02013Y0425(01) — NL — 21.04.2016 — 001.001

Onderstaande tekst dient louter ter informatie en is juridisch niet bindend. De EU-instellingen zijn niet aansprakelijk voor de inhoud. Alleen de besluiten die zijn gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie (te raadplegen in EUR-Lex) zijn authentiek. Deze officiële versies zijn rechtstreeks toegankelijk via de links in dit document

►B AANBEVELING VAN HET EUROPEES COMITÉ VOOR SYSTEEMRISICO’S van 20 december 2012 inzake de financiering van kredietinstellingen (ECSR/2012/2) (PB C 119 van 25.4.2013, blz. 1)

Gewĳzigd bĳ:









▼B

AANBEVELING VAN HET EUROPEES COMITÉ VOOR SYSTEEMRISICO’S

van 20 december 2012

inzake de financiering van kredietinstellingen

(ECSR/2012/2)

2013/C 119/01







AFDELING 1

AANBEVELINGEN

Aanbeveling A — Toezicht en beoordeling van financieringsrisico's en beheer van financieringsrisico door toezichthouders

1. Nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor toezicht op de banken wordt aangeraden om hun beoordelingen van de financiering en liquiditeitsrisico's voor de kredietinstellingen, het risicobeheer van de financiering, binnen ruimere balansstructuur te versterken, en zouden met name:

a) de financieringsplannen die door kredietinstellingen worden voorgelegd en de haalbaarheid ervan voor elk nationaal banksysteem geaggregeerd dienen te beoordelen, rekening houdend met het businessmodel en de risicobereidheid van elke instelling;

b) toezicht dienen te houden op de ontwikkeling van financieringsstructuren om innovatieve instrumenten te identificeren, informatie op te vragen over deze instrumenten en de verkregen informatie te analyseren om te begrijpen hoe risico's kunnen verschuiven binnen het financiële stelsel;

c) toezicht dienen te houden op het niveau, de evolutie en het gedrag van achtergestelde depositoachtige financiële instrumenten, die worden verkocht aan particuliere klanten, en de mogelijke negatieve gevolgen ervan voor de traditionele deposito's.

2. Nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor toezicht op de banken wordt aanbevolen om op geaggregeerde basis toezicht te houden op plannen van kredietinstellingen om de afhankelijkheid van de financieringsbronnen van de overheid te verminderen en om de levensvatbaarheid van dergelijke plannen voor elk nationaal banksysteem te beoordelen.

3. Nationale toezichthouders en andere instanties met een macroprudentieel mandaat wordt aanbevolen om de impact van de financieringsplannen van kredietinstellingen op de stroom van de kredietverlening aan de reële economie te beoordelen.

4. De EBA wordt aanbevolen richtsnoeren betreffende geharmoniseerde templates en definities te ontwikkelen, in overeenstemming met haar gevestigde overlegpraktijken, teneinde de rapportage van de financieringsplannen met het oog op de aanbevelingen in de paragrafen 1 tot en met 3 te vergemakkelijken.

5. De EBA wordt aanbevolen om de beoordeling van de financieringsplannen op Unieniveau op geaggregeerde basis te coördineren, met inbegrip van de plannen van kredietinstellingen om de afhankelijkheid van overheidsfinancieringsbronnen te verminderen, en om de levensvatbaarheid van dergelijke plannen voor het bankwezen van de Unie te beoordelen.

Aanbeveling B — Risicobeheer van bezwaring van activa door instellingen

Nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor toezicht op de banken wordt aanbevolen het volgende van de kredietinstellingen te eisen:

1. Invoering van een risicomanagementbeleid om hun aanpak van activabezwaring te definiëren, alsook de procedures en controles die waarborgen dat de risico's van het onderpandbeheer en activabezwaring adequaat worden geïdentificeerd, gecontroleerd en beheerd. Dit beleid dient rekening te houden met het businessmodel van elke instelling, de lidstaten waarin zij actief zijn, de specifieke kenmerken van de financieringsmarkten en de macro-economische situatie. Het beleid moet worden goedgekeurd door de bevoegde bestuursorganen van elke instelling.

2. Strategieën opnemen in hun noodplannen om noodgedwongen bezwaring te adresseren die voortvloeit uit relevante stresssituaties, d.w.z. aannemelijke maar onwaarschijnlijke schokken, waaronder de ratingverlaging van de kredietinstelling, waardevermindering van in onderpand gegeven activa en aanscherpen van margevereisten.

3. Beschikken over een algemeen kader voor toezicht dat tijdig informatie verstrekt aan het management en de betrokken bestuursorganen over:

a) het niveau, de evolutie en de soorten bezwaring van activa en aanverwante bronnen van bezwaring, zoals gedekte financieringen of andere transacties;

b) het bedrag, de evolutie en de kredietkwaliteit van onbezwaarde activa die bezwaarbaar zijn, met vermelding van de omvang van de voor bezwaring beschikbare activa;

c) het bedrag, evolutie en soorten bijkomende bezwaringen als gevolg van stressscenario's (voorwaardelijke bezwaring).

Aanbeveling C — Door toezichthouders uitgeoefend toezicht op bezwaring van activa

1. Nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor toezicht op de banken wordt aanbevolen nauwgezet toezicht te houden op de hoogte, evolutie en soorten bezwaarde activa als onderdeel van hun toezichthoudende taak, en moeten in het bijzonder:

a) de toezichtkaders, het beleid en de noodplannen die door kredietinstellingen inzake bezwaring en het beheer van onderpand zijn ingesteld, herzien;

b) toezicht houden op het niveau, de evolutie en de soorten bezwaring van activa en aanverwante bronnen van bezwaring, zoals gedekte financieringen of andere transacties;

c) toezicht houden op de omvang, de evolutie en de kredietkwaliteit van voor concurrente crediteuren beschikbare onbezwaarde activa, die bezwaarbaar zijn;

d) toezicht houden op de omvang, evolutie en soorten bijkomende bezwaringen als gevolg van stressscenario's (voorwaardelijke bezwaring).

2. Nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor toezicht op de banken wordt aanbevolen binnen het kader van hun toezichthoudende taak toezicht te houden op de risico's verbonden aan het onderpandbeheer en bezwaring van activa en deze te beoordelen. Deze beoordeling moet rekening houden met andere risico's, zoals krediet- en financieringsrisico's, en verzachtende factoren, zoals kapitaal- en liquiditeitsbuffers.

3. De EBA wordt aanbevolen richtsnoeren betreffende geharmoniseerde templates en definities op te stellen ter vergemakkelijking van het toezicht op de bezwaring van activa, in overeenstemming met haar vaste overlegpraktijken.

4. De EBA wordt aanbevolen om nauwlettend toezicht te houden op het niveau, de evolutie en de soorten bezwaarde activa, evenals onbezwaarde activa die op Unieniveau bezwaarbaar zijn.

Aanbeveling D — Markttransparantie inzake bezwaring van activa

1. De EBA wordt aanbevolen richtsnoeren te ontwikkelen inzake voor kredietinstellingen betreffende activabezwaring geldende transparantievereisten. Deze richtsnoeren zouden mede moeten waarborgen dat de aan de markt verstrekte informatie duidelijk, makkelijk vergelijkbaar en juist is. Gezien de beperkte ervaring met het verstrekken van betrouwbare en zinvolle informatie inzake activakwaliteit, dient de EBA een geleidelijke aanpak te volgen teneinde na één jaar te komen tot een extensievere informatieregeling. De richtsnoeren dienen van kredietinstellingen het volgende te verlangen:

a) informatie inzake het niveau en de ontwikkeling van bezwaarde en onbezwaarde activa:

i) voor het eerste jaar volgende op de vaststelling van de richtsnoeren dient deze informatie op jaarbasis een opsplitsing naar activatype te omvatten;

ii) op basis van de tot 31 december 2014 opgedane ervaring, met inbegrip van de implementatie van aanbeveling C, dienen de richtsnoeren te worden gewijzigd en informatie op halfjaarlijkse basis worden verlangd, zulks aangevuld door een vereiste bij de verstrekking de informatie op te splitsen naar activakwaliteit, op voorwaarde dat de EBA meent dat dergelijke aanvullende informatieverstrekking betrouwbaar en zinvol is;

b) de kredietinstellingen verstrekken vrijwillig een toelichting waardoor de gebruikers het belang van bezwaring in het financieringsmodel van de kredietinstellingen beter kunnen begrijpen.

2. Ten aanzien van paragraaf 1, onder a), wordt de EBA aanbevolen in de richtsnoeren de kenmerken van de verstrekte gegevens te specificeren, zulks in eenheden en tijdigheid van de informatieverstrekking.

3. Bij de ontwikkeling van deze richtsnoeren wordt de EBA aanbevolen:

a) met ESMA samen te werken, teneinde voort te borduren op de bestaande in IFRS opgenomen vereisten inzake activabezwaring;

b) rekening te houden met relevante ontwikkelingen inzake verwante onderwerpen, met name welke verband houden met het regelgevende kader inzake liquiditeit, en

c) te verzekeren dat het niveau en de ontwikkeling van aan centrale banken verpande activa, alsook het door centrale banken verleende bedrag aan liquiditeitssteun, niet kan worden ontdekt.

Aanbeveling E — Gedekte obligaties en andere bezwaring genererende instrumenten

1. Nationale toezichthouders wordt aanbevolen beste praktijken met betrekking tot gedekte obligaties te identificeren en harmonisatie van hun nationale kaders aan te moedigen.

2. De EBA wordt aanbevolen het optreden van nationale toezichthouders te coördineren, in het bijzonder in verband met de kwaliteit en de scheiding van de cover pools, bescherming van gedekte obligaties tegen insolventie, de activa en passiva risico's voor cover pools en openbaarmaking van de samenstelling van de cover pools.

3. De EBA wordt aanbevolen na te gaan of het wenselijk is richtlijnen uit te vaardigen of aanbevelingen te onderschrijven die beste praktijken bekrachtigen, na controle van de werking van de markt voor gedekte obligaties aan de hand van deze beste praktijken gedurende een periode van twee jaar. Als de EBA de noodzaak van een wetsvoorstel dienaangaande identificeert, dient zij te rapporteren aan de Europese Commissie en het ECSR te informeren.

4. De EBA wordt aanbevolen te beoordelen of er andere financiële instrumenten bestaan die bezwaringen genereren die ook van de identificatie van beste praktijken in nationale kaders zouden profiteren. Als de EBA tot de conclusie komt dat dergelijke instrumenten bestaan, moet zij i) de identificatie coördineren en de harmonisatie van de daaruit resulterende beste praktijken door de nationale toezichthouders aanmoedigen, ii) handelen zoals omschreven in paragraaf 3 betreffende gedekte obligaties, in een volgende fase.

AFDELING 2

IMPLEMENTATIE

1. Interpretatie

1. In deze aanbeveling gelden de volgende definities:

a) „kredietinstelling” : een kredietinstelling zoals beschreven in artikel 4, lid 1, van Richtlijn 2006/48/EG ( 1 );

b) „financieel stelsel” : financiële stelsels zoals gedefinieerd in Verordening (EU) nr. 1092/2010;

c) „nationale toezichthouder” : een bevoegde autoriteit of toezichthouder zoals vastgelegd in artikel 1, lid 3, onder f), van Verordening (EU) nr. 1092/2010. Wanneer een nationale toezichthouder niet de bevoegde toezichthouder is, wordt de ECB die binnen het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme optreedt, geacht de geadresseerde van de desbetreffende aanbeveling te zijn;

d) „bezwaard activum” : activum dat, expliciet of impliciet, is verpand of onderhevig is aan een regeling ter waarborging, onderpandstelling of kredietverbetering van een transactie;

e) „innovatief instrument” : een instrument waarvoor, vanwege de noviteit, weinig gedragsinformatie beschikbaar is, in het bijzonder bij een stressevenement, waardoor de kredietinstellingen aan verborgen risico’s worden blootgesteld, zoals liquiditeits- en financieringsschaarste en juridische of reputatierisico's.

f) „onverzekerd depositoachtige financieel instrument” : een financieel instrument dat kan lijken op een deposito, maar andere risico's inhoudt dan die van een deposito, omdat dit financieel instrument niet wordt gedekt door een depositogarantiestelsel;

g) „deposito” : deposito als omschreven in artikel 1, lid 1, van Richtlijn 94/19/EG ( 2 );

h) „duurzame financieringstructuur” : een financieringstructuur die kan worden bestendigd, zonder overheidsinterventie en ten aanzien waarvan de financieringskosten de levensvatbaarheid van de instelling niet beïnvloeden.

2. De bijlage vormt een integrerend deel van deze aanbeveling. In geval van een conflicterend corpus en bijlage prevaleert het corpus.

2. Implementatiecriteria

1. De volgende criteria zijn van toepassing op de implementatie van deze aanbeveling:

a) deze aanbeveling betreft uitsluitend de financiering van kredietinstellingen;

b) regelgevingsarbitrage dient te worden vermeden;

c) de implementatie zal genoegzaam rekening houden met het proportionaliteitsbeginsel in verband met de bijzondere systeemrelevantie van financiering en bezwaringsrisico’s binnen elk bancair systeem en rekening houdend met de doelstelling en de inhoud van elke aanbeveling;

d) specifieke criteria voor de naleving van de aanbevelingen A tot en met E worden uiteengezet in de bijlage.

