lijst met
de hele reeks identificatienummers voor elk motortype dat in overeen-
stemming met de voorschriften van deze richtlijn is geproduceerd sindsde laatste lijst werd ingediend of sinds de voorschriften van deze richt-lijn voor het eerst van kracht waren. Indien het motorcodesysteemdaarover geen uitsluitsel geeft, moet deze lijst het verband aangeventussen de identificatienummers en de overeenkomstige motortypen of
motorfamilies en de typegoedkeuringsnummers. Voorts moet de lijst
gegevens terzake bevatten indien de fabrikant niet langer een goedge-keurd(e) motortype of motorfamilie produceert. Indien niet wordtverlangd dat de lijst op gezette tijdstippen aan de keuringsinstantiewordt toegezonden, moet de fabrikant de gegevens gedurende ten
minste 20 jaar bewaren.
4. De fabrikantzendtbinnen 45 dagen na heteinde van ieder kalen-
derjaar en op iedere in artikel 9 vermelde datum van inwerkingtredingaan de keuringsinstantie die de typegoedkeuring heeft verleend, eenverklaring met een omschrijving van de motortypen en motorfamiliesen met vermelding van de desbetreffende motoridentificatiecodes voorde motoren die hij voornemens is vanaf dat tijdstip te produceren.
Artikel 7
Aanvaarding van gelijkwaardige goedkeuringen
1. In het kader van multilaterale of bilaterale overeenkomsten tussen
de Gemeenschap en derde landen kunnen hetEuropees Parlementen deRaad op voorstel van de Commissie de gelijkwaardigheid erkennen van
de bij deze richtlijn vastgestelde voorwaarden en bepalingen inzake de
typegoedkeuring van motoren en de bij internationale reglementen ofreglementeringen van derde landen vastgestelde procedures.
2. Typegoedkeuringen overeenkomstig Richtlijn 88/77/EEG die
voldoen aan de in artikel 2 en in bijlage I, punt 6.2.1, van Richtlijn91/542/EEG van de Raad (
1) bedoelde fasen A of B, en, in voorkomend
geval, de bijbehorende goedkeuringsmerken worden aanvaard voor de
in artikel 9, lid 2, van deze richtlijn bedoelde fase I. Deze geldigheids-
duur loopt ten einde wanneer de verplichte tenuitvoerlegging van de inartikel 9, lid 3, van deze richtlijn bedoelde fase II begint.
Artikel 8
Registratie en in de handel brengen
1. De lidstaten mogen de inschrijving, in voorkomend geval, of het
in de handel brengen van al dan nietreeds in machines ingebouwdenieuwe motoren niet verbieden, indien die motoren voldoen aan devoorschriften van deze richtlijn.
2. De lidstaten staan alleen de inschrijving, in voorkomend geval, of
het in de handel brengen toe van nieuwe motoren, al dan niet reeds in1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 8
(1) PB L 295 van 25.10.1991, blz. 1.
▼B
machines ingebouwd, die voldoen aan de voorschriften van deze richt-
lijn.
3. De keuringsinstantie van een lidstaat die een typegoedkeuring
verleent, neemt met betrekking tot die goedkeuring de nodige maatre-
gelen om, indien nodig in samenwerking met de keuringsinstanties vande overige lidstaten, de identificatienummers van de motoren die inovereenstemming met de voorschriften van deze richtlijn zijn geprodu-ceerd, te registreren en te controleren.
4. Een extra controle van de identificatienummers kan eventueel
worden gecombineerd met de controle van de overeenstemming van
de productie als bedoeld in artikel 11.
5. Met betrekking tot de controle van de identificatienummers
verstrekken de fabrikant of zijn in de Gemeenschap gevestigde agenten,onverwijld op verzoek aan de bevoegde keuringsinstantie alle beno-digde gegevens betreffende zijn/hun directe kopers alsook deidentificatienummers van de motoren waarvan is medegedeeld dat zij
in overeenstemming met de bepalingen van artikel 6, lid 3, zijn gepro-
duceerd. Indien de motoren worden verkocht aan een machinefabrikant,zijn geen nadere gegeven vereist.
6. Indien de fabrikant, na een verzoek daartoe van de keuringsin-
stantie, niet in staat is de in artikel 6 bedoelde voorschriften teverifiëren, metname in samenhang metlid 5 van ditart ikel, kan de
goedkeuring die voor het betrokken motortype of de betrokken motor-
familie overeenkomstig deze richtlijn is verleend, worden ingetrokken.Daarvan wordtkennisgeving gedaan volgens de procedure van art ikel12, lid 4.
Artikel 9
Tijdschema
1. TOEKENNING VAN TYPEGOEDKEURINGENDe lidstaten mogen na 30 juni 1998 noch de typegoedkeuring voor een
motortype of motorfamilie, noch de afgifte van het in bijlage VIbedoelde documentweigeren, en mogen geen andere t ypegoedkeurings-
eisen stellen met betrekking tot verontreinigende emissies voor niet
voor de weg bestemde mobiele machines waarin een motor is gemon-teerd, indien de motor voldoet aan de voorschriften van deze richtlijnwat betreft de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes.
2. TYPEGOEDKEURINGEN FASE I
(MOTORCATEGORIEËN A/B/C)
De lidstaten weigeren de typegoedkeuring voor motortypen of een
motorfamilie en de afgifte van het in bijlage VI bedoelde document,
alsook andere typegoedkeuringen voor niet voor de weg bestemdemobiele machines waarin een motor is gemonteerd:
vanaf 30 juni 1998 voor motoren met een vermogen van:— A: 130 kW ≤P≤560 kW,
—B : 7 5k W ≤P < 130 kW,
—C : 3 7k W ≤P < 75 kW,
indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en
indien de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes uit de motor
nietvoldoetaan de grenswaarden in de t abel in punt4.2.1 van bijlageI.
3. TYPEGOEDKEURINGEN FASE II
(MOTORCATEGORIEËN D, E, F, G)
De lidstaten weigeren voor een motortype of een motorfamilie de type-
goedkeuring en de afgifte van het in bijlage VI bedoelde document,1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 9
▼B
alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde
mobiele machines waarin een motor is gemonteerd:
— D: vanaf 31 december 1999, voor motoren met een vermogen
van 18 kW ≤P < 37 kW,
— E: vanaf 31 december 2000, voor motoren met een vermogen
van 130 kW ≤P≤560 kW,
— F: vanaf 31 december 2001, voor motoren met een vermogen
van 75 kW ≤P < 130 kW,
— G: vanaf 31 december 2002, voor motoren met een vermogen
van 37 kW ≤P < 75 kW,
indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en
indien de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes uit de motor
nietvoldoetaan de grenswaarden in de t abel in punt4.2.3 van bijlageI.
4. REGISTRATIE, IN DE HANDEL BRENGEN EN PRODUCTIE-
DATA VAN DE MOTOREN
Na de hieronder vermelde data, en met uitzondering van machines en
motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen, staan de
lidstaten de registratie, in voorkomend geval, en het in de handel
brengen van nieuwe, al dan nietreeds in een machine ingebouwdemotoren alleen toe, indien die motoren voldoen aan de voorschriftenvan deze richtlijn en zijn goedgekeurd in overeenstemming met éénvan de categorieën, als omschreven in lid 2 en lid 3:
Fase I:
— categorie A: 31 december 1998,
— categorie B: 31 december 1998,
— categorie C: 31 maart 1999.
Fase II:
— categorie D: 31 december 2000,
— categorie E: 31 december 2001,— categorie F: 31 december 2002,
— categorie G: 31 december 2003.
Indien het motoren betreft die vóór de in dit lid bedoelde data zijn
geproduceerd, kunnen de lidstaten voor elke categorie de toepassing
van dit voorschrift evenwel uitstellen voor een periode van twee jaar.
De toestemming die voor motoren van fase I wordt verleend, loopt af
met ingang van de verplichte tenuitvoerlegging van fase II.
Artikel 10
Vrijstellingen en alternatieve procedures
1. De voorschriften van artikel 8, leden 1 en 2, en van artikel 9, lid
4, zijn nietvan t oepassing op:
— motoren voor gebruik door het leger,
— overeenkomstig lid 2 vrijgestelde motoren.
2. Op verzoek van de fabrikant kan iedere lidstaat restantvoorraden
van motoren of voorraden van niet voor de weg bestemde mobiele
machines voor wat hun motoren betreft, onder de volgende voor-waarden vrijstellen van de in artikel 9, lid 4, vastgestelde termijn(en)voor hetin de handel brengen:
— de fabrikant dient vóór de inwerkingtreding van de termijn(en) een
aanvraag in bij de keuringsinstanties van de lidstaat die het (de)betrokken motortype(n)/familie(s) heeft goedgekeurd;
— de aanvraag van de fabrikantbevatals omschreven in art ikel 6, lid
3, een lijst van de nieuwe motoren die niet binnen de gesteldetermijn(en) in de handel worden gebracht; voor motoren die voorde eerste maal onder deze richtlijn vallen, dient hij zijn aanvraag1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 10
▼B
in bij de keuringsinstantie van de lidstaat waar de motoren opge-
slagen zijn;
— in de aanvraag worden de technische en/of economische beweegre-
denen voor de aanvraag opgegeven;
— de motoren zijn in overeenstemming met een type of familie waar-
voor de typegoedkeuring niet langer geldig is of waarvoor nog geen
typegoedkeuring vereist was, maar die met inachtneming van de
termijn(en) zijn geproduceerd;
— de motoren bevinden zich vóór het verstrijken van de termijn(en)
werkelijk binnen de Gemeenschap;
— het maximumaantal nieuwe motoren van een of meer typen die in
iedere lidstaat in de handel worden gebracht op grond van deze vrij-stelling, mag niet meer bedragen dan 10 % van de nieuwe motorenvan alle betrokken typen die in het afgelopen jaar in die lidstaat inde handel zijn gebracht;
— indien de aanvraag door de lidstaat wordt aanvaard, deelt deze
binnen één maand de gegevens van, en de redenen voor, de aan de
fabrikant verleende ontheffingen aan de keuringsinstanties van de
andere lidstaten mede;
— de lidstaat die ontheffingen krachtens dit artikel verleent, ziet erop
toe dat de fabrikant alle desbetreffende verplichtingen naleeft;
— de keuringsinstantie geeft voor elke betrokken motor een certificaat
van overeenstemming met een speciale vermelding af. In voorko-mend geval mag gebruik worden gemaaktvan een geconsolideerddocument dat alle betrokken motoridentificatienummers bevat;
— de lidstaten zenden de Commissie jaarlijks een lijst van de
verleende ontheffingen met opgave van de redenen daarvoor.
Deze mogelijkheid is beperkt tot een periode van twaalf maanden,
ingaande op de datum waarop de termijn(en) voor het in de handel
brengen voor heteerstvoor de mot oren gold(en).
Artikel 11
Maatregelen inzake de overeenstemming van de productie
1. Een lidstaat die een typegoedkeuring verleent, neemt de nodige
maatregelen om, indien nodig in samenwerking met de keuringsinstan-ties van de overige lidstaten, te controleren of met betrekking tot de
voorschriften van punt 5 van bijlage I afdoende maatregelen zijn
getroffen om ervoor te zorgen dat doeltreffende controle op de over-eenstemming van de productie wordt uitgeoefend alvorens detypegoedkeuring wordt verleend.
2. Een lidstaat die een typegoedkeuring heeft verleend, neemt de
nodige maatregelen om, indien nodig in samenwerking met de
keuringsinstanties van de overige lidstaten, te controleren of de in lid
1 bedoelde maatregelen met betrekking tot de voorschriften van punt5 van bijlage I, nog steeds afdoende zijn en of elke geproduceerdemotor die krachtens deze richtlijn van een EG-goedkeuringsnummer isvoorzien nog steeds in overeenstemming is met de beschrijving die inhetgoedkeuringsformulier en de bijlagen is gegeven voor hetgoedge-
keurde motortype of de goedgekeurde motorfamilie.
Artikel 12
Gebrek aan overeenstemming met het goedgekeurde type of de
goedgekeurde familie
1. Er is gebrek aan overeenstemming met het goedgekeurde type of
de goedgekeurde familie, indien er afwijkingen worden geconstateerdvan de gegevens op hetgoedkeuringsformulier en/of in hetinformat ie-pakketen indien deze afwijkingen nietdoor de lidst aatdie de
typegoedkeuring heeft verleend zijn toegestaan op grond van artikel 5,
lid 3.
2. Indien de lidstaat die de typegoedkeuring heeft verleend consta-
teert dat motoren die van een certificaat van overeenstemming of eengoedkeuringsmerk zijn voorzien nietin overeenst emming zijn methetdoor hem goedgekeurde type of de door hem goedgekeurde familie,1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 11
▼B
neemt hij de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat de in
productie zijnde motoren opnieuw in overeenstemming wordengebrachtmethetgoedgekeurde t ype of de goedgekeurde familie. De
keuringsinstantie van deze lidstaat stelt de keuringsinstanties van de
overige lidstaten in kennis van de genoemde maatregelen die, zo nodig,kunnen gaan tot intrekking van de typegoedkeuring.
3. Indien een lidstaat aantoont dat motoren die van een EG-goedkeu-
ringsnummer zijn voorzien nietin overeenst emming zijn methetgoedgekeurde type of met de goedgekeurde familie, kan hij de lidstaat
die de typegoedkeuring heeft verleend verzoeken te controleren of de
in productie zijnde motoren in overeenstemming zijn met het goedge-keurde type of de goedgekeurde familie. Deze controle moet binnenzes maanden na de datum van het verzoek worden uitgevoerd.
4. De keuringsinstanties van de lidstaten stellen elkaar binnen één
maand in kennis van de intrekking van een typegoedkeuring en van
de redenen daarvoor.
5. Indien de lidstaat die de typegoedkeuring heeft verleend het hem
ter kennis gebrachte gebrek aan overeenstemming betwist, trachten debetrokken lidstaten het geschil op te lossen. De Commissie wordt op dehoogte gehouden en pleegt voorzover nodig het dienstige overlegteneinde tot een oplossing te komen.
Artikel 13
Voorschriften ter bescherming van werknemers
Deze richtlijn doet geen afbreuk aan het recht van de lidstaten om, met
inachtneming van het Verdrag, voorschriften vast te stellen die zij
noodzakelijk achten om ervoor te zorgen dat werknemers beschermd
zijn bij hetgebruik van de in deze richt lijn bedoelde machines op voor-waarde datzulks nietvan invloed is op hetin de handel brengen vande betrokken motoren.
Artikel 14
Aanpassing aan de technische vooruitgang
1. Met uitzondering van de bepalingen van bijlage I, punt 1, punten
2.1 tot en met 2.8, en punt 4, zullen alle wijzigingen die nodig zijn omde bijlagen bij deze richtlijn aan de technische vooruitgang aan te
passen, overeenkomstig de procedure van artikel 15 worden vastgesteld
door de Commissie, die wordt bijgestaan door het comité dat is inge-steld bij artikel 13 van Richtlijn 92/53/EEG.
Artikel 15
Comitologie
1. De vertegenwoordiger van de Commissie legt het comité een
ontwerp voor van de te nemen maatregelen. Het comité brengt adviesuit over dit ontwerp binnen een termijn die de voorzitter kan vaststellennaar gelang van de urgentie van de materie. Het comité spreekt zich uit
met de meerderheid van stemmen die in artikel 148, lid 2, van het
Verdrag is voorgeschreven voor de aanneming van de besluiten die deRaad op voorstel van de Commissie dient te nemen. Bij stemming inhet comité worden de stemmen van de vertegenwoordigers van delidstaten gewogen overeenkomstig genoemd artikel. De Voorzitterneemtnietaan de st emming deel.
2. a) De Commissie stelt maatregelen vast die onmiddellijk van
toepassing zijn.
b) Indien deze maatregelen echter niet in overeenstemming zijn met
het advies dat het comité heeft uitgebracht, worden zij onverwijlddoor de Commissie ter kennis van de Raad gebracht. In dat
geval:
— stelt de Commissie de toepassing van de maatregelen waartoe
zij heeft besloten uit voor een termijn van niet meer dan driemaanden na de datum van kennisgeving;1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 12
▼B
— kan de Raad binnen de in het voorgaande gedachtenstreepje
genoemde termijn met een gekwalificeerde meerderheid vanstemmen een andersluidend besluit nemen.
Artikel 16
Keuringsinstanties en technische diensten
De lidstaten stellen de Commissie en de overige lidstaten in kennis van
de namen en de adressen van de keuringsinstanties en technische dien-
sten die voor het verwezenlijken van de doeleinden van deze richtlijnverantwoordelijk zijn. De aangemelde diensten moeten voldoen aan devoorschriften van artikel 14 van Richtlijn 92/53/EEG.
Artikel 17
Omzetting in nationaal recht
1. De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke
bepalingen in werking treden om uiterlijk op 30 juni 1998 aan dezerichtlijn te voldoen. Zij stellen de Commissie daarvan onverwijld in
kennis.
Wanneer de lidstaten deze bepalingen aannemen, wordt in die bepa-
lingen naar de onderhavige richtlijn verwezen of wordt hiernaarverwezen bij de officiële bekendmaking van die bepalingen. De regelsvoor deze verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.
2. De lidstaten delen de Commissie de tekst van de bepalingen van
intern recht mede die zij op het onder deze richtlijn vallende gebiedvaststellen.
Artikel 18
Inwerkingtreding
Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag volgende op die
van haar bekendmaking in het Publikatieblad van de Europese
Gemeenschappen .
Artikel 19
Verdere verlaging van emissiegrenswaarden
HetEuropees Parlementen de Raad nemen voor eind 2000 een besluit
over een voor eind 1999 door de Commissie in te dienen voorstel totverdere verlaging van de emissiegrenswaarden, en houden daarbij reke-ning metde algemene beschikbaarheid van t echnieken voor debeheersing van luchtverontreinigende emissies van motoren metcompressieontsteking en de stand van de luchtkwaliteit.
Artikel 20
Bestemming
Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 13
▼B
BIJLAGE I
TOEPASSINGSGEBIED, DEFINITIES, SYMBOLEN EN AFKOR-
TINGEN, MERKTEKENS OP DE MOTOR, VOORSCHRIFTEN EN
BEPROEVING, SPECIFICATIES VOOR DE BEOORDELING VAN DE
OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE, PARAMETERS VOOR
DE DEFINITIE VAN DE MOTORFAMILIE, KEUZE VAN DE OUDER-
MOTOR
1. TOEPASSINGSGEBIED
Deze richtlijn is van toepassing op motoren die bestemd zijn om te
worden ingebouwd in nietvoor de weg best emde mobiele machines.
Deze richtlijn is niet van toepassing op motoren voor het aandrijven
van:
— voertuigen als omschreven in Richtlijn 70/156/EEG van de Raad (1)
en in Richtlijn 92/61/EEG van de Raad (2);
— landbouwtrekkers als omschreven in Richtlijn 74/150/EEG van de
Raad (3).
Daarnaast moeten de motoren, teneinde onder deze richtlijn te vallen,
worden ingebouwd in machines die voldoen aan de onderstaande speci-
fieke eisen:
A. bestemd en geschikt om zich over de grond (al dan niet over de
weg) te verplaatsen of te worden verplaatst, voorzien van een motor
met een compressieontsteking met een nettovermogen overeenkom-
stig punt 2.4 van meer dan 18 kW en maximaal 560 kW (4), en
veeleer werkend met een veranderlijk dan een constant toerental.
Machines waarvan de motoren onder deze definitie vallen, omvatten
het volgende maar zijn daar niet toe beperkt;
— industriële boorinstallaties, compressoren enz.,
— bouwmachines, waaronder laadschoppen, bulldozers, rupstrek-
kers, laadtractors op rupsbanden, laadschoppen van het
vrachtwagentype, terreinvrachtauto's, hydraulische grondverzet-
machines enz.,
— landbouwmachines, hakfrezen,— bosbouwmachines,— zelfaandrijvende landbouwvoertuigen (met uitzondering van de
hierboven omschreven trekkers),
— materiaaltransportapparatuur,— vorkheftrucks,— wegenonderhoudsmachines (zelfrijdende wegschaven, walsen,
asfalteermachines),
— sneeuwploegen,— luchthavenvoertuigen,— hefwerkplatforms,— mobiele kranen.
Deze richtlijn is niet van toepassing op:
B. schepen,
C. treinlocomotieven,
D. vliegtuigen,
E. generatoraggregaten.
2. DEFINITIES, SYMBOLEN EN AFKORTINGEN
In deze richtlijn wordt verstaan onder1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 14
(1) PB L 42 van 23.2.1970, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 93/81/EEG
(PB L 264 van 23.10.1993, blz. 49).
(2) PB L 225 van 10.8.1992, blz. 72.
(3) PB L 84 van 28.3.1974, blz. 10. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 88/297/EEG
(PB L 126 van 20.5.1988, blz. 52).
(4) Een goedkeuring die overeenkomstig reglement nr. 49 van de Economische Commissie
voor Europa, amendement enserie 02, corrigenda 1/2, wordtverleend, wordtgeachtgelijkwaardig te zijn aan een goedkeuring die is verleend overeenkomstig Richtlijn
88/77/EEG (zie Richtlijn 92/53/EEG, bijlage IV, afdeling II).
▼B
2.1.motor met compressieontsteking: een motor die werkt volgens het
compressieonstekingsbeginsel (b.v. een dieselmotor);
2.2.verontreinigende gassen: koolmonoxide, koolwaterstoffen (met een
verhouding van C1:H1,85) en stikstofoxiden, de laatste uitgedrukt in stik-
stofdioxide-(NO2)equivalent;
2.3.verontreinigende deeltjes: alle stoffen die met een bepaald filtermedium
worden verzameld nadat de uitlaatgassen van de motor met compressie-
ontsteking zodanig zijn verdund met schone gefilterde lucht dat de
temperatuur maximaal 325 K (52 ºC) bedraagt;
2.4.nettovermogen: hetvermogen in „EEG kW” datop de proefbank aan de
krukas of het equivalent daarvan wordt gemeten overeenkomstig de
EEG-methode voor de meting van het vermogen van inwendige-
verbrandingsmotoren voor wegvoertuigen, als vermeld in Richtlijn 80/
1269/EEG van de Raad (1), metdien verst ande dathetvermogen van
de motorkoelingsventilator buiten beschouwing wordt gelaten (2)e nd e
testomstandigheden als aangegeven in deze richtlijn worden gerespec-
teerd en de daarin vermelde referentiebrandstof wordt gebruikt;
2.5.nominaal toerental: het maximale door de regelaar toegestane toerental
bij vollast, zoals opgegeven door de fabrikant;
2.6.procentuele belasting: de fractie van het maximaal beschikbare koppel
bij een bepaald motortoerental;
2.7.toerental bij het maximumkoppel: het motortoerental waarbij het maxi-
mumkoppel door de motor wordt afgegeven, als opgegeven door de
fabrikant;
2.8.intermediair toerental: het motortoerental dat aan één van de volgende
eisen voldoet:
— bij motoren die zijn ontworpen om te draaien bij vollast binnen een
bepaald toerenbereik is het intermediair toerental het aangegeven
toerental bij het maximumkoppel indien dat wordt afgegeven bij
60 % tot 65 % van het nominale toerental;
— indien het aangegeven toerental bij het maximumkoppel minder dan
60 % van het nominale toerental bedraagt, is het intermediaire
toerental 60 % van het nominale toerental.
— indien het aangegeven toerental bij het maximumkoppel groter dan
75 % van het nominale toerental is, is het intermediaire toerental
75 % van het nominale toerental.