2. Geadresseerden wordt verzocht aan het ECSR en de Raad verslag te doen over hetgeen ingevolge deze aanbeveling ondernomen werd, of het niet-ondernemen van actie genoegzaam te rechtvaardigen. De verslagen dienen minimaal het volgende te bevatten:

a) informatie over de inhoud en het tijdschema van de ondernomen acties;

b) een beoordeling van de ondernomen acties vanuit het perspectief van de doelstellingen van deze aanbeveling;

c) een gedetailleerde rechtvaardiging van nagelaten actie of het afwijken van deze aanbeveling, met inbegrip van eventuele vertragingen.

3. Tijdschema voor het opvolgen van de aanbevelingen

Geadresseerden wordt verzocht aan het ECSR en de Raad verslag te doen over hetgeen ingevolge deze aanbeveling ondernomen werd, of het nalaten van actie genoegzaam te rechtvaardigen in overeenstemming met de hieronder uiteengezette termijnen.

▼M2

1. Aanbeveling A — Nationale voor bankentoezicht verantwoordelijke toezichthouders, nationale toezichthouders en andere autoriteiten met een macroprudentieel mandaat, en de EBA wordt verzocht om overeenkomstig het volgende tijdschema te rapporteren:

a) de voor bankentoezicht verantwoordelijke nationale toezichthouders wordt verzocht om uiterlijk op 31 december 2015 bij het ESRB een tussentijds verslag met een eerste beoordeling van het implementatieresultaat van de aanbevelingen A (1) en A (2) in te dienen;

b) de voor bankentoezicht verantwoordelijke nationale toezichthouders wordt verzocht om uiterlijk op 31 juli 2016 bij het ESRB en de Raad een eindverslag over de aanbevelingen A (1) en A (2) in te dienen;

c) de nationale toezichthouders met een macroprudentieel mandaat wordt verzocht om uiterlijk op 31 december 2015 bij het ESRB een tussentijds verslag met een eerste beoordeling van het implementatieresultaat van aanbeveling A (3) in te dienen;

d) de nationale toezichthouders en overige autoriteiten met een macroprudentieel mandaat wordt verzocht om uiterlijk op 30 september 2016 bij het ESRB en de Raad een eindverslag inzake de implementatie van aanbeveling A (3) in te dienen;

e) de EBA wordt verzocht om uiterlijk op 30 juni 2014 de in aanbeveling A (4) bedoelde richtsnoeren bij het ESRB en de Raad in te dienen;

f) de EBA wordt verzocht om uiterlijk op 31 maart 2017 bij het ESRB en de Raad een verslag in te dienen inzake de implementatie van aanbeveling A (5).

▼B

2. Aanbeveling B — De nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op banken wordt verzocht uiterlijk op 30 juni 2014 te rapporteren aan het ECSR en de Raad over de maatregelen die zijn genomen naar aanleiding van deze aanbeveling.

3. Aanbeveling C — De EBA en de nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op banken wordt verzocht te rapporteren overeenkomstig het volgende tijdschema:

a) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 31 december 2013 bij het ECSR en de Raad de richtsnoeren als bedoeld in aanbeveling C (3) en een tussentijds verslag met een voorstel over de wijze waarop zij van plan is te voldoen aan aanbeveling C (4) in te dienen;

b) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 30 september 2014 bij het ECSR een eerste verslag over activabezwaring te dienen, zulks in het kader van aanbeveling C (4);

c) de EBA wordt verzocht in het kader van aanbeveling C (4) bij het ECSR en de Raad een definitief toezichtsverslag over de bezwaring van activa in te dienen;

d) de nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op banken wordt verzocht om uiterlijk op 30 juni 2014 bij het ECSR een eerste toezichtsverslag over de maatregelen die in reactie op de aanbevelingen C (1) en (2) zijn genomen, in te dienen;

e) de nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor het toezicht op banken wordt verzocht om uiterlijk op 30 september 2015 bij het ECSR en de Raad een definitief toezichtsverslag over de maatregelen die in reactie op de aanbevelingen C (1) en (2) zijn genomen, in te dienen.

4. Aanbeveling D — De EBA wordt verzocht te rapporteren overeenkomstig het volgende tijdschema:

a) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 31 december 2013 het ECSR en de Raad te voorzien van de richtsnoeren;

b) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 30 juni 2015 het ECSR en de Raad te voorzien van een aanvullend verslag inzake de implementatie van aanbeveling D (1), onder a), ii).

5. Aanbeveling E — De EBA en de nationale toezichthouders wordt verzocht te rapporteren overeenkomstig het volgende tijdschema:

a) de nationale toezichthouders wordt verzocht uiterlijk op 31 december 2013 te rapporteren aan het ECSR en de Raad over de maatregelen die zijn genomen naar aanleiding van aanbeveling E (1);

b) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 31 december 2013 bij het ECSR een tussentijds verslag in te dienen, waarin de beginselen van goede praktijken met betrekking tot gedekte obligaties die de EBA samen met de nationale toezichthouders heeft geïdentificeerd, uiteengezet worden, en een beoordeling van andere financiële instrumenten die een bezwaring genereren waarvoor de beste praktijken moeten worden geïdentificeerd;

c) de EBA wordt verzocht uiterlijk op 31 december 2014 bij het ECSR een tussentijds verslag in te dienen, waarin de beginselen van beste praktijken voor andere financiële instrumenten die een bezwaring genereren uiteengezet worden, indien zij geïdentificeerd waren in het tussentijds verslag vermeld in paragraaf b van dit tijdschema;

d) de EBA wordt verzocht om uiterlijk op 31 december 2015 een eindverslag in te dienen bij het ECSR en de Raad met een evaluatie van de werking van het kader voor de gedekte obligaties, zulks uit hoofde van de beginselen van beste praktijken en haar visie op aanbevolen verdere actie indien zij dit wenselijk acht;

e) de EBA wordt verzocht om uiterlijk op 31 december 2016 een eindverslag in te dienen bij het ECSR en de Raad met een evaluatie van de werking van het kader van de andere financiële instrumenten die bezwaring genereren krachtens de beginselen inzake beste praktijken, indien zij geïdentificeerd waren in het tussentijds verslag dat krachtens paragraaf b) van dit tijdschema moet worden ingediend, en haar visie op de aanbevolen verdere actie indien zij dit wenselijk.

4. Toezicht en beoordeling

1. Het secretariaat van het ECSR:

a) staat de geadresseerden bij, onder meer door gecoördineerde rapportage te bevorderen, toepasselijke modelformulieren te verstrekken en, waar nodig, de modaliteiten en het tijdschema voor het opvolgen;

b) verifieert de opvolging door de geadresseerden, onder meer door hen op hun verzoek bij te staan, en rapporteert aan de Algemene Raad over de opvolging, zulks via het Stuurcomité.

2. De Algemene Raad beoordeelt de door de geadresseerden gerapporteerde acties en rechtvaardigingen en besluit, voor zover van toepassing, of deze aanbeveling niet is opgevolgd en of de geadresseerden het nalaten van actie niet genoegzaam hebben gerechtvaardigd.









BIJLAGE BIJ DE AANBEVELING INZAKE DE FINANCIERING VAN KREDIETINSTELLINGEN

INHOUD SAMENVATTING INLEIDING I. ONTWIKKELING VAN FINANCIERINGSSTRUCTUREN EN ACTIVA 7 I.1. Gedekte versus ongedekte financiering I.2. Ontwikkeling van gedekte financiering I.2.1. Gedekte obligaties I.3. Ontwikkeling van ongedekte financiering I.3.1. Klantendeposito’s I.4. Innovatieve financiering I.4.1. Liquiditeitsswaps I.4.2. Gestructureerde producten en indexfondsen (ETF’s) I.5. Publieke steun in de huidige gespannen situatie I.6. Bepalende factoren voor de ontwikkeling van financieringsstructuren I.6.1. Effect van nieuwe regelgeving op bancaire financiering I.7. Financiële hefboom en uitsplitsing van activa II. BEZWARING VAN ACTIVA: GEGEVENS UIT DE ENQUÊTE II.1. Algeheel niveau van activabezwaring II.2. Gevolgen van overcollateralisatie voor bezwaringsniveaus II.3. Bijdrage van de verschillende transacties tot bezwaring III. RISICO’S III.1. Activabezwaringsrisico’s III.1.1. Structurele achterstelling van ongedekte crediteuren III.1.2. Kwesties betreffende toekomstige toegang tot ongedekte markten III.1.3. Kwestie betreffende transparantie en correcte prijsstelling III.1.4. Gestegen financierings- en liquiditeitsrisico's III.1.5. Voorwaardelijke bezwaring III.1.6. Andere risico’s van activabezwaring III.1.7. Andere risico’s verbonden aan specifieke producten of transacties III.1.8. Aanleidingen voor de concretisering van risico’s III.1.9. Houdbaarheid van activabezwaring III.1.10. Het effect van activabezwaring op de reële economie III.2. Risico’s door innovatieve financiering III.2.1. Transparantie, vertrouwen, moeilijkheid van beheer en toezicht III.2.2. Verstrengeling III.2.3. Gerechtelijke procedures en reputatierisico's, consumentenbescherming III.2.4. Specifieke risico’s met betrekking tot liquiditeitsswaps III.3. Risico’s van concentratie III.4. Risico’s van de druk tot schuldafbouw IV. DUURZAAMHEID VAN FINANCIERINGSSTRUCTUREN (MIDDELLANGE- TOT LANGETERMIJNPERSPECTIEF) IV.1. Grotere rol voor klantendeposito's IV.2. De rol van ongedekte en gedekte „wholesale”-financiering IV.3. Kenmerken van een houdbare financieringsstructuur IV.4. Vraag- en aanbodeffecten van financiering V. BELEID BELEIDSDOELSTELLINGEN BEGINSELEN VOOR DE TENUITVOERLEGGING VAN DE AANBEVELINGEN FOLLOW-UP VOOR ALLE BELEIDSAANBEVELINGEN AANBEVELINGEN V.1. Aanbeveling A — Toezicht en beoordeling van financieringsrisico's en beheer van financieringsrisico door toezichthouders V.1.1. Economische overwegingen V.1.2. Beoordeling, met inbegrip van voordelen en nadelen V.1.3. Follow-up V.1.4. Communicatie ten aanzien van de follow-up V.2. Aanbeveling B — Risiscobeheer van bezwaring van activa van instellingen V.3. Aanbeveling C — Door toezichthouders uitgeoefend toezicht op bezwaring van activa V.3.1. Economische overwegingen (aanbevelingen B en C) V.3.2. Beoordeling, met inbegrip van voordelen en nadelen (aanbevelingen B en C) V.3.3. Follow-up (aanbevelingen B en C) V.3.4. Communicatie ten aanzien van de follow-up — aanbeveling B V.3.5. Communicatie ten aanzien van de follow-up — aanbeveling C V.4. Aanbeveling D — Markttransparantie inzake bezwaring van activa V.4.1. Economische overwegingen V.4.2. Beoordeling, met inbegrip van voordelen en nadelen V.4.3. Follow-up V.4.4. Communicatie ten aanzien van de follow-up V.5. Aanbeveling E — Gedekte obligaties en andere bezwaring genererende instrumenten V.5.1. Economische overwegingen V.5.2. Beoordeling, met inbegrip van voordelen en nadelen V.5.3. Follow-up V.5.4. Communicatie ten aanzien van de follow-up V.6. Het ECSR neemt notitie van andere initiatieven VI. UITKOMSTEN VAN DE ENQUÊTE NAAR ACTIVABEZWARING EN INNOVATIEVE FINANCIERING: METHODOLOGISCHE EN STATISTISCHE TOELICHTING VI.1. Methodologische toelichting VI.1.1. Algemene beschrijving van de gegevens VI.1.2. Enige methodologische aspecten VI.1.3. Gegevenskwaliteitbeheer VI.2. Bezwaring VI.2.1. Bezwaringsniveaus VI.2.2. Looptijd van bezwaarde activa en corresponderende passiva VI.3. Gedekte financiering VI.4. Tegenpartijen

SAMENVATTING

De financieringsstructuren van banken zijn de afgelopen jaren aanzienlijk veranderd. Deze bijlage beschrijft de ontwikkelingen in de financieringsbronnen en structuren van banken in de Unie en de risico’s die daaruit voortvloeien, en presenteert een reeks beleidsvoorstellen om deze risico’s in te dammen.