2.9.Symbolen en afkortingen
2.9.1.Symbolen voor de testparameters
Symbool Eenheid Term
Apm2Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de
isokinetische bemonsteringssonde.
ATm2Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de
uitlaatpijp.
gem. Gewogen gemiddelde waarde van de:
m3/h — volumestroom;
kg/h — massastroom.
C1 — Koolstof 1 koolwaterstofequivalent.
conc ppm
vol %Concentratie (met een achtervoegsel van de
componentaanduiding).
conccppm
vol %Voor de achtergrond gecorrigeerde concen-
tratie.
concdppm
vol %Concentratie van de verdunningslucht.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 15
(1) PB L 375 van 31.12.1980, blz. 46. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 89/491/
EEG (PB L 238 van 15.8.1989, blz. 43).
(2) Dit houdt in dat, in tegenstelling tot de voorschriften van punt 5.1.1.1 van bijlage I van
Richtlijn 80/1269/EEG, de motorkoelingsventilator tijdens de test voor het meten vanhet nettovermogen van de motor niet gemonteerd moet zijn; als de fabrikant daaren-tegen de test uitvoert terwijl de ventilator wel gemonteerd is, moet het door de
ventilator gebruikte vermogen worden opgeteld bij het aldus gemeten vermogen.
▼B
DF — Verdunningsfactor.
fa— Atmosferische factor voor een laboratorium.
FFH— Voor de brandstof specifieke factor die
gebruiktwordtvoor de berekening van de
natte concentratie aan de hand van de water-
stof/koolstofverhouding van de droge
concentraties.
GAIRWkg/h Luchtmassastroom bij de inlaat op natte
basis.
GAIRDkg/h Luchtmassastroom bij de inlaat op droge
basis.
GDILWkg/h Verdunningsluchtmassastroom op natte
basis.
GEDFWkg/h Equivalente verdunde uitlaatgasmassastroom
op droge basis.
GEXHWkg/h Uitlaatgasmassastroom op natte basis.
GFUELkg/h Brandstofmassastroom.
GTOTWkg/h Verdunde uitlaatsgasmassastroom op natte
basis.
HREFg/kg Referentiewaarde van de absolute vochtig-
heid 10,71 g/kg voor de berekening van
NOxen de vochtigheidscorrectiefactor voor
de deeltjes.
Hag/kg Absolute vochtigheid van de inlaatlucht.
Hdg/kg Absolute vochtigheid van de verdunnings-
lucht.
i — Index die een afzonderlijke toestand
aangeeft.
KH— Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx.
Kp— Vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes.
Kw,a— Droog/natcorrectiefactor voor de inlaatlucht.
Kw,d— Droog/natcorrectiefactor voor de verdun-
ningslucht.
Kw,e— Droog/natcorrectiefactor voor het verdunde
uitlaatgas.
Kw,r— Droog/natcorrectiefactor voor ruw
uitlaatgas.
L % Percentage van het koppel ten opzichte van
het maximumkoppel bij het toerental tijdens
de proef.
mass g/h Index die de emissiemassastroom aangeeft.M
DILkg Massa van hetmonst er verdunningsluchtdat
door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt
gevoerd.
MSAMkg Massa van het verdunde uitlaatgasmonster
dat door het deeltjesbemonsteringsfilter
wordtgevoerd.
Mdmg Massa van het deeltjesmonster in de verdun-
ningslucht.
Mfmg Massa van het verzamelde deeltjesmonster.
PakPa Verzadigde dampdruk van de motorinlaat-
lucht(ISO 3046: Psy= PSY testomgeving).
PBkPa Totale luchtdruk (ISO 3046:
Px= PX totale omgevingsdruk;
Py= PY totale proefomgevingsdruk).
PdkPa Verzadigde dampdruk van de verdunnings-
lucht.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 16
▼B
PskPa Droge luchtdruk.
P kW Nietnaar de rem gecorrigeerd vermogen.
PAEkW Aangegeven totale vermogen dat wordt
opgenomen door speciaal voor de test
aangebrachte inrichtingen die niet volgens
punt2.4 zijn voorgeschreven.
PMkW Maximaal gemeten vermogen bij het proef-
toerental onder proefomstandigheden (zie
bijlage VI, aanhangsel 1).
PmkW In de verschillende testtoestanden gemeten
vermogen.
q — Verdunningsverhouding.
r — Verhouding tussen de dwarsdoorsnede van
de isokinetische sonde en de uitlaatpijp.
Ra% Relatieve vochtigheid van de inlaatlucht.
Rd% Relatieve vochtigheid van de verdunnings-
lucht.
Rf— FID-responsiefactor.
S kW Dynamometerinstelling.
TaK Absolute temperatuur van de inlaatlucht.
TDK Absolute dauwpunttemperatuur.
TrefK Referentietemperatuur (van de verbrandings-
lucht: 298 K).
VAIRDm3/h Inlaatluchtvolumestroom op droge basis.
VAIRWm3/h Inlaatluchtvolumestroom op natte basis.
VDILm3Volume van het verdunningsluchtmonster
dat door het deeltjesmonsterfilter wordt
geleid.
VDILWm3/h Verdunningsluchtvolumestroom op natte
basis.
VEDFWm3/h Equivalente verdunde uitlaatgasstroom op
natte basis.
VEXHDm3/h Uitlaatgasstroom op droge basis.
VEXHWm3/h Uitlaatgasstroom op natte basis.
VSAMm3Volume van het monster door het deeltjes-
bemonsteringsfilter.
VTOTWm3/h Verdunde uitlaatgasvolumestroom op natte
basis.
WF — Wegingsfactor.WF
E— Effectieve wegingsfactor.
2.9.2.Symbolen voor de chemische bestanddelen
CO Koolmonoxide.
CO2Kooldioxide.
CH Koolwaterstoffen.
NOxStikstofoxiden.
NO Stikstofmonoxide.
NO2Stikstofdioxide.
O2Zuurstof.
C2H6Ethaan.
PT Deeltje.
DOP Di-octylftalaat.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 17
▼B
CH4Methaan.
C3H8Propaan.
H2O Water.
PTFE Polytetrafluorethyleen.
2.9.3.Afkortingen
FID Vlamionisatiedetector.
HFID Verwarmde-vlamionisatiedetector.NDIR Niet-dispersieve infraroodanalysator.
CLD Chemoluminescentiedetector.
HCLD Verwarmde-chemoluminescentiedetector.PDP Plunjerpomp.
CFV Kritische-stroomventuri.
3. MERKTEKENS OP DE MOTOR
3.1. De als technische eenheid goedgekeurde motor moet voorzien zijn van:3.1.1. hethandelsmerk of de handelsnaam van de fabrikantvan de mot or;3.1.2. de typeaanduiding van de motor, de motorfamilie (indien van toepas-
sing) en een uniek motornummer;
3.1.3. hetin bijlage VII omschreven EG-goedkeuringsnummer.3.2. Deze merktekens moeten voldoende duurzaam voor de nuttige levens-
duur van de motor en duidelijk leesbaar en onuitwisbaar zijn. Indien
etiketten of plaatjes worden gebruikt, moeten deze zodanig worden
bevestigd dat ook de bevestigingsmiddelen voldoende duurzaam zijn
voor de levensduur van de motor en de etiketten/plaatjes niet kunnen
worden verwijderd zonder deze te vernietigen of te beschadigen.
3.3. De merktekens moeten worden aangebracht op een motoronderdeel dat
noodzakelijk is voor het normale bedrijf van de motor en normaliter
nietbehoeftt e worden vervangen gedurende de levensduur van de
motor.
3.3.1. De merktekens moeten zich op een zodanige plaats bevinden dat ze
gemakkelijk leesbaar zijn voor de gemiddelde persoon nadatde mot or
volledig is uitgerust met alle hulpvoorzieningen die nodig zijn voor het
bedrijf van de machine.
3.3.2. Iedere motor moet voorzien zijn van een afneembaar plaatje van duur-
zaam materiaal met alle onder punt 3.1 genoemde gegevens, dat indien
nodig zo aangebrachtwordtdatde onder punt3.1 bedoelde merkt ekens
gemakkelijk leesbaar zijn voor de gemiddelde persoon en gemakkelijk
bereikbaar als de motor in een machine is gemonteerd.
3.4. Het motornummer moet zodanig zijn samengesteld dat de productie-
volgorde ondubbelzinnig kan worden vastgesteld.
3.5. Alvorens de motor de productielijn verlaat, moeten alle merktekens zijn
aangebracht.
3.6. De precieze plaats van de merktekens op de motor moet in deel 1 van
bijlage VI worden aangegeven.
4. SPECIFICATIES EN PROEVEN4.1.Algemeen
De onderdelen die van invloed kunnen zijn op de emissie van verontrei-
nigende gassen of deeltjes moeten zodanig ontworpen, gebouwd en
gemonteerd zijn dat de motor bij normaal gebruik ondanks trillingen
waaraan hij kan worden blootgesteld, voldoet aan de bepalingen van
deze richtlijn.
De door de fabrikant genomen technische maatregelen moeten zodanig
zijn dat de uitstoot gedurende de normale levensduur van de machine
en onder normale gebruiksomstandigheden overeenkomstig deze richt-
lijn wordt beperkt. Aan deze bepalingen wordt geacht te zijn voldaan1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 18
▼B
wanneer aan de bepalingen van respectievelijk de punten 4.2.1, 4.2.3 en
5.3.2.1 wordtvoldaan.
Indien een katalysator en/of een deeltjesvanger wordt toegepast, moet
de fabrikant aan de hand van een duurzaamheidstest, die hij zelf
vakkundig mag uitvoeren, en de bijbehorende verslagen aantonen dat
van deze nabehandelingsinrichtingen kan worden verwacht dat ze gedu-
rende de levensduur van de motor naar behoren functioneren. De
verslagen moeten worden opgesteld overeenkomstig de voorschriften
van punt5.2 en metname punt5.2.3. Er moeteen garant ie van gelijke
strekking aan de cliënt worden afgegeven. Systematische vervanging
van de inrichting na een bepaalde gebruiksduur van de motor is toege-
staan. Afstelling, reparatie, demontage, reiniging of vervanging van met
de nabehandelingsinrichting verband houdende motoronderdelen of
systemen welke op gezette tijden plaatsvindt om storingen van de motor
te voorkomen, mag alleenworden verricht wanneer dit technisch nood-
zakelijk is om ervoor t e zorgen dathetemissiebeheersyst eem goed
functioneert. Derhalve moet een onderhoudsschema in het gebruikers-
handboek worden opgenomen, datonder de bovengenoemde
garantiebepalingen valt en wordt goedgekeurd alvorens goedkeuring
wordt verleend. Het betrokken gedeelte van het handboek over het
onderhoud en de vervanging van de nabehandelingsinrichting(en) en
over de garantievoorwaarden moet worden opgenomen in het in bijlage
II aangegeven inlichtingenformulier.
4.2.Specificaties voor de emissie van verontreinigende stoffen
De gasvormige bestanddelen en deeltjes die door de voor de keuring ter
beschikking gestelde motor worden uitgestoten, moeten worden
gemeten volgens de in bijlage V beschreven methoden.
Andere systemen of analysators kunnen aanvaardbaar zijn, indien zij
resultaten opleveren die gelijkwaardig zijn aan die van het volgende
referentiesysteem:
— voor gasvormige emissies gemeten in het ruwe uitlaatgas, het
systeem dat is afgebeeld in figuur 2 van bijlage V;
— voor gasvormige emissies gemeten in de verdunde uitlaatgassen van
een volledige-stroomverdunningssysteem, het systeem dat is afge-
beeld in figuur 3 van bijlage V;
— voor deeltjesemissies het volledige-stroomverdunningssysteem dat is
uitgerust met een afzonderlijk filter voor elke toestand of met één
filter, dat is afgebeeld in figuur 13 van bijlage V.
De gelijkwaardigheid van het systeem moet worden vastgesteld aan de
hand van een cyclus van zeven tests (of meer) waarbij de correlatie
tussen het te onderzoeken systeem en een of meer van de bovenge-
noemde referentiesystemen wordt vastgesteld.
Het equivalentiecriterium is gedefinieerd als de overeenkomst met de
gemiddelden van de gewogen emissiewaarden tijdens de cyclus met
een tolerantie van 5 %. Hierbij dient de in bijlage III, punt 3.6.1,
vermelde cyclus te worden gevolgd.
Voor de invoering van een nieuw systeem in de richtlijn moet de gelijk-
waardigheid worden bepaald aan de hand van berekening van de
herhaalbaarheid en reproduceerbaarheid zoals omschreven in ISO 5725.
4.2.1. De emissies van koolmonoxide, koolwaterstoffen, stikstofoxiden en
deeltjes mogen in fase I de in de onderstaande tabel vermelde waarden
nietoverschrijden:
Nettovermogen
(P)
(kW)Koolmonoxide
(CO)
(g/kWh)Koolwaterstoffen
(CH)
(g/kWh)Stikstofoxiden
(NOx)
(g/kWh)Deeltjes
(PT)
(g/kWh)
130≤P≤560 5,0 1,3 9,2 0,54
75≤P < 130 5,0 1,3 9,2 0,70
37≤P < 75 6,5 1,3 9,2 0,85
4.2.2. De in punt4.2.1 vermelde emissiegrenswaarden zijn grenswaarden voor
gassen uitde mot or en aan deze waarden moetworden voldaan vóór
een uitlaatgasnabehandelingsinrichting.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 19
▼B
4.2.3. De voor fase II vastgestelde emissies van koolmonoxide, koolwater-
stoffen, stikstofoxiden en deeltjes mogen niet meer bedragen dan de in
de onderstaande tabel vermelde waarden:
Nettovermogen
(P)
(kW)Koolmonoxide
(CO)
(g/kWh)Koolwaterstoffen
(CH)
(g/kWh)Stikstofoxiden
(NOx)
(g/kWh)Deeltjes
(PT)
(g/kWh)
130≤P≤560 3,5 1,0 6,0 0,2
75≤P < 130 5,0 1,0 6,0 0,3
37≤P < 75 5,0 1,3 7,0 0,4
18≤P < 37 5,5 1,5 8,0 0,8
4.2.4. Wanneer een motorfamilie meer dan één vermogensbereik heeft, zoals
gedefinieerd in punt6 in samenhang metbijlage II, aanhangsel 2,
moeten de emissiewaarden van de oudermotor (typegoedkeuring) en
van alle motortypen binnen dezelfde familie (COP) aan de strengste
voorschriften voor het hoogste vermogensbereik voldoen. Het staat de
aanvrager vrij de definitie van motorfamilies te beperken tot één enkel
vermogensbereik en dienovereenkomstig certifiëring aan te vragen.
4.3.Montage in de mobiele machine
De montage van de motor in de mobiele machine moet voldoen aan de
beperkingen die vermeld staan in de typegoedkeuring. Daarnaast moet
altijd worden voldaan aan de volgende karakteristieken voor wat betreft
de goedkeuring van de motor:
4.3.1. De inlaatonderdruk mag niet hoger zijn dan de voor die goedgekeurde
motor in bijlage II, aanhangsel 1 of aanhangsel 3, aangegeven waarde.
4.3.2. De uitlaattegendruk mag niet meer bedragen dan de in bijlage II,
aanhangsel 1 of aanhangsel 3, voor de goedgekeurde motor aangegeven
waarde.
5. SPECIFICATIE VOOR DE BEOORDELING VAN DE OVEREEN-
STEMMING VAN DE PRODUCTIE
5.1. Wat betreft de verificatie van het bestaan van toereikende regelingen en
procedures ter garantie van een effectieve controle van de overeenstem-
ming van de productie voordat een typegoedkeuring wordt verleend,
moet de keuringsinstantie ook de certificatie van de fabrikant overeen-
komstig de geharmoniseerde norm EN 29002 (waaronder de
desbetreffende motoren vallen) of een equivalente accrediteringsnorm
aanvaarden als nalevingsbewijs van de voorschriften. De fabrikant
moet bijzonderheden van de certificatie overleggen en de keuringsin-
stantie op de hoogte stellen van veranderingen aangaande de
geldigheid of het toepassingsgebied. Om na te gaan of steeds aan de
voorschriften van punt 4.2 wordt voldaan, moet de productie op gezette
tijden worden gecontroleerd.
5.2. De houder van de goedkeuring moet:
5.2.1. ervoor zorgen dat er procedures bestaan voor een effectieve controle
van de kwaliteit van het product;
5.2.2. toegang hebben tot de controleapparatuur die nodig is voor de controle
van de overeenstemming met een goedgekeurd type;
5.2.3. ervoor zorgen dat de gegevens van de testresultaten worden vastgelegd
en datde bijbehorende document en beschikbaar blijven voor een
periode die wordt vastgesteld in overleg met de keuringsinstantie;
5.2.4. de resultaten van elk type test analyseren om de stabiliteit van de moto-
reigenschappen te controleren en daarop toe te zien, waarbij rekening
wordt gehouden met schommelingen in het industriële productieproces;
5.2.5. ervoor zorgen dat er steeds een nieuwe bemonstering en test worden
uitgevoerd, wanneer uit een bepaalde test blijkt dat er bij een monster
motoren of onderdelen geen overeenstemming bestaat. Alle maatregelen
moeten worden genomen die noodzakelijk zijn om de betrokken
productie weer in overeenstemming te brengen.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 20
▼B
5.3. De bevoegde instantie die de goedkeuring heeft verleend, kan te allen
tijde de conformiteitscontrolemethoden in de verschillende productieaf-
delingen controleren.
5.3.1. Bij een inspectie moeten de testdocumentatie en productieoverzichten
aan de bezoekende inspecteur worden voorgelegd.
5.3.2. Wanneer het kwaliteitsniveau ontoereikend blijkt te zijn of wanneer het
noodzakelijk is de overeenkomstig punt 4.2 in te dienen gegevens te
controleren, moet de volgende procedure worden gevolgd:
5.3.2.1. Er wordteen mot or uitde serie genomen en aan de in bijlage III
beschreven test onderworpen. De emissie van koolmonoxide, koolwa-
terstoffen, stikstofoxide en deeltjes mag niet meer bedragen dan de in
de tabel van punt 4.2.1 vermelde waarden onder inachtneming van de
voorschriften van punt 4.2.2 of die van de in punt 4.2.3 aangegeven
tabel.
5.3.2.2. Indien de motor uit de serie niet aan de voorschriften van punt 5.3.2.1
voldoet, kan de fabrikant verlangen dat metingen worden uitgevoerd op
een monster motoren met dezelfde specificaties uit de serie, waaronder
de oorspronkelijke motor. De fabrikant stelt de omvang n van het
monster in overleg met de technische dienst vast. Het monster motoren
(zonder de oorspronkelijke motor) wordt onderworpen aan een test. Het
rekenkundige gemiddelde ( /C22xx) van de methetmonst erverkregen resul-
taten moet vervolgens worden vastgesteld voor elke verontreinigende
stof. De productie van de serie wordt geacht volgens de voorschriften
te zijn, indien aan de volgende voorwaarde wordt voldaan:
/C22xxþk/C1St/C20L(1)
waarin:
L = de in punt 4.2.1/4.2.3 vastgelegde grenswaarde voor elke veront-
reinigende stof is;
k = een statistische factor is die afhangt van n en in de volgende
tabel staat aangegeven:
n23456789 1 0
k 0,973 0,613 0,489 0,421 0,376 0,342 0,317 0,296 0,279
n 1 11 21 31 41 51 61 71 81 9
k 0,265 0,253 0,242 0,233 0,224 0,216 0,210 0,203 0,198
als n≥20, k ¼0;860ﬃﬃﬃnp.
5.3.3. De keuringsinstantie of technische dienst die verantwoordelijk is voor
de controle van de overeenstemming van de productie dient de test uit
te voeren op motoren die geheel of gedeeltelijk zijn ingelopen overeen-
komstig de specificaties van de fabrikant.
5.3.4. De normale frequentie van de inspecties in opdracht van de bevoegde
instantie bedraagt één per jaar. Indien niet aan de voorschriften van
punt 5.3.2 wordt voldaan, zorgt de bevoegde instantie ervoor dat alle
noodzakelijke maatregelen worden genomen om de productie zo snel
mogelijk weer in overeenstemming te brengen.
6. PARAMETERS DIE DE MOTORFAMILIE DEFINIËREN
De motorfamilie kan worden gedefinieerd aan de hand van basisont-
werpparameters die gemeenschappelijk zijn voor de motoren binnen
die familie. In sommige gevallen is er interactie tussen de parameters.
Er moet rekening worden gehouden met deze effecten om ervoor te
zorgen dat alleen motoren met vergelijkbare uitlaatemissie-eigen-
schappen tot eenzelfde motorfamilie behoren.
Wanneer motoren geacht worden te behoren tot dezelfde motorfamilie
moetde volgende lijstbasisparamet ers gemeenschappelijk zijn:1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 21
(1)S2
t¼Xx/C0/C22xxðÞ2
n/C01, waarin x één van de resultaten van het monster n is.
▼B
6.1. Verbrandingscyclus:
— tweetakt
— viertakt
6.2. Koelmedium:
— lucht
— water— olie
6.3. Afzonderlijke zuigerverplaatsing:
— motoren die binnen een totale variatie van 15 % blijven
— aantal cilinders voor motoren met een nabehandelingsinrichting
6.4. Methode van luchtaanzuiging:
— natuurlijke aanzuiging
— drukvulling
6.5. Verbrandingskamertype/ontwerp:
— voorkamer
— wervelkamer— open verbrandingskamer
6.6. Klep- en poortconfiguratie, grootte en aantal:
— cilinderkop
— cilinderwand— carter
6.7. Brandstofsysteem:
— pomp — leiding — verstuiver
— in de leiding geplaatste pomp
— verdelerpomp
— enkelvoudig element— afzonderlijke verstuiver
6.8. Overige kenmerken:
— uitlaatgasrecirculatie
— waterinspuiting/emulsie— luchtinspuiting— koelsysteem voor de inlaatlucht
6.9. Nabehandeling van de uitlaatgassen:
— oxidatiekatalysator
— reductiekatalysator— thermische reactor— deeltjesvanger.
7. KEUZE VAN DE OUDERMOTOR
7.1. De oudermotor van de familie moet worden gekozen aan de hand van
de primaire criteria, namelijk de hoogste brandstoftoevoer per slag bij
het aangegeven toerental en maximumkoppel. Mochten twee of meer
motoren aan deze primaire criteria voldoen, dan moet de oudermotor
worden gekozen aan de hand van secundaire criteria, namelijk de
hoogste brandstoftoevoer per slag bij het nominale toerental. Onder
bepaalde omstandigheden kan de keuringsinstantie tot de conclusie
komen dat de ongunstigste emissie van de familie het best kan worden
bepaald door een tweede motor te beproeven. De keuringsinstantie kan
derhalve een tweede motor voor beproeving selecteren aan de hand van
kenmerken die erop wijzen dat deze motor de hoogste emissieniveaus
heeftvan alle mot oren binnen die familie.