De meest opmerkelijke ontwikkeling was de toename van het relatieve belang van gedekte financiering als gevolg van de risicoaversie onder beleggers en ontwikkelingen op het vlak van regelgeving, in het bijzonder de Bazelse kapitaal- en liquiditeitseisen en Solvency II. Deze ontwikkelingen hebben de voorwaarden geschapen voor een stijgende vraag naar onderpand (waaronder uit financieringsbronnen in de publieke sector), terwijl het aanbod van kwalitatief hoogwaardig onderpand krapper werd, in een tijd waarin banken stabiele financieringsbronnen nodig hebben om hun kredietverlening aan de reële economie te kunnen voortzetten. De verhoogde onzekerheid onder beleggers in verband met de huidige staatsschuldencrisis heeft ertoe geleid dat banken steeds afhankelijker zijn geworden van financieringsbronnen in de publieke sector, terwijl de centrale banken hebben gereageerd met buitengewone maatregelen, waaronder langerlopende transacties en verruimde onderpandlijsten.

Banken zijn ook afhankelijker geworden van klantendeposito's en moeten daar harder om concurreren. De grotere afhankelijkheid van deposito’s is deels succesvol geweest, maar ging ook gepaard met risico's, aangezien deposito’s door concurrentie volatieler kunnen worden en doordat het productaanbod steeds innovatiever is geworden en niet altijd goed wordt begrepen. Tot slot zijn enkele banken met innovatieve producten gestart, met name liquiditeitsswaps, om financiering te verkrijgen tegen concurrerende prijzen. Om een compleet beeld te krijgen van deze ontwikkelingen, bevat de bijlage een beoordeling van de duurzaamheid van financieringsstructuren en hun impact op de financiële sector en de reële economie.

In de bijlage worden drie risicobronnen nader onderzocht: 1) bezwaring van activa, 2) innovatieve financiering, en 3) concentratie.

Gedekte financiering is gedurende de huidige crisissituatie voor banken van essentieel belang gebleken, aangezien het diversificatie van financieringsbronnen mogelijk maakt en het het tegenpartijrisico verlaagt. Naast een bespreking van de voordelen van gedekte financiering tijdens de crisis, bevat de bijlage tevens een beoordeling van de risico's van een buitensporig bezwaringsniveau. Ten eerste impliceert het een verdere achterstelling van andere schuldeisers, in het bijzonder de depositohouders, wat gevolgen heeft als het gaat om mogelijk gebruik van gelden uit depositogarantiestelsels. Hoge niveaus van bezwaring kunnen ook negatieve gevolgen hebben voor toekomstige toegang tot ongedekte markten en voor problemen zorgen bij het correct prijzen van risico's, met consequenties voor de efficiënte toewijzing van middelen. Daarnaast is voorwaardelijke bezwaring doorgaans procyclisch, omdat zij toeneemt in perioden van onrust als gevolg van automatische verhogingen van onderpandeisen. Meer in het algemeen zorgen systeembrede toenames van bezwaring voor problemen in liquiditeits- en financieringsbeheer en versterken zij de risico's verbonden aan het hergebruik van onderpand. Bijkomende problemen betreffen een effectief beheer van en toezicht op instellingen met een hoog bezwaringsniveau.

Innovatieve financiering is doorgaans minder transparant en, als gevolg daarvan, moeilijker te beheren en te controleren. Gezien de mogelijke ondoorzichtigheid is er ook een grotere kans op gerechtelijke procedures en reputatierisico's, vooral als deze producten worden verkocht aan particulieren. De concentratierisico’s worden geanalyseerd vanuit vier verschillende perspectieven: de beleggerspopulatie, instrumenten, looptijdprofielen en geografische reikwijdte.

In de bijlage wordt vanuit een breed perspectief betoogd dat een goed gediversifieerde financieringsstructuur voor kredietinstellingen essentieel is om stresssituaties te weerstaan. Dit impliceert het voorkomen van een te grote afhankelijkheid van individuele financieringsbronnen en, in het bijzonder, gedekte financiering. Bovendien is het nodig dat instellingen rekening houden met de activiteiten van andere instellingen bij het bepalen van hun vermogen om hun financieringsplannen uit te voeren, in het bijzonder met betrekking tot de afhankelijkheid van klantendeposito's, die, als gevolg van toegenomen concurrentie, een minder stabiele financieringsbron kunnen worden. Er zijn reeds aanwijzingen dat kredietinstellingen hun toevlucht nemen tot retailfinancieringsinstrumenten, die op deposito’s kunnen lijken maar andere risico's meebrengen omdat ze mogelijk niet worden gedekt door de depositogarantiestelsels.

Op basis van de verrichte analyse worden een aantal beleidsaanbevelingen gedaan.

Gezien de nog steeds verstoorde marktomstandigheden en de noodzaak voor kredietinstellingen om robuuste financieringsplannen te ontwikkelen, is het raadzaam dat de nationale toezichthoudende instanties en de Europese Bankautoriteit (EBA) op korte termijn de financierings- en liquiditeitsrisico's en de levensvatbaarheid van de financieringsplannen in hun totaliteit controleren en beoordelen, op respectievelijk nationaal en EU-niveau. Thans wordt toezichthouders geadviseerd de plannen te beoordelen van instellingen betreffende het verminderen van de afhankelijkheid van financieringsbronnen in de publieke sector. Bij het analyseren van de financierings- en liquiditeitsrisico’s wordt toezichthouders geadviseerd om speciale aandacht te besteden aan het gebruik van innovatieve instrumenten die systeemrisico’s kunnen inhouden, en te kijken naar de risico's van niet-verzekerde depositoachtige instrumenten wanneer deze worden verkocht aan particuliere klanten, en de mogelijke negatieve effecten ervan op traditionele deposito's.

Een belangrijke drijfveer achter de voorstellen is het aanpakken van bezwaringskwesties via een alomvattende strategie. Voor de korte termijn wordt opgeroepen tot een gezamenlijke inspanning ter verdere verbetering van het beheer van liquiditeits- en financieringsrisico’s van kredietinstellingen waar sprake is van bezwaring. Toezichthouders wordt tevens aanbevolen om consistenter te zijn bij het controleren en beoordelen van de niveaus, de ontwikkeling en de typen van bezwaring, en van het effect van stresssituaties op bezwaring. Van belang is dat een aanbeveling over markttransparantie is opgenomen. Deze aanbeveling beoogt het financieringsaanbod te verruimen door het prijzen van risico’s te verbeteren, met name die met betrekking tot bezwaring.

Gezien het relatieve belang dat gedekte obligaties hebben gekregen in de financieringsstructuren van banken en de risico's die met deze instrumenten verband houden, bijvoorbeeld op het gebied van juridische onzekerheden in enkele lidstaten en verschillen in openbaarmakingspraktijken, wordt de nationale toezichthoudende instanties aangeraden om de toepassing van beste praktijken te stimuleren, publiek of particulier. Na deze eerste fase wordt de Europese Bankautoriteit (EBA) aangeraden om dergelijke initiatieven te coördineren en om beste praktijken vast te stellen, en om na te gaan of de markt werkt volgens de vastgestelde beginselen. Ook moet worden nagegaan of het passend is haar eigen bevoegdheden te gebruiken als formele mechanismen voor het opleggen van dergelijke beste praktijken of de zaak door te verwijzen naar de Europese Commissie voor mogelijke vervolgacties, rekening houdend met de mogelijke gevolgen voor anderszins goed functionerende markten. In een tweede fase wordt de EBA aangeraden na te gaan of er ook andere financiële instrumenten zijn die activa bezwaren en voor een soortgelijke aanpak zouden pleiten.

Zonder formele aanbevelingen te doen in de richting van andere financieringsmarkten, neemt het ESRB nota van een aantal particuliere initiatieven, bijvoorbeeld met betrekking tot het toekennen van keurmerken aan securitisatie en gedekte obligaties, omdat deze kunnen helpen het vertrouwen in bepaalde financiële producten te herstellen.

INLEIDING

De recente crisis vindt zijn oorsprong in de gebeurtenissen van 2007-2008 toen ontwikkelingen in de „wholesale”- en retailmarkten de kwetsbaarheden blootlegden die inherent zijn aan bepaalde beleggingscategorieën (bv. subprime woninghypotheken in de Verenigde Staten en elders) en aan sommige bedrijfsmodellen (bv. afhankelijkheid van kortlopende „wholesale”-financiering). De crisis heeft vervolgens een andere vorm aangenomen en zich uitgestrekt over een langdurige periode. In de Unie en met name het eurogebied hebben de huidige kwetsbaarheden van sommige landen en de zwaktes in sommige bancaire stelsels zichzelf in negatieve zin versterkt, in een context van zwakke economische groei. In deze situatie zorgen de sterke koppeling tussen bancaire en staatsschuldfinancieringskosten, in combinatie met onzekerheid over de kwaliteit van de activa van sommige banken en de duurzaamheid van hun bedrijfsmodellen, ervoor dat krediet- en interbancaire markten gebrekkig zijn blijven functioneren en dat banken problemen hebben ondervonden bij het beheren van hun balansen.

Tegen deze achtergrond zagen overheidsinstanties zich genoodzaakt te interveniëren. De centrale banken namen doortastende maatregelen om banken in staat stellen zichzelf te financieren, en de toezichthouders namen stappen om de kapitaalbuffers te verhogen, de transparantie te verbeteren en de kwaliteit van de activa te verhogen.

Om de situatie meester te worden, hebben de banken op hun beurt veranderingen doorgevoerd in hun financieringsstructuren en in hun activaportefeuilles. Deze bijlage besteedt tevens aandacht aan veranderingen in de financieringsbronnen en -structuren van banken en beoordeelt of deze ontwikkelingen systeemrisico’s in zich dragen.

In deze bijlage worden de financieringsstructuren van EU-banken belicht en hoe deze zich in de afgelopen jaren hebben ontwikkeld. De nadruk ligt daarbij op het toenemend belang van gedekte financiering en andere transacties op onderpand en hun gevolgen met betrekking tot bezwaring van activa. Mogelijk in reactie op de crisis zijn enkele banken op zoek gegaan naar innovatiever financieringsbronnen, die vaak ondoorzichtig zijn en in sommige gevallen van invloed kunnen zijn op activabezwaring. Ten slotte wordt in bredere zin gekeken naar de gevolgen van deze ontwikkelingen in relatie tot de duurzaamheid van de financieringsstructuren van banken.

De bijlage bevat een beoordeling van de vraag of en zo ja, hoe deze ontwikkelingen onder de aandacht van beleidsmakers moeten komen. De conclusie is dat een aantal van deze risico's aanzienlijk zijn en daarom worden beleidsmogelijkheden gepresenteerd. Daarbij wordt naar behoren rekening gehouden met de huidige situatie, die nog steeds in het teken staat van crisis en marktinstabiliteit en daarom speciale zorg vereist.

Deze analytische exercitie maakt gebruik van een aantal verschillende datasets om de ontwikkeling en de huidige stand van zaken beter weer te geven. Hoewel de balansen van banken worden gecontroleerd door toezichthouders en andere overheidsinstanties en zijn onderworpen aan marktregels inzake transparantie, was het noodzakelijk een ad-hocenquête te doen om informatie te verkrijgen, met name over de niveaus en typen van bezwaring en over innovatieve financieringsbronnen.

Deze bijlage bestaat uit zes delen. Na de inleiding wordt in deel I de ontwikkeling en de huidige stand van zaken betreffende de financieringsstructuren van EU-banken belicht. Deel II is gewijd aan de analyse van de door het ECSR verzamelde gegevens over bezwaarde activa. De analyse van de risico's die met een dergelijke ontwikkeling gepaard gaan, volgt in deel III. Deel IV behandelt meer in het algemeen de kwestie van duurzaamheid van de financieringsstructuren en deel V sluit af met de beleidsaanbevelingen van het ECSR. Een methodologische en statistische bijlage over de ECSR-enquête betreffende bezwaring van activa en innovatieve financieringsinstrumenten is opgenomen in deel VI.

I. ONTWIKKELING VAN FINANCIERINGSSTRUCTUREN EN ACTIVA

De ontwikkeling van financieringsbronnen en -structuren in de afgelopen jaren kan niet los worden gezien van de huidige, langdurige crisis. In reactie op de ernstig verstoorde krediet- en interbancaire markten en in een context van kwetsbaarheden bij overheden en in financiële stelsels, met name in het eurogebied, hebben banken zowel hun financieringsstructuren als hun activaportefeuilles aangepast.

Wanneer de financieringsstructuur van de balansen van banken in het eurogebied ( 3 ) per de jaarultimo 2011 wordt vergeleken met die van voor de financiële crisis (per de jaarultimo 2005), kan worden geconcludeerd dat deposito’s, uitgezonderd intramonetaire financiële instellingen (MFI's), nog steeds het hoogste percentage van de bancaire passiva vormen (zie grafiek 1). Bovendien neemt het percentage klantdeposito’s in de passiva van banken sinds 2008 toe, net als de looptijden van deze deposito’s ( 4 ) (zie deel I.3.1).

Grafiek 1

Uitsplitsing passiva: 2005 t.o.v. 2011

Bron: ECB — Kwartaalrekeningen voor het eurogebied.

Sinds 2005 zijn passiva geherstructureerd, waardoor het aandeel intra-MFI-deposito's is toegenomen. Op basis van financiëletransactiegegevens zijn de deposito’s sinds eind 2005 met 12 % toegenomen.