7.2. Indien de motoren binnen de familie andere wisselende kenmerken
hebben, die van invloed zouden kunnen zijn op de uitlaatemissies,
moeten deze kenmerken eveneens worden bepaald en moet daarmee
bij de keuze van de oudermotor rekening worden gehouden.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 22
▼B
BIJLAGE II
INLICHTINGENFORMULIER Nr. …
betreffende de typegoedkeuring en de maatregelen tegen de uitstoot van verontreinigende gassen
en deeltjes van inwendige-verbrandingsmotoren die worden gemonteerd in niet voor de weg
bestemde mobiele machines
(Richtlijn 97/68/EG, laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn ../…/EG)
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 23
▼B
Aanhangsel 1
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 24
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 25
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 26
▼B
Aanhangsel 2
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 27
▼B
Aanhangsel 3
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 28
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 29
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 30
▼B
BIJLAGE III
TESTPROCEDURE
1. INLEIDING
1.1. In deze bijlage wordt de methode beschreven voor vaststelling van de
uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes door de te beproeven
motoren.
1.2. De test moet worden uitgevoerd met de op een proefbank geplaatste
motor die is aangesloten op een dynamometer.
2. TESTOMSTANDIGHEDEN
2.1.Algemene eisen
Alle volumina en volumestromen moeten worden teruggerekend naar
273 K (0 ºC) en 101,3 kPa.
2.2.Testvoorwaarden van de motor
2.2.1. De absolute temperatuur Tavan de inlaatlucht van de motor uitgedrukt
in Kelvin, en de droge luchtdruk psuitgedrukt in kPa, moeten worden
gemeten en de parameter famoetop de volgende wijze worden bepaald:
Motoren met natuurlijke aanzuiging en mechanische drukvulling:
fa¼99
ps/C18/C19T
298/C18/C190;7
:
Turbomotoren met of zonder koeling van de inlaatlucht:
fa¼99
ps/C18/C190;7
/C2T
298/C18/C191;5
:
2.2.2.Geldigheid van de test
Wil een test als geldig erkend worden, dan moet de parameter fazodanig zijn dat:
0;96/C20fa/C201;06
2.2.3.Motoren met inlaatluchtkoeling
De temperatuur van het koelmedium en de temperatuur van de inlaat-
lucht moeten worden geregistreerd.
2.3.Luchtinlaatsysteem van de motor
De te beproeven motor wordt uitgerust met een luchtinlaatsysteem dat
een drukval geeftdie overeenkomtmetde door de fabrikantaange-
geven grenswaarde voor een schoon luchtfilter onder bedrijfsomstandig-
heden die volgens opgave van de fabrikant in het grootste luchtdebiet
resulteren.
Er mag gebruik worden gemaakt van een testwerkplaatssysteem, mits
de feitelijke bedrijfsomstandigheden van de motor goed worden weer-
gegeven.
2.4.Uitlaatsysteem van de motor
De te beproeven motor dient te worden uitgerust met een uitlaatsysteem
dat de maximaal door de fabrikant aangegeven uitlaattegendruk heeft
onder bedrijfsomstandigheden van de motor die het maximaal aange-
geven vermogen tot gevolg hebben.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 31
▼M1
▼B
▼B
2.5.Koelsysteem
Er moet een koelsysteem voor de motor worden toegepast met
voldoende capaciteit om de motor op de normale door de fabrikant
voorgeschreven bedrijfstemperatuur te houden.
2.6.Smeerolie
De specificaties van de smeerolie die bij de test wordt gebruikt, moeten
worden genoteerd en tezamen met de resultaten van de test worden
verstrekt.
2.7.Proefbrandstof
Er moet gebruik worden gemaakt van referentiebrandstof zoals bedoeld
in bijlage IV.
Het cetaangetal en het zwavelgehalte van de voor de test gebruikte refe-
rentiebrandstof worden opgenomen in bijlage VI, aanhangsel 1, onder
respectievelijk de punten 1.1.1 en 1.1.2.
De brandstoftemperatuur bij de inspuitpompinlaat moet 306—316 K
(33—43 ºC) zijn.
2.8.Bepaling van de afstelling van de dynamometer
De inlaatrestrictie en de uitlaattegendruk moeten overeenkomstig de
punten 2.3 en 2.4 op de maximumwaarde van de fabrikant worden afge-
steld.
De waarden van het maximumkoppel bij de aangegeven toerentallen
tijdens de proef moeten proefondervindelijk worden vastgesteld
teneinde de waarde van het koppel in de voorgeschreven testtoestanden
te berekenen. Voor motoren die niet zijn ontworpen om te werken bij
vollast over het gehele toerentalgebied wordt het maximumkoppel bij
de beproevingstoerentallen opgegeven door de fabrikant.
De instelling van de motor moet voor alle testtoestanden worden bere-
kend metbehulp van de volgende formule:
S¼ PMþPAE ðÞ /C2L
100/C18/C19
/C0PAE:
Indien de verhouding is
PAE
PM/C210;03
kan de waarde PAEworden geverifieerd door de technische dienst die de
typegoedkeuring verleent.
3. DE EIGENLIJKE TEST3.1.Gereedmaken van de bemonsteringsfilters
Elk filter (paar) moet ten minste een uur voor de test in een (niet
hermetisch) afgesloten petrischaaltje worden geplaatst waarna het
geheel in een weegkamer wordt gezet om te stabiliseren. Aan het eind
van de stabiliseringsperiode wordt elk filter (paar) gewogen en wordt
het tarragewicht genoteerd. Het filter (paar) moet vervolgens in een
gesloten petrischaaltje of filterhouder worden bewaard totdat deze nodig
is voor de proef. Indien hetfilt er (paar) nietbinnen achtuur na verwij-
derd te zijn uit de weegkamer wordt gebruikt, moet dit vóór gebruik
opnieuw worden gewogen.
3.2.Installatie van de meetapparatuur
De instrumenten en de bemonsteringssondes moeten volgens de voor-
schriften worden aangebracht. Wanneer gebruik wordt gemaakt van
een volledige-stroomverdunningssysteem voor de verdunning van het
uitlaatgas moet het einde van de uitlaatpijp op het systeem worden
aangesloten.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 32
▼B
3.3.Starten van het verdunningssysteem en de motor
Het verdunningssysteem en de motor moeten in werking worden gesteld
en opgewarmd totdat alle temperaturen en drukken gestabiliseerd zijn
bij vollast en het nominale toerental (punt 3.6.2).
3.4.Afstelling van de verdunningsverhouding
Het deeltjesbemonsteringssysteem moet worden opgestart en via een
omloopleiding worden aangesloten voor de methode met één filter
(eventueel ook voor de methode met verscheidene filters). Het achter-
grondniveau van de deeltjes in de verdunningslucht kan worden
vastgesteld door verdunningslucht door de deeltjesfilters te voeren.
Indien gefilterde verdunningslucht wordt gebruikt, kan één meting
worden verricht op elk tijdstip voor, gedurende of na de test. Indien de
verdunningslucht niet wordt gefilterd, moeten de metingen op minimaal
drie punten na het starten, voor het stoppen en op een tijdstip ongeveer
halverwege de cyclus worden verrichten moetde gemiddelde waarde
worden berekend.
De verdunningsluchtmoetzodanig worden afgest eld datde maximum-
filteroppervlaktemperatuur in elke toestand 335 K (52 ºC) of minder
bedraagt. De totale verdunningsverhouding mag niet minder bedragen
dan 4.
Bij de methode met één filter en volledige-stroomsystemen moet de
bemonsteringsmassastroom door het filter in alle toestanden een cons-
tant deel uitmaken van de verdunde-uitlaatgasmassastroom. Deze
massaverhouding mag voor systemen waarbij een omloopleiding kan
wordentoegepast in elke toestand ± 5 % variëren, met uitzondering
van de eerste tien seconden. Voor partiële-stroomverdunningssystemen
met één filter moet de massastroom door het filter in elke toestand
constant zijn met een tolerantie van 5 %, behalve gedurende de eerste
tien seconden bij systemen zonder omloopleidingsmogelijkheid.
Bij systemen waarbij de CO2-o fN Ox-concentratie wordt beheerst, moet
hetCO2-o fN Ox-gehalte van de verdunningslucht aan het begin en aan
het eind van elke test worden gemeten. De metingen van de CO2-o f
NOx-achtergrondconcentratie vóór en na de test moeten respectievelijk
binnen 100 ppm en 5 ppm van elkaar liggen.
Wanneer gebruik wordtgemaaktvan een syst eem metverdund
uitlaatgas moeten de relevante achtergrondconcentraties worden bepaald
door bemonstering van de verdunningslucht in een bemonsteringszak
gedurende de gehele testcyclus.
De permanente achtergrondconcentratie mag (zonder zak) worden
bepaald aan de hand van metingen op minimaal drie punten, namelijk
aan hetbegin, aan heteind en ongeveer halverwege de cyclus, waarbij
de gemiddelde waarde wordtberekend. Op verzoek van de fabrikant
kunnen de achtergrondmetingen achterwege worden gelaten.
3.5.Controle van de analyseapparatuur
De analyseapparatuur voor de emissiemetingen wordt op de nulstand
gekalibreerd en wordt ingesteld op het juiste meetbereik.
3.6.Testcyclus
3.6.1. Specificatie A van de machine overeenkomstig bijlage I, deel 1:3.6.1.1. De volgende uit acht toestanden bestaande cyclus (
1) moetworden
gevolgd, waarbij de dynamometer is aangesloten op de te beproeven
motor:
Standnummer MotortoerentalBelasting-
spercentageCorrectie-
factor
1 Nominaal 100 0,15
2 Nominaal 75 0,153 Nominaal 50 0,154 Nominaal 10 0,11997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 33
(1) Dezelfde als cyclus C1 van de ontwerp-norm ISO 8178-4.
▼B
Standnummer MotortoerentalBelasting-
spercentageCorrectie-
factor
5 Intermediair 100 0,1
6 Intermediair 75 0,1
7 Intermediair 50 0,1
8 Stationair — 0,15
3.6.2.Gereedmaken van de motor
Het opwarmen van motor en systeem moet bij het maximumtoerental
en -koppel plaatsvinden om de motorparameters te stabiliseren overeen-
komstig de aanbevelingen van de fabrikant.
NB: De opwarmtijd moet ook de invloed van afzettingen van een
eerdere test in het uitlaatsysteem voorkomen. Er wordt ook een
stabilisatietijd tussen twee testmomenten verlangd die bedoeld is
om de invloeden van de ene toestand op de andere tot een
minimum te beperken.
3.6.3.Testcyclus
De testcyclus wordt aangevangen. De test wordt uitgevoerd in de volg-
orde van de in de hierboven voor de testcyclus gegeven toestandnum-
mers.
Na de eerste overgangsperiode in elke toestand van de cyclus, moet het
aangegeven toerental binnen ± 1 % van het nominale toerental
of ± 3 min−1blijven (de grootste waarde is van toepassing behalve bij
een laag stationair toerental dat binnen de door de fabrikant aangegeven
tolerantie moet liggen). Het aangegeven koppel moet zodanig zijn dat
de gemiddelde waarde gedurende de meetperioden maximaal ± 2 %
afwijkt van het maximumkoppel bij het toerental tijdens de proef.
Voor elke meting is een minimumtijd van tien minuten noodzakelijk.
Indien voor het beproeven van de motor langere bemonsteringsperioden
nodig zijn om voldoende deeltjesmassa op het meetfilter op te vangen,
mag de duur van de test in die bepaalde toestand zo nodig worden
verlengd.
De duur van de meettijd moet worden geregistreerd en in het verslag
worden opgenomen.
De waarde van de concentratie van de gasvormige emissies moet in
elke toestand gedurende de laatste drie minuten worden gemeten en
worden vastgelegd.
Het einde van de deeltjesbemonstering moet samenvallen met het
beëindigen van de meting van de gasvormige emissies en mag niet
beginnen voordat de motor zich overeenkomstig de aanwijzingen van
de fabrikantheeftgest abiliseerd.
De brandstoftemperatuur moet worden gemeten bij de inlaat van de
brandstofpomp of overeenkomstig de instructies van de fabrikant en de
plaats van de meting moet worden vermeld.
3.6.4.Responsie van de analyseapparatuur
De output van de analyseapparatuur moet worden geregistreerd met een
papierbandschrijver of worden gemeten met een gelijkwaardig gege-
vensverzamelingssysteem waarbij de uitlaatgassen in elke toestand
gedurende ten minste de laatste drie minuten door de analyseapparatuur
stromen. Indien bij de meting van CO en CO2gebruik wordtgemaakt
van zakbemonstering (zie aanhangsel 1, punt 1.4.4) moet het monster
in elke toestand gedurende de laatste drie minuten in de zak worden
verzameld en worden geanalyseerd en moeten de resultaten worden
genoteerd.
3.6.5.Deeltjesbemonstering
De deeltjes kunnen hetzij met één filter of met verscheidene filters
worden bemonsterd (zie aanhangsel 1, punt 1.5). Aangezien de resul-
taten van de verschillende methoden enigszins uiteen kunnen lopen,
moet de gebruikte methode bij de resultaten worden vermeld.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 34
▼B
Bij de methode van één filter moet tijdens de bemonstering rekening
worden gehouden met de in de testcyclus voor elke toestand aange-
geven weegfactor en moet de bemonsteringsstroom en/of bemonste-
ringstijd dienovereenkomstig worden ingesteld.
De bemonstering moet in elke toestand op een zo laat mogelijk moment
plaatsvinden. De bemonsteringstijd per toestand moet ten minste 20
seconden voor de methode met één filter bedragen en minstens 60
seconden voor de methode met verscheidene filters. Voor systemen
zonder de mogelijkheid van een omloopleiding moetbij de met hode
met zowel één filter als met verscheidene filters de bemonsteringstijd
in een bepaalde toestand minstens 60 seconden bedragen.
3.6.6.Toestand van de motor
Het toerental en de belasting, de inlaatluchttemperatuur, de brandstof-
toevoer en de lucht- of uitlaatgasstroom moeten in elke toestand
worden gemeten, nadat de motor zich heeft gestabiliseerd.
Indien meting van de uitlaatgasstroom, de verbrandingslucht of het
brandstofverbruik niet mogelijk is, kan deze waarde worden berekend
door gebruik te maken van de koolstofzuurstofbalansmethode (zie
aanhangsel 1, punt1.2.3).
Alle bijkomende, voor deze berekening benodigde gegevens moeten
worden geregistreerd (zie aanhangsel 3, de punten 1.1 en 1.2).
3.7.Hercontrole van de analyseapparatuur
Na de emissietest worden ter controle een ijkgas voor de nulinstelling
en hetzelfde ijkgas voor het meetbereik door het systeem geleid. De
test wordt aanvaardbaar geacht als het verschil tussen de twee gemeten
resultaten minder dan 2 % bedraagt.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 35
▼B
Aanhangsel 1
1. METING EN BEMONSTERING
Gasvormige bestanddelen en deeltjes die door de voor beproeving ter
beschikking gestelde motor worden uitgestoten, moeten worden
gemeten volgens de methoden van bijlage V. In bijlage V worden de
aanbevolen analysesystemen voor de gasvormige emissies (punt 1.1)
en de aanbevolen deeltjesverdunning- en bemonsteringssystemen (punt
1.2) beschreven.
1.1.Specificatie van de dynamometer
Er dient gebruik gemaakt te worden van een motordynamometer met
toereikende eigenschappen voor de uitvoering van de in punt 3.6.1 van
bijlage III beschreven testcyclus. De instrumenten voor de meting van
het koppel en het toerental moeten het asvermogen binnen de gegeven
grenzen kunnen meten. Er kunnen aanvullende berekeningen nodig zijn.
De nauwkeurigheid van de meetapparatuur moet zodanig zijn dat de
maximumtoleranties van de in punt 1.3 gegeven cijfers niet worden
overschreden.
1.2.Uitlaatgasstroom
De uitlaatgasstroom moet worden gemeten volgens één van de in de
punten 1.2.1 tot en met 1.2.4 genoemde methoden.
1.2.1.Directe meting
Directe meting van de uitlaatgasstroom met behulp van een meetflens
of een equivalent meetsysteem (voor bijzonderheden: zie ISO 5167).
NB: De rechtstreekse meting van de gasstroom is moeilijk. Er moeten
maatregelen worden genomen om meetfouten die van invloed zijn
op de emissiewaarden, te voorkomen.
1.2.2.Meting van de lucht- en brandstofstroom
Meting van de lucht- en brandstofstroom.
Er dient gebruik te worden gemaakt van luchtstroommeters en brand-
stofstroommeters met de in punt 1.3 genoemde nauwkeurigheid.
De berekening van de uitlaatgasstroom geschiedt als volgt:
GEXHW ¼GAIRWþGFUEL
(voor de natte uitlaatgasmassa)
of
VEXHD ¼VAIRD/C00;766/C2GFUEL
(voor het droge uitlaatgasvolume)
of
VEXHW ¼VAIRW/C00;746/C2GFUEL
(voor het natte uitlaatgasvolume) .
1.2.3.De koolstofbalansmethode
De massa van het uitlaatgas kan berekend worden uit het brandstofver-
bruik en de uitlaatgasconcentraties door gebruikmaking van de koolstof-
balansmethode (zie aanhangsel 3).
1.2.4.Totale verdunde uitlaatgasstroom
Wanneer gebruik wordtgemaaktvan een volledige-st roomverdunnings-
systeem, moet de volledige stroom van het verdunde uitlaatgas (GTOTW,
VTOTW) worden gemeten met een PDP of een CFV (zie punt 1.2.1.2 van
bijlage V). De nauwkeurigheid moetvoldoen aan de bepalingen van
aanhangsel 2, punt2.2.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 36
▼B
1.3.Nauwkeurigheid
De kalibrering van alle instrumenten moet zijn gebaseerd op nationale
(internationale) normen en voldoen aan de volgende voorwaarden:
Nummer GrootheidToelaatbare afwij-
king
(± waarden geba-
seerd op
maximumwaarden
van de motor)Toelaatbare afwij-
king
(± waarden over-
eenkomstig ISO
3046)Kalibreringsfre-
quentie
(maanden)
1 Toerental 2 % 2 % 3
2 Koppel 2 % 2 % 33 Vermogen 2 % (
1) 3 % Nietvan t oepas-
sing
4 Brandstofverbruik 2 % (1)3 % 6
5 Specifiek brandstof-
verbruikNietvan t oepas-
sing3 % Nietvan t oepas-
sing
6 Luchtverbruik 2 % (1)5 % 6
7 Uitlaatgasstroom 4 % (1) Nietvan t oepas-
sing6
8 Koelvloeistoftempe-
ratuur2K 2K 3
9 Smeerolietemperatuur 2 K 2 K 3
10 Uitlaatgasdruk 5 % van
maximum5% 3
11 Onderdruk in het
inlaatspruitstuk5 % van
maximum5% 3
12 Uitlaatgastemperatuur 15 K 15 K 3
13 Inlaatluchttempera-
tuur
(verbrandingslucht)2K 2K 3
14 Buitenluchtdruk 0,5 % van de
aflezing0,5 % 3
15 Relatieve inlaatlucht-
vochtigheid3 % Nietvan t oepas-
sing1
16 Brandstoftemperatuur 2 K 5 K 3
17 Verdunningstunnel-
temperatuur1,5 K Nietvan t oepas-
sing3
18 Verdunningslucht-
vochtigheid3 % Nietvan t oepas-
sing1
19 Verdunde uitlaatgas-
stroom2 % van de afle-
zingNietvan t oepas-
sing24 (deelstroom)
(volledige
stroom) (2)
(1) De berekeningen van de uitlaatgasemissies die in deze richtlijn worden beschreven, zijn in sommige
gevallen gebaseerd op verschillende meet- en/of berekeningsmethoden. Vanwege de beperkte totaletolerantie voor de berekening van de uitlaatgasemissie moeten de toelaatbare waarden voor sommigegrootheden die in de desbetreffende vergelijkingen worden gebruikt kleiner zijn dan de toegestane
toleranties van ISO 3046-3.
(
2) Volledige-stroomsystemen — De CVS-plunjerpomp of kritische stroomventuri moet worden gekali-
breerd na de eerste plaatsing, het grote onderhoud of, wanneer dit noodzakelijk blijkt, bij de inbijlage V beschreven controle van het CVS-systeem.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 37
▼B
1.4.Meting van de gasvormige bestanddelen
1.4.1.Algemene specificaties van de analyseapparatuur
De analyseapparatuur moet een meetbereik met de vereiste nauwkeurig-
heid hebben om de concentraties van de uitlaatgascomponenten te
kunnen meten (punt 1.4.1.1). Aanbevolen wordt de analyseapparatuur
op zodanige wijze te gebruiken dat de gemeten concentratie binnen
15 % en 100 % van de volledige schaal valt.
Indien de uiterste waarde van het schaalbereik 155 ppm (of ppm C) of
minder bedraagtof indien gebruik wordtgemaaktvan afleessyst emen
(computers, gegevensloggers) met een voldoende grote nauwkeurigheid
en resolutie voor meetwaarden kleiner dan 15 % van de volledige
schaal, zijn concentraties beneden 15 % van de volledige schaal even-
eens aanvaardbaar. In ditgeval moet en aanvullende kalibreringen
worden verrichtom t e zorgen voor de nauwkeurigheid van de kalibre-
ringscurven (zie aanhangsel 2, punt1.5.5.2).
De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) van de apparatuur moet
zodanig zijn dat bijkomende fouten tot een minimum worden beperkt.
1.4.1.1. Meetfout
De totale meetfout, inclusief de kruisgevoeligheid voor andere gassen
(zie aanhangsel 2, punt1.9), mag nietmeer dan ± 5 % van de aflezing
of 3,5 % van hetvolledige schaalbereik bedragen (de kleinst e waarde is
van toepassing). Voor concentraties kleiner dan 100 ppm mag de meet-
foutnietgrot er zijn dan ± 4 ppm.
1.4.1.2. Herhaalbaarheid
De herhaalbaarheid die gedefinieerd is als 2,5-maal de standaardde-
viatie van tien herhaalde responsies op een bepaald kalibrerings- of
ijkgas mag niet meer bedragen dan ± 1 % van de uiterste concentratie-
waarde op de schaal voor elk gebied boven 155 ppm (of ppm C) of ± 2 %
van elk gebied beneden 155 ppm (of ppm C).
1.4.1.3. Ruis
Hetmaximumverschil in aflezing over elke willekeurige periode van
tien seconden bij gebruik van een ijkgas voor de nulinstelling en een
ijkgas voor een bepaald meetbereik mag voor elk meetbereik niet groter
zijn dan 2 % van de volle schaal.
1.4.1.4. Nulpuntsverloop
Hetnulpunt sverloop gedurende een periode van een uur mag nietmeer
dan 2 % van de volle schaal in het laagste meetbereik bedragen. De
nulresponsie is gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief
ruis, op een ijkgas voor de nulinstelling gedurende een tijdsperiode
van 30 seconden.
1.4.1.5. Meetbereikverloop
Hetmeet bereikverloop gedurende een periode van een uur mag niet
meer dan 2 % van de hoogste meetwaarde van het laagste meetbereik
bedragen. Meetbereik is gedefinieerd als het verschil tussen de meetbe-
reikresponsie en de nulresponsie. De meetbereikresponsie wordt
gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas
voor hetmeet bereik gedurende een periode van 30 seconden.
1.4.2.Gasdroging
Het effect van het optionele gasdroogapparaat op de meting van de
gasconcentratie moet minimaal zijn. Chemische drogers zijn niet
aanvaardbaar voor het verwijderen van water uit het monster.
1.4.3.Analyseapparatuur
In de punten 1.4.3.1 tot en met 1.4.3.5 worden de toe te passen meetbe-
ginselen beschreven. Een uitvoerige beschrijving van de meetsystemen
is opgenomen in bijlage V.