Er dient echter op te worden gewezen dat deze statistische component centralebankfinanciering omvat. Na de beleidsreactie van centrale banken en andere overheidsinstanties op het disfunctioneren van de krediet- en interbancaire markten, is in de afgelopen jaren het beroep op centralebankfinanciering en op het Eurosysteem in het bijzonder, en de afhankelijkheid van door overheden gegarandeerde schuld aanzienlijk toegenomen (zie deel I.5).

De op twee na relevantste post is langlopende schuldbewijzen, die 14 % van de totale bankpassiva besloeg. Wat betreft schuldbewijzen, heeft in de afgelopen paar jaar een verschuiving in de financieringsstructuur van banken plaatsgevonden naar gedekte financiering, waaronder gedekte obligaties (zie deel I.1 en I.2). Het dalende marktvertrouwen heeft tevens geleid tot een aanzienlijke vermindering in grensoverschrijdende interbancaire transacties, wat tot uitdrukking kwam in kortere looptijden en hogere creditrenten. Deze hersegmentatie binnen nationale grenzen is nog steeds gaande.

Geconcludeerd kan worden dat voor een klein deel van de geënquêteerde banken ( 5 ) de samenstelling van de passivastructuren afhankelijk is van de kredietbeoordeling van de banken (en impliciet de kredietbeoordeling van landen), waarbij kwetsbaarder banken of banken in kwetsbaarder landen een sterkere toename kennen in gedekte financiering (waaronder centralebankfinanciering) en een afname in de afhankelijkheid van ongedekte schuldbewijzen. Deze banken lijken tevens hun depositobasis meer te hebben versterkt dan de banken met een hogere kredietbeoordeling. (zie grafiek 2).

Grafiek 2

Financieringsstructuur voor groepen banken met uiteenlopende kredietbeoordelingen, eind 2007 en eind 2011

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering en Bloomberg.

Dekking: 12 banken (AA/A), 6 banken (BBB), 11 banken (speculatieve beoordeling), 29 banken (totaal).

Toelichting: Om een betrouwbare vergelijking te waarborgen, is voor de gegevens van eind 2007 en die van eind 2011 gebruikgemaakt van dezelfde steekproef van banken.

Deze veranderingen in de passiva van banken weerspiegelen tevens een verandering in de bedrijfsmodellen. De Europese banken volgden vóór de crisis doorgaans activastrategieën, wat leidde tot buitensporige schuldfinanciering, aangezien deze gemakkelijk en tegen lage kosten gefinancierd konden worden, met name in de „wholesale”-markten. De crisis en de implicaties ervan voor de beschikbaarheid van liquiditeit en financiering dwong banken hun strategische koers om te buigen naar passivastrategieën.

I.1. Gedekte versus ongedekte financiering

De uitgifte van middellang- en langlopende schuldbewijzen door banken is sinds eind 2007 aanzienlijk gedaald ten opzichte van het decennium vóór de crisis. Hoewel de financiële crisis zowel de ongedekte als gedekte financieringsmarkten negatief beïnvloedde, is de uitgifte van gedekte obligaties door EU-banken in de afgelopen paar jaar veel veerkrachtiger gebleken dan die van preferente ongedekte schuldbewijzen (zie grafiek 3), wat een verschuiving naar gedekter uitgiftes tot gevolg had (zie grafiek 4). Deze sterker wordende trend keerde in 2012, deels vanwege het feit dat de markttoegang voor perifere emittenten, die in 2010 en 2011 een belangrijk deel van de toename in de uitgiftes van gedekte obligaties voor hun rekening namen, het grootste deel van het jaar beperkt was.

Grafiek 3

Verandering in de uitgifte van gedekte obligaties en preferente ongedekte schuldbewijzen [2007-2011; index 2007 = 100]

Bronnen: Dealogic en berekeningen van de ECB.

Toelichting: Uitgiftes van EU-banken, onafhankelijk van omvang uitgifte. Aangehouden deals zijn niet meegenomen.

Grafiek 4

Aandeel van gedekte en ongedekte schulduitgiftes [2009 – sep. 2012; in procenten]

Bronnen: Dealogic en berekeningen van de ECB.

Toelichting: Gedekte uitgiftes omvatten gedekte obligaties, effecten met activa als onderpand en effecten op onderpand van hypotheken. Uitgiftes van EU-banken, onafhankelijk van omvang uitgifte. Aangehouden deals zijn niet meegenomen.

Deze brede trend verhult verschillen in ontwikkelingen tussen landen en tussen banken. In de afgelopen paar jaar verliepen de uitgiftes van banken in kwetsbaarder landen moeilijker dan in andere landen. Banken in kwetsbaarder landen hebben ook een groter beroep gedaan op gedekte schuldbewijzen (en de bewijzen vaak aangehouden om ze als onderpand te gebruiken) en op gewaarborgde schuldbewijzen (met name door de overheid gegarandeerd schuldpapier). Bankgroepen met een lagere kredietbeoordeling, zelfs als zij in sterkere landen waren gevestigd, hadden grotere problemen om „wholesale”-financiering te verkrijgen in de particuliere markten.

Wat interbancaire financiering betreft, tonen de geldmarktenquêtegegevens ( 6 ) dat, na jaren van aanhoudende groei, de totale bedrijvigheid in de ongedekte markten in 2008 begon te dalen en in 2009-2010 aanzienlijk verder daalde als gevolg van grotere bezorgdheid over tegenpartijrisico’s. Terwijl de ongedekte kredietopname in 2011 enigszins steeg, bleef zij duidelijk beneden het niveau van vóór de crisis. De daling van het relatieve aandeel van ongedekte kredietverlening zette zich in 2012 eveneens voort, toen de omzet in de ongedekte markten met 36 % kromp. De daling in de ongedekte interbancaire kredietopname werd tot op zekere hoogte gecompenseerd door een stijging in de repofinanciering, die, na een daling in 2008, in 2009 begon toe te nemen; in 2012 daalde deze vorm van financiering echter weer met 15 %. De relatieve veerkracht van de bedrijvigheid op de secundaire markt kan deels worden toegerekend aan het toegenomen gebruik van elektronische platforms en, in het bijzonder, van handelsfaciliteiten met centrale tegenpartijen voor gedekte transacties. Volgens de enquêtegegevens is de bedrijvigheid in de gedekte markt die door centrale tegenpartijen wordt verrekend sinds 2008 sterk toegenomen; in 2012 nam zij al 55 % van de gedekte markttransacties voor haar rekening (vergeleken met 51 % in 2011).

I.2. Ontwikkeling van gedekte financiering

De omvang van de uitstaande gedekte schuld van EU-banken (uitgezonderd Duitsland) was tussen eind 2009 en het eerste kwartaal van 2012 relatief stabiel, hoewel dit het verschil in ontwikkelingen in de Unie verhulde, met toenames in verscheidene landen (bv. Spanje, Italië en Zweden) en dalingen elders (bv. Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk ( 7 ).

Tegelijkertijd zijn sommige banken begonnen met het opvoeren van de uitgifte van aangehouden securitisatie of gedekte obligaties teneinde deze instrumenten te gebruiken als onderpand, met name voor herfinancieringstransacties met centrale banken (zie deel I.5 voor nadere details). Met name instellingen met een lagere kredietbeoordeling deden tussen 2011 en 2012 een groter beroep op dit type transactie.

Aan het begin van het proces is op grote schaal gebruikgemaakt van securitisatie: 2008 zag een recordbedrag van 711 miljard EUR aan uitgiftes, waarvan slechts 5 % niet werd aangehouden door banken. Het aandeel en volume van aangehouden effecten op onderpand van activa oversteeg in 2008-2011 dat van aangehouden gedekte obligaties ruimschoots.

In de eerste negen maanden van 2012 trok de uitgifte van aangehouden gedekte obligaties aan en was ze goed voor meer dan een derde van de totale uitgifte van gedekte obligaties (zie grafiek 5). Het aandeel van aangehouden securitisatie-uitgiftes bleef echter aanzienlijk hoger, althans in het eerste kwartaal van 2012.

Grafiek 5

Aangehouden securitisatie- en gedekte obligatie-uitgiftes op jaarbasis in de EU

Bronnen: Association for Financial Markets in Europe, Dealogic.

Toelichting: Gegevens omvatten door EU-banken uitgegeven gedekte obligaties, effecten op onderpand van activa en effecten op onderpand van hypotheken. De gegevens vanaf het begin van 2012 hebben betrekking op het eerste kwartaal en de eerste drie kwartalen voor respectievelijk securitisatie en gedekte obligaties.

I.2.1. Gedekte obligaties

Gedekte obligaties spelen een belangrijke rol bij gedekte financiering. Ze dienden aanvankelijk slechts in enkele landen als financieringsbron, maar ontwikkelden zich in een veel bredere groep landen gaandeweg tot een belangrijke bron van langlopende financiering voor banken (zie grafiek 6). In 2003 werd 95 % van alle uitstaande gedekte obligaties uitgegeven door banken en hypotheekbanken gevestigd in slechts vier landen (Denemarken, Frankrijk, Duitsland en Spanje), terwijl in 2010 slechts 66 % van alle uitstaande gedekte obligaties werd uitgegeven door deze vier landen (zie grafiek 7).

Grafiek 6

Uitstaande gedekte obligaties

Bron: European Mortgage Federation/European Covered Bond Council (ECBC Fact Book 2012).

Grafiek 7

Aandeel uitstaande gedekte obligaties, per land, in het totaal van de EU

Bron: EMF/ECBC (ECBC Fact Book 2012).

In zowel de primaire als de secundaire markten zijn de spreads op gedekte overheidsobligaties krapper gebleven dan die op preferente ongedekte schuld, wat gedekte obligaties aantrekkelijker maakte als financieringsinstrument, met name voor woninghypotheken. Het feit dat kredietbeoordelingsbureaus gedekte obligaties aanzienlijk hoger rangschikken dan de preferente ongedekte passiva van dezelfde emittent, heeft eveneens bijgedragen tot de grotere belangstelling onder beleggers voor deze instrumenten.

I.3. Ontwikkeling van ongedekte financiering

Hoewel het bedrag aan uitstaande ongedekte schuld in 2009 en 2010 relatief stabiel was, begon het in het eerste kwartaal van 2011 te dalen. Hetzelfde geldt voor het aandeel uitstaande ongedekte schuld in het totaal aan uitstaande schuld, wat in 2009 en 2010 rond 40 % bedroeg en in het eerste kwartaal van 2011 begon te dalen, onlangs uitkomend op 30 %. De ontwikkelingen in de landen van de Unie liepen uiteen, maar de grootste daling in dit aandeel voltrok zich voornamelijk in landen waarop de crisis een grote impact had (met name Italië en Portugal). Bankgroepen met lagere kredietbeoordelingen die zijn gevestigd in landen met hogere beoordelingen, noteerden eveneens een daling in het aandeel van ongedekte schuld.

I.3.1. Klantendeposito’s

Ondanks een algemene toename van klantendeposito’s in de passiva van banken (zie grafiek 1), hebben de pogingen van banken om hun depositobasis te verruimen tot dusver gemengde resultaten opgeleverd (zie grafiek 8), grotendeels vanwege heviger concurrentie in een reeds overvolle markt en omdat sommige spaarders betrekkelijk terughoudend zijn om geld vast te zetten op laagrentende deposito’s.

Grafiek 8

Aandeel van binnenlandse niet-financiële particuliere deposito’s als percentage van de totale activa

Bron: ECB. De laatste waarneming dateert van augustus 2012.

Toelichting: Deposito’s van de sector binnenlandse huishoudens en niet-financiële vennootschappen. De post „resterende activa” is niet inbegrepen in de totale activa (d.w.z. posities in financiële derivaten met bruto positieve marktwaardes). De laatste waarneming (d.w.z. aug. 2012) is weergegeven door de som van de rode en blauwe staaf voor landen met positieve mutaties van het verhoudingsgetal in de periode van aug. 2010 tot aug. 2012.

De verhouding leningen/deposito's bleef tussen 2009 en 2012 relatief vlak (zie grafiek 9): na een krimp in het eerste kwartaal van 2011 nam zij weer toe en bleef gedurende de afgelopen kwartalen relatief stabiel op ongeveer 150 %. Al met al zijn de depositostanden gedurende de crisis stabiel gebleven, in tegenstelling tot de situatie voor marktfondsen, met uitzondering van een paar landen in stressperiodes. Dit komt tot op zekere hoogte door Uniebreed geharmoniseerde depositogarantiestelsels. Enkele landen zagen echter vanaf de tweede helft van 2011 wat bewegingen in „wholesale”-deposito’s, die deels van grensoverschrijdende aard waren (zie grafiek 10).

Grafiek 9

Leningen/deposito’s-verhouding voor een steekproef van grote EU-bankgroepen

Bron: EBA.

Toelichting: Interkwartielbereik van afzonderlijke instellingen. Steekproef van 36 grote banken. De steekproef kan van tijd tot tijd verschillen.

Grafiek 10

Grensoverschrijdende deposito’s door niet-MFI’s in de EU

Bron: ECB.