De te meten gassen moeten worden geanalyseerd met de volgende
instrumenten. Bij niet-lineaire analyseapparatuur mogen lineairiserings-
schakelingen worden toegepast.
1.4.3.1. Analyse van koolmonoxide (CO)
Voor de analyse van koolmonoxide moeteen niet -dispergerende analy-
sator met absorptie in het infrarood (NDIR) worden gebruikt.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 38
▼B
1.4.3.2. Analyse van kooldioxide (CO2)
Voor de analyse van kooldioxide moeteen niet -dispergerende analy-
sator met absorptie in het infrarood (NDIR) worden gebruikt.
1.4.3.3. Analyse van koolwaterstoffen (CH)
Voor de analyse van koolwaterstoffen moet een verwarmde-vlamionisa-
tiedetector (HFID) worden gebruikt met verwarmde detector, kleppen,
leidingen, enz. om de temperatuur van het gas op 463 K (190 ºC) ± 10 K
te houden.
1.4.3.4. Analyse van stikstofoxiden (NOx)
Voor de analyse van stikstofoxide wordt gebruik gemaakt van de
chemiluminescentiedetector (CLD) of verwarmde chemiluminescentie-
detector (HCLD) met een NO2/NO-omzetter, indien op droge basis
wordt gemeten. Indien op natte basis wordt gemeten, moet een HCLD
worden gebruikt met een omzetter die op een temperatuur van 333 K
(60 ºC) of meer wordt gehouden, mits aan de controle van de water-
dampverzadigingsdruk is voldaan (zie aanhangsel 2, punt1.9.2.2).
1.4.4.Bemonstering voor gasvormige emissies
De sondes voor bemonstering van gasvormige emissies moeten voor-
zover mogelijk minstens 0,5 m, of driemaal de diameter van de
uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing), vanaf het einde van
het uitlaatsysteem en voldoende dicht bij de motor worden geplaatst
zodat de uitlaatgastemperatuur bij de sonde minstens 343 K (70 ºC)
bedraagt.
Bij een motor met verscheidene cilinders en een vertakt uitlaatspruit-
stuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de uitlaat worden
geplaatst zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaat-
gasemissie uitalle cilinders. Bij mot oren metverscheidene cilinders die
afzonderlijke spruitstukken hebben, zoals bij een V-motor, is het toege-
staan voor elke groep afzonderlijk een monster te nemen en de
gemiddelde uitlaatgasemissie te berekenen. Andere methoden waarvan
de correlatie met de bovengenoemde methode is aangetoond, mogen
worden toegepast. Bij de berekening van de uitlaatgasemissies moet
worden uitgegaan van de totale uitlaatgasmassastroom van de motor.
Indien de samenstelling van het uitlaatgas wordt beïnvloed door een
nabehandelingsinstallatie, moet het uitlaatgasmonster vóór die inrichting
worden genomen bij de tests van fase I en voorbij die inrichting bij de
tests van fase II. Wanneer een volledige-stroomverdunning wordt toege-
pastvoor de bepaling van de deelt jes, mogen de gasvormige emissies
ook worden vastgesteld in het verdunde uitlaatgas. De bemonsterings-
sondes moeten zich vlak bij de deeltjesbemonsteringssonde in de
verdunningstunnel bevinden (bijlage V, punt 1.2.1.2, verdunningstunnel
DT, en punt 1.2.2, deeltjesbemonsteringssonde PSP). Het gehalte aan
CO en CO2mag eventueel worden vastgesteld met behulp van een
bemonsteringszak en meting van de concentratie in de bemonste-
ringszak.
1.5.Bepaling van de deeltjes
Voor de bepaling van de deeltjes is een verdunningssysteem nodig.
Verdunning kan worden bewerkstelligd door een partiële-stroomverdun-
ningssysteem of een volledige-stroomverdunningssysteem. De doorstro-
mingscapaciteit van het verdunningssysteem moet groot genoeg zijn om
condensatie van water in de verdunnings- en de bemonsteringssystemen
volledig uit te sluiten door de temperatuur van het verdunde gas vlak
voor de filterhouders op of onder 325 K (52 ºC) te houden. De verdun-
ningslucht moet, indien de luchtvochtigheid hoog is, vóór instroming in
hetverdunningssyst eem worden gedroogd.
Aanbevolen wordt de verdunningslucht van tevoren te verhitten tot een
temperatuur boven 303 K (30 ºC) indien de omgevingslucht minder dan
293 K (20 ºC) bedraagt. De temperatuur van de verdunningslucht mag
echter niet meer dan 325 K (52 ºC) bedragen alvorens de uitlaatgassen
in de verdunningstunnel worden gevoerd.
Bij een partiële-stroomverdunningssysteem moet de deeltjesbemonste-
ringssonde vlak bij en vóór de gassonde worden geplaatst, zoals
gedefinieerd in punt4.4 en overeenkomst ig bijlage V, punt1.2.1.1, de
figuren 4 tot en met 12, uitlaatpijp EP en bemonsteringssonde SP.
Het partiële-stroomverdunningssysteem moet zodanig zijn ontworpen
dat de uitlaatgasstroom in twee delen wordt gesplitst, waarbij de
kleinste stroom met lucht wordt verdund en vervolgens wordt gebruikt1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 39
▼B
voor de meting van de deeltjes. Het is van essentieel belang dat de
verdunningsverhouding zeer nauwkeurig wordtbepaald. Er kan gebruik
worden gemaaktvan verschillende scheidingsmet hoden, waarbij het
type scheiding in belangrijke mate bepaalt welke bemonsteringsappara-
tuur moet worden gebruikt en welke procedures moeten worden
gevolgd (bijlage V, punt1.2.1.1).
Om de massa van de deeltjes vast te stellen zijn een deeltjesbemonste-
ringssysteem, deeltjesbemonsteringsfilters, een microgrambalans en een
weegkamer met constante temperatuur en vochtigheid nodig.
Er kan bij de deeltjesbemonstering gebruik worden gemaakt van twee
methoden:
—De methode met één filter waarbij gebruik wordtgemaaktvan één
paar filters (zie punt 1.5.1.3) voor alle toestanden in de testcyclus.
Hierbij moet veel aandacht worden besteed aan de bemonsterings-
duur en -stromen gedurende de bemonsteringsfase van de test. Er
is slechts één paar filters voor de testcyclus nodig.
—De methode met verscheidene filters waarbij één paar filters (zie
punt 1.5.1.3) wordt gebruikt voor elke toestand in de testcyclus.
Bij deze methode is de bemonsteringsprocedure wat minder kritisch,
maar worden meer filters gebruikt.
1.5.1.Deeltjesbemonsteringsfilters
1.5.1.1. Filterspecificaties
Bij de certificiëringstest moet gebruik worden gemaakt van met fluor-
koolstof gecoate glasvezelfilters of membraanfilters op fluorkoolstof-
basis. Voor speciale toepassingen kunnen andere filtermaterialen
worden gebruikt. Alle filtertypen moeten een 0,3 µm-DOP-(dioctylfta-
laat)-opvangrendement van minstens 95 % hebben bij een gasaan-
stroomsnelheid tussen 35 en 80 cm/s. Wanneer correlatietests tussen
laboratoria of tussen fabrikanten en een overheidsinstantie worden
uitgevoerd, moeten filters van dezelfde kwaliteit worden gebruikt.
1.5.1.2. Filtergrootte
De deeltjesfilters moeten een minimumdiameter van 47 mm (37 mm
werkzame diameter) hebben. Grotere filterdiameters zijn toegestaan
(punt1.5.1.5).
1.5.1.3. Primaire en secundaire filters
Het verdunde uitlaatgas moet worden bemonsterd met een stel filters de
tijdens de testcyclus in serie zijn geplaatst (een primair en een secun-
dair filter). Het secundaire filter mag zich niet meer dan 100 mm na
het primaire filter bevinden of mag niet daarmee in contact zijn. De
filters mogen afzonderlijk of als stel worden gewogen waarbij de
beroete zijden tegen elkaar worden geplaatst.
1.5.1.4. Aanstroomsnelheid door het filter
De aanstroomsnelheid door het filter moet 35 tot 80 cm/s bedragen. De
drukval mag tussen begin en eind van de test met niet meer dan 25 kPa
toenemen.
1.5.1.5. Filterbelasting
De aanbevolen minimumfilterbelasting bedraagt 0,5 mg/1 075 mm2
beroet oppervlak voor de methode met één filter. Bij de gebruikelijke
filterafmetingen zijn de waarden als volgt:
Filterdiameter
(mm)Aanbevolen werkzame
diameter
(mm)Aanbevolen minimum-
belasting
(mg)
47 37 0,5
70 60 1,390 80 2,3
110 100 3,6
Bij de methode met meerdere filters is de aanbevolen minimumfilterbe-
lasting voor de som van alle filters het produkt van de desbetreffende,
in de tabel aangegeven waarde en de wortel uit het totaal aantal
toestanden.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 40
▼B
1.5.2.Specificaties voor de weegkamer en de analytische balans
1.5.2.1. Weegkameromstandigheden
De kamer (of ruimte) waarin de deeltjesfilters worden geconditioneerd
en gewogen, moet op een temperatuur van 295 K (22 ºC) ± 3 K worden
gehouden gedurende het conditioneren en wegen van de filters. Devochtigheidsgraad moet worden gehouden op een dauwpunt van
282,5 K (9,5 ºC) ± 3 K en een relatieve vochtigheid van 45 ± 8 %.
1.5.2.2. Wegen van het referentiefilter
De atmosfeer in de kamer (of ruimte) moet vrij zijn van vuildeeltjes
(zoals stof) die zich op de deeltjesfilters kunnen afzetten gedurende de
stabiliseringsperiode. Afwijking van de weegkamerspecificaties van
punt 1.5.2.1 zijn toegestaan indien de duur van de afwijking niet meer
dan 30 minuten bedraagt. De weegkamer moet aan de voorgeschreven
specificaties voldoen alvorens het personeel zich in de weegkamer
begeeft. Er moeten minstens twee ongebruikte referentiefilters of refe-
rentiefilterparen worden gewogen binnen vier uur vóór of bij voorkeur
op hetzelfde tijdstip als de weging van het bemonsteringsfilter(paar). De
referentiefilters moeten van dezelfde grootte en hetzelfde materiaal zijn
als de bemonsteringsfilters.
Indien het gemiddelde gewicht van de referentiefilters (het referentiefil-
terpaar) afwijkingen vertoont van meer dan ± 5 % (± 7,5 % voor het
filterpaar) van de aanbevolen minimumfilterbelasting (punt 1.5.1.5)
tussen het wegen van de bemonsteringsfilters, moeten alle bemonste-
ringsfilters terzijde worden gelegd en moet de emissietest worden
herhaald.
Indien niet aan de in punt 1.5.2.1 genoemde stabiliteitscriteria voor de
weegkamer wordt voldaan, maar de weging van het referentiefilter(-
paar) aan de bovenstaande criteria voldoet, heeft de fabrikant van het
voertuig de mogelijkheid de massa's van de bemonsteringsfilters te
aanvaarden of de test nietig te verklaren, waarbij het conditionerings-
systeem van de weegkamer wordt bijgesteld en de test wordt
overgedaan.
1.5.2.3. Analytische balans
De voor het wegen van alle filters gebruikte analytische balans moet
een nauwkeurigheid hebben (standaarddeviatie) van 20 µg en een reso-
lutie van 10 µg (1 cijfer = 10 µg). Voor filters met een kleinere
diameter dan 70 mm moeten de nauwkeurigheid en de resolutie respec-
tievelijk 2 µg en 1 µg bedragen.
1.5.2.4. Eliminering van statische-elektriciteitseffecten
Om de gevolgen van statische elektriciteit te elimineren, moeten de
filters voor het wegen worden geneutraliseerd met bijvoorbeeld polo-
nium of een ander even effectief middel.
1.5.3.Overige specificaties voor de deeltjesmeting
Alle delen van het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem
vanaf de uitlaatpijp tot en met de filterhouder die in contact zijn met
het ruwe en het verdunde uitlaatgas, moeten zodanig zijn ontworpen
dat afzetting of wijziging van de deeltjes tot een minimum wordt
beperkt. Alle deeltjes moeten gemaakt zijn van elektrisch geleidende
materialen die niet reageren met de uitlaatgascomponenten en moeten
elektrisch worden geaard om elektrostatische effecten te voorkomen.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 41
▼B
Aanhangsel 2
1. KALIBRERING VAN DE ANALYSEAPPARATUUR
1.1.Inleiding
Elke analysator moet zo vaak als nodig worden gekalibreerd om aan de
nauwkeurigheidseisen van deze voorschriften te voldoen. De toe te
passen kalibreringsmethode wordt in dit punt beschreven voor de analy-
seapparatuur zoals bedoeld in punt 1.4.3 van aanhangsel 1.
1.2.Kalibreringsgassen
De bewaartijd voor alle kalibreringsgassen moet worden gerespecteerd.De door de fabrikantaangegeven einddat um van de houdbaarheidsduur
van de kalibreringsgassen moetworden genot eerd.
1.2.1.Zuivere gassen
De vereiste zuiverheidsgraad van de gassen is gedefinieerd door de in
het onderstaande vermelde grenswaarden voor de verontreiniging. De
volgende gassen moeten voor gebruik beschikbaar zijn:
— Gezuiverde stikstof
(Verontreining ≤1 ppm C, ≤1 ppm CO, ≤400 ppm CO
2,
≤0,1 ppm NO).
— Gezuiverde zuurstof
(Zuiverheidsgraad > 99,5 % volume O2).
— Waterstof-heliummengsel
(40 ± 2 % waterstof, rest helium)(Verontreiniging ≤1 ppm C, ≤400 ppm ►
M1CO2◄).
— Gezuiverde synthetische lucht
(Verontreiniging ≤1 ppm C, ≤1 ppm CO, ≤400 ppm CO2,
≤0,1 ppm NO)
(Zuurstofgehalte tussen 18 en 21 % volume).
1.2.2.Kalibrerings- en ijkgas
Er dienen gasmengsels metde volgende chemische samenst elling
beschikbaar te zijn:
—C3H8en gezuiverde synthetische lucht (zie punt 1.2.1).
— CO en gezuiverde stikstof.
— NO en gezuiverde stikstof (het gehalte aan NO2in ditkalibre-
ringsgas mag nietmeer dan 5 % van hetNO-gehalt e bedragen).
—O2en gezuiverde stikstof.
—C O2en gezuiverde stikstof.
—C H4en gezuiverde synthetische lucht.
—C2H6en gezuiverde synthetische lucht.
NB: Andere gascombinaties zijn toegestaan mits de gassen niet met
elkaar reageren.
De werkelijke concentratie van een kalibrerings- en een ijkgas moet
binnen ± 2 % van de nominale waarde liggen. Alle concentraties van
hetkalibreringsgas zijn gebaseerd op hetvolume (volumeprocentof
volume ppm).
De voor kalibrering en het meetbereik gebruikte gassen mogen ook
worden verkregen met behulp van een meng- en doseertoestel voor
gassen, waarbij verdund wordtmetzuivere N2of met zuivere syntheti-
sche lucht. De nauwkeurigheid van de menginrichting moet zodanig
zijn dat de concentratie van de verdunde kalibreringsgassen met een
tolerantie van 2 % kan worden bepaald.
1.3.Bediening van de analyse- en bemonsteringsapparatuur
De bediening van de analyseapparatuur moet geschieden volgens de
gebruiks- en bedieningsaanwijzingen van de fabrikantvan hetinst ru-
ment. De minimumvoorschriften van de punten 1.4 tot en met 1.9
moeten daarbij in aanmerking worden genomen.
1.4.Lektest
Er moet een lektest voor het systeem worden uitgevoerd. De sonde
moet worden losgekoppeld van het uitlaatsysteem en het uiteinde1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 42
▼B
worden voorzien van een stop. De analysatorpomp moet worden inge-
schakeld. Na een stabiliseringsperiode moeten alle stroommeters nul
aanwijzen. Zo niet, dan moeten de bemonsteringsleidingen worden
gecontroleerd en de gebreken worden hersteld. De maximaal toelaatbare
lekstroom aan de vacuümzijde mag 0,5 % van de stroom bij normaal
gebruik bedragen voor het gedeelte van het systeem dat wordt gecontro-
leerd. De stroom door de analyseapparatuur en de stroom in de
omloopleiding mogen worden gebruiktom de st roomwaarde bij
normaal gebruik te ramen.
Bij een andere methode wordt de concentratie stapsgewijs aan het begin
van de bemonsteringslijn veranderd door het overschakelen van het
ijkgas voor de nulinst elling op hetijkgas voor hetmeet bereik.
Indien na een toereikende tijdsperiode de aflezing een lagere concen-
tratie aangeeft dan de toegevoerde concentratie, wijst dit op
kalibrerings- of lekproblemen.
1.5.Kalibreringsprocedure
1.5.1.Samengebouwd instrument
Hetsamengebouwde inst rumentmoetworden gekalibreerd en de kali-
breringskromme moetworden gecont roleerd metbehulp van
standaardgassen. De gasstromen moeten dezelfde zijn als bij de bemon-
stering van het uitlaatgas.
1.5.2.Opwarmtijd
De opwarmtijd moet overeenkomen met de aanbevelingen van de fabri-
kant. Indien dit niet is aangegeven, wordt voor het opwarmen van de
analyseapparatuur een minimumperiode van twee uur aanbevolen.
1.5.3.NDIR- en HFID-analysator
De NDIR-analysator moet zo nodig worden afgesteld en de vlam van
de HFID-analysator moet optimaal worden afgeregeld (punt 1.8.1).
1.5.4.Kalibrering
Elk normaal gebruiktwerkgebied moetworden gekalibreerd.
Met gebruikmaking van zuivere synthetische lucht (of stikstof) moeten
de CO-, CO2-, Nox-, CH- en O2-analysators op nul worden afgesteld.
De desbetreffende kalibreringsgassen moeten in het analyseapparaat
worden gevoerd, de waarden worden vastgelegd en de kalibrerings-
kromme overeenkomstig punt 1.5.6 worden uitgezet.
De nulinstelling moet zo nodig opnieuw worden gecontroleerd en de
kalibreringsprocedure worden herhaald.
1.5.5.Vaststelling van de kalibreringskromme
1.5.5.1. Algemene aanwijzingen
De kalibreringskromme voor de analysator wordt uitgezet met minstens
vijf kalibreringspunten (afgezien van nul) die zo gelijkmatig mogelijk
zijn verdeeld. De hoogste nominale concentratie moet groter zijn dan
of gelijk zijn aan 90 % van hetvolledige schaalbereik.
De kalibreringskromme wordt berekend met de methode van de kleinste
kwadraten. Indien de resulterende polynomiale graad groter is dan drie,
moet het aantal kalibreringspunten (inclusief nul) minstens gelijk zijn
aan deze polynomiale graad plus twee.
De kalibreringscurve mag nietmeer dan ± 2 % afwijken van de nomi-
nale waarde van elk kalibreringspunten nietmeer dan ± 1 % van het
volledige schaalbereik bij nul.
Met de kalibreringscurve en de kalibreringspunten is het mogelijk te
controleren of de kalibrering juist is uitgevoerd. De verschillende karak-
teristieke parameters van de analyseapparatuur moeten worden
aangegeven, zoals:
— hetmeet bereik,
— de gevoeligheid,— de datum van de uitvoering van de kalibrering.
1.5.5.2. Kalibrering beneden 15 % van hetvolledige schaalbereik
De kalibreringscurve van hetanalyseapparaatwordtbepaald metbehulp
van ten minste tien kalibreringspunten (afgezien van nul) die zodanig1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 43
▼B
zijn verdeeld dat50 % van de kalibreringspunt en zich in hetgebied
onder 10 % van hetvolledige schaalbereik bevinden.
De kalibreringscurve wordtberekend metbehulp van de met hode van
de kleinste kwadraten.
De kalibreringscurve mag nietmeer dan ± 4 % afwijken van de nomi-
nale waarde van elk kalibreringspunten nietmeer dan ± 1 % van het
volledige schaalbereik bij nul.
1.5.5.3. Alternatieve methode
Als kan worden aangetoond dat een alternatieve techniek (b.v.
computer, elektronisch gestuurde meetbereikschakelaar, enz.) een equi-
valente nauwkeurigheid oplevert, mogen deze alternatieve methoden
worden toegepast.
1.6.Controle van de kalibrering
Elk normaal gebruiktwerkgebied moetvóór elke analyse worden
gecontroleerd volgens de volgende procedure.
De kalibrering wordt gecontroleerd met een ijkgas voor de nulinstelling
en een ijkgas voor hetmeet bereik waarvan de nominale waarde meer
dan 80 % van de volle schaal van het meetbereik bedraagt.
Indien de gevonden waarden voor de twee controlepunten niet meer
verschillen dan ± 4 % van hetvolledige schaalbereik van de opgegeven
referentiewaarde, mogen de instelparameters worden gewijzigd. Is dit
niethetgeval, dan moeteen nieuwe kalibreringscurve worden vast ge-
steld overeenkomstig punt 1.5.4.
1.7.Doelmatigheidstest van de NOx-omzetter
De doelmatigheid van de omzetter die wordt toegepast voor de omzet-
ting van NO2in NO wordt overeenkomstig de punten 1.7.1 tot en met
1.7.8 (figuur 1) getest.
1.7.1.Testschema
Aan de hand van het in figuur 1 afgebeelde testschema (zie tevens
aanhangsel 1, punt1.4.3.5) en de onderst aande procedure kan de doel-
matigheid van de omzetters worden getest met behulp van een
ozonisator.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 44
▼B
Figuur 1
Schema voor de controle van de doelmatigheid van een NO2-
omzetter
1.7.2.Kalibrering
De CLD en de HCLD moeten worden gekalibreerd in het meest
gebruikte werkgebied overeenkomstig de specificaties van de fabrikant
en metgebruikmaking van een ijkgas voor de nulinst elling en een
ijkgas voor hetmeet bereik (waarvan hetNO-gehalt e ongeveer 80 %
van hetwerkgebied moetbedragen en de NO2-concentratie van het
gasmengsel minder dan 5 % van de NO-concentratie bedraagt). De
NOx-analysator moet in de NO-stand staan, zodat het ijkgas niet door
de omzetter stroomt. De aangegeven concentratie moet worden geno-
teerd.
1.7.3.Berekening
De doelmatigheid van de NOx-omzetter wordt als volgt berekend:
Nuttig effect % ðÞ ¼ 1þa/C0b
c/C0d/C18/C19
/C2100
waarin:
a= N Ox-concentratie overeenkomstig punt 1.7.6;
b= N Ox-concentratie overeenkomstig punt 1.7.7;
c = NO-concentratie overeenkomstig punt 1.7.4;d = NO-concentratie overeenkomstig punt 1.7.5.
1.7.4.Toevoegen van zuurstof
Via een T-stuk wordt voortdurend zuurstof of referentielucht aan de
gasstroom toegevoegd totdat de aangegeven concentratie 20 % minder
bedraagt dan de aangegeven kalibreringsconcentratie van punt 1.7.2.
(De analysator staat in de NO-stand.)1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 45
▼B
De aangegeven concentratie (c) wordt genoteerd. De ozonisator is gedu-
rende hetproces gedeact iveerd.
1.7.5.Activering van de ozonisator
De ozonisator wordt nu geactiveerd zodat genoeg ozon wordt geprodu-
ceerd om de NO-concentratie met ongeveer 20 % (minimaal 10 %) ten
opzichte van de kalibreringsconcentratie van punt 1.7.2 te verminderen.