Toelichting: Grensoverschrijdende deposito’s van niet-MFI’s binnen de EU. Veranderingen gebaseerd op het verschil tussen de standen in 12Q2 en 11Q2

I.4. Innovatieve financiering

Naast het traditionele type bancaire financiering gebruiken banken, in verschillende mate, andere typen instrumenten om hun financierings- en liquiditeitssituatie te verbeteren.

I.4.1. Liquiditeitsswaps

Liquiditeitsswaps kunnen verschillende vormen aannemen maar zijn doorgaans een soort gedekte financiering waarbij een kredietverlener aan een kredietnemer zeer liquide activa verstrekt (bv. contanten en overheidsobligaties) in ruil voor een pandrecht op minder liquide onderpand (bv. effecten op onderpand van activa), en er dus een liquiditeitsopwaardering plaatsvindt.

Uit de informatie die in de ECSR-enquête is gegeven over activabezwaring en innovatieve financiering blijkt dat de financiering verkregen via liquiditeitsswaps met contanten als onderpand (repo’s) en via het verpanden van onderpand ontvangen in omgekeerde repo’s („gematchte repo’s”) 7 % uitmaakt van de totale activa. Als de gegevens voor 2007 en 2011 worden vergeleken, komt daaruit naar voren dat er wat betreft dit aandeel geen significante wijziging is gerapporteerd anders dan dat banken in 2007 doorgaans de voorkeur gaven aan gematchte repo’s boven repo’s ( 8 ).

Volgens dezelfde enquête blijven effectenbeleningstransacties voor het merendeel van de instellingen van marginaal belang. De via deze transacties verkregen financiering vertegenwoordigt gemiddeld slechts 0,7 % van de totale activa van banken en komt bij geen van de rapporterende banken boven 3,5 % uit. Effectenbeleningstransacties zijn echter zeer geconcentreerd, voornamelijk bij grotere banken. In totaal werden dergelijke transacties slechts door 19 (van de 47) banken gerapporteerd, waarbij vier banken goed waren voor 67 % van de ontvangen financiering. Verder wordt de markt sterk gedomineerd door een paar landen, namelijk het Verenigd Koninkrijk (44 % van de totale verkregen financiering), Duitsland (22 %) en Frankrijk (19 %), gevolgd door Nederland, Italië en Zweden.

I.4.2. Gestructureerde producten en indexfondsen (ETF’s)

De crisis heeft een impact gehad op de markt voor gestructureerde producten ( 9 ). De omzet op jaarbasis van gestructureerde effecten op Euronext (Amsterdam, Brussel, Lissabon en Parijs) steeg halverwege de jaren 2000 aanzienlijk, maar daalde fors na het begin van de crisis (zie tabel 1).







Tabel 1 Omzet in gestructureerde producten; miljard EUR 2005 2006 2007 2008 2009 2010 11,5 23,6 34,0 28,9 23,0 26,1 Bron: NYSE Euronext.

Het gebruik van gestructureerde producten voor bancaire financiering ( 10 ) wisselt sterk tussen Europese landen, naargelang de omvang van de markt (België, Duitsland, Frankrijk en Italië nemen met respectievelijk 226 miljard EUR, 157 miljard EUR, 84 miljard EUR en 82 miljard EUR per de jaarultimo 2011 tweederde van de uitstaande gestructureerde producten voor hun rekening) en de patronen in de binnenlandse bancaire financieringsstructuren. Opgemerkt zij echter dat gestructureerde producten geen innovaties zijn die na de crisis zijn geïntroduceerd.

Over het gebruik van indexfondsen (hierna ETF’s) als innovatief financieringsinstrument is veel gepubliceerd. Het gebruik door banken van verhandelde fondsen om financiering te verkrijgen valt echter buiten het kader van ETF's, aangezien ook andere icbe's kunnen worden aangewend door gebruik te maken van total return swaps en effectenbelening. Uit de informatie van de ECSR-enquête blijkt dat ETF's zeer zelden worden gebruikt om financiering te verkrijgen; slechts enkele banken gaven aan dit instrument te gebruiken voor financieringsdoeleinden. Dit betekent echter niet dat deze activiteit in de toekomst niet weer zou kunnen aantrekken. Dit is een van de redenen waarom toezichthouders deze activiteit blijven monitoren. Bovendien heeft de Europese Autoriteit voor effecten en markten (EMSA) in juli 2012 richtsnoeren gepubliceerd betreffende ETF's en andere icbe-kwesties.

I.5. Publieke steun in de huidige gespannen situatie

Na het begin van de financiële crisis en met name het bankroet van Lehman, traden centrale banken en overheidsinstanties doortastend op. Gezien de problemen voor banken om zich te financieren in ongedekte kredietmarkten, namen banken binnen de Unie in toenemende mate hun toevlucht tot gedekte financiering (zie deel I.2) en tot centralebankfinanciering.

Bovendien namen de EU-lidstaten verschillende maatregelen ter ondersteuning van hun banksystemen. Het overgrote deel van de overheidssteunmaatregelen kunnen worden onderverdeeld in drie brede categorieën: kapitaalinjecties, garanties op bancaire passiva en activaondersteuningsmaatregelen ( 11 ). In het bijzonder gingen de lidstaten akkoord met een systeem van nationale overheidsgaranties voor liquiditeit, dat in 2011 werd herzien, in een poging levensvatbare banken in staat te stellen financiering te verkrijgen. In januari 2012 hadden 17 EU-lidstaten voor een totaal van 580 miljard EUR aan garanties afgegeven op nieuwe obligatie-uitgiftes, vanaf een recordniveau van 930 miljard EUR (720 miljard EUR in het eurogebied) in het laatste kwartaal van 2009. De situatie op landniveau toont een gemengd beeld (zie grafiek 11). Het aantal voorwaardelijke verplichtingen die voortvloeien uit garanties op bancaire passiva is in de meeste landen gedaald als gevolg van vervallende obligaties, maar steeg in landen als België, Griekenland, Italië, Portugal en Spanje.

Grafiek 11

Garanties op bancaire passiva: uitsplitsing naar land, in miljard EUR

Bronnen: DG ECFIN en enquête in de lidstaten via het EFC.

Toelichting: De niet genoemde landen hadden geen garanties op bancaire passiva afgegeven.

Doordat de financiële crisis zich in sommige landen van het eurogebied ontwikkelt tot een staatsschuldencrisis, zijn de financieringsvoorwaarden voor banken in dergelijke landen aanzienlijk verslechterd. Het Eurosysteem is om die reden in actie gekomen en heeft een breed scala aan maatregelen genomen, waaronder de introductie van langerlopende herfinancieringstransacties met volledige toewijzing en vaste renten, het verruimen van het beleenbare onderpand en het verminderen van de reserveverplichtingen. Op 22 december 2011 en 1 maart 2012 heeft de ECB twee langerlopende herfinancieringstransacties uitgevoerd met een looptijd van drie jaar, ten belope van in totaal meer dan 1 biljoen EUR (zie grafiek 12 en grafiek 13).

Grafiek 12

Transacties met de nationale centrale banken van de EU

Bronnen: ECB — balansstatistieken voor de MFI-sector en het Internationaal Monetair Fonds (IMF).

Toelichting: Passiva van andere MFI’s uitgezonderd geldmarktfondsen (MMF’s) ten opzichte van het Europees Stelsel van centrale banken (ESCB) als aandeel van de totale passiva uitgezonderd kapitaal en reserves en overige passiva. Het donkergrijze gebied omvat het interkwartielbereik; het grijze gebied omvat maximum- en minimumwaarnemingen. Gegevens voor het VK zijn niet beschikbaar.

Grafiek 13

Transacties met de nationale centrale banken van de EU

Bronnen: ECB — balansstatistieken voor de MFI-sector en IMF.

Toelichting: Passiva van andere MFI’s uitgezonderd MMF’s ten opzichte van het ESCB als aandeel van de totale passiva uitgezonderd kapitaal en reserves en overige passiva. Gegevens voor het VK zijn niet beschikbaar.

Vanzelfsprekend is er een correlatie tussen het beroep op centralebankfinanciering en staatsschuldproblemen. Zo zijn de banken op Cyprus en in Griekenland, Ierland, Italië, Portugal, Slovenië en Spanje afhankelijker van financiering vanuit het Eurosysteem. In enkele landen hebben banken hun toevlucht genomen tot aangehouden effecten, met name gedekte obligaties, teneinde beleenbaar onderpand te verzamelen voor transacties met centrale banken (zie grafiek 5). Sommige banken hebben gebruikgemaakt van overheidsgaranties bij uitgifte van schuldbewijzen, die in enkele gevallen werden gebruikt in herfinancieringstransacties met de centrale bank.

I.6. Bepalende factoren voor de ontwikkeling van financieringsstructuren

De verandering in de samenstelling van de passiva van banken is het gevolg van verschillende gelijktijdig werkzame factoren. Na het meermaals afwaarderen van schuld uitgegeven door enkele perifere lidstaten van het eurogebied, die voorheen een hoge waardering hadden en als betrekkelijk risicoloos werden beschouwd, steeg onder beleggers in vastrentende waarden de vraag naar veiliger activa. Hierdoor raakten gedekte activa, en met name gedekte obligaties, meer in trek, aangezien de onderpanddepots bestaande uit relatief veiliger activa als tweede bron van terugbetaling wat aanvullende zekerheid boden. Bovendien bieden specifieke wettelijke kaders voor gedekte obligaties additionele zekerheid voor beleggers.

Wat betreft de ontwikkelingen in de kosten van gedekte en ongedekte schuld, blijkt uit de respectieve iBoxx-indices dat het verschil tussen de spreads op preferente ongedekte schuld en gedekte obligaties gedurende de crisis veranderende prijsstellingspatronen vertoonde. Tot rond medio 2010 bleven de gemiddelde kosten voor preferente ongedekte schuld ruim boven die voor gedekte obligaties, maar vervolgens verdween het verschil grotendeels en was in de eerste helft van 2011 zelfs sprake van een omgekeerd verband. De toegenomen risicoaversie in de kredietmarkten vanwege de verheviging van de staatsschuldencrisis, in combinatie met de bezorgdheid over de mogelijke gevolgen van „bail-in”-voorstellen op de kosten voor preferente ongedekte schuld, leidde in de tweede helft van 2011 tot de terugkeer en nieuwe verruiming van het positieve spreadverschil tussen preferente ongedekte schuld en gedekte obligaties.

Grafiek 14

Swap-spreads op iBoxx-indices voor in euro luidende preferente ongedekte schuld en gedekte obligaties [jan. 2010 – okt. 2012; basispunten]

Bron: Markit.

Na de driejaars langerlopende herfinancieringstransacties van het Eurosysteem verkrapten de spreads op preferente ongedekte schuld begin 2012 aanzienlijk, en bewogen de gemiddelde spreads op gedekte en ongedekte schuld zich gedurende het grootste deel van de eerste helft van het jaar in een relatief nauwe bandbreedte. Eind juni 2012 daalde de gemiddelde spread op preferente ongedekte schuld echter tot onder die op gedekte obligaties.

Wat betreft de kosten voor interbancaire financiering, werden ongedekte transacties na het bankroet van Lehman veel duurder in verhouding tot repofinanciering, zoals blijkt uit de sterk steiler wordende EURIBOR-EUREPO-rendementscurve, die het gevolg was van de aanmerkelijke toename van het tegenpartijrisico. Hoewel de spreads aanzienlijk verkrapten nadat de ECB grootschalige liquiditeitsverschaffende maatregelen had genomen, bleven zij ruim boven het niveau van voor de crisis. De intensivering van de staatsschuldencrisis vanaf medio 2011 leidde opnieuw tot een verruiming van de spreads op gedekte versus ongedekte transacties. In de eerste helft van 2012 verkrapte het renteverschil tussen repo- en ongedekte transacties weer na implementatie van de driejaars langerlopende herfinancieringstransacties van het Eurosysteem.

Tevens dient te worden opgemerkt dat banken in de EU sinds het begin van de crisis gericht bezig zijn om hun financieringsbasis te versterken door het aantrekken van deposito’s tot een kernstrategie te maken. Bancaire deposito’s worden in het Bazel-voorstel voor het liquiditeitsregime beschouwd als „starder” dan andere instrumenten, hetgeen er eveneens toe zou kunnen hebben bijgedragen dat banken voor deze strategie kozen.

I.6.1. Effect van nieuwe regelgeving op bancaire financiering

I.6.1.1. Achtergrond

Verschillende wetgevende initiatieven die zijn of in de nabije toekomst zullen worden uitgevoerd, kunnen een impact hebben op de financieringsmogelijkheden van banken, vooral op de afruil tussen gedekte versus ongedekte financieringsbronnen, maar ook op het gebruik van nieuwe financieringsbronnen. De belangrijkste initiatieven zijn de richtlijn en verordening kapitaalvereisten (CRR/CRD IV), de Solvency II/Omnibus II-richtlijn, de voorstellen voor de herstel- en afwikkelingsrichtlijn voor banken en de verordening betreffende Europese marktinfrastructuur (EMIR).