De aangegeven concentratie (d) wordt genoteerd. (De analysator staat in
de NO-stand.)
1.7.6.NOx-stand
De NO-analysator wordt nu in de NOx-stand gezet zodat het gasmengsel
(bestaande uit NO, NO2,O2en N2) door de omzetter stroomt. De aange-
geven concentratie (a) wordt genoteerd. (De analysator staat in de NOx-
stand.)
1.7.7.Deactivering van de ozonisator
De ozonisator wordt nu gedeactiveerd. Het in punt 1.7.6 beschreven
gasmengsel stroomt nu door de omzetter in de detector. De aangegeven
concentratie (b) moet worden genoteerd. (De analysator staat in de
NOx-stand.)
1.7.8.NO-stand
De analysator wordt nu in de NO-stand gezet waarbij de ozonisator
wordt uitgeschakeld en de zuurstof- of synthetische-luchtstroom wordt
afgesloten. De NOx-aflezing van de analysator mag niet meer dan ± 5 %
van de volgens punt 1.7.2 gemeten waarde afwijken. (De analysator
staat in de NO-stand.)
1.7.9.Testfrequentie
Het nuttig effect van de omzetter moet voor elke kalibrering van de
NOx-analysator worden getest.
1.7.10.Eisen ten aanzien van het nuttig effect
Het nuttig effect van de omzetter mag niet minder dan 90 % bedragen,
maar een hoger nuttig effect van 95 % wordt sterk aanbevolen.
NB: Indien de ozonisator, met de analysator ingesteld voor het meest
gebruikelijke meetbereik, geen vermindering van 80 tot 20 % kan
bewerkstelligen overeenkomstig punt 1.7.5, moet het hoogste
meetbereik waarbij deze vermindering wel mogelijk is, worden
gebruikt.
1.8.Instelling van de FID
1.8.1.Optimalisering van de detectorresponsie
De HFID moetovereenkomst ig de aanwijzingen van de fabrikantvan
het instrument worden afgesteld. Er moet gebruik worden gemaakt van
een propaan/luchtmengsel als ijkgas voor de optimalisering van de
responsie voor hetmeestgebruikt e werkgebied.
Er wordt een ijkgas met een C-concentratie van 350 ± 75 ppm in de
analysator gevoerd waarbij de brandstof- en luchtstroom overeenkom-
stig de aanbevelingen van de fabrikant wordt afgesteld. De responsie
bij een bepaalde brandstofstroom wordt bepaald uit het verschil tussen
de meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie. De brandstofstroom
moet stapsgewijs worden bijgesteld onder en boven de specificatie van
de fabrikant. De meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie bij beide
brandstofstromen moeten worden genoteerd. Het verschil tussen de
meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie moet worden uitgezet en
de brandstofstroom moet worden bijgesteld naar de rijke kant van de
kromme.
1.8.2.De responsiefactoren voor koolwaterstof
De analysator moet worden gekalibreerd met een propaan/luchtmengsel
en gezuiverde synthetische lucht overeenkomstig punt 1.5.
De responsiefactoren moeten worden bepaald wanneer de analysator in
gebruik wordtgenomen en na grootonderhoud. De responsiefact or (Rf)
voor een bepaalde koolwaterstof is de verhouding tussen de FID C1-
aflezing en de gasconcentratie in de cilinder uitgedrukt in ppm C1.
De concentratie van het testgas moet op een zodanig niveau zijn dat de
responsie ongeveer 80 % van de volle schaal is. De concentratie moet
bekend zijn met een nauwkeurigheid van ± 2 % ten opzichte van een
gravimetrische standaard uitgedrukt in volume. Bovendien moet de1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 46
▼B
gascilinder gedurende 24 uur op een temperatuur van 298 K (25 ºC) ± 5 K
worden geconditioneerd.
De te gebruiken testgassen en de aanbevolen relatieve responsiefactor-
gebieden zijn als volgt:
— methaan en gezuiverd synthetisch gas: 1,00 ≤Rf≤1,15;
— propyleen en gezuiverde synthetische
lucht:0,90≤Rf≤1,1;
— tolueen en gezuiverde synthetische
lucht:0,90≤Rf≤1,10.
Deze waarden hebben betrekking op de responsiefactor (Rf) van 1,00
voor propaan en zuivere synthetische lucht.
1.8.3.Controle van de storing door zuurstof
De storing door zuurstof moet gecontroleerd worden wanneer een
analysator in gebruik wordt genomen en na groot onderhoud.
De responsiefactor is gedefinieerd en wordt bepaald overeenkomstig
punt 1.8.2. Het te gebruiken testgas en de aanbevolen relatieve respon-
siefactorgebieden zijn als volgt:
— Propaan en stikstof: 0,95 ≤Rf≤1,05.
Deze waarde heeft betrekking op de responsiefactor (Rf) van 1,00 voor
propaan en zuivere synthetische lucht.
De zuurstofconcentratie in de FID-branderlucht mag maximaal ± 1 mol
% afwijken van de zuurstofconcentratie van de branderlucht die bij de
laatste zuurstofstoringscontrole werd gebruikt. Indien het verschil groter
is, moet de zuurstofstoring worden gecontroleerd en de analysator zo
nodig worden bijgesteld.
1.9.Storende effecten bij NDIR- en CLD-analysators
Andere gassen in het uitlaatgas dan het te analyseren gas kunnen de
aflezing op verscheidene wijzen beïnvloeden. Positieve storing treedt
op bij NDIR-instrumenten wanneer het storende gas hetzelfde effect
heeft als het te meten gas, maar in mindere mate. Negatieve storing
treedt op in NDIR-instrumenten doordat het storende gas de absorptie-
band van het te meten gas verbreedt en in CLD-instrumenten doordat
het storingsgas de straling onderdrukt. De in de punten 1.9.1 en 1.9.2
genoemde storingscontroles moeten worden uitgevoerd vóór het eerste
gebruik van de analysator en na groot onderhoud.
1.9.1.Storingscontrole van de CO-analysator
Water en CO2kunnen de prestaties van de CO-analysator verstoren.
Derhalve wordteen CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 %
van de volle schaal in hetmaximumwerkgebied datbij de beproeving
wordt gebruikt, door water op kamertemperatuur geleid en de responsie
van de analysator wordt genoteerd. De analysatorresponsie mag niet
meer dan 1 % van hetvolledige schaalbereik bedragen voor gebieden
die groter dan of gelijk aan 300 ppm zijn en niet meer dan 3 ppm
voor gebieden onder 300 ppm.
1.9.2.Dempingscontrole van de NOx-analysator
De betrokken twee gassen voor CLD- (en HCLD)analysatoren zijn CO2en waterdamp. Dempingsresponsies van deze gassen zijn evenredig met
de concentratie. Er zijn derhalve testtechnieken nodig om de demping
bij de verwachte hoogste concentraties tijdens de test te bepalen.
1.9.2.1. Dempingscontrole voor CO2
Een CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volle
schaal van hetmaximumwerkgebied moetdoor de NDIR-analysat or
worden gevoerd en de CO2-waarde moet worden vastgesteld als A.
Vervolgens wordthetgas verdund met50 % NO-ijkgas en door de
NDIR en de (H)CLD gevoerd waarbij de CO2- en NO-waarden worden
genoteerd als B en C. De CO2-toevoer wordt afgesloten en slechts het
NO-ijkgas looptdoor de (H)CLD. De NO-waarde wordtals D geno-
teerd.
De demping wordtals volgtberekend:
%C O 2-demping ¼1/C0C/C2A ðÞ
D/C2A ðÞ /C0 D/C2B ðÞ/C18/C19/C20/C21
/C21001997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 47
▼B
en mag nietgrot er zijn dan 3 % van hetvolledige schaalbereik;
waarinA = onverdunde CO
2-concentratie gemeten met NDIR %;
B = verdunde CO2-concentratie gemeten met NDIR %;
C = verdunde NO-concentratie gemeten met CLD ppm;
D = onverdunde NO-concentratie gemeten met CLD ppm.
1.9.2.2. Dempingscontrole voor waterdamp
Deze controle is uitsluitend van toepassing op de meting van gascon-
centraties in het natte gas. Voor de berekening van de demping door
waterdamp moet het NO-ijkgas met waterdamp worden verdund en
moet de waterdampconcentratie van het mengsel stapsgewijs worden
gebracht op de waarde die tijdens de test wordt verwacht. Een NO-
ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van het volledige schaal-
bereik in hetnormale werkgebied wordtdoor de (H)CLD gevoerd en de
NO-waarde wordtals D genot eerd. Vervolgens laatmen hetNO-gas bij
kamertemperatuur door water borrelen en wordt het door de (H)CLD
gevoerd, waarbij de NO-waarde als C wordt genoteerd. De watertempe-
ratuur wordt bepaald en genoteerd als F. De verzadigde dampdruk van
het mengsel bij de watertemperatuur van de bubbler (F) wordt bepaald
en genoteerd als G. De waterdampconcentratie van het mengsel (in %)
wordtop de volgende wijze berekend:
en wordt als H genoteerd. De verwachte verdunde NO-ijkgasconcen-
tratie (in waterdamp) wordt als volgt berekend:
en wordt als De genoteerd. Voor dieseluitlaatgas wordt de maximum-
waterdampconcentratie in het uitlaatgas (in %) welke tijdens de test
wordt verwacht, geraamd — aangenomen dat de atoomverhouding H/C
in de brandstof 1,8 tot 1 bedraagt — op basis van de maximale CO2-
concentratie in het uitlaatgas of van de onverdunde CO2-ijkgasconcen-
tratie (A zoals gemeten overeenkomstig punt 1.9.2.1), waarbij de
volgende formule wordtgehant eerd:
Hm = 0,9 × A
en wordtdeze als Hm genot eerd.De demping door waterdamp wordt als volgt berekend:
en mag nietgrot er zijn dan 3 % van hetvolledige schaalbereik.
De: verwachte verdunde NO-concentratie (ppm)
C: verdunde NO-concentratie (ppm)
Hm: maximale waterdampconcentratie (%)
H: werkelijke waterdampconcentratie (%)
NB: Hetis van belang datde NO2-concentratie in het NO-ijkgas voor
het meetbereik bij deze controle minimaal is, aangezien er bij de
berekening van de demping geen rekening is gehouden metde
absorptie van NO2in water.
1.10.Kalibreringsfrequentie
De analyseapparatuur moet ten minste om de drie maanden overeen-
komstig punt 1.5 worden gekalibreerd of wanneer het systeem wordt
gerepareerd of een verandering wordtaangebrachtdie van invloed is
op de kalibrering.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 48
▼M1
▼B
▼B
2. KALIBRERING VAN HET DEELTJESMEETSYSTEEM
2.1.Inleiding
Elk onderdeel moetzo vaak als nodig worden gekalibreerd om aan de
nauwkeurigheidsvoorschriften van deze richtlijn te voldoen. De toe te
passen methode wordt in dit punt beschreven voor de in aanhangsel 1,
punt1.5, en bijlage V bedoelde onderdelen.
2.2.Stroommeting
De kalibrering van de gasstroommeters of van de stroommeetinstru-
menten moet gebaseerd zijn op een nationale en/of internationale norm.
De maximumfoutin de meet waarde mag maximaal ± 2 % van de afle-
zing bedragen.
Indien de gasstroom is bepaald door een differentiaalstroommeting,
moetde maximumfoutin hetverschil zodanig zijn datde nauwkeurig-
heid van GEDFbinnen ± 4 % ligt(zie ook bijlage V, punt1.2.1.1,
uitlaatgasanalysator EGA). Deze kan afzonderlijk worden berekend
door het bepalen van de RMS van de fouten van elk instrument.
2.3.Controle van de verdunningsverhouding
Wanneer gebruik wordt gemaakt van deeltjesbemonsteringssystemen
zonder EGA (bijlage V, punt1.2.1.1), moetde verdunningsverhouding
worden gecontroleerd bij elke nieuwe, draaiende motor en wordt hetzij
de CO2- hetzij de NOx-concentratie gemeten in het ruwe en het
verdunde uitlaatgas.
De gemeten verdunningsverhouding mag maximaal ± 10 % afwijken
van de berekende verdunningsverhouding uitde met ing van de CO2-
of NOx-concentratie.
2.4.Controle van de partiële-stroomtoestanden
Het bereik van de uitlaatgassnelheid en de drukschommelingen moeten
worden gecontroleerd en worden afgesteld overeenkomstig de voor-
schriften van bijlage V, punt 1.2.1.1, uitlaatpijp EP.
2.5.Kalibreringsfrequentie
De stroommeetapparatuur moet minstens om de drie maanden worden
gekalibreerd of wanneer een wijziging aan hetsyst eem wordtaange-
brachtdie op de kalibrering van invloed is.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 49
▼B
Aanhangsel 3
1. GEGEVENSEVALUATIE EN BEREKENINGEN
1.1.Gegevensevaluatie bij gasvormige emissies
Voor de evaluatie van de gasvormige emissies moet de strookaflezing
van de laatste 60 seconden in elke toestand worden gemiddeld en de
gemiddelde concentraties (conc) van CH, CO, NOxen CO2moeten, bij
gebruikmaking van de koolstofbalansmethode, voor elke toestand
worden bepaald uitde gemiddelde st rookaflezingen en de bijbehorende
kalibreringsgegevens. Er mag gebruik worden gemaaktvan een ander
type registratie indien dit gelijkwaardige gegevens oplevert.
De gemiddelde achtergrondconcentraties (concd) kunnen worden
bepaald met behulp van de meetwaarden van de bemonsteringszak van
de verdunningslucht of met de permanent vastgestelde meetwaarden
van hetacht ergrondniveau (zonder zak) en de bijbehorende kalibre-
ringsgegevens.
1.2.Deeltjesemissie
Voor de evaluatie van de deeltjesemissie moet de totale bemonsterings-
massa (MSAM,i) of het totale bemonsteringsvolume (VSAM,i) voor elke
toestand worden vastgelegd.
De filters moeten worden teruggebracht naar de werkkamer en gedu-
rende minstens een uur worden geconditioneerd — echter niet meer
dan 80 uur — en vervolgens worden gewogen. Hetbrut ogewichtvan
de filters moet worden geregistreerd en het tarragewicht (zie bijlage
III, punt 3.1) daarvan worden afgetrokken. De deeltjesmassa (Mfvoor
de methode met één filter; Mf,ivoor de methode met verscheidene
filters) is de som van de deeltjesmassa's die door de primaire en secun-
daire filters zijn opgevangen.
Indien achtergrondcorrectie wordt toegepast, moet de verdunningslucht-
massa (MDIL) of hetverdunningslucht volume (VDIL) door de filters en de
deeltjesmassa (Md) worden vastgesteld. Indien minder dan één meting
werd verricht, moet het quotiënt Md/MDILof Md/VDILvoor elke meting
worden berekend en de waarden worden gemiddeld.
1.3.Berekening van de gasemissies
De in het eindrapport op te nemen testresultaten worden stapsgewijs
afgeleid.
1.3.1.Bepaling van de uitlaatgasstroom
De uitlaatgasstroom (GEXHW,VEXHWof VEXHD) wordt voor elke toestand
bepaald overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punten 1.2.1 tot en
met1.2.3.
Wanneer een volledige-stroomverdunningssysteem wordt gebruikt, moet
de totale verdunde gasstroom (GTOTW,VTOTW) voor elke toestand worden
bepaald overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punt 1.2.4.
1.3.2.Droog/nat-correctie
Bij de toepassing van GEXHW,VEXHW,GTOTWof VTOTWmoet, indien niet
reeds op natte basis is gemeten, de gemeten concentratie worden
omgezetin die voor natgas metbehulp van de volgende formule:
conc nat ðÞ ¼ kw/C2conc droog ðÞ :
Voor het ruwe uitlaatgas:
kw;r;1¼1/C0FFH/C2GFUEL
GAIRD/C18/C19
/C0kw2
of:
kw;r;2¼1
1þ1;88/C20;005/C2% CO droog ½/C138 þ %C O 2droog½/C138 ðÞ/C18/C19
/C0kw2:1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 50
▼B
Voor het verdunde uitlaatgas:
kw;e;1¼1/C01;88/C2CO2% natðÞ
200/C18/C19
/C0kw1
of:
kw;e;2¼1/C0kw1
1þ1;88/C2CO2% droogðÞ
2000
BB@1
CCA:
F
FHkan worden berekend met:
FFH¼1;969
1þGFUEL
GAIRW/C18/C19 :
Voor de verdunningslucht:
kW;d¼1/C0kW1
kW1¼1;608/C2Hd/C21/C01=DF ðÞ þ Ha/C21=DFðÞ ½/C138
1 000 þ1;608/C2Hd/C21/C01=DF ðÞ þ Ha/C21=DFðÞ ½/C138
Hd¼6;22/C2Rd/C2pd
PB/C0Pd/C2Rd/C210/C02:
Voor de inlaatlucht (indien anders dan de verdunningslucht):
kW;a¼1/C0kW2
kW2¼1;608/C2Ha
1 000 þ1;608/C2Ha ðÞ
Ha¼6;22/C2Ra/C2pa
pB/C0pa/C2Ra/C210/C02
waarin:
Ha= absolute vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg
droge lucht);
Hd= absolute vochtigheid van de verdunningslucht (g water per kg
droge lucht);
Rd= relatieve vochtigheid van de verdunningslucht (%);
Ra= relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
pd= verzadigde dampdruk van de verdunningslucht(kPa);
pa= verzadigde dampdruk van de inlaatlucht (kPa);
pB= totale buitenluchtdruk (kPa).
1.3.3.Vochtigheidscorrectie voor NOx
Aangezien de NOx-emissies afhangen van de toestand van de omge-
vingslucht, moet de NOx-concentratie worden gecorrigeerd naar de
omgevingsluchttemperatuur en -vochtigheid met behulp van de factor
KHuitde volgende formule:
KH¼1
1þA/C2Ha/C010;71 ðÞ þ B/C2Ta/C0298 ðÞ
waarin:
A: = 0,309 GFUEL/GAIRD− 0,0266;
B = − 0,209 GFUEL/GAIRD+ 0,00954;1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 51
▼B
T = temperatuur van de lucht (K);
GFUEL
GAIRD¼brandstof =luchtverhouding op basis van droge lucht ðÞ ;
Ha: vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht):
Ha¼6;220/C2Ra/C2pa
pB/C0pa/C2Ra/C210/C02
waarin:
Ra= relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
pa= verzadigde dampdruk van de inlaatlucht (kPa);
pB= totale buitenluchtdruk (kPa).
1.3.4.Berekening van de emissiemassastroom
De emissiemassastroom voor elke toestand wordt als volgt berekend:
a) Voor het ruwe uitlaatgas (1):
Gas mass¼u/C2conc/C2GEXHW
of
Gas mass¼v/C2conc/C2VEXHD
of
Gas mass¼w/C2conc/C2VEXHW :
b) Voor het verdunde uitlaatgas (1):
Gas mass¼u/C2conc c/C2GTOTW
of
Gas mass¼w/C2conc c/C2VTOTW
waarin
conc c¼de naar de achtergrond gecorrigeerde concentratie;
conc c¼conc/C0conc d/C21/C01=DFðÞðÞ ;
DF¼13;4=concCO 2þconcCO þconcCH ðÞ /C2 10/C04/C0/C1
;
of
DF¼13;4=concCO 2:
De coëfficiënten u — nat, v — droog, w — nat moeten uit de onder-
staande tabel worden gekozen:
Gas u v w conc
NOx0,001587 0,002053 0,002053 ppm
CO 0,000966 0,00125 0,00125 ppmCH 0,000479 — 0,000619 ppm1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 52
(1) In geval van NOx, moetde NOx-concentratie (NOxconc of NOxconcc) worden vermenig-
vuldigd metKHNOX(de in punt 1.3.3 genoemde vochtigheidscorrectiefactor voor NOx):
KHNOX /C2conc of K HNOX /C2conc c.
▼B
Gas u v w conc
CO215,19 19,64 19,64 procent
De dichtheid van CH is gebaseerd op een gemiddelde koolstof/water-
stofverhouding van 1/1,85.
1.3.5.Berekening van de specifieke emissies
De specifieke emissie (g/kWh) moetvoor alle afzonderlijke compo-
nenten op de volgende wijze worden berekend:
Afzonderlijk gas ¼Xn
i¼1Gas mass i/C2WF i
Xn
i¼1Pi/C2WF i
waarin P i¼Pm;iþPAE ;i:
De wegingsfactoren en het aantal toestanden (n) die in de bovenstaande
berekening moeten worden gebruikt, staan vermeld in punt 3.6.1 van
bijlage III.
1.4.Berekening van de deeltjesemissie
De deeltjesemissie wordt als volgt berekend:
1.4.1.Vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes
Aangezien de deeltjesemissie van dieselmotoren afhangt van de
toestand van de omgevingslucht, moet de deeltjesmassastroom worden
gecorrigeerd naar de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de
factor Kpdie uitde volgende formule volgt :
Kp¼1=1þ0;0133 /C2Ha/C010;71 ðÞ ðÞ
Ha= vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht):
Ha¼6;22/C2Ra/C2Pa
PB/C0Pa/C2Ra/C210/C02
Ra= relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
pa= verzadigde dampdruk van de inlaatlucht (kPa);
pB= totale luchtdruk (kPa).
1.4.2.Partiële-stroomverdunningssysteem
De uiteindelijke testresultaten van de deeltjesemissie worden als volgt
stapsgewijs afgeleid. Aangezien de verdunning op verschillende wijzen
tot stand wordt gebracht, worden verschillende berekeningsmethoden
voor de equivalente verdunde uitlaatgasmassastroom GEDFof equiva-
lente verdunde uitlaatgasvolumestroom VEDFtoegepast. Alle
berekeningen zijn gebaseerd op de gemiddelde waarden van de afzon-
derlijke toestanden (i) gedurende de bemonsteringsperiode.
1.4.2.1. Isokinetische systemen
GEDFW ;i¼GEXHW ;i/C2qi
of
VEDFW ;i¼VEXHW ;i/C2qi
qi¼GDILW ;iþGEXHW ;i/C2r/C0/C1
GEXHW ;i/C2r/C0/C11997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 53
▼B
oder:
qi¼VDILW ;iþVEXHW ;i/C2r/C0/C1
VEXHW ;i/C2r/C0/C1
waarin r overeenkomtmetde verhouding t ussen de dwarsdoorsnede van
de isokinetische sonde Apen die van de uitlaatpijp AT:
r¼Ap
AT
1.4.2.2. Systemen waarmee CO2-o fN Ox-concentraties worden
gemeten
GEDFW ;i¼GEXHW ;i/C2qi
of
VEDFW ;i¼VEXHW ;i/C2qi
qi¼Conc E;i/C0Conc A;i
Conc D;i/C0Conc A;i
waarin:
ConcE= natte concentratie van het indicatorgas in het uitlaatgas;
ConcD= natte concentratie van het indicatorgas in het verdunde
uitlaatgas;
ConcA= natte concentratie van het indicatorgas in de verdunnings-
lucht.
De op droge basis gemeten concentraties moeten worden omgezet in
die op natte basis overeenkomstig punt 1.3.2.
1.4.2.3. CO2-meetsystemen en de koolstofbalansmethode
GEDFW ;i¼206 ;6/C2GFUEL ;i
CO2D;i/C0CO2A;i
waarin:
CO2D=C O2-concentratie in het verdunde uitlaatgas;
CO2A=C O2-concentratie in de verdunningslucht
(concentraties in volume % op natte basis).