Samengevat, aangezien gedekte obligatie-uitgiften op basis van toekomstige Bazel III- en Solvency II-regelgeving mogelijk een gunstiger behandeling krijgen dan securitisaties, zouden banken verder kunnen worden aangemoedigd om te kiezen voor dergelijke instrumenten. Tegelijkertijd hebben de „bail-in”-schuldbepalingen die zijn opgenomen in het voorstel betreffende de afwikkeling van banken ertoe bijgedragen dat beleggers er rekening mee houden dat de kans op gehele terugvorderbaarheid in de toekomst waarschijnlijk lager zal zijn. Het feit dat in het huidige voorstel met betrekking tot het dekkingspercentage voor kortetermijnliquiditeit, ongedekte schuldinstrumenten uitgegeven door banken niet als liquide activa worden beschouwd, kan ook een negatieve invloed hebben op de belangstelling van banken voor het aanhouden van ongedekte schuld van andere banken ( 12 ).

De effecten van de genoemde verordeningen zijn niet beperkt tot bankfinanciering en de mogelijke negatieve effecten moeten worden gezien in de bredere context van de voordelen, niet alleen in termen van financiering en liquiditeit, maar ook in termen van versterkte veerkracht van het systeem, een afname van morele risico’s en beperking van het besmettingsgevaar enz.

I.6.1.2. Details betreffende aanstaande of reeds geïmplementeerde wetgeving

CRR/CRD IV. Twee van de elementen van de CRD IV die een aanzienlijk effect zouden kunnen hebben op bankfinancieringspatronen zijn die met betrekking tot het liquiditeitskader: het dekkingspercentage voor kortetermijnliquiditeit (Liquidity Coverage Ratio of LCR) en het netto-stabielefinancieringsvereiste (Net Stable Funding Requirement of NSFR). Het hoofddoel van het NSFR is banken ertoe te verplichten stabieler langetermijnfinancieringsbronnen te scheppen. Het hoofddoel van het LCR is het creëren van een pool van gemakkelijk verhandelbare activa die voornamelijk bestaan uit liquide activa van hoge kwaliteit, met inbegrip van gedekte obligaties maar uitgezonderd effecten met activa als onderpand.

De behandeling van gedekte obligaties in de richtlijn kapitaalvereisten heeft eveneens gevolgen voor de bancaire financiering. De CRR/CRD IV bevat in vergelijking met het verleden geen nieuwe behandeling voor gedekte obligaties in termen van kapitaalbeslag, aangezien de voornaamste activacategorieën die in aanmerking komen om als onderpand te dienen voor gedekte obligaties gehandhaafd blijven, zoals vastgesteld door de vorige richtlijnen inzake kapitaalvereisten.

Solvency II-richtlijn. De richtlijn beoogt de regelgeving betreffende verzekerings- en herverzekeringsondernemingen te harmoniseren. Solvabiliteitsregels bepalen wat de minimale bedragen aan financiële middelen zijn waarover verzekeraars en herverzekeraars moeten beschikken om de risico's waaraan ze blootstaan te dekken. Een van de belangrijkste punten van kritiek aangaande Solvency II is dat het zal stimuleren tot beleggen in kortlopende in plaats van langlopende schuld vanwege de opzet van de kapitaalvereisten ten aanzien van risicospreiding. Deze kritiek is echter gebaseerd op een simplistisch beeld van Solvency II, waarbij parameters van de spreadrisicomodule worden vergeleken met CRD IV-parameters. Deze aanpak houdt evenmin rekening met diversificatie-effecten en het effect van renterisicosubmodules in de uiteindelijke kapitaalvereisten.

Andere elementen die momenteel onderwerp van gesprek zijn bij de Omnibus II-onderhandelingen, zouden de prikkels tot langlopende beleggingen kunnen behouden of versterken. Een voorbeeld is het „pakket langlopende garanties”, dat is bedoeld om problemen die voortvloeien uit de gevolgen van kunstmatige volatiliteit op verzekeringsproducten met langlopende garanties aan te pakken.

Een ander belangrijk punt van kritiek is dat de Solvency II-benadering beleggingen in bankdeelnemingen bestraft. Nogmaals, dit is gebaseerd op de aanpak volgens de vijfde kwantitatieve impactstudie (QIS5) van de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen (EIOPA), waarbij deelnemingen in financiële en kredietinstellingen in mindering werden gebracht op het eigen vermogen. De huidige ontwerpen van gedelegeerde handelingen omvatten een aanpak die vergelijkbaar is met die van de CRD IV, volgens welke de waarde van de deelneming in banken alleen wordt afgetrokken van de overeenkomstige lijst wanneer bepaalde drempels worden overschreden. Het is onwaarschijnlijk dat deze aanpak voor verzekeraars een significant effect zal hebben op de herallocatie van activa.

Het is nog steeds mogelijk dat Solvency II de activa-allocatie voor sommige ondernemingen gaat wijzigen, gezien het feit dat het diversificatie-effecten meeneemt.

Herstel- en afwikkelingsrichtlijn voor banken. De ontwerprichtlijn bevat de noodzakelijke stappen en bevoegdheden om ervoor te zorgen dat faillissementen van banken in de EU dusdanig worden afgewikkeld dat financiële instabiliteit wordt voorkomen en de kosten voor de belastingbetaler worden geminimaliseerd. Het voorgestelde kader bevat een schuldafwaarderings- of „bail-in”-afwikkelingsinstrument. Met behulp van dit instrument zouden afwikkelingsinstanties vermogensbestanddelen, achtergestelde schulden en overige ongedekte preferente passiva kunnen afwaarderen of kunnen omzetten in eigen vermogen. Volgens het voorstel van de Commissie zijn gedekte financiering, deposito's gedekt door depositogarantiestelsels, fondsen met een looptijd van minder dan een maand, handels-/commercieel krediet, verplichtingen aan werknemers of belasting-/socialezekerheidsinstanties en derivaten uitgesloten van het „bail-in”-regime.

Hoewel een „bail-in” de positie van ongedekte crediteuren in de schuldeiserhiërarchie niet zou veranderen, zou het bijdragen aan de perceptie onder beleggers dat er in de toekomst waarschijnlijk een lagere kans zal zijn op gehele terugvordering van ongedekte financiering. Al met al zouden „bail-in”-bare passiva (bv. ongedekte financiering), gezien de hogere risicopremie, in de toekomst mogelijk duurder kunnen zijn. Desalniettemin blijkt uit effectbeoordelingen die door de Europese Commissie zijn uitgevoerd dat de verwachte impact beperkt is. De effectbeoordeling van de Commissie ( 13 ) die bij de ontwerprichtlijn is bijgevoegd, voorziet dat de kosten van bancaire financiering over het geheel genomen met tussen de 5 en 15 basispunten zal toenemen, terwijl de verandering in de financieringskosten van „bail-in”-bare passiva varieert tussen de 15 en 40 basispunten. De schattingen van het bankwezen van de verandering in de financieringskosten van „bail-in”-bare passiva variëren echter van 55 tot 100 basispunten ( 14 ).

Over het geheel genomen dient de toename van het risico en de financieringskosten van verplichtingen die vallen onder een „bail-in” te worden bezien in de context van de gunstige effecten van het „bail-in”-instrument op bancaire financiering. De nieuwe verordening betreffende Europese marktinfrastructuur (EMIR) beoogt grotere transparantie en betere risicobeheersing te bewerkstelligen in de „over the counter (otc)”-derivatenmarkt, en deze markt veiliger te maken door het tegenpartijrisico en het operationele risico te verminderen.

Om tegenpartijrisico te verminderen, introduceren de nieuwe regels i) strenge eisen voor prudentiële (bv. hoeveel kapitaal centrale tegenpartijen moeten aanhouden), organisatorische (bv. de rol van risicocomités) en bedrijfsvoeringsnormen (bv. openbaarmaking van prijzen) voor centrale tegenpartijen, ii) verplichte afwikkeling door centrale tegenpartijen voor contracten die zijn gestandaardiseerd (d.w.z. ze voldoen aan vooraf gedefinieerde geschiktheidscriteria), iii) risicobeperkende normen voor contracten die niet door een centrale tegenpartij zijn afgewikkeld (bv. uitwisseling van onderpand). Zie deel III.1.6 voor nadere details over de risico's van centrale tegenpartijen.

I.7. Financiële hefboom en uitsplitsing van activa

In de aanloop naar de financiële crisis financierden banken zich in toenemende met vreemd vermogen en groeide de balansomvang van banken aanzienlijk. In de periode na de crisis streefden banken in reactie op de verhoogde financieringskosten, met name voor ongedekte financiering, ernaar hun schuldpositie te verminderen, zowel door verhoging van het kapitaal als beperking van de groei van de activa, zoals te zien is in grafiek 15. De trend was uitgesprokener voor banken buiten het eurogebied, maar dit werd veroorzaakt door banken gevestigd in het Verenigd Koninkrijk.

Grafiek 15

Hefboomfactor van EU-banken

Bron: ECB — Geconsolideerde bancaire statistieken.

Toelichting: De hefboomfactor wordt berekend als de totale activa gedeeld door het eigen vermogen, waarbij immateriële activa worden afgetrokken van noemer en teller.

In het eurogebied verminderden banken hun activa in 2009 met ongeveer 10 %. De veranderingen in 2010 en 2011 waren minder uitgesproken (zie grafiek 16). EU-banken buiten het eurogebied kenden tot en met 2010 weinig aanpassingen in de omvang van de activa, maar deze begonnen in 2011 weer te groeien. Vanaf 2008 probeerden de banken te herkapitaliseren en het eigen vermogen nam in de hele EU aanzienlijk toe met bijna 400 miljard EUR, zij het met een daling van ongeveer 5 % voor de banken in het eurogebied in 2011. De totale activa van banken in het eurogebied zijn sinds 2007 met 14 % toegenomen, maar de uitsplitsing van activa is ook veranderd. Het aandeleneffectenbezit daalde met 6 %, terwijl de kredietverlening aan huishoudens maar met 9 % steeg en leningen aan MFI’s maar met 6 %. De overige activa, leningen aan overheden en het schuldenbezit stegen daarentegen met meer dan 20 %. Deze cijfers duiden op een enigszins verzwakte kredietverlening in de interbancaire sector en van een relatieve daling in de kredietverlening aan huishoudens en bedrijven.

Grafiek 16

Veranderingen in eigen vermogen en activa van EU-banken

Bron: ECB — Geconsolideerde bancaire statistieken.

Toelichting: Veranderingen in balansposities per de jaarultimo voor het eigen vermogen en de totale activa.

II. BEZWARING VAN ACTIVA: GEGEVENS UIT DE ENQUÊTE

Bezwaring van activa vindt plaats wanneer activa worden gebruikt om de vorderingen van schuldeisers zeker te stellen. Deze activa zijn daarom in geval van een bankfaillissement niet beschikbaar voor algemene crediteuren. Deze onderpandstelling kan ofwel worden gebruikt voor financieringsdoeleinden (bv. effecten op onderpand van activa, gedekte obligaties en repo's) of voor handel en risicobeheer (bv. derivaten en effectenbelening). In sommige van deze transacties bezwaren banken activa niet rechtstreeks bij hun tegenpartij maar bij centrale tegenpartijen in transacties die via deze instellingen worden afgewikkeld. Een bezwaard activum is een activum dat, expliciet of impliciet, is verpand of onderhevig is aan een regeling ter waarborging, onderpandstelling of kredietverbetering van een transactie.

Door de toegenomen afhankelijkheid van gedekte financiering en de tendens naar onderpanddekking van andere transacties (zoals derivaten), is de bezwaring van activa sinds het begin van de crisis toegenomen. Hoewel deze toename breed gespreid is, geldt zij in belangrijker mate voor kwetsbare banken en banken in kwetsbare landen. De bezwaring van activa kan feitelijk niet los worden gezien van de crisis en de gevolgen ervan in termen van verstoring van de krediet- en interbancaire markten. Afgezien van deze marktbeperkingen, worden de volumes en typen gedekte schuld bepaald door een groot aantal factoren, in de eerste plaats door de prijzen, beschikbaarheid van onderpand, overcollateralisatie en looptijden.

II.1. Algeheel niveau van activabezwaring

In het resterende deel van deze bijlage wordt het niveau van activabezwaring berekend als de verhouding bezwaarde activa/totale activa ( 15 ). Zie deel VI voor methodologische details.

De verdeling van het niveau van bezwaring voor 2007 en 2011 is weergegeven in grafiek 17 ( 16 ). Deze ratio heeft betrekking op alle bezwaarde activa, met inbegrip van de activa ontvangen in een omgekeerde repotransactie (gematchte repo’s), afgemeten aan de totale activa. Als gevolg van een aantal onzekerheden ten aanzien van de exacte rapportagemethodiek bij enkele banken, worden echter bezwaringsniveau-intervallen weergegeven in plaats van afzonderlijke cijfers. De gegevens laten zien dat de mediaanwaarde van het bezwaringsniveau voor de steekproef van banken die binnen deze gegevensverzamelingsactiviteit vallen rond de 25 % ligt (of rond 23 % indien gematchte repo's worden uitgesloten).

Grafiek 17

Verdeling van de verhouding bezwaarde activa (inclusief gematchte repo’s)/totale activa, eind 2011 (blauw) en eind 2007 (grijs)

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering.