Deze vergelijking gaatuitvan een basisveronderst elling, namelijk de
koolstofbalans (aantal koolstofatomen dat naar de motor wordt gevoerd,
wordtals CO2uitgestoten), en wordt als volgt afgeleid:
GEDFW ;i¼GEXHW ;i/C2qi
en
qi¼206 ;6/C2GFUEL ;i
GEXHW ;i/C2CO2D;i/C0CO2A;i/C0/C1
1.4.2.4. Systemen met stroommeting
GEDFW ;i¼GEXHW ;i/C2qi
qi¼GTOTW ;i
GTOTW ;i/C0GDILW ;i/C0/C11997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 54
▼B
1.4.3.Volledige-stroomverdunningssysteem
De in het eindverslag te vermelden testresultaten van de deeltjesemissie
worden als volgtst apsgewijs berekend. Alle berekeningen zijn geba-
seerd op de gemiddelde waarden in de afzonderlijke toestanden (i)
gedurende de bemonstering.
GEDFW ;i¼GTOTW ;i
of
VEDFW ;i¼VTOTW ;i
1.4.4.Berekening van de deeltjesmassastroom
De deeltjesmassastroom wordt als volgt berekend:
— Voor de methode met één filter:
PTmassa¼Mf
MSAM/C2GEDFWðÞgem
1 000
of
PTmassa¼Mf
VSAM/C2VEDFWðÞgem
1 000
waarin:
(GEDFW)gem,( VEDFW)gem,( MSAM)gem,( VSAM)gemgedurende de testcyclus
moeten worden bepaald uit de som van de gemiddelde waarden in
de afzonderlijke toestanden gedurende de bemonstering:
GEDFWðÞgem¼Xn
i¼1GEDFW ;i/C2WF i
VEDFWðÞgem¼Xn
i¼1VEDFW ;i/C2WF i
MSAM¼Xn
i¼1MSAM ;i
VSAM¼Xn
i¼1VSAM ;i
waarin i = 1,… n.
— Voor de methode met verscheidene filters:
PTmassa ;i¼Mf;i
MSAM ;i/C2GEDFW ;i/C0/C1
1 000
of
PTmassa ;i¼Mf;i
VSAM ;i/C2VEDFW ;i/C0/C1
1 000
waarin i = 1,… n.
De deeltjesmassastroom kan als volgt worden gecorrigeerd:
— Voor de methode met één filter:1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 55
▼M1
Indien er meer dan één meting is verricht, moet (Md/MDIL)o f
(Md/VDIL) worden vervangen door respectievelijk (Md/MDIL)gemof
(Md/VDIL)gem.
DF¼13;4
concCO 2þconcCO þconcCH ðÞ /C2 10/C04
of
DF¼13;4=concCO 2:
— Voor de methode met verscheidene filters:
PTmassa ;i¼Mf;i
MSAM ;i/C0Md
MDIL/C21/C01
DF/C18/C19 /C18/C19 /C20/C21
/C2GEDFW ;i
1 000/C20/C21
of
PTmassa ;i¼Mf;i
VSAM ;i/C0Md
VDIL/C21/C01
DF/C18/C19 /C18/C19 /C20/C21
/C2VEDFW ;i
1 000/C20/C21
:
Indien meer dan één meting wordt verricht, moet (Md/MDIL)o f
(Md/VDIL) worden vervangen door respectievelijk (Md/MDIL)gemof
(Md/VDIL)gem:
DF¼13;4
concCO 2þconcCO þconcCH ðÞ /C2 10/C04
of
DF¼13;4=concCO 2:
1.4.5.Berekening van de specifieke emissies
De specifieke emissie van de deeltjes PT (g/kWh) moet worden bere-
kend op de volgende wijze (1):
— Voor de methode met één filter:
PT¼PTmassa
Xn
i¼1Pi/C2WF i:
— Voor de methode met verscheidene filters:
PT¼Xn
i¼1PTmassa ;i/C2WF i
Xn
i¼1Pi/C2WF i1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 56
(1) De deeltjesmassastroom PTmassamoetworden vermenigvuldigd metde fact or Kp(de in
punt 1.4.1 genoemde vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes).▼B
▼B
Pi¼Pm;iþPAE ;i:
1.4.6.Effectieve weegfactor
Voor de methode met één filter wordt de effectieve weegfactor WFE,ivoor elke toestand op de volgende wijze berekend:
WF E;i¼MSAM ;i/C2GEDFWðÞgem
MSAM/C2GEDFW ;i/C0/C1
of
WF E;i¼VSAM ;i/C2VEDFWðÞgem
VSAM/C2VEDFW ;i/C0/C1
waarin i = 1,… n.
De waarde van de effectieve wegingsfactoren mag slechts ± 0,005
(absolute waarde) van de in punt 3.6.1 van bijlage III genoemde
wegingsfactoren afwijken.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 57
▼B
BIJLAGE IV
TECHNISCHE EIGENSCHAPPEN VAN DE REFERENTIEBRANDSTOF DIE VOOR DE
GOEDKEURINGSTESTS IS VOORGESCHREVEN EN OM DE OVEREENSTEMMING VAN
DE PRODUCTIE TE CONTROLEREN
REFERENTIEBRANDSTOF VOOR NIET VOOR DE WEG BESTEMDE MOBIELE MACHINES
(1)
NB: De belangrijkste eigenschappen voor de motorprestatie/uitlaatgasemissies zijn vermeld.
Grenswaarden en eenheden (2) Testmethode
Cetaangetal (4) Min. 45 (7)
Max. 50ISO 5165
Dichtheid bij 15 ºC Min. 835 kg/m3
Max. 845 kg/m3(10)ISO 3 675, ASTM D 4 052
Distillatie (3)
— 95 % puntMax. 370 ºC ISO 3405
Viscositeit bij 40 ºC Min. 2,5 mm2/s
Max. 3,5 mm2/sISO 3104
Zwavelgehalte Min. 0,1 % mass (9)
Max. 0,2 % mass (8)ISO 8754, EN 24260
VlampuntMin. 55 ºC ISO 2719
CFPP Min. —
Max. + 5 ºCEN 116
Kopercorrosie Max. 1 ISO 2160
Conradsonkoolstof (10 % DR) Max. 0,3 % mass ISO 10370
Asgehalte Max. 0,01 % mass ASTM D 482 (12)
Watergehalte Max. 0,05 % mass ASTM D 95, D 1744
Neutraliseringsgetal (sterk zuur) ►M1Max. 0,20 mg
KOH/g◄
Oxidatiebestendigheid (5) Max. 2,5 mg/100 ml ASTM D 2274
Toeslagstoffen (6)
Voetnoot 1: Indien hetvereistis hett hermisch rendementvan de mot or of hetvoert uig t e berekenen, kan de
verbrandingswaarde van de brandstof worden berekend uit:
specifieke energie verbrandingswaarde ðÞ nettoðÞ MJ=kg¼
46;423/C08;792/C1d2þ3;17/C1d/C0/C1
/C21/C0xþyþs ðÞðÞ þ 9;42/C1s/C02;499/C1x
waarin:
d = de dichtheid bij 288 K (15 ºC);
x = hetmassa-aandeel wat er (%/100);
y = hetmassa-aandeel as (%/100);s = hetmassa-aandeel zwavel (%/100).
Voetnoot 2: De in de specificatie genoemde waarden zijn „werkelijke waarden”. Bij de vaststelling van de grens-
waarden moeten de voorwaarden van ASTM D 3244 „Defining a basis for petroleum produce quality
disputes” worden toegepast en bij de vaststelling van een minimumwaarde is rekening gehouden meteen minimumverschil van 2R boven nul; bij de vaststelling van een maximum- en een minimum-waarde is hetverschil 4R (R = reproduceerbaarheid).
Ondanks deze maatregel, die om statistische redenen noodzakelijk is, moet de fabrikant van de brand-
stof een nulwaarde proberen aan te geven indien de aangegeven maximumwaarde gelijk is aan 2R en
een gemiddelde waarde indien maximum- en minimumgrenswaarden worden vermeld. Mochthet
nodig zijn om opheldering te geven over de vraag of een brandstof aan de voorschriften van de speci-ficaties voldoet, dan moet ASTM D 3244 worden toegepast.
Voetnoot 3: De aangegeven cijfers zijn verdampte hoeveelheden (teruggewonnen percentage + verloren percen-
tage).
Voetnoot 4: Het cetaangebied komt niet overeen met de eis van een minimumgebied van 4R. Wanneer er echter
een geschil bestaat tussen de brandstofleverancier en de brandstofgebruiker, kunnen de voorwaarden
van ASTM D 3244 worden toegepast om dergelijke geschillen op te lossen, mits de metingen een
voldoende aantal malen worden herhaald om de nodige nauwkeurigheid te bereiken, in plaats vanenkelvoudige metingen.
Voetnoot 5: Ook al wordt de oxidatiebestendigheid gecontroleerd, wordt de opslagtijd waarschijnlijk beperkt. Hier-
over moetadvies worden ingewonnen bij de leverancier over de opslagomst andigheden en -duur.
Voetnoot 6: Deze brandstof dient uitsluitend te zijn samengesteld uit bestanddelen van directe distillatie en kraak-
destillaat; ontzwaveling is toegestaan. De brandstof mag geen metaaltoeslagstoffen bevatten of
additieven ter verbetering van het cetaangetal.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 58
▼B
Voetnoot 7: Lagere grenswaarden zijn toegestaan, waarbij het cetaangetal van de gebruikte referentiebrandstof
moetworden vermeld.
Voetnoot 8: Hogere waarden zijn toegestaan waarbij het zwavelgehalte van de gebruikte referentiebrandstof moet
worden vermeld.
Voetnoot 9: In verband met de marktontwikkeling moet deze waarde voortdurend in het oog worden gehouden.
►M1 Voor de eerste goedkeuring van een motor zonder uitlaatgasnabehandeling is op verzoek
van de aanvrager een nominaal zwavelgehalte van 0,05 % massa (minimum 0,03 % massa)toelaatbaar. In dat geval moet de gemeten deeltjeswaarde naar boven worden gecorrigeerd op
de gemiddelde waarde die nominaal is gespecificeerd voor het zwavelgehalte van de brandstof
(0,15 % massa), met behulp van de volgende vergelijking: ◄
PT
adj¼PTþSFC/C20;0917 /C2NSLF /C0FSF ðÞ ½/C138
waarin:
PTadj= bijgestelde PT-waarde (g/kWh)
PT = gemeten gewogen specifieke emissiewaarde voor de deeltjesemissie (g/kWh)
SFC = gewogen specifiek brandstofverbruik (g/kWh), berekend volgens onderstaande
formule
NSLF = gemiddelde van de nominale specificatie van de massafractie van het zwavelgehalte (d.
w. z. 0,15 %/100)F
FSF = massafractie van het zwavelgehalte van de brandstof (%/100).
Vergelijking voor de berekening van het gewogen specifieke brandstofverbruik:
SFC¼Xn
i¼1GFUEL ;i/C2WFi
Xn
i¼1Pi/C2WFi
waarin:
PiPm,i+PAE,i
Voor de beoordeling van de overeenstemming van de productie volgens punt 5.3.2 van bijlage I
moet aan de eisen worden voldaan met gebruik van een referentiebrandstof met een zwavelge-
halte dat voldoet aan de minimum/maximumwaarde van 0,1/0,2 % massa.
Voetnoot 10: Hogere waarden meteen maximum van 855 kg/m3zijn toegestaan, waarbij de dichtheid van de refe-
rentiebrandstof moet worden vermeld. Voor de beoordeling van de overeenstemming van de
productie volgens punt 5.3.2 van bijlage I moet aan de eisen worden voldaan met gebruik vaneen referentiebrandstof die voldoet aan de minimum/maximumwaarde van 835/845 kg/m
3.
Voetnoot 11: Alle brandstofeigenschappen en grenswaarden moeten in het licht van de marktontwikkeling regel-
matig opnieuw worden bezien.
Voetnoot 12: Op de datum van toepassing moet deze methode worden vervangen door EN/ISO 6245.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 59
▼B
BIJLAGE V
1.ANALYTISCH EN BEMONSTERINGSSYSTEEM
BEMONSTERINGSSYSTEMEN VOOR GASSEN EN DEELTJES
Figuur-
nummerBeschrijving
2 Uitlaatgasanalysesysteem voor ruw uitlaatgas.
3 Uitlaatgasanalysesysteem voor verdund uitlaatgas.
4 Partiële stroom, isokinetische stroom, aanzuigventila-
torregeling, deelbemonstering.
5 Partiële stroom, isokinetische stroom, aanjagerregeling,
deelbemonstering.
6 Partiële stroom, CO2-o fN Ox-regeling, deelbemonste-
ring.
7 Partiële stroom, CO2- en koolstofbalans, totale bemon-
stering.
8 Partiële stroom, één venturi en concentratiemeting,
deelbemonstering.
9 Partiële stroom, twee venturi's of restricties en concen-
tratiemeting, deelbemonstering.
10 Partiële stroom, scheiding door meerdere buizen en
concentratiemeting, deelbemonstering.
11 Partiële stroom, stroomregeling, totale bemonstering.
12 Partiële stroom, stroomregeling, deelbemonstering.
13 Volledige stroom, plunjerpomp of kritische-stroomven-
turi, deelbemonstering.
14 Deeltjesbemonsteringssysteem.
15 Verdunningssysteem voor volledige-stroomsystemen
1.1.Bepaling van de gasemissies
In punt 1.1.1 en de figuren 2 en 3 staan uitvoerige beschrijvingen van
de aanbevolen bemonstering en analyse. Aangezien verschillende confi-
guraties dezelfde resultaten kunnen opleveren, is het niet nodig deze
schema's exactt e volgen.
Bijkomende onderdelen zoals instrumenten, kleppen, elektromagneten,
pompen en schakelaars kunnen worden gebruikt om extra gegevens te
verschaffen en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere
onderdelen die noodzakelijk zijn om de nauwkeurigheid van bepaalde
systemen te waarborgen, mogen worden weggelaten indien dit geba-
seerd is op een gefundeerd technisch oordeel.
1.1.1.Gasvormige uitlaatgasbestanddelen CO, CO2, CH, NOx
Er wordt een analytisch systeem voor de vaststelling van de gasemissies
in het ruwe of verdunde uitlaatgas beschreven, dat gebaseerd is op het
gebruik van:
— een HFID-analysator voor de meting van koolwaterstoffen;
— NDIR-analysators voor de meting van koolmonoxide en kooldio-
xide;
— een HCLD of equivalente analysator voor de meting van stikstof-
oxide.
Bij ruw uitlaatgas (zie figuur 2) mag het monster van alle componenten
worden genomen met een bemonsteringssonde of met twee bemonste-
ringssondes die dichtbij elkaar zijn geplaat sten inwendig zijn
gesplitst voor de verschillende analyseapparaten. Er moet op worden
toegezien dat er nergens in het analytische systeem condensatie van
uitlaatgasbestanddelen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.
Bij verdund uitlaatgas (zie figuur 3) moet het monster voor de koolwa-
terstoffen met een andere bemonsteringssonde worden genomen dan het
monster voor de andere componenten. Er moet op worden toegezien dat1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 60
▼B
er nergens in het analytische systeem condensatie van uitlaatgasbestand-
delen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 61
▼B
Figuur 2
Stroomdiagram van het systeem voor de analyse van CO, NOxen
CH in het ruwe uitlaatgas
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 62
▼B
Figuur 3
Stroomdiagram van het systeem voor de analyse van CO, CO2,N Oxen CH in het verdunde uitlaatgas
Beschrijving figuren 2 en 3AlgemeenAlle onderdelen in het traject voor het bemonsteringsgas moeten op de
voor de respectieve systemen vastgestelde temperatuur worden
gehouden.
—SP1: Sonde voor de ruwe-uitlaatgasbemonstering (alleen figuur 2)
Er wordt een roestvast stalen rechte sonde met een gesloten
uiteinde, voorzien van een aantal gaatjes, aanbevolen. De binnendi-
ameter mag niet groter zijn dan de binnendiameter van de
bemonsteringsleiding. De wanddikte van de sonde mag niet meer
bedragen dan 1 mm. De sonde moetzijn voorzien van minimaal
drie gaatjes in drie verschillende radiale vlakken die een zodanige
afmeting hebben dat de bemonsteringsstromen ongeveer gelijk zijn.
De sonde moet op een diepte van minstens 80 % van de uitlaatpijp-
diameter worden geplaatst.
—SP2: Sonde voor de bemonstering van CH in het verdunde
uitlaatgas (alleen figuur 3)
De sonde moet
— worden gedefinieerd als de eerste 254 mm tot 762 mm van de
bemonsteringsleiding voor koolwaterstof (HSL3);
— een minimumbinnendiameter van 5 mm hebben;— worden aangebrachtin de verdunningst unnel DT (punt1.2.1.2)
op een plaats waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed
vermengd zijn (d.w.z. circa 10 tunneldiameters voorbij het punt
waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnentreedt);1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 63
▼B
— zich op voldoende afstand bevinden (radiaal) van andere sondes
en de tunnelwand zodat de sonde niet wordt beïnvloed door een
zog of wervelingen;
— verwarmd worden om de gasstroomtemperatuur te verhogen tot
463 K (190 ºC) ± 10 K bij de uitgang van de sonde.
—SP3: Bemonsteringssonde voor CO, CO2en NOx, in het verdunde
uitlaatgas (alleen figuur 3)
De sonde moet:
— in hetzelfde vlak liggen als SP2;
— zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de
tunnelwand bevinden zodat de sonde niet wordt beïnvloed door
een zog of wervelingen;
— verwarmd worden tot een minimumtemperatuur van 328 K
(55 ºC) en over de gehele lengte geïsoleerd zijn om condensatie
van water te voorkomen.
—HSL1: Verwarmde bemonsteringsleiding
De bemonsteringsleiding voert de gasmonsters van één sonde naar
een (de) verdeelstuk(ken) en de CH-analysator.
De bemonsteringsleiding moet:
— een minimumdiameter van 5 mm en een maximumdiameter van
13,5 mm hebben;
— van roestvast staal of PTFE gemaakt zijn;
— een wandtemperatuur hebben van 463 K (190 ºC) ± 10 K,
gemeten op elk afzonderlijk verwarmd deel, indien de tempera-
tuur van het uitlaatgas bij de bemonsteringssonde kleiner of
gelijk is aan 463 K (190 ºC);
— een wandtemperatuur hebben van meer dan 453 K (180 ºC)
indien de temperatuur van het uitlaatgas bij de bemonsterings-
sonde boven 463 K (190 ºC) ligt;
— een gastemperatuur van 463 K (190 ºC) ± 10 K bewerkstelligen
onmiddellijk vóór hetverwarmde filt er (F2) en de HFID.
—HSL2: Verwarmde bemonsteringsleiding voor NOx
De bemonsteringsleiding moet:
— een wandtemperatuur van 328 tot 473 K (55 tot 200 ºC) hebben
tot aan de omzetter wanneer een koelbad wordt toegepast en tot
aan de analysator wanneer geen koelbad wordt gebruikt;
— van roestvast staal of PTFE gemaakt zijn.
Aangezien de bemonsteringsleiding slechts hoeft te worden
verwarmd om condensatie van water en zwavelzuur te voorkomen,
hangt de temperatuur van de bemonsteringsleiding af van het
zwavelgehalte van de brandstof.
—SL: Bemonsteringsleiding voor CO (CO2)
De leiding moet van PTFE of roestvast staal gemaakt zijn en mag
verwarmd worden of onverwarmd zijn.
—BK: Achtergrondzak (optioneel; alleen figuur 3)
Voor de meting van de achtergrondconcentraties.
—BG: Bemonsteringszak (optioneel; alleen figuur 3 — CO en CO2)
Voor de meting van de monsterconcentraties.
—F1: Verwarmd voorfilter (optioneel)
De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1.
—F2: Verwarmd filter
Het filter moet alle vaste deeltjes vóór het analyseapparaat uit het
gasmonster verwijderen. De temperatuur moet dezelfde zijn als die
voor HSL1. Hetfilt er moetindien nodig worden vervangen.
—P: Verwarmde bemonsteringspomp
De pomp moet worden verwarmd tot de temperatuur van de HSL1.
—CH
De verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) voor de bepaling van
koolwaterstofconcentratie. De temperatuur moet tussen 453 en
473 K (180 tot 200 ºC) worden gehouden.
—CO, CO2
NDIR-analysators voor de bepaling van koolmonoxide- en kooldio-
xideconcentratie.
—NO2
De (H)CLD-analysator voor de bepaling van stikstofoxideconcen-
tratie. Indien een HCLD wordt toegepast, moet deze op een
temperatuur van 328 tot 473 K (55 tot 200 ºC) worden gehouden.
—C: Omzetter1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 64
▼B
Een omzetter wordt gebruikt voor de katalytische reductie van NO2tot NO vóór de analyse in de CLD of HCLD.
—B: Koelbad
Om te koelen en water uit het uitlaatgasmonster te laten conden-
seren. Het bad moet op een temperatuur tussen 273 en 277 K (0
tot 4 ºC) worden gehouden met behulp van ijs of koeling. De inrich-
ting is optioneel indien de analyse vrij is van waterdampstoring,
zoals vastgesteld overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 3, punten
1.9.1 en 1.9.2.
Chemische drogers zijn niet toegestaan voor het verwijderen van
water uit het monster.
—T1, T2, T3: Temperatuursensoren
Met deze sensoren wordt de temperatuur van de gasstroom bewaakt.
—T4: Temperatuursensor
De temperatuur van de NO2-NO-omzetter.
—T5: Temperatuursensor
Om de temperatuur van het koelbad te bewaken.
—G1, G2, G3: Drukmeters
Om de druk in de bemonsteringsleidingen te meten.
—R1, R2: Drukregelaars
Om de lucht- en brandstofdruk voor de HFID te regelen.
—R3, R4, R5: Drukregelaars
Om de druk in de bemonsteringsleidingen en de stroom naar de
analyseapparatuur te regelen.
—FL1, FL2, FL3: Stroommeters
Om de stroom in de omloopleiding te bewaken.
—FL4, FL5, FL6, FL7: Stroommeters (optioneel)
Om de stroom door de analyseapparatuur te bewaken.
—V1, V2, V3, V4, V5, V6: Selectiekleppen
Geschikte kleppen om naar keuze het bemonsteringsgas, meetbe-
reikgas of luchtnaar hetanalyseapparaatt e leiden.
—V7, V8: Elektromagnetische kleppen
Om de NO2-NO-omzetter kort te sluiten.
—V9: Naaldklep
Om de stroom door de NO2-NO-omzetter en de omloopleiding
gelijkmatig te laten verlopen.
—V10, V11: Naaldkleppen
Om de stroom naar de analysator te regelen.
—V12, V13: Open-dichtklep
Om hetcondensaatuithetbad B af t e t appen.
—V14: Selectieklep
Voor de keuze tussen de bemonsterings- of de achtergrondzak.
1.2.Bepaling van de deeltjes
De punten 1.2.1 en 1.2.2 en de figuren 4 tot en met 15 geven uitvoerige
beschrijvingen van de aanbevolen verdunnings- en bemonsteringssys-
temen. Aangezien verschillende configuraties dezelfde resultaten
kunnen opleveren, hoeven deze figuren nietper se nauwkeurig t e
worden gevolgd. Er kunnen aanvullende onderdelen zoals instrumenten,
kleppen, elektromagneten, pompen en schakelaars worden toegepast,
die extra gegevens verschaffen en de functies van de samenstellende
systemen coördineren. Andere onderdelen die niet voor de nauwkeurig-
heid van bepaalde systemen noodzakelijk zijn, mogen worden
weggelaten indien een en ander is gebaseerd op een gefundeerd tech-
nisch oordeel.