Dekking: 51 banken (ultimo 2011-gegevens), 28 banken (ultimo 2007-gegevens).

Toelichting: De laagste waarde in dit interval wordt berekend als het aandeel van de totale bezwaarde activa (verminderd met de waarde van aangehouden effecten bij banken, alwaar ze kunnen zijn opgenomen in andere gedekte obligaties en andere effecten op onderpand) van de hoeveelheid totale activa vermeerderd met de hoeveelheid gematchte repo's. De middelste waarde (gemarkeerd met (*) in de legenda) wordt berekend als het aandeel van de totale bezwaarde activa (inclusief gematchte repo's) van de hoeveelheid totale activa vermeerderd met de hoeveelheid gematchte repo's. De hoogste waarde (gemarkeerd door (**) in de legenda) wordt berekend als het aandeel van de totale bezwaarde activa (inclusief gematchte repo's) van de hoeveelheid totale activa, zoals gemeld. Voor banken wier rapportagemethode duidelijk werd uit de gegevens, zijn de bovengenoemde aanpassingen van de bezwaringsverhouding niet doorgevoerd en zijn de onzekerheidsintervallen verwaarloosbaar.

Als de gegevens voor 2007 en 2011 met elkaar worden vergeleken, is het niveau van bezwaring voor bijna alle banken in de steekproef gestegen ( 17 ). Als een deelsteekproef wordt genomen van 28 banken die in beide jaren rapporteerden, steeg de mediaan van 7 % naar 27 % en steeg het gemiddelde, gewogen naar totale activa, van 11 % tot 32 % (als gematchte repo’s worden meegenomen).

Ondanks de veelvoorkomendheid van deze tendens, varieerde het belang van de toename van bezwaringsniveaus afhankelijk van de karakteristieken van banken. Zo vertoonden banken met lagere kredietbeoordelingen (lager dan A) ( 18 ) stelselmatig opvallender stijgingen in het niveau van bezwaring (grafiek 18) ( 19 ).

Grafiek 18

Toename in bezwaringsniveau tussen 2007 en 2011 voor groepen banken met verschillende kredietbeoordelingen [procentpunten] ( 20 )

Dekking: 11 banken (AA/A), 6 banken (BBB), 11 banken (speculatieve rating).

Toelichting: Om een betrouwbare vergelijking te waarborgen, is voor de gegevens van zowel ultimo 2007 als ultimo 2011 gebruikgemaakt van dezelfde steekproef van banken. Op de verticale as staan procentpunten weergegeven

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering, Bloomberg.

In 2011 rapporteerden banken met hogere beoordelingen (tot A) gemiddeld aanzienlijk lagere niveaus van bezwaring (grafiek 19) ( 21 ). Hoewel dit geen verrassende conclusie is, mag het niet los gezien worden van het verband tussen banken en hun vestigingsland, aangezien een aantal van de banken die hogere niveaus van bezwaring rapporteren, te kampen hebben met landenrisico. Dit verschil in bezwaringspatronen, dat afhankelijk is van de veerkracht van banken en landen, kan worden opgevat als een bevestiging van de stelling dat een toename in bezwaring (ten minste gedeeltelijk) het gevolg is van de crisis.

Grafiek 19

Verdeling van bezwaringsniveau voor groepen banken met verschillende kredietbeoordelingen [in procenten], ultimo 2011

Dekking: 26 banken (AA/A), 13 banken (BBB), 12 banken (speculatieve rating).

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering, Bloomberg.

II.2. Gevolgen van overcollateralisatie voor bezwaringsniveaus

Bezwaringniveaus zijn afhankelijk van het type transacties ten aanzien waarvan activa zijn verpand, met name van de inherente overcollateralisatievereisten (zie grafiek 20). Repo’s, gematchte repo's en effectenbelening zijn het type gedekte financiering waarbij minder gebruik van onderpand wordt gemaakt, aangezien de surpluspercentages meestal lager zijn. Instellingen met een hogere beoordeling profiteren echter het meest van dergelijke transacties, omdat tegenpartijen bereidwilliger zijn om deze transacties aan te gaan met veerkrachtiger instellingen (zie ook grafiek 21). Centralebankfinanciering, gedekte obligaties en andere effecten op onderpand vereisen daarentegen grotere hoeveelheden onderpand.

Grafiek 20

Verdeling van de overcollateralisatieratio naar type financiering, ultimo 2011

Dekking: 49 banken.

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering.

Grafiek 21

Verdeling van de overcollateralisatieratio naar type onderpand, ultimo 2011

Dekking: 48 banken.

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering.

Het geval van gedekte obligaties behoeft verdere toelichting. Het niveau van overcollateralisatie van gedekte obligaties is doorgaans afhankelijk van drie factoren: 1) regelgeving, 2) eisen van kredietbeoordelingsbureaus, en 3) de strategische keuzes van instellingen ten aanzien van de overcollateralisatiebuffer die zij wensen aan te houden. In sommige landen vereist nationale regelgeving dat gedekte obligaties een aanzienlijk minimum overcollateralisatieniveau aanhouden (bv. Spanje ( 22 )), andere landen hanteren vrij lage overcollateralisatie-eisen ( 23 ) en in weer een andere groep landen moet de gehele portefeuille van beleenbare activa apart worden gezet voor de onderpandstelling van gedekte obligaties (bv. Slowakije), terwijl er andere landen zijn die geen eisen stellen. Deze uiteenlopende behandeling heeft niet te verwaarlozen gevolgen in termen van overcollateralisatie en derhalve op het niveau van activabezwaring. Hoewel overcollateralisatie deels kan worden gerechtvaardigd door de geldende regelgeving, hangt het tevens af van de beoordeling die instellingen willen bereiken voor hun gedekte schuldbewijzen, aangezien hogere overcollateralisatie beleggers extra zekerheid biedt en dus een hogere beoordeling mogelijk maakt. Bovendien beslissen instellingen over de extra buffer die zij wensen aan te houden bovenop de door de regelgevende en kredietbeoordelingsinstanties opgelegde eisen. Dit is een strategische beslissing en banken en lidstaten hanteren verschillende benaderingswijzen met betrekking tot de vraag of deze buffer binnen of buiten de dekkingspool moet worden aangehouden.

II.3. Bijdrage van de verschillende transacties tot bezwaring

Het is geen verrassing dat kwetsbaarder banken (wanneer beoordeeld op hun kredietwaardigheid) doorgaans sterker afhankelijk zijn van gedekte financiering en met name centralebankfinanciering, terwijl banken met een hogere rating beschikken over een gediversifieerder structuur van gedekte financiering, waarbinnen repo's, effectenbelening en schuldbewijzen op onderpand een buitengewoon belangrijke rol spelen als financieringsbron. Opgemerkt zij verder dat hoewel banken met een speculatieve beoordeling schijnbaar slechts iets hogere niveaus van gedekte financiering hebben dan banken met beoordelingen tot BBB, gezien de hoeveelheid aangehouden activa die reeds is „verpakt”, maar nog niet wordt gebruikt om financiering te verkrijgen door als speculatief beoordeelde banken, deze niveaus kunnen stijgen.

Grafiek 22

Uitsplitsing van gedekte financiering voor groepen banken met verschillende kredietbeoordelingen, ultimo 2011

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering, Bloomberg.

Dekking: 26 banken (AA/A), 13 banken (BBB), 11 banken (speculatieve rating).

Dit leidt tot een relatief hoog bezwaringsniveau bij banken met de laagste beoordeling; er zijn verschillende redenen waarom dit gebeurt. Ten eerste is er bij centralebankfinanciering sprake van grote hoeveelheden bezwaarde activa als gevolg van de sterkere overcollateralisatie in vergelijking met andere typen financiering (zie grafiek 20). Ten tweede kunnen banken met de laagste beoordeling worden uitgesloten van de particuliere ongedekte markten, maar zijn zij in sommige gevallen wel in staat gedekte financieringsinstrumenten uit te geven als zij over onderpand van goede kwaliteit beschikken. Ten derde hebben deze banken al een groot deel van hun activa die beleenbaar zijn als onderpand in centralebankherfinancieringstransacties verbruikt (zie middelste deel van grafiek 24) en gebruiken zij in toenemende mate hun eigen aangehouden gedekte obligaties en andere effecten op onderpand als onderpand om financiering te verkrijgen van centrale banken. Ten vierde impliceert dergelijk onderpand niettemin iets hogere surpluspercentages dan voor banken met de hoogste beoordeling (zie linkerdeel van grafiek 24).

III. RISICO’S

In dit deel van de bijlage worden de risico’s geanalyseerd die voortvloeien uit 1) bezwaring van activa, 2) innovatieve financiering, en 3) concentratie. De onderstaande tabel vat de belangrijkste risico’s en conclusies samen.







Tabel 2 Belangrijkste uit financieringsontwikkelingen voortvloeiende risico’s Activabezwaring Innovatieve financiering Concentratie 1. Structurele achterstelling van ongedekte crediteuren, bv. depositohouders 1. Transparantie, vertrouwen, gemak van beheer en toezicht 1. Beleggersbasis 2. Toekomstige toegang tot ongedekte markten: 1) verdringing van ongedekte crediteuren, 2) behoud van markttoegang en marktdiscipline, 3) verhoogde gevoeligheid van spreads op preferente ongedekte schuld voor fundamentals 2. Verstrengeling 2. Financieringsinstrumenten 3. Kwesties betreffende transparantie en correcte prijsstelling 3. Risico op gerechtelijke procedures en reputatierisico's; consumentenbescherming 3. Looptijdprofielen 4. Gestegen financierings- en liquiditeitsrisico's 4. Specifieke risico’s bij liquiditeitsswaps 4. Geografische reikwijdte 5. Voorwaardelijke bezwaring 6. Andere risico’s van activabezwaring: 1) onderpandschaarste en –hergebruik, 2) risicobeheer bij banken met hoge bezwaringsniveaus 7. Overige risico’s betreffende specifieke producten of transacties: 1) gedekte obligaties, 2) centrale tegenpartijen

III.1. Activabezwaringsrisico’s

De risico’s die voortvloeien uit de bezwaring van activa kunnen globaal worden onderverdeeld in de volgende groepen: 1) structurele achterstelling van ongedekte crediteuren, 2) kwesties betreffende de toekomstige toegang tot ongedekte markten, 3) kwesties betreffende transparantie en correcte prijsstelling, 4) verhoogde liquiditeitsrisico’s, 5) kwesties betreffende voorwaardelijke bezwaring, 6) kwesties betreffende procycliciteit, en 7) overige risico’s. In dit deel wordt tevens verwezen naar specifieke risico’s betreffende gedekte obligaties en naar transacties met centrale tegenpartijen.

III.1.1. Structurele achterstelling van ongedekte crediteuren

Een van de effecten van activabezwaring is dat de risico's worden verschoven naar de belegger. De vorderingen van ongedekte crediteuren, zoals preferente ongedekte obligatiehouders, worden doorgaans risicovoller als gevolg van toegenomen activabezwaring, en raken steeds verder achtergesteld naarmate meer gedekte schuld boven deze vorderingen wordt gepositioneerd. De omvang van de risicoverschuiving tussen crediteuren is onder meer afhankelijk van de mate van overcollateralisatie (d.w.z. de mate van bescherming van preferente crediteuren), het type andere crediteuren, de bedrijfsmodellen en de algehele kwaliteit van de activa, en van de verhouding tussen gedekte en ongedekte schuld en van de kans op wanbetaling. De mate waarin de verschuiving van risico's een risico vormt voor ongedekte crediteuren, hangt af van het vermogen om dat risico te prijzen. Dientengevolge zijn het de onverwachte veranderingen en niet zozeer de absolute niveaus van bezwaring die een probleem vormen voor bestaande ongedekte crediteuren, aangezien zij niet de mogelijkheid hebben om dergelijke bezwaringsmutaties te prijzen.

III.1.1.1. Structurele achterstelling van depositohouders

Aangezien deposito's een vorm van preferente ongedekte financiering zijn voor banken, verhoogt bezwaring tevens de risicograad van deposito's en uiteindelijk de geldelijke verplichtingen van depositogarantiefondsen ( 24 ). Structurele achterstelling van deposito’s is mogelijk een minder groot probleem in landen waar depositogarantiefondsen ex ante worden gefinancierd door premies die zijn betaald door gedekte instellingen. In dergelijke gevallen wordt het risico op hogere betalingsverplichtingen voor belastingbetalers als gevolg van activabezwaring gedeeltelijk verminderd. Om de depositogarantiefondsen te compenseren voor de toegenomen risicograad, kunnen de door gedekte instellingen betaalde premies risicogevoelig worden gemaakt, namelijk met betrekking tot risico's die voortvloeien uit bezwaring en de daaropvolgende achterstelling van depositohouders.