1.2.1.Verdunningssysteem
1.2.1.1. Partiële-stroomver dunningssysteem (figuren 4 tot en met
12)
Er wordteen verdunningssyst eem beschreven datgebaseerd is op de
verdunning van een gedeelte van de uitlaatgasstroom. Het splitsen van
de uitlaatgasstroom en de daaropvolgende verdunning kunnen
geschieden door verschillende soorten verdunningssystemen. Bij de
daaropvolgende verzameling van deeltjes kan al het verdunde uitlaatgas
of een gedeelte van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonste-
ringssysteem worden gevoerd (punt 1.2.2, figuur 14). De eerste
methode wordt de totale bemonsteringsmethode genoemd, de tweede
dedeelbemonsteringsmethode .1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 65
▼B
De berekening van de verdunningsverhouding hangtaf van hett oege-
paste systeem. De volgende systemen worden aanbevolen:
—Isokinetische systemen (figuren 4 en 5)
Met deze systemen wordt de stroom in de verbindingsbuis voor wat
betreft de gassnelheid en/of -druk afgestemd op de totale uitlaatgas-
stroom, waarvoor derhalve een vrije en gelijkmatige gasstroom bij
de bemonsteringssonde nodig is. Dit wordt gewoonlijk tot stand
gebracht door gebruikmaking van een resonator en een rechte
toevoerleiding vóór het bemonsteringspunt. De splitsingsverhouding
wordtdan berekend uitgemakkelijk meet bare waarden zoals de
buisdiameters. Er dient rekening mee gehouden te worden dat een
isokinetische toestand alleen wordt gebruikt voor het afstemmen
van de stroomomstandigheden en niet voor het afstemmen van de
grootteverdeling. Dit laatste is gewoonlijk niet nodig aangezien de
deeltjes voldoende klein zijn om de stromen in het fluïdum te
volgen.
—Systemen met stroomregeling en concentratiemeting (figuren 6 tot
en met10)
Bij deze systemen wordt een monster genomen uit de totale
gasstroom door het regelen van de verdunningsluchtstroom en de
totale verdunde uitlaatgasstroom. De verdunningsverhouding wordt
bepaald door de concentraties van de indicatorgassen zoals CO2of
NOx, die uiteraard in het uitlaatgas voorkomen. De concentraties in
het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht worden gemeten
terwijl de concentratie in het ruwe uitlaatgas hetzij rechtstreeks kan
worden gemeten hetzij kan worden bepaald uit de brandstofstroom
en de koolstofbalansvergelijking, indien de brandstofsamenstelling
bekend is. De systemen kunnen worden geregeld aan de hand van
de berekende verdunningsverhouding (figuren 6 en 7) of op basis
van de stroom in de verbindingsbuis (figuren 8, 9 en 10).
—Systemen met stroomregeling en meting (figuren 11 en 12)
Bij deze systemen wordt een monster uit de totale uitlaatgasstroom
genomen door de verdunningsluchtstroom en de totale verdunde
uitlaatgasstroom in te stellen. De verdunningsverhouding wordt
bepaald door het verschil tussen de twee stromen. Nauwkeurige
kalibrering van de stroommeters ten opzichte van elkaar is hiervoor
nodig, aangezien de relatieve grootte van de twee stromen tot signi-
ficante fouten kan leiden bij hogere verdunningsverhoudingen
(figuur 9 en volgende). De stroomregeling geschiedt eenvoudig
door de verdunde uitlaatgasstroom constant te houden en de verdun-
ningsluchtzo nodig t e variëren.
Teneinde de voordelen van het partiële-stroomverdunningssysteem
te benutten moet ervoor worden gezorgd dat de potentiële
problemen van hetverlies van deelt jes in de verbindingsleiding
wordt voorkomen, zodat een representatief monster wordt genomen
uit het uitlaatgas en de splitsingsverhouding wordt bepaald.
Bij de beschreven systemen is rekening gehouden met deze kritische
gebieden.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 66
▼B
Figuur 4
Partiële-stroomverdunningssysteem met isokinetische sonde en deel-
bemonstering
(regeling van SB)
Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP
uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de
verbindingsleiding TT. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen de
uitlaatpijp en de inlaat van de sonde wordt gemeten met de druktrans-
ductor DPT. Het signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1
die de aanzuigventilator SB regelt, zodat het drukverschil bij de punt
van de sonde op nul wordtgehouden. Ditwordtgerealiseerd door een
klein deel van de verdunningslucht te nemen waarvan de stroom reeds
gemeten is met de stroommeter FM1 en dit naar TT te voeren via een
gekalibreerde gasdoorlaat. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaat-
gassnelheden in EP en ISP gelijk en is de stroom door ISP en TT een
constant deel (fractie) van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding
wordtbepaald door de dwarsdoorsnede van EP en ISP. De verdunnings-
luchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1. De
verdunningsverhouding wordt berekend uit de verdunningsluchtstroom
en de splitsingsverhouding.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 67
▼B
Figuur 5
Partiële-stroomverdunningssysteem met isokinetische sonde en deel-
bemonstering
(regeling van PB)
Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP
uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de
verbindingsleiding TT. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen de
uitlaatpijp en de inlaat van de sonde wordt gemeten met de druktrans-
ductor DPT. Het signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1
die de aanjager PB regelt, zodat het drukverschil bij de punt van de
sonde op nul wordtgehouden. Ditwordtgerealiseerd door een klein
deel van de verdunningslucht te nemen waarvan de stroom reeds
gemeten is met de stroommeter FM1, en dit naar TT te voeren via een
gekalibreerde gasdoorlaat. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaat-
gassnelheden in EP en ISP gelijk en is de stroom door ISP en TT een
constant deel (fractie) van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding
wordtbepaald door de dwarsdoorsnede van EP en ISP. De verdunnings-
lucht wordt in DT gezogen met behulp van de aanzuigventilator SB en
de stroom wordt gemeten met FM1 bij de inlaat van DT. De verdun-
ningsverhouding wordt berekend uit de verdunningsluchtstroom en de
splitsingsverhouding.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 68
▼B
Figuur 6
Partiële-stroomverdunningssysteem met meting van CO2-o fN Ox-
concentratie en deelbemonsteringen
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP vanuit de
uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verdun-
ningsleiding TT. De concentratie van een indicatorgas (CO2of NOx)
wordt gemeten in het ruwe en het verdunde uitlaatgas evenals in de
verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(s) EGA. Deze signalen
worden doorgegeven aan de stroomregelaar FC2 die hetzij de aanjager
PB of de aanzuigventilator SB regelt, zodat de uitlaatgassplitsing en de
verdunningsverhouding in DT op de gewenste waarde worden
gehouden. De verdunningsverhouding wordtberekend uitde indicat or-
gasconcentraties in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de
verdunningslucht.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 69
▼B
Figuur 7
Partiële-stroomverdunningssysteem met meting van de CO2-concen-
tratie, koolstofbalans en totale bemonstering
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP overgebracht
uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT via de verbindings-
leiding TT. De CO2-concentratie wordt gemeten in het verdunde
uitlaatgas en in de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(s)
EGA. De signalen van de CO2-meting en de brandstofstroommeting
GFUELworden doorgegeven aan hetzij de stroomregelaar FC2 hetzij de
stroomregelaar FC3 van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur
14). FC2 regelt de aanjager PB terwijl FC3 het deeltjesbemonsterings-
systeem regelt (zie figuur 14), waardoor de stromen in en uit het
systeem zodanig worden ingesteld dat de uitlaatgassplitsing en de
verdunningsverhouding in DT op de gewenste waarde worden
gehouden. De verdunningsverhouding wordtberekend uitde CO2-
concentratie en de GFUELuitgaande van de koolstofbalansvergelijking.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 70
▼B
Figuur 8
Partiële-stroomverdunningssysteem met één venturi, meting van de
concentratie en deelbemonstering
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaat-
pijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de
verbindingsleiding TT als gevolg van negatieve druk die door de
venturi VN in DT ontstaat. De gasstroom door TT hangt af van de
impulsuitwisseling in het venturigebied en wordt daardoor beïnvloed
door de absolute temperatuur van het gas bij de uitgang van TT. Dien-
tengevolge is de uitlaatgassplitsing voor een bepaalde tunnelstroom niet
constant en de verdunningsverhouding bij lage belasting enigszins lager
dan bij een hoge belasting. De indicatorgasconcentraties (CO2of NOx)
worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de
verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(s) EGA en de verdun-
ningsverhouding wordtberekend uitde gemet en waarden.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 71
▼B
Figuur 9
Partiële-stroomverdunningssysteem met twee venturi's of twee
openingen, meting van de concentratie en deelbemonstering
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaat-pijp EP naar de verdunningstunnel DT geleid via de verbindingsleiding
TT met behulp van een stroomverdeler die voorzien is van twee restric-
ties of venturi's. De eerste (FD1) bevindt zich in EP en de tweede
(FD2) in TT. Bovendien zijn twee drukregelkleppen (PCV1 en PCV2)
nodig om een constante uitlaatgassplitsing te bewerkstelligen door de
tegendruk in EP en de druk in DT te regelen. PCV1 is na SP in EP
geplaatst, PCV2 tussen de aanjager PB en DT. De indicatorgasconcen-
traties (CO
2en NOx) worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het
verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysa-
tor(s) EGA. Deze zijn nodig om de uitlaatgassplitsing te controleren
en kunnen worden gebruikt om PCV1 en PCV2 bij te stellen voor een
nauwkeurige regeling van de splitsing. De verdunningsverhouding
wordt berekend uit de indicatorgasconcentraties.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 72
▼B
Figuur 10
Partiële-stroomverdunningssysteem met scheiding door verschei-
dene buisjes, meting van de concentratie en deelbemonstering
Het ruwe uitlaatgas wordt uit de uitlaatpijp EP naar de verdunnings-
tunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT en de stroomverdeler
FD3 die bestaat uit een aantal buisjes met dezelfde afmetingen (zelfde
diameter, lengte en bochtradius) en in EP is geplaatst. Het uitlaatgas uit
één van deze buisjes wordt naar DT geleid en het uitlaatgas door de
overige buizen gaatdoor de rust kamer DC. Op deze wijze wordtde
uitlaatgassplitsing bepaald door het totale aantal buisjes. Voor een
constante regeling van de scheiding moet het drukverschil tussen DC
en de uitlaat van TT nul zijn, hetgeen wordt gemeten met de druktrans-
ductor DPT. Een drukverschil van nul wordt bereikt door bij het
uiteinde van TT buitenlucht in DT te spuiten. De indicatorgasconcentra-
ties (CO2of NOx) worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde
uitlaatgas en de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(s) EGA.
Deze grootheden zijn nodig om de uitlaatgassplitsing te controleren en
kunnen worden gebruikt om de ingespoten luchtstroom te regelen, zodat
de scheiding nauwkeurig plaatsvindt. De verdunningsverhouding wordt
berekend uitde indicat orgasverhoudingen.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 73
▼B
Figuur 11
Partiële-stroomverdunningssysteem met stroomregeling en totale
bemonstering
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaat-
pijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de
verbindingsleiding TT. De totale stroom door de tunnel wordt geregeld
door de stroomregelaar FC3 en de bemonsteringspomp P van het deel-
tjesbemonsteringssysteem (zie figuur 16). De verdunningsluchtstroom
wordtgeregeld door de st roomregelaar FC2, die door GEXH,GAIRof
GFUELkan worden gestuurd om de gewenste uitlaatgassplitsing te
verkrijgen. De bemonsteringsstroom in DT is het verschil van de totale
stroom en de verdunningsluchtstroom. De verdunningsluchtstroom
wordt gemeten met de stroommeter FM1, terwijl de totale stroom met
de stroommeter FM3 van het deeltjesbemonsteringssysteem wordt
gemeten (zie figuur 14). De verdunningsverhouding wordt berekend uit
deze twee stroomwaarden.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 74
▼B
Figuur 12
Partiële-stroomverdunningssysteem met stroomregeling en deelbe-
monstering
Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaat-pijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de
verbindingsleiding TT. De uitlaatgassplitsing en de stroom in DT wordt
geregeld door de stroomregelaar FC2 die de stroom (of snelheid) van de
aanjager PB en de aanzuigventilator SB dienovereenkomstig bijstelt.
Ditis mogelijk aangezien hetdoor hetbemonst eringssyst eem genomen
monster wordt teruggevoerd in DT. De signalen G
EXH,GAIRof GFUELkunnen worden gebruikt om FC2 uit te sturen. De verdunningslucht-stroom wordt gemeten met de stroommeter FM1, terwijl de totale
stroom met de stroommeter FM2 wordt bepaald. De verdunningsver-
houding wordt berekend uit deze twee stroomwaarden.
Beschrijving figuren 4 tot en met 12—Uitlaatpijp EP
De uitlaatpijp mag worden geïsoleerd. Om de thermische traagheid
van de uitlaatpijp te verminderen wordt een dikte/diameterverhou-
ding van 0,015 aanbevolen. Hetgebruik van flexibele delen moet
worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van 12 of
minder. Bochten moeten tot een minimum worden beperkt om
afzetting door traagheid tegen te gaan. Indien het systeem een proef-
bankdemper omvat, mag de demper ook worden geïsoleerd.
Bij een isokinetisch systeem mogen er in de uitlaatpijp geen elle-
bogen, bochten of plotselinge diameterovergangen voorkomen over
een lengte van ten minste zes pijpdiameters vóór en drie pijpdiame-
ters voorbij de punt van de sonde. De gassnelheid in het
bemonsteringsgebied moet hoger zijn dan 10 m/s, behalve bij stati-
onair draaien. Drukschommelingen van het uitlaatgas mogen nietmeer dan gemiddeld ± 500 Pa bedragen. Maatregelen ter verminde-
ring van drukschommelingen buiten die met een uitlaatsysteem van
hett ype voor onder een chassis (metinbegrip van demper en nabe-
handelingsinrichting) mogen de motorprestaties niet wijzigen noch
de afzetting van deeltjes veroorzaken.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 75
▼B
Bij systemen zonder isokinetische sondes wordt aanbevolen een
rechte pijp van ten minste zes pijpdiameters vóór en drie pijpdiame-
ters voorbij de punt van de sonde te gebruiken.
—De bemonsteringssonde SP (figuren 6 tot en met 12)
De inwendige diameter bedraagt minimaal 4 mm. De minimum-
diameterverhouding tussen uitlaatpijp en sonde bedraagt 4. De
sonde bestaat uit een open buis met de opening tegen de stroom in
gericht in de hartlijn van de uitlaatpijp of een sonde met verschei-
dene gaatjes overeenkomstig SP1 in punt 1.1.1.
—Isokinetische bemonsteringssonde ISP (figuren 4 en 5)
De isokinetische bemonsteringssonde moet tegen de stroom in
gericht zijn en zich in de hartlijn van de uitlaatpijp bevinden, in
hetdeel van EP waar aan de st roomvoorwaarden wordtvoldaan,
en moetzodanig zijn ont worpen dateen evenredig deel van het
ruwe uitlaatgas wordt bemonsterd. De binnendiameter bedraagt
minimaal 12 mm.
Er is een regelsysteem nodig voor de isokinetische uitlaatgassplit-
sing waarbij hetdrukverschil t ussen EP en SP op nul wordt
gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden
in EP en ISP gelijk en is de massastroom door ISP een constant
deel van de uitlaatgasstroom. De ISP moet worden aangesloten op
een drukverschiltransductor. Het drukverschil tussen EP en ISP
wordtop nul gehouden door de snelheid of hetdebietvan de
aanjager te regelen.
—Stroomverdeler FD1, FD2 (figuur 9)
Er worden in de uitlaatpijp EP en in de verbindingsleiding TT
venturi's of restricties aangebracht om een proportioneel monster
van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Er is een regelsysteem
mett wee drukregelkleppen PCV1 en PCV2 noodzakelijk voor een
proportionele splitsing door middel van de regeling van de druk in
EP en in DT.
—Stroomverdeler FD3 (figuur 10)
Er wordt in de uitlaatpijp EP een stel buisjes (een eenheid bestaande
uit verscheidene buisjes) gemonteerd om een proportioneel monster
van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Eén van de buisjes voert
het uitlaatgas in de verdunningstunnel DT terwijl de andere buisjes
het uitlaatgas naar de rustkamer DC leiden. De buisjes moeten
dezelfde afmetingen hebben (zelfde diameter, lengte, bochtradius),
zodat de splitsing van het uitlaatgas afhangt van het totale aantal
buisjes. Voor een proportionele scheiding is een regelsysteem nodig
waarbij hetdrukverschil t ussen hetuit einde van de uitverscheidene
buisjes bestaande eenheid in de DC en de uitgang van TT op nul
wordt gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnel-
heden in EP en in FD3 evenredig en is de stroom TT een constant
deel van de uitlaatgasstroom. De twee punten moeten worden
verbonden met behulp van een drukverschiltransductor DPT. Het
drukverschil nul wordtgerealiseerd metbehulp van de st roomrege-
laar FC1.
—De uitlaatgasanalysator EGA (figuren 6 tot en met 10)
Er kan gebruik worden gemaaktvan CO2-o fN Ox-analysators (CO2alleen met de koolstofbalansmethode). De analysators worden op
dezelfde wijze gekalibreerd als de analysators voor de meting van
de gasvormige emissies. Er kan gebruik gemaaktworden van
verscheidene analysators voor de bepaling van de concentratiever-
schillen.
De nauwkeurigheid van de meetsystemen moet zodanig zijn dat
GEDFW,iof VEDFW,imet een tolerantie van ± 4 % kan worden bepaald.
—De verbindingsleiding TT (figuren 4 tot en met 12)
De verbindingsleiding voor de deeltjesbemonstering moet:
— zo kortmogelijk zijn (maximaal 5 m lang);
— een diameter hebben die groter of gelijk is aan de sonde (maxi-
maal 25 mm);
— in de hartlijn van de verdunningstunnel uitkomen en met de
stroom mee gericht zijn.
Indien de lengte van de buis kleiner is dan of gelijk is aan 1 m,
moet deze geïsoleerd worden met materiaal met een maximale ther-
mische geleidbaarheid van 0,05 W/(m · K) meteen radiale dikt e van
de isolatie die overeenkomt met de diameter van de sonde. Indien
de buis langer is dan 1 m, moetdeze geïsoleerd zijn en worden
verwarmd tot een minimumwandtemperatuur van 523 K (250 º).
De vereiste verbindingsbuiswandtemperatuur mag ook worden
bepaald door standaardwarmte-overdrachtberekeningen.
—Drukverschiltransductor DPT (figuren 4, 5 en 10)1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 76
▼B
De drukverschiltransductor moet een werkgebied van ± 500 Pa of
minder hebben.
—Stroomregelaar FC1 (figuren 4, 5 en 10)
Voor isokinetische systemen (figuren 4 en 5) is een stroomregelaar
nodig om het drukverschil tussen EP en ISP op nul te houden. De
afstelling kan geschieden door:
a) de snelheid of het debiet van de aanzuigventilator (SB) te
regelen en de snelheid van de aanjager (PB) in elke toestand
constant te houden (figuur 4);
of
b) de aanzuigventilator (SB) zodanig af te stellen dat een constante
massastroom van verdund uitlaatgas wordt gerealiseerd en de
bemonsterde uitlaatgasstroom aan het eind van de verbindings-
buis (TT) (figuur 5) te beheersen door regeling van het debiet
van de aanjager PB.
In geval van een systeem waarbij de druk wordt geregeld, mag de
nettofout in de regelkring niet meer dan ± 3 Pa bedragen. De druk-
schommelingen in de verdunningstunnel mogen gemiddeld niet
meer bedragen dan ± 250 Pa.
Bij een systeem met verscheidene buisjes (figuur 10) is een stroom-
regelaar nodig voor de proportionele scheiding van het uitlaatgas,
waarbij het drukverschil tussen de uitgang van de uit verscheidene
buisjes bestaande eenheid en de uitgang van TT op nul wordt
gehouden. De regeling kan geschieden door middel van de regeling
van de injectieluchtstroom in DT aan het einde van de verbindings-
leiding TT.
—Drukregelklep PCV1 en PCV2 (figuur 9)
Er zijn twee drukregelkleppen nodig voor de twee venturi's/twee
restricties voor een proportionele stroomscheiding waarbij de tegen-
druk van EP en de druk in DT wordtgeregeld. De kleppen moet en
voorbij SP in EP en tussen PB en DT worden geplaatst.
—Rustkamer DC (figuur 10)
Er dient een rustkamer te worden aangebracht aan het uiteinde van
de buisjeseenheid om de drukschommelingen in de uitlaatpijp EP tot
een minimum te beperken.
—Venturi VN (figuur 8)
Er wordt in de verdunningstunnel DT een venturi geplaatst om een
onderdruk in de omgeving van de uitgang van de verbindingsleiding
TT teweeg te brengen. De gasstroom door TT wordt bepaald door
de impulsuitwisseling in het venturigebied en is in principe even-
redig methetdebietvan de aanjager PB metals gevolg een
constante verdunningsverhouding. Aangezien de impulsuitwisseling
onder invloed staat van de temperatuur bij de uitgang van TT en
hetdrukverschil t ussen EP en DT, ligtde werkelijke verdunnings-
verhouding bij lage belasting enigszins lager dan bij hoge belasting.
—Stroomregelaar FC2 (optioneel, figuren 6, 7, 11 en 12)
Er kan een stroomregelaar worden toegepast om de stroom van de
aanjager PB en/of de aanzuigventilator SB te regelen. Deze mag
aangesloten worden op het uitlaatgasstroom- of brandstofstroomsig-
naal en/of op hetCO2-o fN Ox-differentiaalsignaal.
Wanneer luchtonder druk wordtt oegevoerd (figuur 11) regeltFC2
de luchtstroom rechtstreeks.
—Stroommeter FM1 (figuren 6, 7, 11 en 12)
De gasstroommeter of andere stroommeters die de luchtstroom
meten. FM1 is optioneel indien PB is gekalibreerd om de stroom
te meten.
—Stroommeter FM2 (figuur 12)
De gasmeter of andere stroommeters om de verdunde uitlaatgas-
stroom te meten. FM2 is optioneel indien de aanzuigventilator SB
gekalibreerd is om de stroom te meten.
—Aanjager PB (figuren 4, 5, 6, 7, 8, 9 en 12)
Om de stroom van de verdunningslucht te regelen, mag PB worden
aangesloten op stroommeter FC1 of FC2. PB is overbodig wanneer
gebruik wordtgemaaktvan een vlinderklep. PB kan worden
gebruikt om de verdunningsluchtstroom te meten indien dit instru-
mentgekalibreerd is.
—Aanzuigventilator SB (figuren 4, 5, 6, 9, 10 en 12)
Alleen voor deeltjesbemonsteringssystemen. SB kan worden
gebruikt om de verdunde uitlaatgasstroom te meten indien deze
gekalibreerd is.
—Verdunningsluchtfilter DAF (figuren 4 tot en met 12)1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 77
▼B
Aanbevolen wordt de verdunningslucht te filteren en met koolstof te
wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen. De verdun-
ningslucht moet een temperatuur van 298 K (25 ºC) ± 5 K hebben.
Op verzoek van de fabrikantmag de verdunningsluchtop vakkun-
dige wijze worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te
bepalen, die vervolgens van de gemeten waarden in het verdunde
uitlaatgas kunnen worden afgetrokken.
—Deeltjesbemonsteringssonde PSP (figuren 4, 5, 6, 8, 9, 10 en 12)
De sonde is hetbelangrijkst e deel van de PTT en
— moet tegen de stroom in gericht zijn op een punt waar de
verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z.
in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van verdunningssys-
temen ongeveer tien tunneldiameters vanaf het punt waar het
uitlaatgas de verdunningstunnel betreedt;
— moeteen binnendiamet er van minimaal 12 mm hebben;
— mag worden verwarmd tot een maximumwandtemperatuur van
325 K (52 ºC) door directe verhitting of door voorverwarming
van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is
dan 325 K (52 ºC) voordat het uitlaatgas in de verdunnings-
tunnel wordt gevoerd;
— mag worden geïsoleerd.
—Verdunningstunnel DT (figuren 4 tot en met 12)
De verdunningstunnel:
— moet lang genoeg zijn om volledige menging van het uitlaatgas
en de verdunningslucht door turbulentie tot stand te brengen;
— moet van roestvast staal gemaakt zijn met:
— een dikte/diameterverhouding van 0,025 of minder voor
verdunningstunnels die een grotere binnendiameter dan
75 mm hebben;
— een nominale wanddikte van minimaal 1,5 mm voor verdun-
ningstunnels die een binnendiameter hebben kleiner dan of
gelijk aan 75 mm;
— moet bij deelbemonsteringssystemen een diameter van minimaal
75 mm hebben;
— heeft bij totale bemonsteringssystemen een aanbevolen diameter
van minstens 25 mm;
— mag worden verwarmd tot een maximumwandtemperatuur van
325 K (52 ºC) door directe verwarming of door voorverwarming
van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet meer
dan 325 K (52 ºC) bedraagt voordat het uitlaatgas in de verdun-
ningstunnel wordt gevoerd;
— mag worden geïsoleerd.
Het uitlaatgas moet grondig met de verdunningslucht worden
vermengd. Bij deelbemonsteringssystemen moet de mengkwaliteit
na ingebruikname worden gecontroleerd aan de hand van een CO2-
profiel van de tunnel bij draaiende motor (ten minste vier, zich op
gelijke afstand bevindende meetpunten). Indien nodig mag een
mengrestrictie worden toegepast.
NB: Indien de omgevingstemperatuur rond de verdunningstunnel
(DT) beneden 293 K (20 ºC) ligt, moeten er voorzorgsmaatre-
gelen worden genomen om te voorkomen dat deeltjes verloren
gaan door afzetting op de koele wanden van de verdunnings-
tunnel. Derhalve wordt aanbevolen de tunnel te verwarmen
en/of te isoleren volgens de bovenstaande specificaties.
Bij hoge motorbelastingen mag de tunnel op niet-agressieve wijze
worden gekoeld, zoals met een circulatieventilator, zolang de
temperatuur van het koelmedium niet lager is dan 293 K (20 ºC).
—Warmtewisselaar HE (figuren 9 en 10)
De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om gedu-
rende de test de temperatuur bij de inlaat van de aanzuigventilator
SB binnen ± 11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur te
houden.
1.2.1.2. Volledige-stroomverdunningssysteem (figuur 13)
Er wordt een verdunningssysteem beschreven waarbij het totale
uitlaatgas wordt verdund en wordt uitgegaan van constante-volumebe-
monstering (CVS). Het totale volume van het mengsel uitlaatgas en
verdunningsluchtmoetworden gemet en. Er kan gebruik worden
gemaakt van hetzij een PDP- hetzij een CFV-systeem.
Voor de daaropvolgende verzameling van deeltjes wordt een monster
van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonsteringssysteem1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 78
▼B
(punt 1.2.2, figuren 14 en 15) gevoerd. Indien dit rechtstreeks geschiedt,
is er sprake van enkelvoudige verdunning. Indien hetmonst er nogmaals
wordtverdund in een secundaire verdunningst unnel, is er sprake van
dubbele verdunning. Ditkan van nutzijn indien nietaan de eisen t en
aanzien van de temperatuur van het filteroppervlak kan worden voldaan
meteen enkelvoudige verdunning. Hoewel hetdubbele-verdunningssys-
teem gedeeltelijk uit een verdunningssysteem bestaat, wordt dit
beschreven als een variant van een deeltjesbemonsteringssysteem in
punt1.2.2, figuur 15, aangezien de meest e onderdelen overeenkomen
met een typisch deeltjesbemonsteringssysteem.
De gasvormige emissies kunnen ook worden bepaald in de verdun-
ningstunnel van een volledige-stroomverdunningssysteem. De
bemonsteringssondes voor de gasvormige componenten staan derhalve
afgebeeld in figuur 13, maar worden nietop de onderdelenlijst
genoemd. De respectieve eisen worden beschreven in punt 1.1.1.
Beschrijving figuur 13
—Uitlaatpijp EP
De lengte van de uitlaatpijp vanaf de uitgang van het uitlaatspruit-
stuk van de motor, uitgang van de turbocompressor of
nabehandelingsinrichting tot de verdunningstunnel mag niet meer
dan 10 m bedragen. Indien hetsyst eem meer dan 4 m lang is,
moethetgedeelt e datlanger is dan 4 m worden geïsoleerd, behalve
een eventuele in het systeem opgenomen rookmeter. De radiale
dikte van het isolatiemateriaal moet ten minste 25 mm bedragen.
De thermische geleidbaarheid van het isolatiemateriaal moet een
waarde hebben van maximaal 0,1 W/(m · K) gemeten bij een
temperatuur van 673 K (400 ºC). Om de thermische traagheid van
de uitlaatpijp te verminderen wordt een dikte/diameterverhouding
van 0,015 of minder aanbevolen. Hetgebruik van flexibele delen
moet worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van maxi-
maal 12.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 79
▼B
Figuur 13
Volledige-stroomverdunningssysteem
De totale hoeveelheid ruw uitlaatgas wordt in de verdunningstunnel DT
vermengd metverdunningslucht .
De verdunde uitlaatgasstroom wordt gemeten met de verdringerpomp
PDP of met de kritische stroomventuri CFV. Er kan gebruik worden
gemaakt van een warmtewisselaar HE of elektronische stroomcompen-
satie EFC voor proportionele deeltjesbemonstering of voor de
vaststelling van de stroom. Aangezien bepaling van de massa van de
deeltjes is gebaseerd op de totale verdunde uitlaatgasstroom, behoeft
de verdunningsverhouding niett e worden berekend.
—Verdringerpomp PDP
De PDP bepaalt de totale verdunde uitlaatgasstroom uit het aantal
pompomwentelingen en de plunjerverplaatsing. De tegendruk van
het uitlaatsysteem mag niet kunstmatig worden verlaagd door de
PDP of het inlaatsysteem voor de verdunningslucht. De statische
tegendruk van het uitlaatgas, gemeten met het CVS-systeem in
werking, moet binnen ± 1,5 kPa van de statische druk liggen,
gemeten zonder aansluiting op het CVS-systeem bij hetzelfde
toerental en dezelfde belasting.
De gasmengseltemperatuur onmiddellijk voor de PDP moet gedu-
rende de test binnen ± 6 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur
liggen wanneer er geen stroomcompensatie wordt toegepast.
Er mag slechts stroomcompensatie worden toegepast indien de
temperatuur bij de inlaat van de PDP niet meer dan 323 K (50 ºC)
bedraagt.
—Kritische stroomventuri CFV
De CFV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom door de stroming
voortdurend te knijpen (kritische stroom). De statische tegendruk
van het uitlaatgas gemeten terwijl het CFV-systeem in werking is,
mag slechts ± 1,5 kPa afwijken van de statische druk die zonder
de CFV wordt gemeten bij eenzelfde toerental en belasting. De
temperatuur van het gasmengsel vlak na de CFV moet gedurende
de test binnen ± 11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur
liggen, wanneer geen stroomcompensatie wordt toegepast.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 80
▼B
—Warmtewisselaar HE (optioneel indien een EFC wordt toegepast)
De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om de
temperatuur binnen de bovengenoemde grenswaarden te houden.
—Elektronische stroomcompensatie EFC (optioneel indien een HE
wordt toegepast)
Indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP of de CFV niet
binnen de bovenstaande grenzen wordt gehouden, moet een stroom-
compensatiesysteem worden toegepast voor de permanente meting
van de stroom en regeling van de proportionele bemonstering in
het deeltjessysteem.
Hiertoe worden de continu gemeten stroomsignalen gebruikt om de
bemonsteringsstroom door het deeltjesfilter van het deeltjesbemon-
steringssysteem te corrigeren (zie de figuren 14 en 15).
—Verdunningstunnel DT
De verdunningstunnel:
— dient een diameter te hebben die klein genoeg is om turbulente
stroom teweeg te brengen (getal van Reynolds groter dan 4 000)
en van voldoende lengte om volledige menging van het
uitlaatgas met de verdunningslucht teweeg te brengen. Er mag
een mengrestrictie worden toegepast;
— dient een diameter van ten minste 75 mm te hebben;
— mag worden geïsoleerd.
Het uitlaatgas van de motor moet met de stroom mee gericht zijn op
het punt waar het de verdunningstunnel betreedt, en grondig
gemengd worden.
Bij enkelvoudige verdunning wordteen monst er uitde verdunnings-
tunnel overgebracht naar het deeltjesbemonsteringssysteem (punt
1.2.2, figuur 14). De stroomcapaciteit van de PDP of de CFV moet
voldoende zijn om het verdunde uitlaatgas op een temperatuur te
houden die vlak voor het primaire deeltjesfilter kleiner of gelijk is
aan 325 K (52 ºC).
Wanneer dubbele verdunning wordt toegepast moet een monster uit
de verdunningstunnel worden overgebracht naar de secundaire
verdunningstunnel waar het verder wordt verdund en vervolgens
door de bemonsteringsfilters wordt geleid (punt 1.2.2, figuur 15).
De stroomcapaciteit van de PDP of de CFV moet voldoende groot
zijn om de verdunde uitlaatgasstroom in de DT op een temperatuur
in het bemonsteringsgebied te houden die lager dan of gelijk is aan
464 K (191 ºC). Hetsecundaire verdunningssyst eem moet
voldoende secundaire verdunningslucht toevoeren om de tweemaal
verdunde uitlaatgasstroom op een temperatuur te houden die vlak
voor het primaire deeltjesfilter lager dan of gelijk is aan 325 K
(52 ºC).
—Verdunningsluchtfilter DAF
Aanbevolen wordt de verdunningslucht te filteren en met koolstof te
wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen. De verdun-
ningslucht moet een temperatuur hebben van 298 K (25 ºC) ± 5 K.
Op verzoek van de fabrikantmag de verdunningsluchtvakkundig
worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te bepalen,
die vervolgens kunnen worden afgetrokken van de gemeten waarden
in het verdunde uitlaatgas.
—Deeltjesbemonsteringssonde PSP
De sonde is hetbelangrijkst e onderdeel van de PTT en
— moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar
de verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z.
in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunnings-
systemen, ongeveer tien tunneldiameters voorbij het punt waar
het uitlaatgas de verdunningstunnel betreedt;
— moeteen minimumbinnendiamet er van 12 mm hebben;
— mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van
325 K (52 ºC) door directe verwarming of door voorverwarming
van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is
dan 325 K (52 ºC) voordat het uitlaatgas in de verdunnings-
tunnel wordt geleid;
— mag worden geïsoleerd.
1.2.2.Deeltjesbemonsteringssysteem (figuren 14 en 15)
Het deeltjesbemonsteringssysteem moet de deeltjes met het deeltjesfilter
opvangen. Bij totale bemonstering met partiële-stroomverdunning,
waarbij het gehele verdunde uitlaatgasmonster door de filters wordt
gevoerd, vormen hetverdunnings- (punt1.2.1.1, figuren 7 en 11) en
het bemonsteringssysteem gewoonlijk één geheel. Bij deelbemonstering1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 81
▼B
met partiële-stroomverdunning of volledige-stroomverdunning, waarbij
slechts een deel van het verdunde uitlaatgas door de filter wordt
gevoerd, zijn hetverdunningssyst eem (punt1.2.1.1, figuren 4, 5, 6, 8,
9, 10 en 12, en punt 1.2.1.2, figuur 13) en het bemonsteringssysteem
gewoonlijk gescheiden.
In deze richtlijn wordt het dubbele-verdunningssysteem (figuur 15) van
een volledige-stroomverdunningssysteem beschouwd als een specifieke
variant van het in figuur 14 afgebeelde typische deeltjesbemonsterings-
systeem. Het dubbele verdunningssysteem omvat alle belangrijke
onderdelen van het deeltjesbemonsteringssysteem, zoals filterhouders
en bemonsteringspomp, en daarnaast een aantal verdunningskenmerken,
zoals de verdunningsluchttoevoer en een secundaire verdunningstunnel.
Om eventuele effecten op de controlelussen te voorkomen, wordt
aanbevolen de bemonsteringspomp gedurende de gehele test te laten
werken. Bij de methode met één filter dient een omloopsysteem te
worden toegepast om het monster op de gewenste tijden door de
bemonsteringsfilters te voeren. Nadelige effecten op de controlelussen
door het omschakelen moeten tot een minimum worden beperkt.
Beschrijving figuren 14 en 15
—Deeltjesbemonsteringssonde PSP (figuren 14 en 15)
De in de figuren afgebeelde deeltjesbemonsteringssonde is het
belangrijkste onderdeel van de deeltjesverbindingsleiding PTT.
De sonde:
— moet tegen de stroom in worden opgesteld op een punt waar de
verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z. in
de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunningssys-
temen (zie punt 1.2.1), ongeveer tien tunneldiameters voorbij het
punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
— moeteen minimumbinnendiamet er van 12 mm hebben;— mag worden verwarmd tot een wandtemperatuur van maximaal
325 K (52 ºC) door directe verwarming of door voorverwarming
van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet meer
bedraagt dan 325 K (52 ºC) voordat het uitlaatgas in de verdun-
ningstunnel wordt gevoerd;
— mag worden geïsoleerd.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 82
▼B
Figuur 14
Deeltjesbemonsteringssysteem
Er wordt met behulp van de bemonsteringspomp P een monster van het
verdunde uitlaatgas uit de tunnel DT van een partiële- of volledige-
stroomverdunningssysteem genomen via de deeltjesbemonsteringssonde
PSP en de deeltjesverbindingsleiding PTT. Het monster wordt door de
filterhouder(s) FH geleid die de deeltjesbemonsteringsfilters bevat(ten).
De bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3.
Indien elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 13) wordt
toegepast, moet de verdunde uitlaatgasstroom worden gebruikt als
stuursignaal voor FC3.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 83
▼B
Figuur 15
Verdunningssysteem (alleen volledige-stroomsysteem)
Er wordt een monster van het verdunde uitlaatgas overgebracht vanuit
de verdunningstunnel DT van een volledige-stroomverdunningssysteem
door de bemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsleiding PTT
naar de secundaire verdunningstunnel SDT, waar het nogmaals wordt
verdund. Het monster wordt vervolgens door de filterhouder(s) FH
geleid waarin zich de deeltjesbemonsteringsfilters bevinden. De verdun-
ningsluchtstroom is gewoonlijk constant terwijl de bemonsteringsstroom
wordt geregeld door de stroomregelaar FC3. Indien elektronische
stroomcompensatie EFC (zie figuur 13) wordt toegepast, moet de totale
verdunde uitlaatgasstroom worden gebruikt als stuursignaal voor FC3.
—Deeltjesverbindingsleiding PTT (figuren 14 en 15)
De deeltjesverbindingsleiding moet zo kort mogelijk zijn en mag in
ieder geval nietlanger dan 1 020 mm zijn.
De afmetingen gelden voor:
— het stroomverdunningssysteem met deelbemonstering en het
volledige-stroomsysteem met enkele verdunning vanaf de sonde-
punt tot aan de filterhouder;
— het stroomverdunningssysteem met totale bemonstering vanaf
het eind van de verdunningstunnel tot aan de filterhouder;
— het volledige-stroomsysteem met dubbele verdunning vanaf de
sondepunt tot aan de secundaire verdunningstunnel.
De verbindingsbuis:
— mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van
325 K (52 ºC) door directe verwarming of voorverwarming vande verdunningslucht, mits de luchttemperatuur nietmeer bedraagt
dan 325 K (52 ºC) voordat het uitlaatgas in de verdunnings-
tunnel wordt geleid;
— mag worden geïsoleerd.
—Secundaire verdunningstunnel SDT (figuur 15)
De secundaire verdunningstunnel moet een minimumdiameter van
75 mm hebben en moet lang genoeg zijn om een referentietijd van
ten minste van 0,25 seconden voor het tweemaal verdunde monster1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 84
▼B
te realiseren. De primaire filterhouder FH moet zich op een afstand
van maximaal 300 mm vanaf hetuit einde van de SDT bevinden.
De secundaire verdunningstunnel:
— mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van
325 K (52 ºC) door directe verwarming of voorverwarming van
de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan
325 K (52 ºC) voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel
wordtgeleid;
— mag worden geïsoleerd.
—Filterhouder(s) FH (figuren 14 en 15)
Voor primaire en secundaire filters mag gebruik worden gemaakt
van één filterhuis of afzonderlijke filterhuizen. Er moet aan de voor-
schriften van bijlage III, aanhange 1, punt 1.5.1.3, worden voldaan.
De filterhouder(s):
— mag (mogen) worden verwarmd tot een maximumwandtempera-
tuur van 325 K (52 ºC) door directe verwarming of
voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttempera-
tuur niet hoger is dan 325 K (52 ºC);
— mag (mogen) worden geïsoleerd.
—Bemonsteringspomp P (figuren 14 en 15)
De deeltjesbemonsteringspomp moet zich op voldoende afstand van
de tunnel bevinden zodat de inlaatgastemperatuur constant wordt
gehouden (± 3 K), indien geen stroomcorrectie door FC3 wordt
toegepast.
—Verdunningsluchtpomp DP (figuur 15) (alleen volledige-stroom- en
dubbele verdunning)
De verdunningsluchtpomp moet zich op een zodanige plaats
bevinden dat de secundaire verdunningslucht op een temperatuur
van 298 K (25 ºC) ± 5 K wordtt oegevoerd.
—Stroomregelaar FC3 (figuren 14 en 15)
Er dient gebruik te worden gemaakt van een stroomregelaar om de
deeltjesbemonsteringsstroom te regelen in verband met temperatuur-
en tegendrukschommelingen op het bemonsteringstraject, indien
geen andere middelen beschikbaar zijn. De stroomregelaar is
verplicht indien elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur
13) wordt toegepast.
—Stroommeter FM3 (figuren 14 en 15) (deeltjesbemonsteringsstroom)
De gasstroom- of debietmeter moet zich op voldoende afstand van
de bemonsteringspomp bevinden zodat de inlaatgastemperatuur
constant blijft (± 3 K), indien geen gebruik wordt gemaakt van
stroomcorrectie door FC3.
—Stroommeter FM4 (figuur 15) (alleen verdunningslucht, volledige
stroom en dubbele verdunning)
De gasstroom- of debietmeter moet zich op een zodanige plaats
bevinden dat de inlaatgastemperatuur op 298 K (25 ºC) ± 5 K wordt
gehouden.
—Kogelklep BV (optioneel)
De kogelklep moeteen diamet er hebben van minimaal de binnendi-
ameter van de bemonsteringsleiding en een schakeltijd die
maximaal 0,5 seconden bedraagt.
NB:Indien de omgevingstemperatuur in de buurt van PSP, PTT, SDT en
FH beneden 239 K (20 ºC) ligt, moeten maatregelen worden
genomen om te voorkomen dat deeltjesverliezen optreden op de
koele wand van deze onderdelen. Derhalve wordtaanbevolen deze
delen te verwarmen en/of te isoleren overeenkomstig de specifica-
ties van de respectieve beschrijvingen. Eveneens wordt aanbevolen
de filteroppervlaktemperatuur gedurende de bemonstering niet
beneden 293 K (20 ºC) te laten dalen.
Bij hoge motorbelastingen mogen de bovenstaande delen op niet-
agressieve wijze worden gekoeld, zoals metbehulp van een circula-
tieventilator, zolang de temperatuur van het koelmedium niet tot
beneden 293 K (20 ºC) daalt.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 85
▼B
BIJLAGE VI
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 86
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 87
▼B
Aanhangsel 1
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 88
▼B
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 89
▼B
BIJLAGE VII
NUMMERINGSSYSTEEM VOOR HET GOEDKEURINGSCERTIFI-
CAAT
(zie artikel 4, lid 2)
1. Hetnummer best aatuitvijf door een „*” gescheiden delen.
Deel 1: Een kleine letter „e”gevolgd door de letter(s) of het nummer van de
Lid-Staat die de goedkeuring verleent:
1 voor Duitsland
2 voor Frankrijk3 voor Italië4 voor Nederland
5 voor Zweden
6 voor België9 voor Spanje
11 voor hetVerenigd Koninkrijk
12 voor Oostenrijk13 voor Luxemburg17 voor Finland
18 voor Denemarken
21 voor Portugal23 voor Griekenland
IRL voor Ierland.
Deel 2: Het nummer van deze richtlijn. Aangezien hierin verschillende data
voor de inwerkingtreding en verschillende technische normen
worden genoemd, worden twee letters uit het alfabet toegevoegd.
Deze letters hebben betrekking op de verschillende data waarop
strengere fasen ingaan en op de toepassing van de motor in
verschillende mobiele machines op basis waarvan de typegoedkeu-
ring werd verleend. De eerste letter wordt vermeld in artikel 9. De
tweede letter staat vermeld in bijlage I, punt 1, voor wat betreft de
testtoestand die in bijlage III, punt 3.6, is gedefinieerd.
Deel 3: Het nummer van de laatste wijzigingsrichtlijn die betrekking heeft
op de goedkeuring. Eventueel worden nog twee letters toegevoegd
afhankelijk van de in deel 2 beschreven omstandigheden, zelfs
indien als gevolg van nieuwe parameters slechts één van de letters
gewijzigd moet worden. Indien er geen wijziging van deze letters
nodig is, moeten ze worden weggelaten.
Deel 4: Een uitvier cijfers best aand volgnummer (metaan hetbegin even-
tueel nullen) om het basisgoedkeuringsnummer aan te geven. De
serie begintmet0001.
Deel 5: Een uit twee delen bestaand volgnummer (met eventueel een nul
aan het begin) om de uitbreiding aan te geven. De serie begint
met01 voor elk basisgoedkeuringsnummer.
2. Voorbeeld van de derde goedkeuring (metvooralsnog geen uit breiding) over-
eenkomstig de datum van inwerkingtreding A (fase I, hoogste
vermogensgroep) en de toepassing van de motor voor specificatie A van de
mobiele machine, verleend in hetVerenigd Koninkrijk:
e 11*98/…AA*00/000XX*0003*00.
3. Voorbeeld van de tweede uitbreiding van de vierde goedkeuring overeen-
komstig de datum van vankrachtwording E (fase II, middelste
vermogensgroep) voor dezelfde machinespecificatie (A), verleend in Duits-
land:
e 1*01/…EA*00/000XX*0004*02.1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 90
▼B
BIJLAGE VIII
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 91
▼B
BIJLAGE IX
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 92
▼B
BIJLAGE X
1997L0068 — NL — 12.09.2001 — 001.001 — 93