De toegenomen risicograad van deposito's is van bijzonder belang in lidstaten zonder speciale wetten ter bevoorrechting van depositohouders. Zulke wetten verlenen depositogarantiefondsen preferentiële status, waardoor een eventueel faillissement van een kredietinstelling niet ten laste komt van de belastingbetaler ( 25 ). Een verhoogde risicograad van deposito’s is ook van mindere zorg in lidstaten waar het niveau van activabezwaring laag is als gevolg van voorgeschreven limieten. Sommige lidstaten hebben expliciete limieten gesteld aan bezwaring als gevolg van gedekte obligaties, terwijl anderen het aannemen van deposito's hebben gescheiden van hypothecaire kredietverlening. Vanuit het oogpunt van ongedekte depositohouders en beleggers is het belangrijk om te analyseren of de resterende onbezwaarde activa de ongedekte passiva kunnen dekken. Volgens de door het ECSR gehouden enquête is dit voor een meerderheid van de banken nog steeds het geval (zie grafiek 23), hoewel twee kanttekeningen moeten worden geplaatst. Ten eerste bieden de onbezwaarde activa bij sommige rapporterende banken onvoldoende dekking voor de ongedekte financiering. Ten tweede is deze dekking lager bij banken met lagere beoordelingen.

Grafiek 23

Verdeling van de verhouding onbezwaarde activa/totale ongedekte financiering voor groepen banken met verschillende kredietbeoordelingen, ultimo 2011

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering, Bloomberg.

Dekking: 47 banken (linkerdeel), 44 banken (rechterdeel).

III.1.2. Kwesties betreffende toekomstige toegang tot ongedekte markten

1. Verdringing van ongedekte crediteuren

Hoge niveaus van activabezwaring, zowel voor instellingen waarvan de niveaus al hoog zijn of voor instellingen met potentiële toekomstige verhogingen, kan verwachtingen voeden van verdere bezwaring. Dergelijke verwachtingen kunnen de kosten van ongedekte financiering verhogen tot een niveau waaraan banken niet kunnen of willen voldoen. Bovendien is de kwaliteit van bezwaarde activa als gevolg van strenge criteria waarschijnlijk beter dan die van onbezwaarde activa. In het uiterste geval kan de financiering van banken een aanzienlijke afwijking vertonen in de richting van gedekte schuld, waarbij overcollateralisatie ofwel wordt gefinancierd door particuliere deposito's (de enige bron van ongedekte schuld) en/of eigen vermogen.

De resultaten van de ECSR-enquête bevatten enkele aanwijzingen dat het kredietrisico met betrekking tot bezwaarde activa over het algemeen lager is dan het kredietrisico met betrekking tot onbezwaarde activa, na beoordeling op basis van risicoweging. Er is daarentegen geen significant verschil tussen bezwaarde en onbezwaarde activa na beoordeling op basis van de verdeling in lening-/waarde-categorieën. De gegevens tonen aan dat deze conclusie ook geldt als naar de afzonderlijke rapporterende banken wordt gekeken. Niettemin kan de verschillende samenstelling van de activa in de twee categorieën tot enige vertekening leiden in de vergelijking.

Een dergelijke ontwikkeling ondermijnt de financiële stabiliteit omdat het de structurele achterstelling van depositohouders en de liquiditeitspositie van banken verslechtert. De kans dat dit risico zich concretiseert, is kleiner in een bancair stelsel met een schuldenstructuur waarin weinig achterstelling van andere crediteuren voorkomt of dat over voldoende kapitaal beschikt om een hoog bezwaringsniveau aan te kunnen (bv. de Noordse bancaire stelsels).

2. Behoud van markttoegang en -discipline

Een hoger niveau van activabezwaring kan tevens de verscheidenheid aan tegenpartijen verminderen die bereid zijn in bankschuld te beleggen, wat mogelijk tot overconcentratie van de markt leidt. Gezien het feit dat sommige instellingen limieten hanteren wat betreft de omvang van een schuldpositie bij een tegenpartij, kan dit hun financieringsbeheer verder beperken.

Wat marktfunctionaliteit betreft, is de financieringstheorie gebaseerd op het uitgangspunt dat beleggers in ongedekte schuld de juiste prikkels hebben om door te gaan met het controleren van de activiteiten en de prijzen dienovereenkomstig aan te passen. Een bank die haar afhankelijkheid van gedekte financiering verhoogt (en dus haar bezwaringsniveau), zou minder aandacht besteden aan de discipline die ongedekte crediteuren zouden proberen op te leggen via de prijsstelling van ongedekte schuld, aangezien zij minder afhankelijk van hen zou zijn.

3. Verhoogde gevoeligheid van spread op preferente ongedekte schuld voor fundamentals

In een omgeving met een laag debiteurenrisico is de kans op wanbetaling klein en heeft de daaruit voortvloeiende structurele achterstelling weinig of geen reële gevolgen voor ongedekte crediteuren. Als de kans op wanbetaling begint toe te nemen, moet het effect van structurele achterstelling echter rationeel worden verwerkt in de spreads. Onverwachte negatieve gebeurtenissen kunnen derhalve leiden tot scherpe stijgingen in de kosten van de ongedekte financiering, waardoor de kans op verstoringen in ongedekte markten toeneemt.

III.1.3. Kwesties betreffende transparantie en correcte prijsstelling

De modellen en gegevens die door kredietratingbureaus en anderen worden gebruikt om het niveau van activabezwaring en de potentiële structurele achterstelling te bepalen, wijken af van de werkelijke empirische condities en vereisen voortdurende wijzigingen en updates. Naarmate modellen en gegevens worden bijgewerkt en verbeterd, bestaat er een risico dat de beoordeling van preferente ongedekte schuld neerwaarts wordt bijgesteld, wat op zijn beurt weer kan leiden tot een neerwaartse bijstelling van gedekte financiering (als gevolg van de huidige koppeling tussen de beoordeling van emittenten en van gedekte obligaties).

Bovendien zijn activabezwaringrisico's moeilijk te kwantificeren, wegens gebrek aan openbaarmaking of het ontbreken van precedenten. Er is veel ondoorzichtigheid rond voorwaardelijke-bezwaringrisico's (zie deel III.1.5) en bezwaring als gevolg van activiteiten in de repomarkt en met centrale banken, en als gevolg van overcollateralisatie. Gebrekkige verslaglegging over bezwaring kan leiden tot situaties waarbij ongedekte crediteuren activabezwaring niet goed inprijzen. In dergelijke gevallen kan activabezwaring de markt verrassen zodra risico’s zich verwezenlijken, wat tot verdere druk op bancaire financiering leidt.

In een afwikkelingssituatie hebben gedekte beleggers er belang bij banken te dwingen onderpand te verkopen, mogelijkerwijs tegen afbraakprijzen (algehele uitverkoop), ongeacht het effect ervan op de markt, aangezien zij relatief goed beschermd zijn door overcollateralisatie (en tweevoudig beroep in het geval van gedekte obligaties). Dit zou eventueel ten koste kunnen gaan van andere belanghebbenden zoals ongedekte beleggers en depositohouders, maar zou heel moeilijk in de marktprijzen kunnen worden verwerkt.

Naast koersbewegingen gedreven door fundamentele factoren zoals het risico op wanbetaling, kan kuddegedrag tijdens stressperioden ook bijdragen tot risicoprijsstellingsfouten, met name in vlucht-naar-kwaliteit- en vlucht-naar-liquiditeitsituaties. Bovendien kunnen risicoprijsstellingsfouten ontstaan als gevolg van een uiteenlopende wettelijke regelgeving betreffende instrumenten. Omdat voor gedekte obligaties lagere kapitaaleisen gelden, kunnen banken — ook als tegenpartijen — een voorkeur hebben om in deze instrumenten te beleggen; het vergroten van het aanbod van fondsen voor deze instrumenten kan tot een daling van de rendementen leiden.

III.1.4. Gestegen financierings- en liquiditeitsrisico's

Activabezwaring verhoogt in een normale omgeving de algemene financierings- en liquiditeitsrisico’s van banken omdat het de financieringsruimte van een kredietinstelling kan verminderen. In de huidige situatie stelt gedekte financiering, met de bijbehorende bezwaring, banken echter in staat te functioneren, nu andere financieringskanalen afgesloten zijn.

Met name het hoge niveau van bezwaring dat al geldt bij herfinanciering vermindert de hoeveelheid activa die kunnen worden omgevormd tot beleenbaar onderpand voor centralebanktransacties, waarmee het vermogen van centrale banken om liquiditeitssteun te verschaffen wordt ondermijnd (grafiek 25). Dientengevolge kan de gegroeide rol van activabezwaring in bancaire financiering de effectiviteit van het monetaire transmissiemechanisme verminderen. Bovendien kan een hoog bezwaringsniveau leiden tot een verhoogd systeemrisico in de banksector en/of verhoogd kredietrisico voor centrale banken als deze besluiten het spectrum van aanvaardbaar onderpand te verruimen zonder passende surpluspercentages te hanteren.

Zoals hierboven aangegeven, vertonen instellingen met een lagere beoordeling volgens de ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering hogere niveaus van bezwaring. Vandaar dat hun speelruimte voor verdere centralebankfinanciering beperkter is dan bij andere instellingen. Een gedetailleerder analyse concludeert dat deze lager beoordeelde banken al een aanzienlijk deel van hun eigen aangehouden schuldbewijzen hebben verpand (zie linkerdeel van grafiek 24).

Grafiek 24

Centralebankfinanciering: overcollateralisatie, onbezwaarde activa beleenbaar voor centrale bank, aandeel van centralebankfinanciering — verdeling voor groepen banken met verschillende beoordelingen, ultimo 2011

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering, Bloomberg.

Dekking: 24 banken (AA/A), 13 banken (BBB), 11 banken (speculatieve rating).

Toelichting: De overcollateralisatie werd berekend als het aandeel van onbezwaarde activa ten opzichte van corresponderende passiva verminderd met 100 %.

De structuur van onbezwaarde activa die beleenbaar zijn als onderpand voor centralebankfinanciering varieert al naargelang de rating van de groepen banken; voor banken met een lagere rating is het aandeel van schuldbewijzen uitgegeven door kredietinstellingen (uitgezonderd gedekte obligaties) en door bedrijfs- en andere emittenten in vergelijking met het totaal aan onbezwaarde activa dat beleenbaar is voor centralebankfinanciering hoger, terwijl het aandeel van contant geld en leningen lager is (zie grafiek 25). Bovendien stijgt dit aandeel van schuldbewijzen uitgegeven door kredietinstellingen en ondernemingen doorgaans met het lagere aandeel van onbezwaarde activa beleenbaar voor centralebankfinancieren ten opzichte van de totale activa (zie grafiek 32). Het hogere aandeel van schuldbewijzen uitgegeven door kredietinstellingen ondersteunt gedeeltelijk de conclusie dat de lager beoordeelde instellingen in toenemende mate gebruikmaken van aangehouden effecten op onderpand om financiering te verkrijgen. Bovendien is het aandeel van de aangehouden effecten op onderpand het hoogst in het geval van banken die als niet-beleggingswaardig gelden, en deze effecten worden voornamelijk in onderpand gegeven bij centralebanktransacties ( 26 ).

Grafiek 25

Uitsplitsing van onbezwaarde activa beleenbaar als onderpand voor centralebankfinanciering voor groepen banken met verschillende kredietbeoordeling, ultimo 2011

Bronnen: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering en Bloomberg.

Dekking: 26 banken (AA/A), 13 banken (BBB), 12 banken (speculatieve rating).

Toelichting: De verticale as geeft het aandeel van de afzonderlijke categorieën in de totale activa weer.

Bovendien hebben banken in sommige landen al een belangrijk deel van hun kredietportefeuilles bezwaard, zoals te zien is in grafiek 26. Deze conclusie moet echter worden genuanceerd met het oog op de kenmerken van, met name, gedekte obligaties die zijn bezwaard met significante hoeveelheden onderpand, die echter kunnen worden aangesproken (zie deel II.2 voor een gedetailleerde bespreking).

Grafiek 26

Verhouding bezwaarde leningen/totaal leningen voor verschillende landen, ultimo 2011

Bron: ECSR-enquête over activabezwaring en innovatieve financiering.

Dekking: 33 banken.

Toelichting: Leningen verpand voor aangehouden gedekte obligaties en andere effecten op onderpand zijn bij de berekening van het bedrag aan onbezwaarde leningen meegenomen. Banken waarbij gegevens ontbraken of waarvan de gegevens onbetrouwbaar bleken, werden niet opgenomen. Informatie betreft een beperkte steekproef van landen.

Bezwaring kan in bepaalde omstandigheden ook een uitstroom doen toenemen. Een daling in de waarde of kwaliteit van bestaand onderpand schept een behoefte om meer onderpand te deponeren. Afwaardering verhoogt de tegenpartijrisico's en kan derhalve leiden tot additionele margestortingen (zie ook deel III.1.5 over voorwaardelijke bezwaring).

III.1.5. Voorwaardelijke bezwaring

Bestaande bezwaring leidt na een negatieve gebeurtenis, zoals een afwaardering, doorgaans tot verdere bezwaring, een daling in de waarde van het onderpand of een algemeen verlies aan vertrouwen. Deze negatieve gebeurtenissen kunnen leiden tot verhoogde surpluspercentages of automatische margestortingen die